Publististika - Razil Valiyev

Azatlık aluıbızga ihlastan ışangan idem (Täfsille äñgämä)
«Gıylem çın ez tabar äle»
Ber genä halık ta başkalardan yahşırak yäisä naçarrak tügel (Bügenge çınbarlık Rossiyä tatarına yazmış saylau mömkinlege birmi)
Yaza torgan ayak
Milli elita kayan başlana?
Ocmah väğdä itmim siña
Razil Väliyev üz yazmışın kabatlarga telämi
Milli häräkät yaña sıyfatka küçte
Uylıy torgan yöräk (Tufan Miñnullin)
Sagındıra moñlı cır...
Halık häteren yañartuçı
Ütkännärdän barı şul cır kaldı...(Kompozitor Fasil Ähmätne sagınu)
Globalläşü: kemgä fayda, kemgä zıyan
Gomeremneñ ayaz könnäre...
Sine, änkäy, sine sagınam...
Latin grafikası yazmışı sudyalar kulında (Tatarstan Respublikası Däülät Sovetınıñ HHI sessiyäsendä yasagan çıgış)
«Yuk şul bezlärdä berläşmäk...» (İrtän uyangaç berençe uyım)
Halkıbız hokukın yaklau bu!
Ber-berebezne hörmät itärgä öyränergä kiräk («Zamança tsivilizatsiyäneñ totrıklı üseş faktorı bularak tolerantlık» dip atalgan halıkara konferentsiyädä yasagan çıgış)
«Totsa mäskäülär yakañ» (Tatarstan Respublikası Däülät Sovetınıñ 2005 yılnıñ 25 oktyabrendä ütkän sessiyäsendäge çıgış)
Kunak bulıp kilde, huca bulıp kitte...
Bez Kıtay kalendare buyınça yäşämibez!

Azatlık aluıbızga ihlastan ışangan idem
(Täfsille äñgämä)
19 aprel kalendarda berniçek tä tamgalanmastır. Ämma ul könne här tatar keşese häterläp kalırga tiyeş. 2002 yılnıñ 19 aprelendä Tatarstan Däülät Sovetı Tatarstan Konstitutsiyäseneñ yaña redaktsiyäsen kabul itte. 438 yıllık kollıktan soñ kilgän 12 yıllık berkadär hör çorga şul räveşle nokta kuyıldı.

İñ yaktı tarihi hatirälärebezneñ berse bulıp kalaçak älege 12 yılnı häm tulayım tatar yazmışın min ber keşe yazmışı aşa kürsätergä buldım. Bu keşe — Tatarstan Däülät Sovetınıñ fän, mäğarif, mädäniyät häm milli mäsälälär buyınça daimi komissiyä räise, Bötendönya tatar kongressı räise urınbasarı, yazuçı Razil İsmägıyl ulı Väliyev.

Kızıl Pozitsiyä uramı, 6a...

— Älege äñgämäne min... oşbu eşneñ ostası, ata äñgämäçe belän ütkäräm ikän. Sin bit inde, Razil, niçä yıl rättän Tatarstan televideniyesendä «Ber almanı bişkä büläyek» digän äñgämälär şälkemen alıp barasıñ. Häm äle, citmäsä, üzeñ dä intervyu artı intervyu birep torasıñ. Ber tapkır şulay, yanıñnan ütep bargan Prezident, «Razil tagın intervyu birä!» digäç, närsä dip äytkän ideñ äle sin?

— Äye, sessiyädä, tänäfes vakıtında Mintimer Şäripoviç: «Tagın intervyu biräseñmeni, Razil?» — digän ide şul. Min äytäm, başka birer närsäm bulmagaç, intervyu biräm inde!

— Birep betermädeñme soñ äle? Miña da kaldımı?

— Bar äle, bar. Siña dip iñ şäben saklap tottım.

— Uyının-çının bergä kuşıp äytkändä, Razil, menä bu östäl yanında kara-karşı utırıp gäp koruıbız minem öçen gacäp ber eş. 1965 yılnı, universitetta ber gruppada ukıp, ber bülmädä yäşäp yatkanda, Razil berzaman türä bulır da, sin anıñ kabinetına intervyu alırga barırsıñ, disälär, bu miña bik kızık toyılır ide.

— Räfiq, sineñ bu fikereñ belän tulısınça kileşäm min. Türä bulırmın dip üzem dä uylamagan idem. Häm äle... şuşı yäşemä citep, nindi genä urınnarda utırsam da, üzemne türä, naçalnik itep his itkän dä bulmadı anısı.

— Çabatañnı türgä elmägänne beläm, Razil! Çönki monıñ üzemä kagılışlı, berkayçan da onıtılmayaçak dälilläre bar.

— Kızıl Pozitsiyä uramındagı 2 nçe tulay toraknıñ 27 nçe bülmäsendä yäşägändä nindi bulsam, min häzer dä şul Razil äle. Küpmeder cülärlek, küpmeder huliganlık — bolar bötenese dä minem holıkta kaldı... Sin dä üzgärmädeñ. Şulhätle dä printsipial keşe ideñ sin. Bähästä berkayçan da üz süzeñne birmädeñ, çönki süzeñneñ haklıgına inana ideñ... Zölfät tä şul uk Zölfät, barı şağıyr bularak üsä-kamilläşä genä bardı... Dimäk, inde şul vakıtta uk küñellärebezgä oyıtkı şäp salıngan, bez ul çakta uk inde üz yulıbıznı tapkan keşelär bulganbız.

— Ul 27 nçe bülmäne sin «Et koyaşı» digän povesteñda ädäbiyätka da terkäp kaldırdıñ bit. Yegerme ber yäşeñdä ük yazgan, ul zamanda berkayda da basıla almagan «kara» äsäreñdä.

— Äye-äye.

— Sin anda yäşli dönya kuygan cete talant Färit Gıylmine dä bik matur tasvirlagansıñ... Bu bülmä üze dä «märhüm» bit inde.

— Ni bulgan aña? Şul tirädän uzganda, min gel anıñ täräzäsenä karap kitäm. Berençe kat bit inde, suldan berençe täräzä.

— Täräzä şul uk anısı. Tik... Kırıy dürt bülmäne — 25tän 28 gä qadär — kuşkannar da...

— Bezgä muzey yasamagannardır iç? (Kölä.)

— Yuk şul, zur ber yal bülmäse yasagannar. Yugıysä muzey açkanda da yarıysı ikän. Soñgı öç yılnı min yegerme altınçı bülmädä İldus Gıyläcev belän tordım. Ordenlı kolhoz räise häm aru gına şağıyr çıktı bit üzennän. Yegerme sigezdä, poçmak bülmä, Mödärris Äğlämetdinov yäşäde dip häterdä kalgan... Ä sin bezne ul yegerme cidençe bülmädän nigä sörgännären beläseñme? Berençe kurstan soñ?

— Ber fiker bar mindä üze, yalgış tügel mikän? Yä, başta sin äyt äle.

— Komendant Malofeev, tärtip bulmagan öçen, digän ide.

— Ürnäk tärtip bulmadı inde anda, äye.

— Ämma şakkatarlık tärtipsezleklär dä bulmadı. Yözlägän bülmä arasınnan ber bezne genä kuıp tarattılar bit! İkençe yılnı tulay toraktan bötenläy urın da birmädelär.

— Çınlap ta, artık katı kılandılar şul. Nigä ikän?

— Minem üzemneñ dä başka äle yañarak kına barıp citte bu. Häterliseñme, bez bit bülmädä stena gäcite çıgara idek.

— Äye-äye, «Fanatik» digän.

— Ä stena gäcitläre ul zamanda zur närsä sanala ide. Alarnıñ härkaysınıñ öske yagında deviz tora ide: «Barlık illärneñ proletariyları, berläşegez!» Nıklı kontroldä ide alar. Fakultet gäciten, änä, elgänçe, berär partbyuro äğzası soñgı noktasına hätle ukıp çıga torgan ide. Ä monda... tulay toraknıñ nindider ber bülmäsendä gäcit çıgıp yatsın äle! «Fanatik» atlı!

— Äye şul, minem bu qadäresen uylagan yuk ide äle.

— Ä sin nigä kudılar digän ideñ?

— Cäy köne buldı bu eş. Sin ul çakta kanikulda ideñ mikän?

— Ul cäyne min tözeleş otryadında eşlägän idem.

— Bez Zölfätlär belän çiläkkä salıp şiğır kitapları yandırdık. Mähmüt Hösäyen, Nur Gaysin, Ğalimcan Latıyp, tagın kemnärneñder kitapların. 10–15 kitap. Şiğriyät mondıy bulırga tiyeş tügel, dip.

— Kız-zık! Berençe işetüem. Ut-küz çıgu kurkınıçı bulmagandır bit?

— Töten ise kilä, dip kerep äyttelär anısı. Açulandılar. Tik ber kurkınıçı da yuk ide. Çiläktä bit ul. Kitapları da bäläkäy äle anıñ.

— Ämma mäğnäse zur bulgan. Manifest inde bu! Tatar ädäbiyätı tarihına kerep kalırlık ğamäl!.. Läkin iskene yandıru gına tügel, yañanı buldıru da bardı bit bezneñ 27 nçe, 28 nçe bülmälärdä... Minem iske kalıpta şiğırlär ätmällävemnän kölep, Zölfät «Fanatik»ta «şap ta şop kirpeç suga» dip yazgan ide. Bu çakta «Kazan utları»nda anıñ bötenläy başka ruhtagı şiğırläre basılıp ölgergän ide inde. Mödärrisneñ dä ay üsäsen kön üskän çagı... Sin isä baş-ayagıñ belän eksperimentlarga çumdıñ. «Fanatik»nıñ 2 nçe sanında bugay:

Minem äti

Tarih tägärmäçenä

Timer kırşau kidergändä

Taptalıp ülde, —

dip başlangan şigıreñ basılgan ide. «Cir şarına utırıp tämäke tördem» digän «gadi genä» nämärsäñ dä nikter haman onıtılmıy änä...

Tagın şul iskä töşte, Razil. Biş can, biş holık — bäp-bäläkäy bülmägä sıyıp yäşärgä dä kiräk bit äle. Sin ayu gäüdäle, ätiyeñ Zur İsmägıyl kebekter inde, citmäsä, duamal-usal da kürenäseñ... Ber kiçne şulay karavatka kaplanıp üksep-kaltıranıp yılaganıñnı kürdek tä şakkattık. Bötenläy bütän Razil açıldı bezgä... 37 yıl ütkäç bulsa da äyt äle: nigä yılagan ideñ sin ul çaknı? Tege «Et koyaşı»ndagı mähäbbät liniyäse şaukımı bulmagandır bit bu?

— Yılagannı häterlämim dä inde... Yuk, «Et koyaşı»nda surätlängän hällärgä bäyle tügel , tik barıber dä «mähäbbät liniyäse»der inde. Ber mähäbbät tragediyäse bulıp algan ide minem.

— Sine türä, kemnärder äytmeşli, «däülät eşleklese» bulırsıñ dip uylamasam da, student Razildä deputat Razil çalımnarı bar ide anısı. Minem belän çagıştırsañ, bu bigräk tä açık kürenä. Sin niçekter hörräk, bäysezräk ideñ. İñ gacäbe şul tagın: sin real tormışnı, çınbarlıknı miña karaganda şäbräk belä, döresräk añlıy ideñ. Äyterseñ lä sineñ — «mäktäp çebeşe»neñ — tormış täcribäse minem ike yıl eşläp, armiyälärdän urap kaytkan yegetnekenä karaganda zurrak ide! Nidän bu, Razil?

— Çınnan da, Räfiq, siña karaganda yäşräk bulsam da, minem şaktıy gına küñel täcribäse bar ide şul. Üz-üzemne añlıy başlagannan birle häterlim, ätkäy belän änkäy tuktausız bähäsläşä torgannar ide. Änkäy bik dindar keşe, änise yagınnan näsele — mullalar. Ul Korängä tayanıp, dingä tayanıp söyli. Ätkäy — kommunist. Sugıştan yaralanıp kaytkaç, anı kolhoz räise itep kuyalar. Artıgı belän döres keşe ide ätkäy. Açunı kitererlek däräcädä. Tarantasta yalgışıp kına ber koçak peçän kaytkan bulsa, anı inde kolhoz abzarına iltep kaldırır. Min tıñlıym — änkäy söylägän dä döres kebek, ätkäy söylägän dä döres kebek. Läkin ikese ike törle döres. Tagın babay da bar bit äle — änkäyneñ ätise. Bähäskä, änkäy yagınnan, ul da kuşıla. Babaynıñ zamanında tegermäne bulgan. Su tegermäne. Biş bertugan bergäläp salgannar anı. Raskulaçivaniye başlangaç, bar bulgan mileklären alalar, ike katlı yortların kürşe avılga küçerep, avıl Sovetı yasıylar. Ämma läkin üzlären sörmilär. Avıl halkı cıyın cıyıp alıp kala. Çönki, berençedän, yallı hezmät kullanmagannar, ikençedän, alarnı cibärsäñ, tegermändä eşli belüçe keşe yuk.

Babay gomere buyına şuşı tegermändä eşläde. Kolhozga kermäde üze. Şul kolhozga kermägän arkasında, bäräñge dä utırttırmıylar, malların da kötügä çıgarttırmıylar, pensiyäsez dä kala... Ä ätkäyne tuktausız raykomga çakırtıp sügälär: menä sineñ avılda kolhozga kermägän ber keşe bar! Ul «ber keşe»neñ aña kem tigänlegen belep algaç, korı süzdän inde vıgovorlarga küçälär...

Gomere buyı bezneñ ideologiyägä karşı söyläde babay. Şulay dip tä äytä torgan ide: «Yuk, tormış bolay bara almıy. Din bette, keşeneñ qadere bette, cirneñ qadere bette. Barıber komga teräläçäk, elekkegä äylänep kaytaçak äle ul».

Min menä şularnı işetep-kürep üstem inde.

— Könläşäm min sinnän, Razil! Min isä tırış ukuçı, tärtiple malay idem. Kayber närsälärne añlasam, ä kayberlären añlarga yakın torsam da, min barıber dä ike ülçämle, «kızıl», sovetça dönyada üstem... Sineñ babañ niçänçe yılgı ide ul?

— 1886 yılgı.

— Ä minem äti 1877 yılgı. Ul miña bik küp närsälär söyli ala ide. Läkin berni dä söylämäde. Minem öçen kurıkkandır inde. Ülär aldınnan gına närsäder äytäse kilde — äytep ölgermäde... Ägär dä min şulay näselebez ruhiyätennän kiselep kalmagan bulsam, bezneñ 27 nçe bülmädäge aralaşularıbız bötenläy bütän kimäldä, küp mäğnäleräk ütkän bulır ide.

— Nişlämäk kiräk, bik küplärgä has yugaltu inde bu.

— Bezneñ böten buınga has faciga. Minem yazmış zakonçalık çagılışı bulıp, sineke annan ber çıgarma gına şul...

Äüvälge säyäsät däreslären ğailädä algansıñ, dimäk. Milli añ digäne dä şunda bornamadımı?

— Ğailädä dä, mäktäptä dä. Minem ukıtuçılar da gel şäp buldı. Tugan avılım Taşlıkta — başlangıç mäktäptä dä. Andagı ukıtuçılarımnıñ berse — Almaz Hämzinnıñ änise Raziyä apa. Kürşe Şäñgälçedä dä. 9–11 klasslarnı Tübän Kamada ukıdım. Ul çakta ör-yaña şähär bit inde. Bezneñ mäktäptä bik tä romantik ruhlı ukıtuçılar cıyılgan ide. Kızık şäheslär. Gıylem keşelär — härkaysı professor şikelle. Ber Zıyatdin Bilaloviç Cäläliyevne genä alıyk. Fizika ukıttı ul. Menä digän sportçı üze. İskitkeç şäp cırlıy, iskitkeç şäp itep bayanda uynıy. Hor oyıştırıp, Salih Säydäşevneñ bulgan böten cırların öyrätep beterde bezgä. Başka mäktäplärgä barıp kontsertlar da kuyıp yördek hätta. Almaz Hämzin — horda cırlıy, ä min — solist! 8 metrlı stena gäcite çıgarabız. Radiouzelga qadär bar — här tänäfestä şunda kerep tapşırular alıp barabız. Kayvakıtta radiouzelda kunıp ta kalam. Yazam şunda, radio tıñlıym inde. Ber tapkır şulay, kunıp kalgaç, irtänge yakta bu, knopkalarnı yalgışıp, «Azatlık» radiosı tapşıruın uramga cibärgänmen.

— Şäp!

— Şähärdä berdänber radiouzel bulganga, parad-demonstratsiyälär vakıtında uramga muzıka cibärerlek itep köylängän ide ul. Berzaman, mış-mış kilep, direktor Nikolay Maksimoviç Maksimov atılıp kilep kerde. Keräşen ul, bik tä tärtip yarata torgan, akıllı, töple keşe. Kilep tä kerde, äyländerep tä cibärde.

— Sin mine törmädä çeretergä teliseñmeni?! — di. Ä min nigä ikänen añlamıym. Radio söylägäçten, anı keşe tıñlarga tiyeş dip uylıym. Üpkäläp, azdan gına bütän mäktäpkä küçmiçä kaldım.

Döresen genä äytkändä, avılda çakta min millätkä bülenüne añlamıy idem. Tübän Kamada inde tatar belän urıs arasındagı kayber kıtırşılıklarnı da kürdem. Bez, avıldan kilgännär, ber klassta 12 bala: 7 malay, 5 kız. Şähärnekelär başta, «deryovnya», «tatarva» dip, bik katı kıyırsıtırga mataştılar. Ayırım-ayırım oçratıp kıynıylar da ide. Läkin bez, berläşep aldık ta, berkemgä baş birmädek...

Busı elegräk äle: änkäylärgä iyärep Alabugaga äyber alırga barganda, bik ğarlänä torgan idem — urısça belmägän arkasında katı bärelülären toyıp. «Çego tam kalyakayıte?!» — dip kenä kıçkıralar ide. Uramda avız açıp söyläşergä dä kurkıp yörgännärem häterdä. Pışıldap kına söyläşä torgan idem. Änkäylär dä, Alabugaga kilep kergäç, kısılıp-böreşep kala torgannar ide. Niçek inde ul üz teleñdä söyläşep yäşäp bulmıy ikän, dip bik aptırıy torgan idem.

— Tübän Kamada tatar mäktäbendä ukıgansıñdır inde?

— Yuk şul, katnaş mäktäptä, klassı gına tatar klassı. Anda da äle fizika, matematika kebek fännärne urısça ukıttılar. Bez Şäñgälçedän bik yahşı ukıp kildek. Min «dürtle» alunıñ ni ikänen belmi idem. Häm kinät bezneñ näticälär nık tübänäyde — tel belmägän arkasında gına. Min moña bik räncedem. Menä şuşı ike närsä inde — uramda kıyırsıtılu, mäktäptä kıyırsıtılu. Äle protest ta, ni dä yuk, barı küñeldä nindider diskomfort, uñaysızlık. «Azatlık» radiosın tıñlıy başlagaç, küz açıldı annan. Kazanda isä milli rizasızlık hise gel köçäyä genä bardı. Tatar märkäzendä böten närsä urısça gına yazılgan! Monda da bötenese çat urıs telendä genä söyläşä! Tatar curnalistı bulırga da urısça ukırga mäcbürmen menä. Kıskası, urıs belän tatarnıñ mömkinlekläre ber tügellegen ap-açık añladım.

— Bezneñ 455 nçe gruppaga şaktıy köçle yegetlär-kızlar cıyılgan ide. Böten SSSRdan diyärlek. Söyläp cibärsälär, şakkatıp tıñlap torasıñ. Menä şul yegermeläp keşedän iñ yugarı kütärelgäne, iñ zur eşlär maytarganı — sin buldıñ. Ä ul çakta däreslärdä sin, läm-mim ber avız süz äytmiçä, uyga çumıp utırır ideñ — täräzä yanında...

— Ukuga küñelem yatmadı minem monda. Çönki böten hıyalım Mäskäüdäge Ädäbiyät institutına kerü ide. Läkin anda barırga kıyulık citmäde. Berençe kursta ukıganda, İldar Yüzeyev çakırıp alıp, minem bu hıyalnı tagın dörlätep cibärde. İkençe kursnı tämamlagaç, kittem bit inde.

— Üzeñä genä küñelsez bulır dipme, mine dä dimläp yördeñ äle. Yä, min barmıyça ni yugalttım da, sin barıp ni ottıñ?

— Sin ni yugaltkannı belmim, min üzem irekne berençe tapkır menä şunda — Ädäbiyät institutında tatıdım. Hör ruhnıñ, bäysezlekneñ ni-närsä ikänen añladım. Bez bit şulhätle dä kurkıtılgan. Tege yaramıy, bu yaramıy dip avılda bezneñ gel kaşık belän başka sugıp tordılar. Kazanga kildek — monda da çikläü östenä çikläü. Sine keşegä sanau yuk, fikereñne tıñlau yuk. Monda bit berkem berkemne tıñlamıy — naçalnik bulmasañ. Ädäbiyät institutında isä gel başkaça. Kürenekle professorlarına qadär sineñ belän isänläşä, isäpläşä. Tulay torakta berüzemä ber bülmä birdelär. Yä, icat därte tulı yäş yegetkä tagın ni kiräk?

— Dönyasında berdänber Ädäbiyät institutında hörlek mäktäbe ütü deputat Väliyevkä bik yarap kuygandır anısı, läkin ul hörlek tä çamasız bulmagandır, küräseñ. Yugıysä sıyışa almıyça nider daulap yörmäs ideñ.

— Ä, äye, şundıy ber häl buldı şul. Berençe kursta ukıganda bu. Vodolagin atlı professor partiyä tarihın ukıta. Sugış vakıtında Stalingrad ölkä komitetında ideologiyä sekretare bulgan keşe. Ber lektsiyäsendä: «Krımskiye tatarı oni vse predateli», — dide bu. Şunnan soñ: «Ya s vami ne soglasen, ne hoçu vas sluşat», — didem dä torıp çıgıp kittem. Mine, hiçşiksez, instituttan kuaçaklar ide, şul kotkardı: minem arttan — buryat şagıyre, anıñ artınnan — kalmık yazuçısı, ä alarga iyärep mongollar, polyaklar çıktı. Angliyädän kilgän ber negr bar ide — ul da çıktı. Halıkara ÇPga äylände bu, dimäk. Mine rektorga çakırıp bik katı süktelär sügüen, ämma läkin institutta kaldırdılar.

— Moña yänä ber ÇP, tagın da cilleräge yalgana bit. Şul uk berençe kursta ukıganda, 1968 yılnıñ 25 martında sez, Zölfät, Mirza Mansurov häm sin, Tatarstan yazuçılarınıñ VII sezdı bargan Kamal teatrı balkonınnan listovkalar ırgıttıgız. Alarda töp taläp — tatar telendä yäşlär curnalı çıgaru. Küçerep yazıp listovkalarnı işäytkändä, alarnıñ kayber nöshälärenä Tatarstanga soyuzdaş respublika statusı birü, möstäkıyllek birü kebek säyäsi taläplär dä östälgän bulgan. Älege aktsiyä — yaña çor tatar milli häräkäte tarihınnan iñ täväkkäl ğamällärneñ berse. Ezsez kalmadı ul. Häzer menä sineñ belän «İdel» atlı yäşlär curnalı öçen gäp korıp utıra alabız ikän, küpmeder däräcädä bu änä şul aktsiyä näticäse dä. Ä anı oyıştıruçı — sin ideñ.

— Bu hakta täfsilläp yazıldı inde, sin üzeñ ük yazdıñ*. Şuña kürä süz ozaytıp tormıyk. Şunısın gına äytim: şul uk milli tigezsezlek, tatar yazuçılarına basılır urın az bulu etärde bu eşkä. Ädäbiyät institutında ukıganda, bu ğadelsezlek miña ayırmaçık kürende.

— Ä bu «operatsiyä»gä äzerlek şul uk Kızıl Pozitsiyä uramındagı tulay torakta bardı bit inde.

— Äye, Zölfätlärneñ 28 nçe bülmäse anıñ ştabı kebek buldı.

— 27 dän kuılgan Zölfät ber yıldan şul poçmak bülmägä urnaştı, äye...

— Şunnan soñ küp aylar, küp yıllar ütte. 1999 yılnıñ közendä bez şul uk M.Gorkiy uramındagı binada «İdel» curnalınıñ 10 yıllıgın bäyräm ittek... Bäyrämneñ stsenariyen äzerlägändä, minem başka üzemçä ber bik şäp ideya «kiterep suktı». Zölfät belän sinnän şul uk balkonnardan yänä listovkalar ırgıttırırga! Bu yulı inde — kotlau listovkaları. Zölfät rizalaştı, ämma avırıp kitte, ä sine künderep bulmadı. Häterliseñ mikän, şunda min, sine oyaltmakçı bulıp, bolay digän idem: «Ägär dä tege, student Razilgä, «Sez daulagan curnal açılıp, anıñ unellıgında siña kotlau listovkaları da ırgıtırga turı kiläçäk äle», — disälär, ul bit moña dürt kullap rizalaşkan bulır ide! Sin moñsu gına yılmaydıñ. «Monı eşläsämme? Ällä nindi yämsez yakların kiterep çıgaraçaklar». Işanmadım. Bu matur eşneñ nindi yämsez yagın tabıp bulsın ikän? Ämma sin haklı bulıp çıktıñ. Kotlau süzendä şul listovkalar vakıygasın telgä alıp kitüeñdä genä dä (bezneñ üteneç buyınça bit äle!) şakkatkıç tıynaksızlık kürüçelär tabıldı. İslärem-akıllarım kitte. Zamanında älege vakıyga böten icat intelligentsiyäsen tetränderep tä, bu kaharmanlıknı eşläüçelärneñ onıtıluı, matbugatta isemnäre genä dä atalmau iskä töşte. Şul uñaydan 5 yıl elek üzem ük yazgan süzlärne kabatlıysı kilep kitte: «Bu da tatarnıñ milli üzençälegenä bäyle ber närsä inde. Bezgä kaharmanlık häm anıñ näticäläre kiräk, kaharmannar üzläre kiräkmi. Kemneñder danga manıluı bezneñ öçen kürşe garacga yaña maşina kerü belän ber».

«Eçeñdä açu tuplama, Razil!»

Bezneñ avılda Häydär tavı digän tau bar. Razillär uramınnan menep kitkäç, yırak tügel ul. Balaçakta şunda çañgı şua torgan idek. Bu tauda kayçandır alma bakçası yasıysı bulgannar. Çokırlar kazıgannar, läkin almagaçların utırtıp ölgermägännär — sugış başlangan. Çokırlar işelgän, kazılgan balçıgı öyelep tora — şäp sikertmälär barlıkka kilgän. Töşäseñ, başta berse atıp cibärä, annarı ikençese, öçençese. İñ astagıları inde 20 şär, 25 är metrga çöyä. İñ soñgısı yırganakka atıp bärä. Kayçakta ber-bereñne şunnan kört eçennän aktarıp alasıñ... Kıskası, täväkkällek tä, ostalık ta kiräk monda... Berençe bulıp taudan gel Razil töşä torgan ide.

Almaz Hämzin söylägännärdän

— Ber tapkır sin, häl belergä bargaçtın, citäkçe bularak üseş liniyäsendä torgan yazuçıdan «Kaysı ayagıñ sındı soñ?» dip soragansıñ da, «sul ayak» digäç, «Ay, bigräklär dä yaza torgan ayagıñ ikän şul!» dip, «hälenä kergänseñ». Yuksa ahırı yünle bulmasın da belep torasıñ inde. Ämma şayartu şundıy da cille ki, ul inde sineñ avızdan üze sikerep çıga! Ädäbi icat ta şundıy närsä tügelme, Razil? Tıyılıp kalıp bulmaganga yazu tügelme?

— Min dä näq şulay uylıym. Ägär dä yazmıyça kalıp bulgannı yazasıñ ikän, bu inde çın icat tügel. Käsep, hönär... Tormışta da yış kına şulay bula: tribunadanmı, başkaçamı — çäçräp çıgıp äytmiçä kala almıysıñ. Busı inde — çın his, can avazı. Kayber keşe äytmiçä dä kala ala. Andıylar inde...

— ...ihlas yäşämime?

— İhlas yäşämi!

— Dönya artık karşılıklı. Här yahşınıñ pılt itep naçar yagı kilep çıga. Tayanıç digäneñ üze kakşap tora. Äytik, ğadelsezlekkä karşı berençe bulıp kütärelgän milli häräkät äydärläre miña çın fidailär, izge zatlar bulıp kürengän ide. Alay uk tügellege açıklandı. Çeçennar dip can attık — alarnıñ bötenese dä çista bulıp kala almadı. İñ köçle (ä elek — berdänber) törki mämläkät dip Törkiyägä küz teräsäñ, anda körd digän halıknı izep yatalar. Din kardäşlär dip garäp dönyasına baksañ, alarda da şul bezdäge tarkaulık, berläşä almau... Ä sin nindi küñel kaytular kiçerdeñ, Razil?

— Universitetta ukıganda, berdänber oşagan däres dialektik materializm buldı. Anı professor Mansur Gabdrahmanov alıp bardı, beläseñ inde.

— Fälsäfä buyınça tatar telendä däreslek çıgargan keşe.

— Äye. Diamatnı min şiğır ukıgan kebek ukıdım. Şuña kürä dönyanıñ karşılıklı buluına isem kitmi. Yahşılık belän bergä naçarlık ta bulırga tiyeşlekne añlıy idem min. Ämma läkin min naçarlıknıñ yahşılıktan kübräk, köçleräk buluın berkayçan da añlıy almadım. Häm tagın äle naçarlıknıñ añlı räveştä eşlänüen añlıy almadım. Yalgış naçarlık eşlärgä dä mömkin kayvakıtta... Tik keşelärneñ şulhätle dä kara eçle, yavız niyätle buluına hiç ışanası kilmi ide.

Tormışta bik räncegän vakıtım — minem östän anonimka artı anonimka yazılgan çak... Min äle Äfganstanda, icadi komandirovkada. İke ay buldım bit anda. İsän kaytammı, yukmı — kem belä äle.

— Sin utırgan bronetransporter kaplangaç, ikençe tugan köneñ belän kotlagannar bit üzeñne.

— Äye, törle hällär buldı. Ä monda mine Yazuçılar berlegendä partiyä cıyılışı cıyıp tikşerälär! Min bik katı räncedem. Avıruım köçäyep kitügä, bälki, şul da säbäp bulgandır. Cide ay bolnitsada yattım: 4 ay Kazanda, 3 ay Mäskäüdä. Operatsiyä yasadılar da yabıp kuydılar. İkençe tapkır yasarga keşe taba almadılar — yuk andıy vraç. Aşkazanı astı bize kistası ide minem. Hatınım soñınnan Meditsina entsiklopediyäsennän tabıp kürsätte — minem avırudan dürt yarım protsent keşe genä isän kala ikän. Min bu dönya belän huşlaşkan idem inde.

— Yäşäü mäğnäse turında yañaça uylau bulmadımı?

— Döresen genä äytkändä, yäşäüneñ mäğnäse bötenläy yugalgan ide. Yatasıñ könnär buyı. 18 kiloga yabıktım. Ber kızıgı yuk. Täräzädän samolet oçkanın küräseñ. Nigä oça inde ul, nigä kiräge bar anıñ? Uramda tramvay döberdi — nigä dip yöri inde ul? Menä bu bimazalauçı çebennär ni pıçagıma kiräk inde — şularnı uylap yatam... İkençe operatsiyäne miña Yaponiyädä ukıp kaytkan ber yeget yasadı. Äybät kilep çıktı. Yugıysä 7 ay eçendä Kazanda häm Mäskäüdä minem belän ber palatada 13 keşe yattı — 13 yı dä ülde... Ä min yañadan tugan kebek buldım. Dönyanı bötenläy bütänçä añlıy başladım.

Avırıp yatkanda, instituttagı seminar citäkçem Lev İvanoviç Oşanin miña bik akıllı kiñäş birde. «Razil, ne kopi v sebe zlo, zlo tebya budet razedat», — dide. Ul vakıtta küñel neçkä, min monı bik şäp häterläp kaldım... Açuım bötenläy ük bette dip äytä almıym anısı, kayçakta häzer dä usallanıp alam. Läkin tege keşelärneñ miña karata kılgan yavızlıkları barernıñ tege yagında kaldı inde. Annarı, säyäsätkä kerep kitkäç, min başka törle yamanlık, yavızlıklarnı da kürä başladım. Boları inde keşe belän keşe arasında vak mönäsäbätlär genä tügel — millät qadär millätlärgä yünältelgän ide. Tegeläre keçeräyep kaldı şunnan soñ.

Ämma, şöker, yahşılıknı da tatıdım. Mäskäüdä ukıganda, öyländem bit inde, beläseñ. Kızıbız tudı.

— Anı Söyembikä dip yazdırır öçen Mäskäü zagsları belän daulaşıp yörgäneñne dä beläm äle.

— 7 stipendiyä!

— Minem öçen million inde bu. Kittem kibetkä, küçtänäçlär, büläklär aldım.

— Hatın aldında avtoritet ta artıp kitte bit inde.

— Kitmiçä! Äle kem birgän bit!.. Akçanı alganda sorıym inde: «Lev İvanoviç, a kogda vernut?!» — dim. «Kogda razbogateeş, togda otdaş», — dide. Ukıgan kileş, makaron fabrikasına eşkä kerdem, 65 sum tülilär. Anıñ belän genä bayıp bulmadı. AZLKda — tege «Moskviç»lar çıgargan zavodta, ber yıllap eşlädem, eş hakı 95 sum. Kaya ul, aşarga da citmi. Berzaman Kazanda minem «Zäñgär kabırçıklar» digän kitap çıktı. 800 täñkä gonorar birdelär — ikegä bülep. Şunda 200 sum akçanı tottım da yögerdem Lev İvanoviç yanına: «Lev İvanoviç, vot dolg otdayu». Karap-karap tordı da: «Razil, ya u tebya eti dengi ne vozmu», — di. «Nigä, min äytäm, bayıgaç tülärseñ digän idegez, menä bayıdım min!» «Tı, navernoyı, oslışalsya, ya, navernoyı, skazal, kogda staneş bogaçe menya», — dide dä täki almadı.

— Sineñ Ädäbiyät institutına kitüeñä ällä ni kızıkmagan idem, Razil. Ä menä Oşanin şäkerte buluıñnı belgäç, «İh!» dip kuydım. Anıñ cır tekstların yarata idem min. Gap-gadi genä süzlärne yänäşä kuya da, alardan şundıy yatışlı vä mäğnäle, üze cırlap torgan närsä kilep çıga!

Eh, dorogi!

Pıl da tuman.

Holoda, trevogi

Da stepnoy buryan...

Sıyırlar gäcit ukısa, tatar matbugatı da

isän kalır ide ul

— Sin Çallı Yazuçılar oyışmasına citäkçelek itkändä, märhüm Räis Belyaev anda şähär komitetınıñ berençe sekretare ide. Sine bik tä ihtiram itä ide bit. Tatarstan ölkä komitetınıñ ideologiyä sekretare bulıp algaç, sine kitaphanägä mahsus kuygandır äle ul. Şunda tınıçta yaraların yalaştırıp yatsın, köç tuplasın, dip.

— Tagın ike urın täqdim itkännär ide: respublika gäciteneñ baş redaktorı urınbasarı, kitap näşriyätı direktorı urınbasarı... Kitaphanä mine çınnan da ruhi yaktan da, fizik yaktan da savıktırdı. Çönki, berençedän, min üzem yaratkan urınga — kitaplar arasına barıp eläktem, ikençedän, eştän dä şäp däva yuk ul. Kitaphanä mine başlanırga torgan tagın ber çirdän dävaladı äle.

— Anısı ni tagın?

— Mäskäülärdä ukıp kayttım bit inde.

— Elitar institutta!

— Äye. Kemnär belän genä aralaşılmadı anda... Ber-ber artlı kitaplar da çıgıp tora. Üz-üzemä bik tä beldekle, ukımışlı keşe bulıp toyıla başladım berzaman. Kitaphanädäge kitaplarnı küzdän kiçerdem. 3 million kitap arasında yörep, min üzemneñ şır nadan ikänne añladım! Mine lıp itep cirgä utırttı bu. Berkadär sabırlık, basınkılık ta östäde...

Bik äybät kollektivka kilep eläktem min anda. Muyınnan eşkä çumdım.

— Monıñ näticäläre şundıy da sallı ki, hätta... yazmışıñnı bütänçä borıp cibärgän tege anonimşiklarga rähmät äytergä kiräk tügel mikän äle? Tfü, tfü, yalgış süz buldı bu, çir gazaplarıñ istän çıkkan...

Sineñ kitaphanä fasılıña kagılışı ber ser bar, Razil.

— Nindi ser ikän ul?

Kitaphanäçeläreñne niçek itep eş hakınnan baş tartulı aktsiyägä künderä aldıñ ikän sin? Öç ayga suzılgan aktsiyägä! Hatın-kız labasa alar — härber tiyenne sanap yäşärgä künekkän. Alarnıñ da äle can asrarlık kına — 60–80 täñkä alıp eşli torgannarı.

— Äye, bez zabastovka iğlan ittek. Cir şarında şuñarçı berkayda berkayçan bulmagan zabastovka: kitaphanäçelärebez eşne dä eşlilär, akçasın da almıylar. 40–50 yäşlek, gomergä säyäsätneñ ni ikänen belmägän bu hatınnar, uramnarga çıgıp, plakatlar kütärep tä yördelär äle. Komsomol ölkä komitetı binasın kitaphanägä birüne sorap. Häzer üzläre dä şakkatalar, niçek şulay yöri aldık ikän, dilär. Soñınnan, cayın tabıp, bu akçanı tülädem min üze. Sere gadi inde monıñ: kitapka ihtiram, üz eşeñä fanatiklarça karau. Urın citmägänlektän kitaplar çerep yata bit.

— Kitap çerep yata... Tatar borın zamannardan birle türdä, iñ aru urında totkan kitap... Mäskäügä alıp kitelgän Söyembikä kitaphanäseneñ eze tabılmadımı äle, Razil?

— Törle ekstrasens işe zatlar vakıt-vakıt kilep äytälär üze. Min anıñ kaydalıgın beläm, dilär.

— Törle cirdä itep tä kürsätälärder äle.

— Äye, törle cirdä itep... Minem üzemneñ ber şigem bar barın. Zagorskida tügel mikän ul?

— Troitsk-Sergeev lavrındamı?

— Äye. Min inde Patriarh Vseya Rusiga hat ta yazdırgan idem — Lihaçevtan. Vasiliy Nikolayıviç Federatsiyä Sovetı räise urınbasarı çakta. Cavap kilmäde. Bu häl şikne arttıra gına töşte.

— Niçegräk yazılgan ide ul hat?

— Söyembikä kitaphanäse dip äytmädek bez üze. Anda Kazan hanlıgı çorına karagan kitaplar bula ala, bezneñ ğalimnärgä şularnı öyränergä mömkinlek birsägez ide, didek.

— Çınlap ta säyer häl. Din ähellärenä mondıy iltifatsızlık has tügel bugay bit. Tege Karl Marks uramındagı binada yaña bülegegez açılgaç, ukuçı bularak miña da rähät bulıp kitte. Şunda küçkän gäcit-curnallarıgız da irkenräk tın alıp cibärgänder äle.

— Kitaplar da irkenräk tın alsın öçen iskesennän cide märtäbä zurrak bina kiräk şul.

«Gıylem çın ez tabar äle»
Ukıp bargan härber yulım, härber süzem

Bula minem yul kürsätküçe yoldızım.

G.Tukay. «Kitap»

Kem bez? Kayan kiläbez häm kaya kitep barabız? Millät dip yanıp yörülärebezdän tarihta nindi ez kalır? Zamanalar gamen açık vä döres itep barı tik kitaplar gına söyli aladır, soraularga alar gına döres cavap biräder, mögayın. Çönki alar, vakıtlar uzsa da, kıyblaların üzgärtmi, yazılgan çorınıñ hikmäten mäñge saklıy.

Kiler vakıt: bezneñ hakta ni dä bulsa belergä telägän onıklarıbıznıñ berse, hiçşiksez, kitaphanägä yul tabar. Çönki dönya gıyleme tuplangan başka cir yuk. Ğasırlar iläge aşa ütkän kitaplarnıñ sargaygan bitlären aktarır. Hämmäsenä üzençä bäyä birer, üzençä hökem kılır...

Ni kürer ul häm ni diyär?

— Razil äfände, kiläçäk buınnarga kalırday ruhi mirası, ul mirasnı mäñgegä saklauçı kitaphanäläre bulgan halık — böyek halık, bähetle halık, dibez. Kitaplarga karap halıknıñ üseşen, yağni tsivilizatsiyä däräcäsen bilgeläp bula ikän, tatar halkınıñ üseşe ni däräcädä?

— Halıknıñ añ däräcäse, çınnan da, nindi kiyem ki̇yüendä, nindi biyulär bi̇yüendä, nindi yortta yäşävendä, bay yäki yarlı buluında gına tügel, iñ elek anıñ kitapka mönäsäbätendä kürenä. İñ töp bäyä halıknıñ kitap, kulyazma, icat baylıgı, tel baylıgına karap birelä. Ni genä äytsägez dä, tsivilizatsiyä iñ berençe tel, yazma ädäbiyät, kitap aşa buınnan buınga tapşırıla. Tatar halkı 440 yıl däülätsez yäşägän, şuña da karamastan üz-üzen saklap kalgan ikän, monıñ säbäbe — iñ berençe çiratta kultura däräcäseneñ yugarı buluında. Däülätsez halık tarkala, dilär. Läkin bez ber halık bulıp saklanıp kalganbız. Çönki bezneñ urtak kitabıbız, urtak yazuıbız, urtak cır-moñnarıbız bulgan, häm, älbättä, urtak dinebez. Menä şuşılar halıknı bergä tuplap torgan da.

— Ä inde kitapka mönäsäbät mäsäläsenä kilsäk?

— Bez bäläkäy vakıtta avılnıñ här yortında iñ yugarı urında — kiştädä — berniçä distä kitap tora ide. Häm alar şulkadär qaderläp saklana ide. Korängä ayırım hörmät, ayırım iğtibar, ämma anıñ yanında toruçı kitaplarnıñ da abruyı zur. Altmışınçı yıllarda, häterlim, bezneñ öydä rässam Lotfulla Fättahov bizägän «Tatar halık äkiyätläre» Korän belän yänäşä tora ide. Uylap karasañ, äkiyät kenä yugıysä. Borıngı kitapmı, bügengeme — bezneñ halık hämmäsen qaderli. Kitapka hörmät yäşi bezneñ halıkta.

Menä ber misal: gap-gadi genä ber avılga barıp keräseñ. Avılda kolhoz idaräse bar, avıl Sovetı binası, kibet, klub häm kitaphanä. Avılga bargaç, yüri genä kerep karagız äle: kaysısında tärtip kübräk? Kitaphanä, ğadättä, klub belän yänäşä salına. İkesen çagıştırıp karagız, kitaphanä çistarak ta, tärtipleräk tä bulır. İserek keşe anda kermäs, kersä, akırıp cırlap, sugışıp yörmäs. Kitaphanädä keşe pışıldap söyläşer. Kitap olılıgı karşında keşe başkaga äylänä. Mäçetkä kergän kebek. Menä şuşı üzençälek küpmeder däräcädä saklana äle bezdä. Mäçet kebek dip äytü añlaşıla da. Elek zamanda mäçetlär namaz ukıy, doga kıla, sadaka cıya torgan urın gına tügel — mädräsä dä, anıñ kitaphanäse dä şunda uk bulgan. Mäçetlär yabılgaç, mäçetneñ ber öleşe kitaphanägä küçkändäy toyılgan halık küñelenä. Utızınçı-altmışınçı yıllarda kitaphanä mäçet funktsiyäsen küpmeder däräcädä üzenä algan.

— İnde äñgämäbez tarih yagına borıla başlagan ikän, ukuçılarıbızga tatar basma kitabınıñ tarihı da kızıklı bulır dip uylıym.

— Häterläsägez, monnan ike yıl elek tatar basma kitabınıñ 270 yıllıgın ütkärgän idek. 1992 yıl «Tatar kitabı» yılı dip iğlan itelep, bu vakıyganı zurlap bilgeläp üttek. Fänni konferentsiyälär dä oyıştırıldı, çit respublika häm mämläkätlärdän dä kunaklar çakırdık. Baytak kına kızıklı fikerlär dä işetelde. Tatar halkınıñ 1917 yılga qadär 15 meñ isemdä 20 millionnan artık danädä basma kitabı bulgan. Bu iskitkeç küp. Häm bez monı böten dönyaga äyttek. Çınlap ta şulay, ul vakıtlarda Rossiyädä urıslardan kala iñ küp kitap baskan halık — tatar. Ä bit tatarnıñ sanın urısnıkı belän çagıştıru da mömkin tügel. Ä inde başka böten törki halıklar (törekmän, kazaq, kırgız, üzbäk h.b.) barısı bergä 600–700 isemdä genä kitap çıgargan ul zamanda. Akademik Äbrar Kärimullin süzlärenä karaganda, yartı dönyanı üz kulında kaltıratıp totkan Törek imperiyäse dä kitapnı tatarlardan ike yıl soñrak basa başlagan. Kayber halıklarnıñ yazuları da bulmagan, ä kayberläre kılıç kütärep at çabıp yörgän çorda, bezneñ halık kitap yazgan, kitap bastırgan. Süz basma kitap turında gına bara äle. Ä kulyazma kitap tarihı VI–H ğasırlardan uk, runik yazmalar, taşka yazılgan kitaplardan uk kilä. Şunnan birle bezneñ yazuıbız, ädiplärebez, şağıyrlärebez, fälsäfäçelärebez bulgan. Berençe tatar kitabı basılu — halkıbıznıñ üseş çorı başlanu. Kitapnı küpläp taratu, işäytü mömkinlege açıla. Halıknı berläşterüdä, ber uy, ber fiker belän yäşätüdä basma kitapnıñ öleşe bik zur.

Şunısı da bar: kitap bulu säbäple İslam dine dä tatarga kırgıy töstä kermi. Kayber halıklar dinne fanatlarça kabul itkän, dinneñ fälsäfäsenä, eçke mäğnäsenä töşenmiçä genä anıñ tışkı effektların kübräk algan. Çönki dinneñ asılın añlau öçen mulla-mögallimnär, ğalimnär citeşmägän. Menä şunıñ öçen kitap kiräk tä inde. Koränne bastıru, täfsirlär yazu, tärcemä itü, taratu häm härber mäçettä härber din totuçıga asılın añlatu zarur. Kitaphanäçe bularak min halkıbızga İslam kitap aşa kergän digän fikerdä.

— Ä revolyutsiyädän soñgı çor ni belän ayırılıp tora?

— 1917 yıldan soñ artık maktanırlık eşlärebez yuk diyärlek. Artta uk ta kalmadık, ämma kitap çıgaru nık kimede. Bigräk tä soñgı yıllarda. İqtisad, akça häm başka avırlıklar kitap basu eşen komga kiterep teräde. Ägär dä Prezidentıbız, Yugarı Sovet, hökümät moña iñ zur problemalarnıñ berse itep karamasa, tatar kitabı tagın da avırrak häldä kalırga mömkin.

— İqtisadi säbäplär belän berrättän ruhi säbäplärgä dä iğtibar itü kiräkter? Yağni keşelär bügen kitapka nindi mönäsäbättä?

— Sezneñ fikerdä haklık bar. Häzer keşe imanın, kıyblasın yugalttı. Üzgäreşlär çorı, älbättä. Tagın ber üzgäreş çorın — 1905 yılnı alıyk. Tatar kitabı häm mädäniyäteneñ iñ nık alga kitkän çorı ul. Bügenge könne şul çor belän çagıştıralar. Ber yaktan karasak, häzer dä bik küp gäzit-curnallar açıldı. Läkin alarnıñ tiracları az. Halık bik avır häldä. Tatar matbugatınıñ tiracı kimü — halıknıñ matdi häle naçarlıktan. Annarı 1905 yıllarda gäzit-curnalnı arzanrak bäyägä taratkannar, kayberlären gadi halık ta ala algan. Dvoryan näselennän çıkkan yugarı däräcädä belemle, kulturalı baylarıbız bulgan iç bezneñ. Mäsälän, Därdemänd (Zakir Rämiyev), Akçurinnar, Apanayıvlar kebek distälägän, yözlägän bayırak keşelär kitap-curnallar çıgargan. Kayberäülär fikerençä, 1917 yılda revolyutsiyä kilep çıkmasa, Rossiyä baylıgınıñ yartısı tatarlar kulına küçärgä tiyeş bulgan. Alar bit gadi säüdägärlär genä tügel, iskitkeç däräcädä añ-belemle şäheslär. Matbugatnıñ, basma kitapnıñ halıkka barıp citärgä tiyeşlegen añlaganga kürä, akçaların hiç kızganmıyça ädäbiyät, mädäniyät öçen totkannar.

— Bügenge köndä andıy baylarıbız yuk mikänni soñ?

— Yuk däräcäsendä. Menä Çallıdan Kaşapovlar kitap çıgarırga häm anı taratırga azmı-küpme tırışalar. Ä kalgan yaña baylarıbız isä äz genä bayıp kitsä, «bardım» belän «kayttım»nı rifmalaştırıp şiğır yaza. Bernindi nota tanımagan kileş üze ük köy çıgara, berär kompozitorga anı eşkärtterep cır çıgara. Annarı ber artistnı satıp alıp cırlata, şul uk akça yärdämendä televideniyedän kürsättertä. Ul barı tik üzen kürsätü belän genä mäşgul. Apanayıvlar da, Akçurinnar da bolay eşli alırlar ide, alar äle talantlırak ta bulgannardır. Ämma alar çın mäğnäsendä zıyalı keşelär. Şuña kürä alarga tarihnıñ hörmäte zur. Yärdäm itärgä teliseñ ikän, alga halık faydasın kuyarga kiräk.

Mäsäläneñ ikençe yagı da bar. Yugarı Sovet deputatı bularak, äytäsem kilä: respublikada bügenge köndä mädäniyätkä, sänğatkä, ädäbiyätka yärdäm itüçe baylarga, oyışmalarga nalog yagınnan taşlamalar karalgan zakonnar yuk. Saylanaçak deputatlarıbız bu turıda da uylansın ide. Gomumän, kulımnan kilsä, min alarnı nalogtan bötenläy azat itär idem. Kulturadan akça eşlärgä omtılgan halık berkayçan da alga kitä almayaçak. Kulturadan käsep yasap, ädäbiyät-sänğat äsärläre satıp bayıgan halıknıñ dönyada äle bulganı yuk. Böten dönyada mädäniyät dotatsiyädä utıra. Bez Yugarı Sovetta, bolarnı iskä alıp, Zakon proyıktı eşlägän idek. Kiläse parlament bezneñ eşne dävam itär dip uylıym.

İke yul bar bu dönyada: berse budır — bähet estäü;

İkençe şul: gıylem gıyşkında bulmak —

mäğrifät estäü.

Sineñ kulda: telärsäñ, mäğrifätle bul, bähetsez bul;

Vä yäki bik bähetle bul, işäk bul, mäğrifätsez bul.

G.Tukay. «İke yul»

— Zaman cilläre kitaphanälärgä dä kagılmıy uzmagandır. Milli kitaphanä citäkçese bularak, äytsägez ide, kitaphanälär häleneñ ayanıçlıgı ni däräcädä?

— Kitaphanälärgä kilgändä, Allaga şöker, bügenge köndä Tatarstanda 4 meñgä yakın kitaphanä eşli, bik azı gına yabıldı. Yabılgannarı da partiyä, profsoyuz, zavod-fabrika kitaphanäläre genä. Kayberlärendä ştat kıskartular ütkärelde. Bügen iñ ayanıçlısı şul: küp kitaphanälärneñ kitap satıp alırga akçası yuk. 1994 yılda matbugatka yazılu öçen 20 gä yakın rayonda kitaphanägä ber tiyen dä akça birelmäde. Birelgännärendä dä citärlek külämdä tügel.

— Elegräk avıl kitaphanäläre barlık gäzit-curnalnı aldıra ide bit.

— Elek byudcet üzäkläşterelgän ide. Menä sezgä akça, kitaphanälär öçen kitap tuplap, anı taratıgız, dip, akçanı turıdan-turı Mädäniyät ministrlıgına küçerä idelär. Häzer isä byudcet akçası rayonnarnıñ üzlärenä bülep birelde. Äytik, rayon başlıklarınnan berseneñ mädäniyätkä küñele yata, ä ikençese, Rafael Sähäbiyev äytmeşli, «Botanika»dan soñ kitap ukımagan. Andıylarına kitap yäisä gäzit-curnal buldı ni dä, bulmadı ni. Köne buyı çabıp yöri, vakıtı da yuk anıñ. Ämma iñ möhime — teläge yuk, küñele tartmıy.

— Bezneñ zamannıñ säyer ber kagıydäse inde ul: zıyalı dip atarlık däräcädä beleme, fiker söreşe, intellektı bulmagan keşelär eş başında utıra.

— Min üz gomeremdä bik küp çıganaklardan elekkege häm häzerge däülät sistemaların, hakimlek itkän keşelär tormışın centekläp öyrändem. Ütkän zamannarda patşalarnıñ, ministrlarnıñ, hökümät keşeläreneñ belem däräcäse şaktıy yugarı bulgan. Ägär inde keşe eş başında utıra ikän, ul şul millätneñ, şul oyışmanıñ iñ zıyalı, iñ töple, iñ akıllı, iñ ukımışlı keşeläreneñ berse bulırga tiyeş sanalgan. İñ-iñe tügel ikän, hiç yugı, ukımışlısı.

Kızganıç, cömhüriyätebezneñ bügenge citäkçeläre monıñ belän maktana almıy. Üzlärenä dä äytkänem bar. Respublikadagı dürt million halıknıñ urtaça intellekt däräcäsen alsak, yugarı urınnardagı keşelärneñ ukımışlılıgı şul urtaça kürsätkeçtän dä tübänräk. Citäkçelärneñ añ-beleme şundıy däräcädä bulgan halıknıñ kiläçägen küzallau kıyın tügel. Andıy citäkçelär bezne iqtisad batkaklıgınnan çıgara alırmı? Min üzem moña ışana almıym.

— Bu küreneşneñ säbäplären nidä küräsez?

— Elekkege partiyä sisteması akıllırak bulgan, küräseñ: alarnıñ kadrlar äzerläü tärtibe bar ide. Mäsälän, Yugarı partiyä mäktäbe. Ä häzer ukıtu, citäkçelekkä öyrätü yuk. Dönyada berdänber ildä — bezdä genä şulay: teläsä kem teläsä kaysı urında eşli ala. Utırtalar da kuyalar. Eşläsä — äybät, eşlämäsä — tagın da yahşı. Dimäk, komaçaulamıy, problemalar kiterep çıgarmıy. Min monı üz täcribämnän dä beläm. Kitaphanä citäkçese bularak, äle ber, äle ikençe täqdim belän çıgam, kompyuterlar kertik, çit illär belän elemtälär kiräk, dim. Eşeñ bolay da bara, kitaphanäñ eşli, ukuçılar yöri, tagın ni citmi siña, dip cavap birälär.

Däülät suverenitetı turında Deklaratsiyä kabul itelgäç, ikençe könne ük bulmasa da, tiz arada cıyılıp, citäkçelärebez kadrlar äzerläü mäsäläsen kuyarga tiyeşlär ide. Menä häzer alar kaytıp eşli başlarlar ide. Hökümätneñ iqtisadi programması äle haman da tözelmägän. Çönki belgeçlär yuk. Yaponiyä, Frantsiyä häm başka illärdän çakırılgan ğalimnär bezgä, tatar halkına, ni kirägen kayan belsen ul? Yapon yapon mänfäğatlärenä eşli läbasa. Bezgä tatar programması kiräk. Häzergä bu turıda uylauçılar kürenmi.

— Kitaphanä temasınnan çitkäräk kitüebez dä hiç urınsız tügel, çönki bolar ber-berse belän bik tıgız bäylängän problemalar. Ä menä häl itü yulların niçek tabarga?

— Zarlanıp utırunıñ mäğnäse yuk, älbättä. Küpmeder alga kiteş tä bar. Milli kitaphanädä, mäsälän, soñgı yıllarda beraz üzebezçä eşlärgä tırıştık. Kitaphanä ul — kitap tuplau, kitap saklau häm anı birep utıru urını gına tügel. Ul — Tatarstanda iñ zur, iñ töp mäğlümat bankı. Bezdä 3 millionnan artık danädä kitap häm gäzit-curnal bar. Yıl sayın Tatarstannan, Rossiyädän, çit illärdän meñnän artık isemdä gäzit-curnal aldırabız. Uzgan yıl elektron poçta kuydırdık. Amerika Kuşma Ştatlarına, dönyada iñ zur sanalgan Kongress kitaphanäsenä bargan idem, söyläşü-kileşü eşläre buldı. Prezident Klintonnıñ kultura häm informatika buyınça kiñäşçese, Kongress kitaphanäse direktorı Dceyms Billington belän kileşügä kul da kuydık. Amerikalılar, bezgä gumanitar yärdäm yözennän, älege elektron poçtanı eşläp birdelär. Bu iskitkeç yahşı närsä. Äytik, tatar halkı turında çittä çıkkan berär mäğlümat yäisä başka berär beleşmä kiräk ikän, kompyuterga «sorau biräbez». Halıkara mäğlümat sistemasına kerep, elektron poçta aşa dönyanıñ teläsä kaysı kitaphanäsennän kiräkle mäğlümatnı alabız yäki soragan mäğlümatnı cibäräbez.

Dönyadagı iñ zur 83 kitaphanä belän elemtä urnaştırdık. Üzara kitaplar almaşabız. İñ töp partnerlarıbız — AKŞnıñ Kongress kitaphanäse häm Törkiyä Milli kitaphanäse. Çönki dönyanıñ Evropa häm Amerika öleşendäge böten mäğlümat Kongress kitaphanäsenä tuplangan. Anda 2 meñnän artık ğalim genä eşli. Barısı da tärtipkä salıngan. Üzebezgä kiräkle kitaplar isemlegen cibäräbez, yözlägän-meñlägän kitaplar aldırabız häm üzebez dä alar soragan kitaplarnı cibärep torabız. Ber-berebezgä akça tülämibez, tärtip şulay. Kitaphanädä mahsus «Halıkara kitap almaşu» bülege açtık. Bezneñ öçen mondıy almaşu bik faydalı: ber danägä ber danä diyelü säbäple, alarnıñ 500 är bitle iskitkeç yahşı eşlängän kitaplarına almaşka bez kayçak berär yuka gına kitap cibäräbez. Läkin ul alarga barıber kiräk.

Könçıgış illärendä çıkkan basmalarnı häm mäğlümat alu öçen Törkiyä Milli kitaphanäse belän kileşü tözedek. Başka illär belän dä elemtädä torabız. Bundestag kitaphanäse, Belğiyä, Frantsiyä, Angliyä, Kanada, Avstraliyä, Kıtay, Yaponiyädäge iñ zur milli kitaphanälär bezneñ karamakta diyärgä yarıydır. Näticä yasap äytkändä, Milli kitaphanä burıçlarınıñ berse — tatar halkı, Tatarstan, anıñ tarihı, kiläçäge, bügengese turında dönyada nindi mäğlümat çıga, şunı tuplap baru.

— Başka illärneñ milli kitaphanäläre arasında bezneñ kitaphanä nindiräk urında tora?

— Mäğlüm bulgança, HIH ğasırnıñ ikençe yartısında patşa ukazı belän Rossiyädä öç kitaphanä açıla: Sankt-Peterburgta (1862), Mäskäüdä (1863) häm Kazanda (1865). Menä şuşı öç kitaphanäneñ berse bularak, Tatarstan Milli kitaphanäse iñ bay kitaphanälärdän sanala. Monıñ belän gorurlanırga kiräk. Kitaphanädä 209 keşe eşli, 158 yı kitaphanäçe, barısı da yugarı belemle. Kitaphanäçeneñ belem däräcäse ukuçınıkınnan tübän bulu mömkin tügel. Kübese Mädäniyät häm sänğat institutın tämamlauçılar. Anda bezneñ täqdim belän tatar kitaphanäçeläre äzerläü gruppası oyıştırıldı. Bezneñ töp burıç — Tatarstan halkına nindi kitap, nindi mäğlümat kiräk, şunı tabıp birü. Kompyuterlaştıru, avtomatlaştıru bülege açu eşebezne ciñeläytte. Tizdän Kazandagı barça kitaphanälär belän ber sistemada bulaçakbız, yağni mäğlümat almaşu tizräk bulaçak. Bez kitap ukuçı soravına «yuk» dip kalırga tügel, tabıp birergä tiyeşbez.

— Tabılmagan oçraklar barmı soñ?

— Siräk. Çit illärdän ezläp bulsa da tababız. Şunsız bezneñ eştän ni fayda? Rayon kitaphanälären dä kompyuterlaştırıp, respublikada berböten mäğlümat sisteması tözüne küzdä totabız. Ul çakta härber rayon kitaphanäse bezneñ arkılı teläsä kaysı çit il kitaphanäse belän elemtägä kerä alır ide.

— Älege dä bayagı akça mäsäläse tagın kilep basar inde...

— Härber rayon kitaphanäse öçen 27 million sum kiräk bulaçak. Bezgä — 1–2 milliard. Beryulı gına tabılmas, älbättä.

— Milli kitaphanä näşriyät çıgargan barlık kitaplarnı da alamı?

— Äye, barısın da aldırabız. Elek respublikadagı kitaphanälärneñ härberse yılına 100–300 tatar kitabı ala ide. Mäsälän, şiğır kitabı çıksa, här kitaphanägä berärne, prozanı kimendä ikeşärne alu tärtibe kertkän idek. Akça yuklıgı bu tärtipne onıttırdı häzer. Tatar kitabın taratu maksatında «Tatarstandagı häm annan çittäge kitaphanälärne tatar kitabı belän täemin itü» bülege oyıştırdık. Kitap satıp alabız da, elekkege Soyuz territoriyäsendäge kitaphanälär belän häbärläşep, alarga kiräkle kitaplarnı tuplap, törep cibärep torabız. Bezgä monıñ östämä mäşäqattän gayre ber faydası da yuk. Läkin, patriotlar bularak, çittä yäşäüçe millättäşlärebezgä yärdäm yözennän eşlibez.

— Kitap säüdäse ni belän mäşgul?

— Anda tatar kitabına iğtibar yuk. Tatar kitabı kerem kitermi bit, anı satıp akça eşläp bulmıy. G.İshakıynıñ «Zindan» kitabı yartı yıl elek kenä 8 meñ sum tora ide, häzer meñ sum itep kuydılar. Äle dä tırışabız: annan-monnan akça yünätep, yöz meñlägän kitap tuplap kuydık menä. Ä rayon kitaphanäläreneñ akçaları yuk. Nindider yaña mömkinleklär açılmasa, bu eştän dä baş tartırga mäcbür bulaçakbız.

Alda könnär dä bar äle;

Ukıp, millät agar äle;

Ber kön kiler, iyä çıgar,

Bu häleñ möstäğar äle.

Mäğrifät ezlä, bar äle,

İstiğdad bezdä bar äle;

Adaştım dip, yığlıy kürmä:

Gıylem çın ez tabar äle.

G.Tukay. «Yuanıç»

— Zamana yäşläre ädäbi äsärneñ üzen ukımıy, anıñ buyınça töşerelgän filmnı karau belän çiklänä. Gomumän, televizor, video karau, kompyuterlar belän mavıgalar. Kitapnıñ kiläçägenä kurkınıç yanamıymı?

— Kitapnıñ berkayçan da kiräge betmäyäçäk. Bügenge häl — vakıtlı küreneş. Halıknıñ küñele kuzgalgan vakıt, utırıp uylar arası da yuk. Başı äylängän, aptıragan. Hätta ğalimnär dä, açışlar yasap, äsärlär yazıp utırmıyça, uramnarda, mitinglarda çıgış yasap küñel yuata. Uzar bu vakıt, keşeneñ küñele utırır. Bar da üz urınına kaytır.

Kitap ukımıylar dip äytü bik döres tügel, minemçä. Bezneñ kitaphanädä, kiresençä, ukuçılarnı utırtır urın tabalmıybız. Ber million halkı bulgan şähär öçen bezdäge 250 urın citmi, älbättä. Şimbä-yakşämbe könnärendä baskıçlarga, täräzä töplärenä utırıp ukıylar. Kitap alırga çiratka tezelälär. Studentlar, ğalimnär, eşçelär, intelligentsiyä, mäktäp ukuçıları yöri. Gäzit-curnalnı da häzer kübräk kitaphanägä kilep ukıylar.

Gomumän, ber genä çorda da halıknıñ barçası da kitaphanägä yörmägän, kitap ukıganı 10–15 % täşkil itkänder. Tatar halkında gomer-gomergä zıyalılar katlamı bulgan. Ämma soñgı yıllarda älege katlam sizelerlek yukardı. Monısı hak. Berençedän, mäktäpneñ, ukıtuçınıñ däräcäse töşte, ukıtuçınıñ añ-belem däräcäse tübän. Kitapnıñ däräcäse töşüneñ ber säbäbe şuşı. Milli mäğarif, urta mäktäptän soñ tatarça yugarı belem birü sisteması buldırıp kına bu kıyın häldän çıgu mömkin, häm dä monıñ belän üzeşçännär tügel, däülät üze şögıllänergä tiyeş.

Annarı kitap däräcäsen kütärü öçen yazuçınıñ däräcäsen kütärü kiräk. 5–10 yıl yazgan kitabı öçen öç ay tamak tuydırırlık ta gonorar almagan yazuçı mesken häldä, anıñ berkemgä dä kiräge yuk. Ul yazgan kitapka da şundıy uk mönäsäbät. Basma süzneñ, näşriyätlarıbıznıñ däräcäsen dä kütärü möhim. Alar dä häyerçe häzer: gäzit-curnal möhärrirläre arakı zavodlarına, duñgız fermalarına barıp, bil bögep, kul suzıp akça telänep yörergä mäcbür. Kayçan da bulsa gorur telänçe kürgänegez barmı? Anı kem hörmät itsen? Yazuçınıñ ruhı sına, ul gorur häm märtäbäle äsärlär icat itä almıy.

— Bu häyerçelek alga taba da dävam itsä, bezne alga kitkän halık itep kürsätüçe yazma baylıkka, kitapka karata layıklı, tsivilizatsiyäle mönäsäbät turında söyläşüneñ hiçber mäğnäse yuk, dimäk?

— Ägär dä şulay dävam itsä, halkıbıznıñ mädäniyät, ädäbiyät, sänğat yagınnan alga kitüe bik şikle. Tagın ber kat kabatlap äytäm: mondıy häl bezneñ zur citäkçelärebezneñ intellekt yagı tübän buludan kilä. Bälki, bu köfer süzder, bolay äytkänne yaratmıylar da, ämma barıber äytergä mäcbürmen. Alar cannarı-tännäre, böten küñelläre belän şuşını añlamıy torıp, bezdä mädäniyätkä mönäsäbät üzgärmäyäçäk. Döres, däülätçelekne nıgıtu buyınça şaktıy eşlände, läkin mädäniyät ber çittä kala birä.

— Kitaphanäneñ abruyın kütärü dimäktän, bu urında şähsän Sez başkargan eşlärneñ dä bersen telgä alıp kitü urınlı bulır. Meñ bälalär belän, talaşıp-sugışıp digändäy, elekkege komsomol oyışması binasın kitaphanä itä aluıgıznı äytüem...

— Ul vakıtta bezneñ ber million kitabıbız podvallarda çerep yata ide. Älege binanı algannan soñ da äle 500 meñ kitabıbız kiştälärgä kuyılmagan. 1956 yılga qadär çıkkan bu kitaplarnı äle haman ukuçıga birä almıybız. Alar öyelep yata. Bilgele, iñ qaderle, iñ siräk kitaplarnı urnaştırdık. Kalgannarın nişlätergä? Bu turıda Prezidentka, Yugarı Sovetka, Ministrlar Kabinetına da kerdem, deputat däğvası da yazdım inde. Yaña kitaphanä salu turında karar da, proyıkt ta bar. İke yıl elek tözelä başlarga tiyeş ide, bügengäçä urınnan kuzgalmagan. Akça yuk, dilär.

Söyembikä kitaphanäsennän soñ Kazan hanlıgında, Kazan gubernasında, Tatarstanda 442 yıl eçendä zur ber mahsus däülät kitaphanäse salınmagan. Min monı hiç añlap beterä almıym. Elek patşa Rossiyäsenä sıltasak, soñ, häzer kemgä sıltıyk? Min bik küp illärdä: Angliyädä, Amerikada, Törkiyädä, Äfganstanda h.b. buldım. Nindi genä bay yäisä häyerçe ilgä barsam da, kürdem: töp şähärneñ näq urtasında, iñ matur cirdä, iñ zur, iñ güzäl binada närsä disäñ — ul kitaphanä bulır. Törkiyädä hätta bezneñ eraga qadär ük kulyazma, pergament kitaplar iñ äybät binalarda saklangan. Bezgä inde menä iñ matur digäne turı kilä, Kazandagı iñ matur yort — kitaphanä. Ämma iñ zur dip äytep bulmıy. Öç million kitapnı rätläp urnaştırıp, restavratsiyäläp, töpläp, saklap tärtiptä totar öçen häm kilgän ukuçılarnı utırtır öçen älege binadan 6 märtäbä zurrak mäydan kiräk. Bu hakta barı tik hıyallanabız gına.

— Yıllar ütkän sayın, kitaplar arta...

— Gäzit-curnallardan kala yılına 100 meñnän artık kitap ta aldırabız bit äle. Bu yıl sayın ber rayon kitaphanäse külämendä kitap östälep tora digän süz. Alu öçen akça tabuları kıyın. Moña qadär deputat bularak ta, başkaça yullar tabıp ta akça tuplap, kitap yünätä idek. Kiläçäktä niçek bulır? İnde alarnı da aldırmasak, bötenläy töşep kalabız. Läkin kuyar urın yuk. Kitaplar patşa Rossiyäse çorında, revolyutsiyä, gracdannar sugışı, açlık, sugış vakıtında da berözleksez, disbegä tezelgän töymälär kebek, berse artınnan berse alınıp bargan. Alarnı bit äle mäñgelekkä saklarga da tiyeşbez. Bina mäsäläse dä haman üzäktä tora.

— Razil äfände, küz aldına kiteregez äle: yöz yıl uzgaç, kitaphanägä yörüçegä bezneñ çordan nindi kitaplar täqdim itärlär ikän?

— Soñgı un yılda prozada tarihta kalırlık artık zur fundamental äsär yazıldı dip uylamıym. Zamanı bolgavır, yazuçılar beraz yugalıp kaldı bugay. Elegräk yazılgan äsärlärdän G.Tukay, M.Cälil (törmä lirikası), Ä.Eniki kebek yazuçılarıbıznıñ icatı kalır. Poeziyä buyınça tarihta kalırlık sanaulı gına şiğır-poemalar bar: M.Äğlämneke, Zölfätneke, mäsälän. Tarihçı ğalimnärebez Ä.Kärimullinnıñ kıyu äsärläre bezneñ bügenge tormışnı anık kına küzallarga yärdäm itär. M.Gosmanov, yäşlärdän V.İmamov, tarihi romanga nigez saluçı N.Fättah, ber tında ukıla torgan tarihi äsärlär avtorı M.Häbibullin isemnäre dä kiläçäk buınga mäğlüm bulır. Häyer, biredä tögäl genä äytüe avır. Zaman iläge üze ilär.

— Bügenge kön öçen iñ kızıklı äsärlär nindi?

— Moñarçı basılmıyça, yäşerelep yatkan kitaplar — bügen iñ ukıla torgannar. Gayaz İshakıy, Zäki Välidi, Sadri Maksudi, Hadi Atlasi h.b. Şuşı äsärlärne ber sistemaga salıp, yañadan bastırıp halıkka citkerü dä bezneñ burıç. Tatar telen üsterü häm saklau fondı açıp cibärgän idek. Oyıştıruçıları — Tatarstan Milli kitaphanäse häm Kazan universitetı. M.Hudyakovnıñ «Oçerki po istorii Kazanskogo hanstva», K.Fuksnıñ «Kazanskiye tatarı», H.Atlasinıñ «Söyembikä» kitapların, İ.Gaspralı äsärlären çıgardık. Läkin bu eş cämäğatçelek tärtibendä genä eşlänä almıy. Däülät oyıştırırga tiyeş monı. Ayırım programmasın tözergä kiräk. Ruhi mirasıbıznı tuplap kaldıru öçen mahsus näşriyät açu zarur.

Tik fäqat millätkä hezmätkä mähäbbät bändä bar, —

Bänçä, bunda yäm dä bar, läzzät tä bardır, täm dä bar!

G.Tukay. «Läzzät vä täm närsädä?»

— Sezne kitap dönyasındagı bu iñ avır, iñ mäşäqatle eşkä nindi yullar kiterde?

— Min bäläkäy çakta bezneñ avıl kitaphanäsendä biş meñläp kitap bar ide. Min kön sayın öçär kitap alam da ukıp beterep iltep tä biräm. Avılda minnän dä küp ukıgan keşe yuk ide. Mäktäpne tämamlaganda, partiyä tarihı, «Kapital» häm avıl hucalıgı turında kitaplar gına ukılmıy kalgandır. İke hıyalım bar ide: berse — kitaphanäçe, ikençese — urman karauçı bulu. Üsä töşkäç, fizika belän cenlänep, oçuçı, garmunda uynarga öyrängäç, bayançı bulırga telädem. Annan soñ şiğırlär yaza başladım. Ämma yazmış mine barıber iñ berençe hıyalıma kaytardı. Minemçä, yazuçı häm şağıyr öçen iñ yakın cir — kitaphanäder. Ä bez kitapnı yazabız da taşlıybız, ukıylarmı anı, yukmı — belmibez, kitap yazmışı kızıksındırmıy. 1986 yılda, min kazna eşendä eşlämi yörgän çakta, berniçä cirdän eş täqdim ittelär, hiç ikelänmiçä kitaphanäne sayladım häm moña hiç ükenmim. Minem öçen kitaphanä — izge urın. Miña qadär Mahirä hanım Deleşeva eşlägän ide, ul töple, akıllı citäkçe bulgan. Ämma ul vakıtta kitaphanälärdä tatar kitabınıñ qadere betä başlagan, tatar kitabı 10 % kına täşkil itä ide. Häzer dä bez telägänçä küp tügel, läkin şaktıy arttı. Tatarça kitapnıñ däräcäsen kütärü öçen kitaphanä hezmätkärläreneñ milli üzañın uyatu gına tügel, kitaplarnı täqdim itä belü dä möhim. Şulay tırışa torgaç, eşneñ näticäläre dä kürende.

— İsegezdä bulsa, elegräk M.Gorkiynıñ «Üzemdäge yahşı yaklar öçen min kitapka burıçlı» digän fikere populyar ide. Ul Sezgä turı kiläme?

— Min yahşısı öçen dä, yamanı öçen dä kitapka burıçlıdır, mögayın. Tik şunısı bar: min üzemneñ yahşı yaklarımnı belmim. Başka beräüne küpmeder däräcädä añlıym da kebek: yakınnarnı, duslarnı, hezmättäşlärne... Minem öçen iñ añlaşılmagan, iñ öyränelmägän keşe — min üzem. Haman kem ikänlegemne bilgeli almıym: şiklänäm, ikelänäm. Ämma min moña artık borçılmıym da. Çönki üz-üzemne belep betersäm, berni dä yaza almas idem. Yazgan äsärlärem — üz-üzemne häm başkalarnı añlarga tırışuım. Şunı tögäl äytä alam: kitaptan da äybät dus, hösetsez iptäş yuk. Kitapnıñ siña bernindi taläbe, däğvası bulmıy, ul berkayçan da etlek eşlämi.

— Kitaphanädä eşläüçelärneñ ber soklandırgıç sıyfatı bar: alar kitapnı canlı itep toyalar. Minem äniyem dä utız yıl avıl kitaphanäsendä eşläde, altı meñ kitabınıñ hämmäsen rätläp, qaderläp saklıy ide. Pensiyägä kitkändä, yartı küñele şul kitaplar yanında kalganday buldı.

— Yugıysä hezmät hakı da az, fatir da birmilär yünläp, bernindi taşlamalar da yuk. Läkin kitaphanädä eşlägän keşe kitä almıy, 60 yäşe dä tula anıñ, 70 yı dä. Çönki «kitap cene» kagıla. Kitaphanäçelärneñ fiker söreşe bötenläy başka törle. Kiyäügä çıkmagan kızlarnıñ da kübese kitaphanäçelär. Kitaphanädä iñ çibär, iñ akıllı kızlar eşli yugıysä. Yegetlärneñ kayçak berär kitaphanäçe kızga küzläre töşä dä: «Nişläp ul miña kiyäügä çıkmıy?» — dip sorıylar. Min äytäm: «Ä sin üzeñä kara. Ul bit Puşkin, Tukay kebek akıllı keşelär belän aralaşırga öyrängän. Sineñ belän närsä söyläşsen ul?» — dim.

Kitap dönyasınnan da kızıklırak dönya, kitaptan da zur baylık yuk. Sänğat äsärläre dä, muzıka da zur baylık, alarnı kimsetergä telämim. Akademik D.Lihaçevnıñ äytkän süzläre bar: «Dönyaga afät kilep, böten närsä cimerelep betä ikän, ägär şul çakta kitaphanälär isän kalsa, tsivilizatsiyäne torgızırga ömet bar digän süz».

İvan Groznıy, Kazannı algaç, ni öçen iñ berençe eş itep Söyembikä kitaphanäsen yukka çıgarırga kuşkan? Tatarnıñ ber kitabın, ber kulyazmasın kaldırmıy; kitaphanäneñ eze dä yuk bügen. Kitap — halıknıñ hätere. İvan Groznıy monı bik yahşı añlagan. Ägär dä ul çordagı kulyazmalar saklangan bulsa, Söyembikä kitaphanäse isän kalsa, bez mädäniyät yagınnan bötenläy başka bulır idek. Äle haman borıngı hannarıbıznı, Kazanga niçänçe yılda nigez salınganın belmibez. Kitaptan başka tarihnı belü mömkin tügel.

— Razil äfände, iñ berençe sorauga äylänep kaytıyk äle. Kitap dönyasınıñ bügenge halätennän çıgıp, bezneñ üseş däräcäsenä nindi bäyä birep bulır ide?

— Bügenge köndä cämgıyättä iñ iğtibarsız ölkä ul — kultura, ä kulturada iñ sanga sugılmagan, iñ häyerçe ölkä — kitaphanä. Menä şunnan üzegez çamalagız inde. Uzgan yıl Tatarstanda mädäniyätkä byudcettan 57 milliard sum akça bülenep birelergä tiyeş ide. Şunıñ 20–25 milliardı mädäniyät ölkäsenä barıp kerde mikän? Bezdä yäşäüçe här keşegä bülep çıksañ, ul yılına 1–2 kitap alırlık yäki 1–2 tapkır teatrga barırlıktır inde. Uzgan yıl mädäniyät ministrı mädäniyät oyışmalarında eşläüçelärneñ 10 % ın kıskartırga digän karar çıgardı. Aktanış rayonında, mäsälän, iñ berençe itep kitaphanäçelärne kıskartalar. Bütän beräügä dä timilär — bar da kiräk. Kitaphanädä, inde küp bulsa, ike keşe eşli torgandır.

Kat-kat äytäm, mädäniyätne kısıp nindi fayda kürergä uylıysız? Bügen mädäniyätkä ber sum akça birep citkermisez ikän, ike-öç yıldan militsiyägä meñärlägän sumnar birergä mäcbür bulaçaksız. Yaña törmälär tözergä, aynıtkıçlar açarga, koral tabarga turı kiler. Menä şuşını barıbız da añlıy başlasak, şul vakıtta gına çın mäğnäsendä alga kitärbez.

«Galim yä belem aluçı, yä ğalimnär süzenä kolak saluçı, yä alarga mähäbbät itüçe bul, ämma bişençese bulma — hälaq bulırsıñ», — digän Möhämmäd päygambär. Ütkänne üzgärtü bezneñ kodrättä tügel. İhtimal, kiläçäkne dä açık kına küzallau birelmägänder adäm balasına. Ä menä bügengese — üzebezneñ kulda. Häzergä...

Äñgämädäş Nursöyä Şäydullina

1995

Ber genä halık ta başkalardan yahşırak yäisä naçarrak tügel
Bügenge çınbarlık Rossiyä tatarına yazmış saylau mömkinlege birmi

Kem bez, tamırlarıbız kay taraflarga, kaysı çorlarga barıp totaşa. Bügen şul soraular Rossiyädä yäşäüçe halıklarnıñ barısı öçen dä möhim. Vatanıbız, tugan halkıbız tarihın äle soklanu, äle sıkranu hisläre belän bäyälägändä häm anı Rossiyäneñ bügenge çınbarlıgı belän çagıştırganda, añlatıp bulmaslık ber his kiçeräbez. Yevraziyäneñ näq urtasındagı kiñleklärdä yäşäüçe halıklarga Rossiyä bügen närsä äzerli? Alda bezne nilär kötä? Bügenge Rossiyäneñ ictimagıy-säyäsi küreneşlärenä tatar halkı misalında töşenergä omtılu Tatarstan Respublikası Däülät Sovetınıñ fän, mäğarif, mädäniyät häm milli mäsälälär komissiyäse räise, yazuçı Razil Väliyev belän «Tatar ile» häm «Tatarskiye kraya» gomumtatar gazetalarınıñ baş möhärrire Şamil Hammatov äñgämäse şul hakta.

— Razil äfände, bügen tatar cämäğatçelegen ayıruça nık borçıgan vakıygalarnı açıklap ütsägez ide.

— Soñgı yıllarda, ayıruça 2002 yılda, töp iğtibar Rossiyädä yäşäüçe tatarlar belän bäyle bulgan ike mäsälägä yünälderelde. Äytergä kiräk, bolar tatarlarga gına tügel, ä, gomumän, ilebezneñ barlık halıkları yäşäeşenä dä kagıla. Berençese — Bötenrossiyä halık sanın isäpkä alu bulsa, ikençese — halıklarga üz yazularında kirillitsadan başka alfavitlarnı kullanunı tıyuçı federal zakon. Bezneñ halıkka bu latin grafikasına küçüne röhsät itmäügä kaytıp kaldı. Çınlıkta, federal köçlärneñ bu zakonnı kabul itü maksatları da nigezdä şul ide.

Äle halık sanın isäpkä alu başlangançı uk, Mäskäüdä tatar halkın berniçä öleşkä bülgäläü säyäsäte alıp barıldı. Başta Rossiyä Fännär akademiyäseneñ Etnologiyä häm antropologiyä institutı eşlägän shema buyınça tatarlarnı 5–6 etnik törkemgä bülsälär (bu oçrakta federal üzäk etnik törkemne ayırım halık itep kürsätergä omtıla ide), soñrak bezne hätta 40–45 vak törkemgä bülügä ük barıp cittelär. Älbättä, mondıy tör täqdimnär tatar cämäğatçelegen berniçek tä bitaraf kaldıra almadı. Bu mäsälädä Tatarstan Respublikasınıñ däülät mänfäğatläre belän kiñ katlam halık mänfäğatläre turı kilde. Äytergä kiräk, Rossiyädä mondıy täñgällek yış küzätelmi. Rossiyä tatarlarınıñ küpçelegen borçıgan bu mäsäläne Tatarstan Respublikası Prezidentı üz däräcäsendä, ä respublikanıñ Däülät Sovetı Rossiyä Prezidentına yullagan möräcäğatendä bezneñ halıknı tarkatuga, anıñ tarihın, mädäniyäten, goref-gadätlären vak-vak kisäklärgä bülgäläp yukka çıgaruga iltkän omtılışlarga çın-çınlap karşılık kürsättelär. Bezgä berböten halık bularak betü kurkınıçı yanadı. Ä inde federal üzäk tarafınnan tagılgan shemalar tatar halkın, gomumän, anıñ däülätçelegen torgızuga bernindi dä ömet kaldırmıy ide. Läkin bu mataşular tiyeşle näticäsen birmäde, çönki, kabatlap äytäm, respublikanıñ yugarı dairäse häm tatar cämäğatçelege ber fikerdä buldı — halıknıñ bötenlegen saklap kalu strategik liniyä däräcäsenä kütärelep, üz köçendä kala aldı. Halık sanın alu vakıtında, federal hakimiyät küzgä bärelep torgan ğadelsezleklärgä barırga cörät itmäsä dä, üz maksatın tormışka aşırırga äylängeç yullar taptı. Rossiyä Däülät Dumasında Tatarstan mänfäğatlären yaklauçı deputat Fändäs Safiullin bu kürälätä yalgannı hokukıy dälillär belän faş itte. Ul Rossiyäneñ Statistika buyınça Däülät komitetınıñ halık sanın aluda kullangan dokumentlarınıñ yalgan buluın rasladı häm bu eşneñ näticälären döres tügel dip iğlan itep, alarnı yukka çıgarunı kön tärtibenä kuydı.

— Rossiyä Prezidentı Vladimir Putinnan kala bezneñ berebezgä dä tugan telebez nindi buluı turında sorau birmädelär. Aña isä Rossiyä zakonı taläp itkän çın, mahsus dokument äzerlängän bulgan...

— Äye, «säyäsi näzakätlelek» aña karata gına saklandı. Kürengänçä, millionlagan keşelärneñ teläge, bigräk tä milli azçılıknı täşkil itüçelär ihtıyarı çitlätep ütelde. Kaysı halık kına üz-üzen saklap kalırga telämi ikän soñ? Ä tatar halkı Rossiyädä san buyınça ikençe urınnı saklap kalırmı, yukmı digän sorau tatarlarnıñ üzlärennän bigräk federal häm guberna hakimiyätläreneñ küp kenä şovinistik ruhlı väkillären borçıy. Ägär dä tatar halkın isäpkä alu buyınça eşlängän printsip belän barsak, rus halkın da bihisap tördäge etnik törkemnärgä bülep bulır ide. Bu turıda süz küp buldı, läkin ul «Kön tärtibe»nnän tiz alındı. Rossiyä halıklarınıñ millät bularak üzbilgelänü mäsäläsendä eş ike törle yörtelä. Bu — däülätneñ tsivilizatsiyäle milli säyäsäte yuklıgın kürsätüçe açık faktor.

— Ämma köçle administrativ resurs ta bar bit äle. Däülät organnarı häräkätkä kilgändä, Rossiyädä yäşäüçe halıklarnıñ alıştırgısız hokukları turında äytelgän matur süzlär şunda uk onıtıla, yukka çıga. Rossiyä Däülät Dumasınıñ ber deputatı belän räsmi bulmagan äñgämä vakıtında minem: «Sez «Rossiyä Federatsiyäse halıkları telläre turında»gı Zakonga şul däräcädä mäğnäsez tözätmälär kertüne yaklap, niçek şulay berdäm tavış birä aldıgız?» — digän soravıma, ul: «Bezgä Tatarstannı bar yaklap ta kısrıklarga digän färman kilde...» — dip cavap birde. Dimäk, federal hakimiyättägelär, bezneñ halıknı bülgäläü kampaniyäse barıp çıkmagaç, töp iğtibarnı latin grafikası mäsäläsenä yünälttelärmeni?

— Rossiyädä millätara duslıkka ireşü yünäleşendä eşläü turındagı kupşı süzlär üzäk hakimiyätneñ şovinistik karaşlarda toruçı törkeme tarafınnan alıp barıla torgan säyäsätkä ber dä turı kilmi. Bu oçrakta ayık fiker yörtüçe keşe, älbättä, Rossiyä töbäklärendäge, urınnardagı çın säyäsätçelär, cämäğatçelek süzenä kolak salaçak. Milli häräkät väkilläre isäplävençä, Mäskäüneñ bügenge säyäsi elitası Rossiyädäge federalizm üseşenä karşı kirtä kora. Ul federatsiyä subektlarına häm, gomumän, anda yäşäüçelärgä möhim bulgan çın demokratik üzgäreşlärneñ doşmanı bularak çıgış yasıy.

Bu yaktan Tatarstan Respublikası Prezidentı M.Ş.Şäymiyevneñ Däülät Sovetına yullaması iğtibarga layık. Ul biredä süzne milli säyäsätkä, Rossiyädäge federalizmga kagılışlı mäsälälärdän başlıy. Soñgısın Prezident demokratiyäneñ territorial töp ölgese (karkası) dip atıy häm anıñ bügen dä yaklauga mohtac ikänlegen belderä. Tatar yazuınıñ latin grafikasına küçüe mäsäläsenä kilgändä, Prezidentıbıznıñ süzlären tsitata räveşendä kiteräsem kilä: «Bu karar Bötendönya tatar kongressınıñ öçençe korıltayı rezolyutsiyäsenä, şulay uk Tatarstan Fännär akademiyäse ğalimnäre fikerlärenä nigezlände, ul Rossiyä Federatsiyäse Konstitutsiyäseneñ 68 nçe statyasına turı kilä. Ä bit älege Töp Zakonda däülät «üzeneñ barlık halıklarına tugan tellären saklaunı, alarnı öyränü häm üsterü öçen şartlar tudırunı garantiyäli», respublikalarga isä «üz däülät tellären urnaştıru hokukın birä» dip akka kara belän yazılgan. «Rossiyä Federatsiyäse halıkları telläre turında» RF Zakonına östämälär kabul itep, Üzäk çınlıkta üz Konstitutsiyäsen, şulay uk kayber halıkara normalarnı, ayırım alganda azçılık millätlär hakındagı Evropa kısalarındagı konventsiyäne bozdı. Mondıy adımnı tellärneñ irekle üseşenä bäyle räveştä halıklarnıñ hokuklarına höcüm dip kararga mömkin. Ul gına da tügel, bu tözätülärne kabul itep, Federal Cıyın federal subektlarnıñ fäqat üzlärenä genä karagan väqalätlärenä tıkşındı. Bu ğamällärneñ hämmäse dä anık bulmagan milli säyäsät cirlegendä eşlänä, kayber namussız säyäsätçelär häm çinovniklar alarnı üzläreneñ mäkerle maksatlarında faydalanalar».

Federal üzäk üzenä-üze yırıp çıga almaslık mäşäqatlär, totalitar hakimiyätkä has tiskäre karaş tudıra. Rossiyädä keşe hokukların bozu ğadäti küreneş sanala. Ä bälki, bu ğamäl mahsus eşlänä torgandır äle.

Patşa zamanında törki halıklar garäp imlyasında yazgannar häm aña karap Rossiyäneñ ber genä cire dä «kimemägän». Ä bügenge säyäsätçelär latin grafikasına küçüne ilneñ kurkınıçsızlıgına yanıy dip laf oralar. Üz cirendä yäşäüçe halıklarnıñ tabigıy ruhi ihtıyacların da kanäğatländerä almagaç, bu nindi däülät bula inde? Bügen törle millät halıkları ictimagıy tormışnıñ här ölkäsendä dä näticäle eş alıp baru kiräklegen yahşı añlıylar. Mondıy tıyularnıñ «cimeşläre» ozak köttermäs dip uylıym. Soñ, keşeneñ sulavın da tıyıp bulmıy bit inde. Ä biredä süz ber keşe turında gına tügel, tulı ber millät turında bara.

Bu yaktan Kareliyä cämäğatçelegeneñ dä kisken rizasızlık belderüen añlap bula. Karellarnıñ milli yazuları küptän inde latin grafikasına nigezlängän. Ämma respublikaga bu grafikanı kullanunı tıya almıylar, çönki karel tele däülät tele bulıp sanalmıy. Bu respublikada karel telen däülät tele dip iğlan itü kön tärtibenä kuyılgan ide inde. Näq şuşı vakıtta federal üzäk tarafınnan zakonga tözätmälär kertü isä anı bu mömkinlektän mährüm itte. Bügenge köndä üzbilgelänü mäsäläsen häl itü aldında torgan halık öçen bu, älbättä, kötelmägän adım. Läkin üzäk monıñ belän tamçı da isäpläşmi.

Monda eş ber latin grafikası mäsäläse belän genä dä bäylänmägän. Anı kullanunı tıyu teläsä nindi möstäkıyllek häm bäysezlekkä omtılu küreneşlären bastıru bularak kabul itelä (bolar belän tatarstanlılar soñgı vakıtka qadär nigezle räveştä gorurlandılar). «Subektlarnı bar yaklap ta kısrıklarga» digän ämer birelüe dä şuşı faktor belän bäyle.

Rossiyäneñ bu mäsälädä «ike yaklı pıçak» buluına tagın ber misal: dönyaküläm däräcädä ul aktiv räveştä üz milli mänfäğatlären kaygırtuçı il bularak çıgış yasıy. Üz çiratında, alar bezneñ cämgıyätneñ teläkläre belän dä täñgäl kilä. Ä üz däüläte eçendäge halıklarnıñ ihtıyacların küpsenä. Älege häldän çıgu öçen halıklarnıñ ictimagıy mänfäğatlären kaygırtuçı däülät institutları buldıru zarur. Bu oçrakta min, mäsälän, Rossiyäneñ zakonnar çıgaru organında millätlär palatası buldırunı küz aldında totam.

Rossiyädä änä şundıy milli säyäsät alıp barılganga kürä, keşelärdä tugan illäre belän gorurlanu, vatandarlık hisläre äkrenläp sünä bara. Däülätebezdä küpçelek halık sotsial yaktan yaklanmagan kileş, bezdä gracdanlık cämgıyate tözelä dip belderälär. Bügenge köndä Rossiyä üz gracdannarın tışkı şartlardan — korruptsiyä, talau, eşsezlek kurkınıçınnan yaklıy almagan, häyerçelektän arına almagan yäşlek, tiyeşençä täemin itelä almagan kartlık kına birä alırlık däülät sıyfatında kaldı. Şul uk vakıtta däülät çinovnikları cämgıyätneñ cinayätçel yul belän oligarhka äverelgän katlamın gına tuyındırıp toruçı inflyatsiyä, devalvatsiyä h.b. kırgıy bazar mönäsäbätläre belän kileşep yäşilär. Näticädä bolar barısı bergä gadi halık öçen yäşäp bulmaslık şartlar tudıra. Bez nindi cämgıyät tözibez, bügenge väzgıyät nindi näticägä kiteräçäk — monı añlauçı da, añlarga teläüçe dä yuk. Bügen bezgä imperiyä ambitsiyälären kanäğatländerü urınına halıklarnı «Rossiyä» dip ataluçı urtak yortnıñ tübäse astına cıyarga kiräk. Ä bu isä halıklarnıñ tigez hokuklı, ruhi häm sotsial-iqtisadi potentsialları yagınnan bertigez däräcädä buluların taläp itä. Ä respublika häm ölkälärgä separatizm yarlıgı tagıp, sälamät tamırlarına balta çabunı min, gomumän, añlamıym.

— Federal üzäk Tatarstannıñ üz väqaläte kısalarında kuygan taläplären dä separatizm dip atadı. Respublikanıñ tabigıy baylıkların, matdi häm ruhi mömkinleklären, fänni-tehnik potentsialın kullanıp, eçke sotsial-iqtisadi üseş mäsälälären üzençä häl itü mömkinlegen dä kaldırmadı. Häzer töbäklärne üz keremnären arttıru mäsäläse dä kızıksındırmıy, çönki tabışnıñ küp öleşe üzäktä kalaçak. Bu säyäsät şundıy itep tözelgän ki, däülätneñ möstäkıyllege, anıñ iqtisadi yaktan totrıklılıgı öçen köräş alıp baru bar yaktan da mäğnäsen yugalta. İnde tormışıbıznıñ ruhi, mädäni yagına da kul suza başladılar. Bälki, bez 90 nçı yıllar başında yaulap algan väqalätlärebezdän vakıtında faydalanmıyça, ber urında ozagrak taptanıp torganbızdır, häm, şunıñ näticäse bularak, iqtisadi häm säyäsi ölkälärdäge üseş tendentsiyälären nıgıtırga ölgermägänbezder?.. Bezneñ bügenge halätebez cämgıyätneñ 80 nçe yıllar ahırındagı väzgıyaten häterlätmime? Tatar halkına häzer kaysı tarafka karap eş yörtergä soñ?

— Bez — kommunistik recim çorında tärbiyälängän buın väkilläre (min urta häm ölkän yäştägelärne küz aldında totam). Ul çorda barı tik halıklar duslıgı häm proletar internatsionalizm turında gına söyläşergä yaradı. Milli problemalar, milli mädäniyätne torgızu häm anı däüläti yaklau mäsäläläre häl itelmäde. 90 nçı yıllar başında yaulangan bäysezlekne niçek faydalanırga ikänen bez, döresen genä äytkändä, belmädek tä. Ozak vakıtlar yabıluda bulgan keşe irekkä çıkkaç, avır sınau — irek sınavı ütä, dilär. Ul yugalıp kala, hatalar yasıy, anı döres yulga yünältmäsäñ, yalgışuı da bik mömkin.

Bezneñ belän dä şuña ohşaş hällär buldı. Citäkläp yörtüçebez bulmadı häm bula da almas ide. Halıknıñ tarihi hätere uyanu, cämgıyättä üz urının häm rolen añlauga bäyle his-kiçereşlär, ömetlär küp buldı. Cimerelgän nigezdä kabattan yañarıp kilgän iqtisad turında min inde äytmim dä. Könbatıştagı sıman yözlärçä yıllar dävamında oyıştırılıp kilgän demokratik däülätne bezdä nibarı un yıl eçendä, älbättä, tözep bulmıy ide. Şuña da karamastan Tatarstanda, Rossiyäneñ başka töbäklärennän ayırmalı bularak, soñgı yıllarda avıl hucalıgı küzgä kürenep üste, respublikanıñ citeşterü mömkinlekläre, iqtisadi kuäte saklanıp kaldı. Ämma Rossiyä iqtisadı (ä bez aña bäyle) härabälärendä yugarı näticälelekkä ireşü mömkin tügel.

Üzäk, bügenge köndä töbäklärneñ soñgı yıllarda üz-üzlärenä citärlek tormış itü öçen äzerlängän tayanıçların yukka çıgara barıp, Rossiyä federal tözeleşeneñ iqtisadi nigezen dä kakşata. Väqalätläre artıp kitkän hökümät elekkege kommunistik recimnıñ naçar variantı hälendä kalırga mömkin. Tatarstan, Başkortstan, Sverdlovsk ölkäse häm başka donor töbäklär öçen bu bigräk tä ayanıç. Alar soñgı yıllarda artka tägärädeme yäki tezgensez Rossiyä bazarı stihiyäsendä eçke häm tışkı hucalık elemtälären taba almadımı ällä? Ägär bügen salımnarnıñ töp häm ciñel cıyıla torgan öleşe federal üzäkkä cibärelsä, ä töbäkneñ tabigıy hokukı, iqtisadi irege bulmasa, dimäk, anıñ yugarı näticägä ireşergä cavaplılıgı häm etärgeçe dä yuk digän süz. Demokratik üzgäreşlär ihtimalı biredä bötenläy kürenmi. «Köçle töbäklär — köçle üzäk» formulası onıtıldı. Üzäkneñ köçlegä äverelüe dä şikle, ämma anıñ häräkätläreneñ totalitar harakterı açıgrak kürenä bara. Barınnan da bigräk töbäklärgä karata, dimäk, alarda yäşäüçe halıklarga yünältelgän totalitar harakterdagı eş-gamällär genä aktivlaşa bara. Oligarhlar Könbatışka taralgan baylıknı arttırıp kına beraz «cäfa» çigä.

Bezgä, tatarlarga, närsä eşlärgä soñ? Millätne saklap kalu buyınça retseptlar täqdim itärgä cıyınmıym, läkin kilep tugan häl üze ük niçek eş itärgä ikänen kürsätä. Bu, iñ berençe çiratta, Tatarstanda — avırlık belän şıtıp çıkkan bäysezlek üsentelären saklap kalu, şul isäptän däülät bäysezlegen dä. Rossiyädä yäşäüçe tatarlarga — üzläreneñ tarihi Vatannarı — Tatarstan tiräsendä nıgrak berläşü kiräk. Min-minleklären kanäğatländerü öçen genä yarsıngan ayırım şäheslär artınnan iyärü ülemgä tiñ. Akıl häm intellekt bezdä, Allaga şöker, ämma bolar gına citmi häm tarihta tatar halkı üseşen alar gına bilgelämi, halıknıñ yazmışın äbi-babalarıbızdan miras bulıp kalgan köçle, kakşamas ruhnı häm eşlekle halätne saklau häl itä. Halık sanın alganda, bezne bülgälärgä tırışu häm üzebezneñ yazunı saylap alunı tıyunıñ millätne köçsezländermäve, ä, kiresençä, anıñ gomumi kurkınıç aldında berläşüe bik kuanıçlı häl. Bezneñ opponentlarga uñay näticä kitermäde ul.

Üzäk tırışlıgı belän säyäsiläşterelgän tatar mäsäläse, başlıça mädäni, ruhi, intellektual häm etnik mäsälädän (ä bit tatarlar, Tatarstan berkayçan da Rossiyädän çıgıp kitärgä omtılmadı) millätneñ sotsial isän kalu problemasına äylände. Tatarlarnıñ küp kenä ictimagıy oyışmaları — milli-mädäni mohtäriyätlär, mädäni üzäklär, hätta dini cämgıyätlär bügen hokuk yaklau funktsiyälären başkarırga mäcbür. Alarnı moña milli tübänsetügä yul kuyuçı Rossiyä däüläte üze etärä.

Häm alar hokukıy, säyäsi häm iqtisadi yaktan kısuga, çikläülärgä karşı toruda yalgız tügel. Mäsälän, Bötendönya yazuçılar kongressı — PEN-üzäge, tanılgan halıkara oyışma, Tatarstanga teläktäşlek belderde häm Däülät Dumasınıñ Rossiyä halıkları yazuın berdäyläşterü eşçänlegen ğayeplägän rezolyutsiyä kabul itte. Bezneñ taraftan, üz çiratıbızda, Rossiyä Konstitutsiyä sudına häm halıkara sudlarga möräcäğatlär dä bulırga tiyeş. Tik şulay da bezneñ karşılıklarnı administrativ resurs tügel, ä vakıt häm ayık fiker häl itäçäk.

Kuyılgan sorauga kaytıp, cavap biräm: yuk, bez, agımsuga ike tapkır kermägän kebek, 80 nçe yıllar ahırı häm 90 nçı yıllar başındagı halätkä kaytmadık. Üzebezdän kollık psihologiyäsen häm üzgärtep koruga qadär bulgan unellıklardagı zombilaştırunı kısıp çıgarıp, HHI ğasırga kildek. Bezneñ öçen bu «keçe tugan» komplekslarınnan kotıluga da tiñ, ayıruça Rossiyä töbäklärendä.

Üzäk belän milli mönäsäbätlär katlaulı bulsa da, halıknıñ tarihi häterendä uyangan däülätçelek fikere bezneñ añga señde häm ul bügen bezneñ öçen iqtisadi buludan bigräk ählakıy-etik kategoriyä bulıp tora, ä kiler şundıy vakıt, älege fiker matdi köçkä ävereler. Rossiyäneñ küp kenä halıkları üzañnarında şundıy üzgäreşlär kiçerä. Şul isäptän, soñarıp bulsa da, rus halkı da. Başka halıklardan ayırmalı bularak, alarga üz mädäniyätlären, tarih fänen, milli üzañnarın üsterergä kem häm närsä komaçaulık itä soñ?

— Älbättä inde, «az sanlı halıklar» tügel, çönki alarnıñ üz tarihların torgızu yäki mädäniyätlären üsterügä «millätçelek, berdäm häm bülenmäs däülätkä karşı ğamällär» yarlıgı tagıldı...

— Teläsä kaysı halıknıñ milli ruhiyäten yaklau Rossiyä däülätçelegeneñ hälennän kilmäde. Kiresençä, agımdagı säyäsi väzgıyät rus mädäniyäteneñ hälsezlänüenä kiterde. 90 nçı yıllarga çaklı ul konkurentsiyädän çittä kaldı, häm hakimiyät diktatı, «ölkän agay» östenlege belän «kaplatıldı». Bügen isä barısı da ap-açık kürenä. Üz-üzeñnän kanäğat bulu, üz-üzeñä soklanu härber millätne ruhi yaktan çikli, sizgerlekne yugalta. Ällä ni iskitärlek bulmagan Könbatış mädäniyäte ürnäklären üzläşterü belän mavıgu rossiyälelärneñ ruhi tormışın yarlılandırdı. Häzer üzäktän yıraktagı töbäklärdä mädäniyät tizräk üseş ala. Rossiyä mädäniyät ministrı Mihail Şvıdkoy süzlärenä karaganda, mäskäülelär, can başına mädäni täemin iteleş däräcäse buyınça ildä 52 nçe urında tora, ä Hantı-Mansi töbägendä yäşäüçelär halıklarnıñ üzençälekle mädäniyäte üseşe yagınnan — berençe urında.

Ruslarga başka millätlärneñ milli üzañı uyanuı añlaşılmadı, hätta alarnı kurkıttı da. Rus halkı isä üze Könbatışnıñ ählakıy kolonizatsiyäsenä duçar buldı — yağni elekkege ideologiyädän kalgan buşlıknı tutırdı. «Vak halıklar» monnan azrak zıyan kürde, çönki milli mädäniyätlärne torgızırga vakıt citte, alar häzer, nigezdä, şunıñ belän mäşgullär.

«Keçe tugan»nıñ ruhi üseş kuäte buyınça «ölkän agay»dan sizelerlek alga kitkänlege açıklangaç, Rossiyä ğalimnäre häm kulturologları reformalar ütkärergä kereşte. Ä bu, mäğrifätle zıyalılardan yıraklaşkan hakimiyät tarmakları ämere buyınça eşlängändä, mäğnäsezleklär kiterep çıgara. Alarnıñ rus telen çistartırga dip bötenläy yalgış yullarga kerep kitülärendä bu bik açık kürende.

RFneñ däülät tele turındagı Zakonı kisken tänkıytlände. Şul isäptän ul M.Ş.Şäymiyevneñ «İnterfaks»tagı dälille äñgämäsendä dä çagılış taptı. Rossiyä ğalimnäre, bulmagan doşmannı ezläp, ruslar üzläre dä kötmägän näticägä kildelär: imeş, sügenü süzläre rus telenä tatarlardan kergän ikän! Yugıysä, tatarlar yışrak rusça sügenä bit.

— Ukuçılarıbız hatlarınnan kürengänçä, tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdä gubernatorlar saylau aldı yäki başka cavaplı kampaniyälär vakıtında saylauçılarnıñ milli sostavın isäpkä alırga mäcbürlär, alar, väğdälär birgändä, alay saranlanıp tormıylar, läkin soñınnan barın da ciñel genä onıtalar. Mäsälän, Sankt-Peterburgta şundıy häl buldı: tatar milli-mädäni mohtäriyätenä Rossiyädä yöz yıl çaması elek çıga başlagan berençe «Nur» tatar gazetası redaktsiyäsenä bina da, finanslau da väğdä itelde (anı näşer itügä zamanında imperator galicänapları röhsät birgän häm ul hakimiyättän yaklau tapkan, bügen isä gazeta cirle cämäğat eşleklese fatirınıñ idän astında näşer itelä dip äytergä bula). Saylaular uzgaç, älege väğdälär «onıtıldı».

Hat avtorları hakimiyätneñ zakon çıgaru organnarına, saylaular citkäç, tatar väkilläreneñ, ğadättä, çittä kaluına ayanıç belderälär. Tatarga, citäkçe postı alu öçen, üzeneñ eşleklelek häm akıl säläte buyınça başka däğvaçılardan öç başka biyegräk bulırga kiräk. Bu milli problemalar millätara mönäsäbätlärdä hakıykatneñ bozıluı nigezendä barlıkka kilä digän süz tügelme soñ? Yäisä bilgele ber etnik törkem keşelären (tatarlarnı gına tügel) sotsial kısrıklaudanmı?

Dimäk, zakonga buysınuçı, ämma rus millätennän bulmagan gracdannar ikelätä salım tüläüçelär bulıp çıga. Alarnıñ salımı hisabına rus telle mäktäplär, teatrlar, başka däüläti mäğarif häm mädäniyät uçrecdeniyeläre eşli. Töbäklärdäge milli azçılıknıñ üz ruhi ihtıyacların kanäğatländerü öçen mondıy matdi nigezläre yuk. Mäsälän, Ulyanovsk tatarları küp yıllar dävamında hakimiyättän milli kitaphanä öçen bina sorıy, üz köçläre belän meñnän artık kitap ta cıygannar. Näticädä alarga yäki başka töbäk tatarlarına üz balalarına tugan telne öyrätü öçen ukıtuçılar ezlärgä, kontsert häm spektakllär kuyu öçen kostyumnar tegärgä telänep akça cıyıp yörergä turı kilä. Bälki, bezneñ il Rossiyä gracdannarı häm anıñ gracdannarı bulmagannarga, üz balaları häm ügi balalarga, tantana itüçelär häm ğayeplelärgä, ciñüçelärgä häm tübänsetelgännärgä bülengänder?

— Menä inde bez keşe hokukları turındagı mäsälägä kilep cittek. Keşe hokuklarınnan, härber ayırım şäheskä ihtiramlı mönäsäbättän başka böten ber halıknıñ hokukları da belem alu, tugan telne öyränü, üz tarihıñnı belü, babalarnıñ goref-gadätlären häm yolaların saklau hokukı bula almıy. Miña Kvebekta (Kanada) bulırga turı kilde. Anda berniçä millät balaları ukıgan mäktäplär eşli. Alarnıñ härberse öçen üz tugan tellären öyrätüçe ukıtuçılar bar.

Bezdä isä eş başkaçarak tora. Rossiyädä Tatarstannan tış däüläti tatar mäktäpläre barmak belän genä sanarlık. Tatar eşkuar metsenatlarınnan başka aları da yukka çıgar ide. Mäğarifkä bilgele ber vakıt uzgaç şartlıy torgan mina kuyılgan kebek. RF Mäğarif ministrlıgı raslagan däresleklärdä elekkegeçä «poganıy tatarin» häm tagın bik küp yämsez süzlär yazılgan. Ä balalar barısına da ışana, näticädä mäktäptä ukuçı iptäşlären «üzläreneke»nä häm «çit»lärgä bülä. Tatar ukuçıları Tatarstanda näşer itelgän däresleklärdän üz halkınıñ ğadel tarihın öyränä, çit ölkälärdä isä tatarnıñ tarihı başkaça tasvirlana. Ägär bu karşılıklarnı cayga salmasak, balalarnı üzara ızgış-talaşka duçar itäçäkbez. Ä bitaraf kalsak, Rossiyä şähärläre uramnarında yulında oçragan härnärsäne cimerüçelär törkemnären arttıraçakbız.

Şähsi mönäsäbätlär arasında älegäçä uyanmagan millätara nizag ta yäşeren urın algan bit, rus keşese äle aña tiyeşle iğtibar gına birmi. Teläsä kaysı tatar keşesennän Puşkin, Lermontov, Yesenin turında soragız — ul alarnı yattan söyläp birergä mömkin. Bez «çit» Tolstoy, Dostoyıvskiy, Çehov, Turgenev, Çaykovskiylarga soklana alabız. Başka halıklardan da Tukay, Taktaş, Säydäş, İshakıy häm Märcanigä şundıy iğtibar buluına ömetlänäbez. Rus ukuçısı yäisä studentı yalgışmıyça ber-ike tatar yazuçısı, mädäniyät häm sänğat eşleklese isemen äytep birä alsa, bik yahşı bulır ide äle. Bu da bit yözlärçä yıllar iñgä-iñ yäşäüçe halıklarnıñ tigez hokuklılıgı häm ählakıy däräcäse turında söyli.

Sotsial-iqtisadi facigalär nigezendä millätara mönäsäbätlär dä kiskenläşä: cäberlängän keşe üz hokukları öçen tagı da nıgrak köräşä başlıy. Ämma sotsial citeşsezleklärne beterep kenä milli mäsäläneñ yukka çıguı belän rizalaşa almıym. Şul uk Kvebeknı alıyk — halıknıñ mul tormışta yäşäve buyınça ul Kanadanıñ başka provintsiyäläre arasında gına tügel, dönyada da aldıngı urınnarda tora. Biredä nindi kıyınlıklar bulırga mömkin diyä alasız? Şuña da karamastan älege provintsiyä halkı belän Kanada hökümäte arasında karşılıklar küptän kilä: ul inglizlär tarafınnan basıp alıngançıga qadär bulgan HVII ğasırdagı ütkänen kire kaytarıp, möstäkıyl däülät bulıp ayırılıp çıgarga teli. Bu yarlılar rizasızlıgı tügel, dimäk, millät holkı çagılışı yäki halıklarga üz ütkännären onıttırırga telämägän häm alarga berdänber döres häm üz-üzen täemin itä alırlık üseş yulın kürsätkän ata-babalar çakıruı, can avazı. Tärbiyäle ugıl üz ätisennän yäisä änisennän baş tarta alamı soñ?

Älbättä, tatar halkı da üz ütkänennän, 1552 yılda yukka çıgarılgan däülätçelegennän baş tartmayaçak.

— Soñgı sorau: Razil äfände, Sezneñ karaşka, milli mäsälä kayçan da bulsa häl itelep betärme?

— Minem fikeremçä, bu — mäñgelek mäsälä. Ayırım tör sıynıflar yugala, ictimagıy-iqtisadi formatsiyälär alışına, ä millätlär kala. Dimäk, millätlärneñ üzara aralaşıp yäşäü mäsäläse dä mäñgelek. Däülät, milli mäsäläne döres häl itep, din iregen tanısa, ul uñay eçtälekkä iyä bula. Ä milli mäsäläne döres häl itü säyäsi yäki iqtisadi şartlar belän alıştırılsa (bezneñ äñgämä başlıça şul hakta bardı da inde), nizaglı hällär kilep çıgarga mömkin. İñ möhime, däülät ber halıknıñ ikençese hisabına östenleklär belän täemin iteleşenä säbäplär tudırmasın ide. Küpmillätle Rossiyä öçen bu berençel şart: andagı ber genä halık ta başka halıklardan yahşırak yäisä naçarrak tügel.

2003

Yaza torgan ayak
«Duñgız ite aşamıym...»

Altmışınçı yıllarda Tatarstannıñ yäş icatçıları yıl sayın «İdel» halıkara lagerenda cıyılışıp seminarlar ütkärälär ide.

Seminar utırışınnan arınıp torgan arada, Tufan Miñnullin üzeneñ yäş şäkertlären şaşlık belän sıylamakçı bulgan. Fäqıyr kalämdäşläre bay dramaturg artınnan kötüläre belän iyärep, şaşlık kızdıra torgan kafega kitkännär. Kilep citsälär, kafe yabık, işek östenä zur häreflär belän: «İt yuk!» — dip yazıp kuyılgan ikän. İnde nişlärgä? Tufan aptırap torganda, aradan berse, şayartıp, Rafael Sähäbiyevkä törtep kürsätkän: «İñ simezebez — Sähäbi. Äydägez, Sähäbine kızdırabız!» — dip şayartkan ul üzençä. Bu «kara yumor»nı işetkäç, kölärgäme, yılargamı dip torganda, Razil Väliyev salmak kına äytep kuygan: «Kıstamagız, min duñgız ite aşamıym...» Şulay digän dä ul, borılıp, urman eçenä ciläk cıyarga kerep kitkän.

Tuydıra almadı

Şulay berçaknı «Tatarstan yäşläre» gäzitäsennän Razil Väliyevkä şıltıratkannar. Tiz genä Rabit Batulla pesaları turında retsenziyä-mäqalä yazıp kiterüne soragannar. Küläme küpme kiräk digäç: «Bezneñ format bäläkäy, nikadär kıskarak bulsa, şulkadär yahşı», — digännär.

İkençe könne irtän Razil redaktsiyägä mäqaläsen totıp kilep tä citkän. Ukıp karasalar, mäqalä ber cömlädän genä tora häm anda mondıy süzlär yazılgan di: «Rabit Batullanıñ küpsanlı bik äybät pesaları törle sähnälärdä kat-kat kuyılıp, halıknı tuydırıp betersä dä, üzeneñ tamagın tuydıra almadı».

Yarıy äle hatın almagan...

Kompozitorlar, cırçılar, şağıyrlär, cıyılışıp, zur mäcles yasagannar. Fasil Ähmätneñ gonorar algan çagı ikän, mäcles çıgımnarın kübräk ul kütärgän.

İkençe könne irtän uyangaç, Fasil Ähmät Razil Väliyevkä şıltırata ikän: «Karale, dustım, kiçä minem kesädä 25 täñkä kalgan bulırga tiyeş ide, ezlim-ezlim, şunı taba almıym...» Aña karşı Razil Väliyev: «Fasil abıy, mäcles azagında sin aña şampanskiy kitertterdeñ bit», — digän. Bu süzlärne işetkäç, trubkada Fasilneñ ciñel sulap kuyganı işetelgän: «Ä min monda hatın algan mikän ällä dip kara kaygıga kalgan idem. Yarıy alaysa, äybät bulgan, ärämgä kitmägän. Yuksa, hatın alsa, sularga salgan kebek bulır ide bit», — digän ul.

İneş suı kipkän ide

Gomere buyı şiğır yazıp ta, yünläp matbugatta çıga almagan Els Ğadel üzeneñ ille yäşenä cıyıntık bastırırga niyät itkän. Kulyazmasın Razil Väliyevkä ukırga birgän. «Menä, nihayät, min dä tegermänemne korıp beterdem» dip, kuanıçın da belderep kuygan.

Razil, kulyazmanı ukıy-ukıy, başın kütärmiçä genä, bolay dip äytkän: «Els Ğadel üzeneñ tegermänen korıp betergändä, ineşneñ suı kipkän ide».

Min dä kitäm

1965 yılda Kazan universitetına ukırga kergändä, abituriyent Razil Väliyevne ädäbiyät ğalime häm universitet dotsentı Gazi Kaşşaf äñgämägä çakırgan. Äñgämä vakıtında bulaçak şäkertlärneñ kılların tartkalap, «şürleklärendä ni barın» çamalap kararga niyätlägännär ikän.

«Nigä Kazan universitetına kerergä buldıñ?» — dip soragan monnan Gazi Kaşşaf. Razil aptırap tormagan, kisterep cavap birgän: «Çönki monda Tolstoy ukıgan, Lenin ukıgan...» «Yarıy, äybät, döres fikerliseñ», — dip, Gazi aga yegetne maktap çıgarıp cibärgän.

İkençe kurstan soñ, Razil, universitetnı taşlap, Mäskäüdäge Ädäbiyät institutına kerergä niyätlägän. Dokumentların alırga röhsät sorap, bu Gazi Kaşşaf yanına kergän. «Närsä, kitärgä buldıñmıni? Monnan ike yıl elek kızılavızlanıp «Tolstoy ukıgan, Lenin ukıgan» dip torgan ideñ, närsä buldı siña?» — digän Gazi aga. «Tolstoy kitkän, Lenin kitkän...» — dip yılmaygan Razil. Gazi Kaşşaf kulın seltägän dä Razilgä dokumentların birergä kuşkan.

Yaza torgan ayak

Razilneñ ber kalämdäşe, bozda tayıp yıgılıp, ayagın sındırgan. Küçtänäçlär kütärep, Razil monıñ yanına kilgän. Dustı söyengän, rähmätlär äytä-äytä, titaklap ozata çıkkan. Saubullaşır aldınnan Razil monnan sorap kuygan: «Halat eçennän kürenmi, kaysı ayagıñ sındı soñ sineñ?» «Sul ayak sındı, iñ kiräklese», — digän dustı. «Bigräklär yaza torgan ayagıñ bulgan ikän şul. Yarıy, tizräk tözälsen inde», — dip, dustın yuata-yuata saubullaşıp çıgıp kitkän Razil.

Bötenesen dä eşlibez

Yäşli vafat bulgan yazuçı Täüfıyk Kamaliyevnı cirläp yörgändä, Kazanga Razil Väliyevneñ bik tä yaratkan enese Rämzil kilep töşkän. Abıysına iyärep, ul da ziratka bargan. Tatar ziratı gacäyep kısan, kaberleklär arasınnan kısıla-törtelä köçkä ütkännär. Citmäsä, köne yämsez, tuktausız közge yañgır sibäli, yänäşädäge zavodtan çıkkan sası töten ise bugaznı tomalıy.

«Rämzil, ülgäç, zinhar, mine avılga alıp kaytıp kümegez. Bu kısrıkta sası töten isnäp yatkançı, üzebezneñ irken ziratta kayın şaulavın tıñlarmın», — digän Razil.

Rämzilneñ bu süzlärdän küñele tulıp kitkän. «Abıy, ül genä, sin digändä, kuldan kilgänneñ barısın da eşlibez!» — dip, Razilne «söyendergän».

İrtä kaytırmın

Brecnev zamanında dönyalar totaş bäyrämgä äverelep, Yazuçılar berlegendä här kiç mäcles bula, şağıyrlär tön urtasına qadär koridordagı bilyardta şar suga torgan ide. Razil Väliyev — bilyard digändä dönyasın onıta torgan keşe, här kiç öygä soñarıp kayta ikän. Tüzgän-tüzgän dä könnärdän ber könne hatını moña «bigräk soñ kaytasıñ» dip üpkäsen beldergän.

İkençe könne, hatını küpme kötsä dä, Razil tön urtasında da işek şakımagan, barı tañ atkanda gına kaytıp kergän. «İnde bötenläy çama belmi başladıñ bugay», — digän moña hatını. «Üzeñ «soñ kaytasıñ» dideñ bit. Menä bügen bik irtä, tañ tişegennän ük kayttım!» — dip cavap birgän Razil.

Rayonnarda buldım

«Yalkın» curnalında eşlägändä, Razil Väliyev, hatını belän saubullaşıp, rayonga komandirovkaga çıgıp kitkän. Eşen beterep, Kazanga kire kaytkaç, yal köne bulunı faydalanıp, ber dustına kagılırga itkän bu. Dustı belän berniçä märtäbä kibetkä dä çıgıp kergännär, söyläşep-serläşep utıra torgaç, tön dä citkän. Bügen soñ inde, sin barıber komandirovkada dip kıstıy-kıstıy, monı dusları üzlärendä kuna kaldırgannar.

İkençe könne kiçkırın, nihayät, öyenä kaytıp kersä, hatınınıñ käyefe yuk. «Sin, rayonga baram, dideñ. Üzeñne kiçä Tatarstan uramında kürgännär», — dip üpkäsen äytkän hatını.

Moña karşı Razil: «Äye, rayonnarda buldım. İdel buyı rayonında. Sovet rayonında, annarı Bauman rayonında. Närsä, alarnıñ Çüpräle rayonınnan kay töşläre kim?» — digän Razil.

Babkom sekretare

Respublika kitaphanäsendä direktor bulıp eşli başlagaç, Razilgä yış kına eşe töşep obkom sekretare Möcähit Väliyev yanına yörergä turı kilä. Bu turıda süz Razilneñ hatını belän bergä eşlägän keşelärgä dä barıp işetelä. «Obkom sekretare Väliyevne beläbez. Sineñ ireñ dä Väliyev. Soñgı arada anıñ gel obkomga kerep barganın kürälär ikän. İreñ ällä obkom sekretare bulıp eşlime sineñ?» — dip soragannar monnan. «Yuk la, ul bit kitaphanädä eşli, 200 hatın-kız arasında, respublikada barlıgı 5 meñ hatın-kız kitaphanäçe bar. Şularnıñ başlıgı bulıp, babkom sekretare bulıp eşli ul. Obkom sekretare — başka Väliyev, mineke — babkom sekretare», — digän Razilneñ hatını.

Aña da baş kiräkme?

Razil Väliyev här könne eşkä barır aldınnan katı itep çäy yäisä kofe eçä ikän. Hatınınıñ moña eçe poşa başlagan: «Katı çäy eçep aşkazanıñnı beteräseñ bit. Nigä çamasız katı eçäseñ?» — dip soragan. «Min bit redaktsiyädä eşlim, «Yalkın» curnalında. Urman kismim, baş belän eşlim. Katı çäy eçkäç, baş eşli, zihennär yaktırıp kitä», — digän Razil. «İ-i-i, şul balalar curnalına pioner otryadı yäisä timurçılar turında mäqalä yazu öçen küpme baş kiräk?! Balalar curnalında eşläüçegä mannıy botkası aşap, söt eçsä dä bik citkän», — digän aña hatını.

Bügen kaya barasıñ?

Tatarstan halık deputatı bulıp saylangaç, Razil Väliyevkä beryulı Däülät Sovetında da, Milli kitaphanädä dä eşlärgä turı kilä. Öydän çıgıp kitkändä hatını monnan bolay dip sorıy ikän: «Razil, sin bügen irtän kaya barasıñ: eşkäme, ällä Däülät Sovetınamı?»

Başka närsä kıra almagaç

Cäy köne yalga bargan cirennän Razil Väliyev mıyıgın kırıp kayta. Razilne gel mıyıklı kileş kürergä öyrängän dusları, hezmättäşläre anı başta tanımıyça toralar, tanıgaç, ozak iyäläşä almıylar. «Bik kileşä ide, nigä mıyıgıñnı kırdıñ?» — dip sorıy annan ber dustı. «Başka bernärsä dä kıra almagaç, tottım da mıyıknı kırdım», — digän aña Razil.

Bu essedä...

Cäyneñ esse ber könendä şağıyr Zölfät, romantikaga birelep, berniçä kön icat tomanı eçendä yugalıp tora, öyenä dä kaytmıy. Anıñ hatını Razilne ezläp taba: «Sez gel bergä idegez, Zölfät yukka çıktı bit, kayda ikän ul? Hatın-kız belän çualıp yörmi torgandır bit, sezgä ışanıç yuk», — di Firaya. Nişläsen, Razil anı yuata başlıy. «Kit inde, bu essedä kem hatın-kız belän yörsen, berär cirdä salkın sıra eçep utıralardır», — di Razil. Sabıy küñelle, berkatlı Firaya, tınıçlanıp, öyenä kaytıp kitä.

Kiräklese sınmagan

1984 yılda avariyägä elägep, Razil Väliyevneñ berdänber enese hastahanädä yata. Ayak-kulları, kabırgaları sınıp betkän, yözläre cimerelgän monıñ. Abıysı Razil häm hatını Gölüsä öç täülek buyı Rämzilne saklap çıgalar. Añına kilgäç, hatını yılıy başlıy. «İ Rämzilem, nişlädeñ? Böten cirläreñ sınıp betkän bit. Niçeklär genä terelerseñ, niçeklär tormış itärbez?» — dip takmaklarga totına bu. Rämzil avırlık belän kerfeklären kütärä dä köçkä telen äyländerep bolay di: «Borçılma, hatın, siña digäne sınmagan...»

«Bolay bulgaç, yäşi!» — di Razil häm, çınnan da, öç aydan Rämzil, ayagına basıp, hastahanädän çıga. Şunnan soñ ber digän kızları tuıp, alar äle bügen dä hatını belän çökerdäşep yäşäp yatalar.

Çibär yeget

Altmışınçı-citmeşençe yıllarda yäş yazuçılar arasında Rizvan Hämid üzeneñ ıspay sakal-mıyıgı, matur-pöhtä itep kiyenä belüe belän ayırılıp tora ide. Tös-kıyafätenä artık iğtibar itkängä, küplär anı «çibär yeget» dip yörtälär ide.

«İdel» lagerenda icat yäşläre seminarına cıyılgaç, Razil Väliyev, ğadättägeçä, Rizvannı kürügä: «Sälam, çibär yeget!» — dip isänläşä. Rizvannıñ moña beraz hätere kala bugay, Razilne ber çitkä alıp kitep: «Nigä alay diseñ inde? Kayan kilep çibär bulıym min? Sezdän ber ayırmam da yuk», — di. «Min äytsäm dä, äytmäsäm dä, sin barıber eçtän üzeñne çibär yeget dip yöriseñ bit», — di aña Razil. «Bu turıda uylap karaganım da yuk», — dip aklana başlıy Rizvan.

Lagerga kilgän yazuçılar, cıyılışıp, İdel buyına töşep kitälär. Razil bolardan kırık-ille adım artka kala da urmannı yañgıratıp kıçkıra: «Äy, çibär yeget! Tuktale!» Berniçä distä yeget arasınnan barı tik ber Rizvan gına artka taba borılıp karıy, annarı tuktap kala. Monı kürgäç, Razil: «Menä kürdeñme? Min eksperiment ütkärdem. Niçämä-niçä keşe arasınnan «äy, çibär yeget!» digäç, sin genä borılıp karadıñ. İnde häzer dä aklanasıñmı?» — di. Rizvan avızın tutırıp yılmaya häm monnan soñ bu turıda ber tapkır da süz kuzgatmıy.

Añlaşu

«Yalkın» redaktsiyäsendä ber bäyräm könne Razil Väliyev bülmäsendä berniçä dus biklänep utıralar ikän. Kemder kilä dä işek şakıy, kilä dä şakıy. Bilgele, Razilneñ moña açuı çıga. Berzamannı işek astınnan ak käğaz kisäge kürenä. Karasalar, anda: «Min — Fail Şäfigullin», — dip yazılgan. Razil käğazne ala da anıñ ikençe yagına: «Min — Razil Väliyev», — dip yaza häm işek astındagı yarıktan koridorga şudırıp çıgara. Koridorda Failneñ şarkıldap kölgäne häm zur-zur atlap kitep barganı işetelä.

Üzegezne sanamıysızmıni?

Tübän Kama urta mäktäbendä ukıganda, Razil Väliyevlär klassında törle avıllardan cıyılgan unike ukuçı bula. Avıl balaları bulgangamı, ällä urısçanı yünläp belmägängäme, urıs tele ukıtuçısı bolarnıñ kanına gel toz salıp torırga yarata. Şulay berkönne klasska kerüenä, ukuçılar monı ayagürä basıp sälamlämäskä dip süz berläşälär. Kilep kerä bu däreskä, ukuçılarnıñ berse dä torıp basmıy. Aptıragan ukıtuçı kıçkırıp cibärgänen sizmi dä kala: «Torıgız, unike sarık!» Şulçak aradan Razil Väliyevneñ tavışı işetelä: «Nişläp unike bulsın, unöç bit!» «Sez unike tügelmeni?» — di bolarga ukıtuçı. «Bez unike, sezne kuşkaç, unöç bulabız. Unöç sarık...» — di Razil.

Şuşı vakıygadan soñ urıs tele ukıtuçısı mäktäpne tämamlagançı ukuçılarnıñ käyefen töşererlek ber süz dä äytmi.

Üz bäyäñne beläseñme?

Kakça gäüdäle, cirän sakallı yazuçı Gabdelhäy Sabitov belän şağıyr Razil Väliyev ozak yıllar «Yalkın» curnalında ber bülmädä utırıp eşlilär. Şulay berkönne Razil, kötmägändä, Gabdelhäydän bolay dip sorap kuya: «Menä şuşı yäşkä citep, sin üz bäyäñne beläseñme?» Bu süzlärgä bik citdi mäğnä salgan Gabdelhäy beraz aptıraşta kala. «Soñ, yazuçınıñ bäyäsen bezdä ülgäç kenä belälär inde...» — di ul. Razil: «Yuk, häzer dä belep bula. Menä sineñ avırlıgıñ küpme?» — dip bäylänä. «Soñ min şır söyäk kenä bit, 54 kilo bulam», — di Gabdelhäy. «Alaysa, sanap karıyk... Söyäkneñ kilosı sigez tiyen tora. İlle dürtne sigezgä tapkırlagaç, dürt yöz dä utız ike çıga. Dimäk, sineñ bazardagı çın bäyäñ — dürt sum da utız ike tiyen».

Tamçı da üzgärmägänseñ

Razil Väliyev, ozak yıllar kürmiçä torgan dustın oçratkaç, kolaçın cäyep: «İ dustım, küpme gomer ütep, sin tamçı da üzgärmägänseñ!» — dip endäşä. Bu süzlärne «ber dä kartaymagansıñ» digän mäğnädä añlap, maktau bularak kabul itkän dustı avız tutırıp yılmaya. Şulçak Razil tagın östäp kuya: «Yahşı yakka üzgärmägänseñ dip äytäm...» Dustınıñ yılmaerga dip cäyelgän avızı aptıraudan açık kileş kala.

İke genä tapkır yäşibez

Razil Väliyev üzeneñ yäşlek dustın kunakka çakıra. Tegese bik tä tärtiple, döres yäşärgä öyrängän, hämerne dä yılga ber genä kaba torgan keşe ikän. Küpme utırıp ta monıñ belän söyläşergä süz cileme taba almagaç, Razil bällür bokalnı kütärep bolay dip äytä: «Äydäle, dustım, bu dönyada ike genä tapkır yäşibez. Rähätlänep serläşep utırıyk äle!» İke dönya digännän, şayartıp, yaktı dönyanı da, karañgısın da küz aldında totıp äytä inde bu. Läkin dustı añlap betermi, ahrısı, anı tözätergä bula: «Nişläp ike bulsın, ber genä tapkır yäşibez bit!» «Togda tem bolee!» — di Razil häm dustı belän yañgıratıp bokalın çäkeşterä.

Bezdä satmıylar şul anı

Mäskäüdä ukıganda, Razil Väliyev yılına berniçä märtäbä avılga kayta torgan bula. Avır bulır dip, küçtänäçne Mäskäüdä almıy. Kazanga kaytıp töşkäç, vakıt çıkmıy, aeroporttan turı Tübän Kamaga oça. Yarıy, kayda da ber konfet inde ul, şunda gına alırmın, di. Tübän Kama avtovokzalına kilep töşsä, avılga kaytuçı soñgı avtobus kötep tora. Utırmıyça nişliseñ? Avtobus Taşlık avılına alıp kayta. Töşügä, tup-turı kibetkä kerä dä Razil soñgı akçasına berniçä kilo konfet ala. Küçtänäçne änisenä alıp kaytıp birä. İkençe könne Razillärgä küçtänäç konfet belän çäy eçärgä kürşe-külän karçıkları cıyıla. «İ-i, Mäskäü konfetı Mäskäü konfetı şul inde, tämnäre bötenläy bütän, kabuga avızda erep kitä. Bezneñ kibettäge katkan Çistay känfite tügel şul», — diyä-diyä, äbilär Razilneñ küçtänäçen maktıy-maktıy, rähätlänep çäy eçälär.

Sıñar botinka

Cäyge kanikul citkäç, Razil Väliyev belän şağıyr Eduard Mostafin Tübän Kamaga kaytırga cıyınalar. Eduardnıñ botinkası tuzgan ikän, soñgı tiyennären kırıp-seberep, kibettän iñ oçsızlı botinka alıp kiderälär moña. İskesen çüp savıtına taşlap kaldıralar.

Bilet almıyça gına parohodka kerep utırgaç, öske kattagı palubaga çıgıp basalar. Asta — İdel, Eduardnıñ ayagında — yaña botinka, alda — Tübän Kama, käyeflär kütärenke. Ayagın selki-selki oçınıp söylägändä, Eduardnıñ uñ ayagındagı botinkası aska töşep kitä. Käyef şunda uk kırıla. İske botinka çüp savıtında kaldı bit. Kızu kanlı Eduard sul ayagındagı botinkasın sala da, beraz kızganıp karap torgaç, anı bolgıy-bolgıy İdelgä tomıra. «Ber botinka belän nişlim?» — dip, avız eçennän mıgırdanıp ta ala. Şulçak Razil berençe kattagı palubada çırkıldaşkan kızlarnı kürergä dip ürelep karıy. Karasa, astagı palubada Eduardnıñ uñ ayagınnan töşkän botinkası yata. Monı kürgäç, ikese dä şarkıldap kölälär. Kölüen kölälär, ämma «Krasnıy Klyuç» pristanennan Tübän Kama şähärenä qadär kaytuçı avtobuska yalanayak kerergä oyalıp, sigez çakrım aranı yalanayak täpilärgä turı kilä alarga.

Ägär min bulmasam...

Razil Väliyevneñ kızı Söyembikägä öç yäş tulganda, bolar Mäskäüdän Kazanga kaytıp töşälär. Razil kızın iñ elek Kremlğä Söyembikä manarası yanına alıp kilä. Manara turında söylägäç, Söyembikä ätisennän sorap kuya: «Ätkäy, ägär min bulmagan bulsam, bu manaraga nindi isem kuyarlar ide ikän?»

Sin Razil Väliyevme?

Razil Väliyev televizordan öç yäşlek onıgı Kamilä belän üze katnaşkan tapşırunı karap utıra ikän. Kamilä äle televizorga, äle Razilgä, äle televizorga, äle Razilgä aptırap karıy-karıy da sorap kuya: «Däü äti, sin çınnan da Razil Väliyevme?» — di.

Bütän närsäm bulmagaç...

Şağıyr häm deputat Razil Väliyev Tatarstan Däülät Sovetında sessiyä bargan könne tänäfestä televideniye öçen intervyu birep tora ikän. Kızıp kına söyläp mataşkanda, yänäşäsennän ütep bargan ber citäkçe aña: «Razil, tagın intervyu biräseñme?» — dip kinaya belän süz katkan. İnde nişlärgä, cavap birmäsäñ, döres añlamaslar. Şulçak Razil citäkçegä taba borılgan da: «Minem intervyudan başka birer närsäm yuk bit. Närsäm bar — şunı biräm. Ä kalganın inde sez birersez», — dip äytkän, imeş.

Lenin turındagı köy

Söyü-mähäbbät, avıl, tugan yak turında yözlägän cır yazıp ta mantıy almagan kompozitor Fätherahman Ähmädiyev, başkalardan ürnäk alıp bulsa kiräk, nihayät, Lenin turında cır yazarga niyätlägän. Cır öçen şiğır ezläp Yazuçılar berlegenä kilsä, anda ber Razil Väliyev kenä utıra ikän. «Razil tugan, min Lenin turında ber bik yahşı köy yazdım. Şuña şiğır ätmälläp birä almassıñ mikän?» — dip süz başlagan ul. Razil başın kaşıp torgan-torgan da: «Fätherahman abıy, Lenin turında cırlar bolay da küp bit inde. Äydä, şuşı köygä Marks yäisä Engels turında yazabız», — dip, süzne uyınga bormakçı bulgan. «Yuk, yuk, bulmıy, bu köyem minem Lenin turında, Marks turında sin başkalar belän yaz inde», — dip üpkäläp kitep bargan kompozitor.

Tatarlar häm etlär kertelmi...

Tatar halkı tarihına bagışlangan ber zur cıyılışta dokladçı: «Zamanında Kazannıñ bügenge Lenin bakçasına kerä torgan urındagı kapkaga «Tatarlar häm etlär kertelmi» dip yazılıp kuyılgan bulgan. Häzer monı küz aldına da kiterä almıybız. Dönyada häzer tatar barmagan, tatar kermägän urın yuk!» dip söylägändä, Razil Väliyev aña: «Ä ğalämne kaya kuyasız? — dip sorau birgän. — Ğalämgä rus ta, çuvaş ta, yähüd tä, kazaq ta, hätta «Layka» isemle et tä oçtı, ä tatar haman yuk. Häzer inde bezgä «Galämgä tatarlar kertelmi» dip yazıp kuyası gına kaldı».

Yaratkan eş

Esse cäy könne aşhanägä kergäç, Razil Väliyev härçak berençe eş itep pincägen salıp kuya ikän. Şulay ber könne ofitsiant kız aña: «Razil abıy, sez böten eşne dä şulay çişenep, ciñ sızganıp eşlisezme?» — dip şayartıp süz katkan. «Yuk, maturım, barısın da tügel, min barı tik iñ läzzätle eşlärne genä çişenep eşlärgä yaratam», — digän aña Razil.

Räistän uzarga yaramıy

Däülät Sovetında räislek itkän çorda V.N.Lihaçev ber ük vakıtta Mäskäüdä Federal Sovet citäkçeseneñ urınbasarı bulıp ta eşli. Küp vakıtın Mäskäüdä ütkärgängä kürä, räis Kazanga kaytıp-kitep kenä yöri. Ul yıllarda deputat bulıp saylangan Razil Väliyev Tatarstan Milli kitaphanäse direktorı vazifaların başkara. Bilgele inde, anıñ küp vakıtı kitaphanädä ütä. Şulay berkönne Däülät Sovetına kilgäç, monıñ karşısına äle genä Mäskäüdän kaytkan V.N.Lihaçev oçrıy. «Razil, minem urınbasarlar sine Däülät Sovetında siräk bula, — dip äytälär. — Deputat bulıp saylangaç, kön dä kilergä kiräk inde monda», — dip üget-näsihät birä başlıy ul. Razil aptırap kalmıy: «Vasiliy Nikolayıviç, ägär dä min gap-gadi deputat başım belän Däülät Sovetına räistän dä yışrak kilsäm, halık döres añlamas, anıñ urının däğvalap yöri dip uylar. Şuña sirägräk kürenergä tırışam», — dip cavap birä.

Çakırılmagan kunak

Şulay Mäskäüdä ber mäclestä kemder: «Çakırılmagan kunak tatardan da yamanrak», — dip äytep kuya. Beräüläre moña avız yırıp kölep kuya, itağatleräkläre işetmägängä salışa. Mäclestä tatarlardan berüze genä bulgangamı, älege süzlär Razilneñ bägırenä kilep kadala. «Ä bu gıybaräneñ kemnär turında ikänen beläsezme? — dip süz başlıy ul. — Tatardan da yamanrak bulgaç, dimäk, süz monda tatar turında tügel, ä tatardan da yamanrak başka halık turında bara. Ä tatardan da yamanrak keşeneñ kem buluın inde sez üzegez çamalagız».

Başkort balı

Ufadan kaytkan ber dustı Razil Väliyev yanına küçtänäçlär kütärep kilä. «Menä monısı — başkort kurayı, monısı — başkort kımızı, monısı başkort balı», — dip, küçtänäçlären beräm-beräm çıgara başlıy ul. Razil başkort kurayın alıp östäl tartmasına sala da, tegelären dustına kire birep, bolay di: «Başkort kurayın alam, çönki anda başkort halkınıñ bäğır türennän çıkkan ilahi moñ bar. Ä boların üzeñä kaldır. Çönki moña qadär min biyä kımızı eçtem, başkort kımızı nindi bulganın belmim, tatıganım bulmadı. Bezneñ yaklarda yükä balı, çäçäk balı, karaboday balı bar. Kortlar, ğadättä, balnı çäçäktän çäçäkkä kunıp cıyalar bit. Ä bu kortlar balnı başkortnıñ kay töşennän aldılar ikän soñ?»

Härkemneñ üz häykäle

Gabdulla Tukaynıñ 120 yıllıgın bäyräm itkän könnärdä ber törkem tatar yazuçıları Baltaç rayonınıñ Sasna Püçinkäse avılına şağıyrneñ änise Bibimämdüdä abıstay kaberenä Ural granitınnan eşlängän yaña kaber taşı kuyarga kilälär. (Elekkese märmärdän bulıp, alıp kaytkan çakta ul çatnap yarıla da anı vakıtlıça gına kuyıp toralar.) Taş kuyılıp, dogalar ukılıp, äytäse süzlär äytelgäç, Baltaçta yäşäüçe şağıyr Garifcan Möhämmätşin: «Nişläp bik az kildegez, Tukay yılı öçen bik zur vakıyga bit bu yugıysä?» — dip äytep kuya. «Şağıyrlärneñ ber öleşe Tukay premiyäse alu mäşäqatläre belän mäşgul, ä premiyä algannarı üzlärenä häykäl kuyu artınnan yöri torgannardır», — dip cavap birä aña Razil.

Milli elita kayan başlana?
«Elita» süzeneñ mäğnäse, asılı törle illärdä, törle halıklarda, törle millätlärdä törleçä bulırga mömkin. Min üzem anı dönyaküläm masştabta ber törle küz aldına kiteräm, Rossiyä külämendä ikençe törle, ä Tatarstanıbızda häm halkıbız, millätebez yassılıgında gomumän dä üzgä itep karıym. Elita üze närsä soñ ul? Ul iñ elek millätneñ «kaymagı» — anıñ zıyalı zatları, ul — millätneñ, halıknıñ «lokomotivı», alga taba äydäp baruçı köçe. Tik kaya taba bara ul, monısı iñ möhime. Ägär anıñ — elitanıñ — çın mäğnäsendä üz kıyblası bar ikän, anıñ küñele saf, çista, niyätläre izge ikän, ul inde döres yulda dip sanıy alabız. Şul uk vakıtta kayvakıt bez elita dip sanagan zatlar, il agaları bezne yalgış yuldan da alıp kitärgä mömkin. Misal itep Stalin çorın alıyk. Ber karaganda nindider üseş, algarış ta buldı kebek. İkençe yaktan, anı hiç kenä dä keşelekneñ ählak normaları belän turı kilä dip sanap bulmıy. Älbättä, ul çornıñ maktap telgä alırlık yakları da bardır. Äye, bu çorda Sovetlar berlege iñ alga kitkän ilgä äverelde, ämma närsälär bärabärenä? Millionnarça korbannarga, cimerelgän yazmışlarga kitergän bu elitanı zamanıbızga layık elita dip äytä almıym.

Tatar halkınıñ elitası başka halıklar, millätlärnekennän bik nık ayırılıp tora. Anıñ vazifai haläte başka törleräk. Ul üzenä däülät funktsiyälären dä algan. Bez 1552 yılda üz däülätçelegebezne yugalttık. Ä däülät üz halkınıñ, üz milläteneñ oyıştıruçısı, alga taba alıp baruçısı, anıñ mänfäğatlären kaygırtuçı elitasın buldırırga tiyeş. Ä bezneñ andıy strukturalarıbız bulmadı. Häm şuña kürä dä bezdä anıñ rolen zıyalı zatlarıbız, il agalarıbız üz öslärenä aldı. Halkıbız üzenä oriyentir itep Kol Şäriflärne, Möhämmädyarlarnı sayladı. Alar, din, mäğarif, sänğat ähele buluga karamastan, halıknı üzläre artınnan iyärtä aldılar, alar däülät funktsiyälären üz öslärenä alıp, halıknı, millätne oyıştırıp, anı yugaltmıyça saklap kildelär. Ä menä soñgı yıllarda, bezneñ däülätçelegebez beraz ternäklänä başlagaç kına, däülät däräcäsendäge säyäsi elita da oyışa başladı. Bezdä 1552 yıldan alıp HH ğasır başına qadär andıy elita bötenläy bulmadı. Säyäsi elitabız yañadan HH yöz başında — G.Tukaylar çorında gına barlıkka kilde. G.Tukay, H.Atlasi, M.Soltangaliyevlär çorı näq menä şuña karıy.

Bügenge köndä min bezdä millätne üze artınnan iyärtep, äydäp baruçı köçle elita oyıştı dip sanıy almıym. Ä anıñ säbäpläre bik küp. Andıy elita bulsa da, alar beterelep kilgän. Min bu oçrakta uzgan ğasırnıñ 30–50 nçe yılların, şähes kultı çorın küz aldında totam. Bigräk tä säyäsät ölkäsendä, häyer, böten ölkälärdä dä, alarnı «yukartıp», «kıskartıp» kilgännär.

Elitanı, bezneñ zıyalı zatlarıbıznı tärbiyäli torgan töp institut — ğailä — bügenge köndä üz funktsiyälären tulısınça ütäp bara almıy. Cämgıyättä ğailäneñ däräcäse bik nık tübän töşte.

İkençedän, milli elitanı tärbiyäläüdä balalar bakçasınıñ, mäktäpneñ role bik zur bulırga tiyeş. Läkin bezneñ mäktäp, vuzlarıbız bu funktsiyälärne üz cilkäsenä kütärä alamı soñ? Bügen çın mäğnäsendä bezneñ milli mäğarif sistemabız da yuk bit. Dimäk, mäktäp tä, vuz da bu funktsiyäne üti almıy. Çönki, äytkänemçä, millätne alga cibärü, üsterü kontseptsiyäsen üzenä nigez itep algan mäğarif sisteması yuk. Ä inde gomumi ideallar belän cämgıyätneñ tormışın yahşırtu, anı bay itü kebek maksatlar belän yäşäü bik möhim bulsa da, halkıbıznı alga taba alıp baru öçen bolar gına citmi. Mäsälän, hristian mäktäbendä yäisä pravoslaviye çirkävendä mulla tärbiyäläp bulmagan kebek, gomumi urta mäktäptä dä bezneñ millätneñ mänfäğatläre, problemaları tulısınça iskä alınmıy. Urta mäktäp gomumi, şablon keşe tärbiyäli. Bügen Rossiyädä rus halkı citäkçelegendä milli däülät kontseptsiyäsen eşlärgä cıyınalar. Menä şundıy maksatnı alga kuygan mäktäp tatar halkına milli elita tärbiyälärgä bulışır dip uylıy almıym min.

Gomer-gomergä milli elitanıñ töp köçlärennän berse armiyä buldı. Bezneñ üz ğaskärebez yuk, ä Rossiyä ğaskärlärendä isä tatar mentalitetına, tatar ruhına, tatar goref-gadätlärenä urın tar. Hätta şul kileş tä milli ruhların, ata-babalardan küçkän «oyıtkı»nı saklap kalgan ofitserlarıbız, ğaskärilärebez bar. Şular arasınnan min armiyä generalı Mähmüt Gäräyevne ayırım atap kitäm. Anı, hiçşiksez, millätebezneñ iñ zıyalı zatlarınnan berse dip sanıym. Ul — bezneñ millätkä yünäleş birüçe, anıñ teräge bulgan keşelärneñ berse. Elita digändä, anı lokomotiv räveşendä küz aldına kiteräbez, dip äytäbez ikän, armiyä mäktäben ütüçelärdän üzlären milli zıyalılar itep saklap kalgannar bik siräk şul. Häm alar sistema tarafınnan tärbiyälängän keşelär dä tügel, alar — oçraklılık.

Milli elitanı tärbiyälärgä tiyeşle institutlarnıñ tagın berse — din, dini oyışmalar, mäçet. Alar da bügenge köndä avır häldä, üzläre mohtaclık kiçerälär. Soñgı aralarda Rossiyä İslam universitetı turında süzlärne bik yış işetäbez. Döresen äytkändä, bez küpme genä tırışsak ta, RİUnı universitet däräcäsenä kütärä alganıbız yuk äle. Milli, zıyalı zatlarıbız citenkerämi. Ä din gomer-gomergä millätneñ iñ nıklı tayanıçlarınıñ berse, köçe buldı.

Bakıy Urmançe, İlham Şakirov häm başka asıl zatlarıbız äytkän süzlär belän kileşmi hiç mömkin tügel: tatarnı millät bularak saklap kalgan närsälär — berençe çiratta — din, ikençese — mäğrifät, öçençese — cır-moñ. Ägär şulay ikän, din şuşı vazifaların bötenläy ük yugaltmasa da, şaktıyga kimetüe näticäsendä millätneñ kiläçägendä üzeneñ rolen tiyeşençä uynıy almadı. Dini oyışmalar bügen millätneñ teräge bulır däräcädä tügel. Ägär bez milli elita turında süz alıp barabız ikän, bu oçrakta dini oyışmalarnı, mäçetne çitlätep ütep tä kitä almıybız. Bügen mädräsälärebez inde, şöker, äkrenläp ternäklänep kilä. RİUnı da üz däräcäsenä kütärü möhim. Çönki kiläçäktä aña da küp mäsälälärne häl itü burıçı yöklänäçäk.

Tagın ber möhim närsä — tehnik intelligentsiyäne dä çitkä kuyarga yaramıy. Bez millät, milli elita turında uylaganda, nikter kübräk gumanitar ölkä tiräsendä genä süz alıp barabız. Säyäsätçelär, tarihçılar, yazuçılarnı küz uñında totabız. Ä tehnik intelligentsiyäse bulmagan millätneñ şulay uk kiläçäge yuk. Çönki tehnik intelligentsiyä — bezneñ millätneñ matdi nigeze ul. Bezneñ zavod, predpriyätiye, oyışma citäkçeläre bulıp eşläüçe millättäşlärebez şaktıy. Läkin alar millät faydasına, millät mänfäğatlärenä eşlilärme? Bilgele, alar ber millät öçen genä eşlärgä dä tiyeş tügelder, alar böten halık faydasına eşlärgä burıçlı. Tögälräk itep äytsäk, böten tehnik algarış öçen eşlärgä tiyeşlär. Hätta sport ölkäsendä dä şundıy fiker yöri, milli komandalarnıñ mömkinlekläre cıyılma komandaga karaganda zurrak. Çönki nindi dä bulsa millätneñ väkile bulıp, artıñda nindi millät toruın belep eşläü zurrak cavaplılık östi, energiyä birä. Keşegä «min şuşı millät väkile, min anıñ danın dönyaga tanıtırga tiyeş» digän teläk köç-därt östi. Şuña kürä dä tehnik intelligentsiyä väkile eşlägän samoletı, maşinası turında gına tügel, milläte, anıñ yazmışı hakında da uylanırga, borçılırga tiyeş. Ä mondıy elitabız, kızganıç ki, bügen amorf hälendä äle.

Bezneñ «Tellär turında»gı zakonnı kabul itkängä dä unöç yıl tuldı. Bilgele, mäğarif, mädäniyät ölkäsendä bik küp eşlär eşlände, milli televideniye, yaña gazeta-curnallar, mäktäplär, uku yortları açıldı. Ä menä sänäğat ölkäsendä tellär mäsäläsenä kagılışlı ber genä närsä dä eşlänmäde. Tatar tele avia- häm avtozavodlarnıñ hätta kapka töbennän dä ütep kerä alganı yuk. Andıy zavodlar bezdä dä, Rossiyäneñ başka şähärlärendäge kebek ük, ber çamada, şundıy uk millätsez-nisez, konkret milli cirlege bulmagan oyışma räveşendä.

Tatar gomer-gomergä säüdägär halık bulgan. Äytülärenä karaganda, millätebezgä dinne dä säüdägärlär alıp kilgän. VI–VII ğasırlarda uk Bolgar säüdägärläre Bagdadta, Garäp illärendä säüdä itep, aralaşıp yäşägännär, şul yaklardan alıp kaytıp bezgä İslam dinen kertkännär. Kitaplar da bezgä alar aşa kilep ireşkän. Säüdägärlek tatarnıñ kanında. Äle HH ğasır başında beraz gına irek häm mömkinlek birelgäç, säüdägärlek tatarlarda şulkadär köçäyep kitä ki, Rossiyädä alar ruslardan kala ikençe urınga çıgalar häm Rossiyäneñ bik küp mölkäte tatarlar kulına küçä başlıy. Bay halık kına kiläçäkle halık digän gıybaräne bez bik yış işetäbez. Baylıgıñ bulmasa, ber genä ölkäne dä, mädäniyätne dä, mäğarifne dä, başkasın da alga cibärep bulmıy. Ni kızganıç, säüdägärlek kanına señgän tatar halkı bügen annan çitläşterelde. Misalnı teläsä kaysı bazarga barıp kersägez dä taba alasız, anda bügen tatar agayı üstergän bäräñgene, çögenderne, kişerne Urta Aziyä yäki Kavkaz väkilläre satıp torganın kürersez. Yugıysä gomer-gomergä säüdäsez tora almagan bit tatar. Nik bolay buldı soñ äle? Cavap tabuı kıyın. Bilgele, bezneñ halıknıñ küñele sındırılgan, mömkinlekläre kiselgän ide. Şuñadırmı, bügen halkıbız başın yugarı kütärep gorur räveştä atlarlık däräcädä tügel äle. Döresen äytim, üzgäreşlär, alga kiteş äle sanap kitkän ölkälärneñ härbersendä bar. Ternäklänü, turayırga tırışu da sizelä. Läkin turayıp basu öçen bik-bik küp eşlärgä kiräk. Ä monda inde däülätçelek bulu möhim. Äytik, däülät tele, dibez. Ä anıñ öçen närsälär kiräk soñ? Milli mäktäplär, gazeta-curnallar, televideniye açu, telneñ härkayda, köndälek tormışta, räsmi oyışmalarda abruyın üsterü kiräk, dibez. Bolar barısı da döres fikerlär. Ämma tatar tele däülät tele däräcäsenä kütärelsen öçen, iñ berençe çiratta, aña ihtıyac bulırga tiyeş. İhtıyac yuk ikän, aña ällä nindi şartlar tudırsañ da, tiyeşle däräcädäge näticälärgä ireşä almayaçaksıñ.

Şunnan çıgıp ta zurrak, globalräk mäsälägä tuktalıp ütäse kilä. Tatar tele däülät tele däräcäsenä kütärelsen öçen, däülät bulırga tiyeş. Däüläte bulmasa, tel dä, däülät tele dä bula almıy. Bügenge köndä, iñ berençe çiratta, däülätçelegebezne buldıru — möhim burıçlarnıñ berse. Häyer, bu yünäleştä nider eşlänä başladı inde. Ternäklänä başladık kebek. Däülätne buldıru öçen isä, säyäsätçelär arasında elita buldıru möhim. Professional säyäsätçelär, däülät belän idarä itä alırday keşelär tärbiyälärgä häm üsterergä kiräk. İdarä elitası bezdä älegä bik tä zägıyf hälendä. Bügenge köndä respublika, däülät oyışmalarında idarä itüçe väkillärneñ mentalitetı sovet, kommunistik çordagıdan ällä ni ayırılmıy. Min hiç tä alarnı ğayepli almıym, çönki bez äle üzebezgä birelgän hokuklardan faydalana belmibez, döresräge, andıy täcribäbez yuk. 90 nçı yılnıñ 30 avgustında bez suverenitet iğlan ittek. Ä anı, suverenitetnı, niçek faydalanırga ikänen berebez dä belmi idek. Ber genä professional säyäsätçebez dä yuk ide. Çönki aña qadär östän, Mäskäüdän ni-närsä kuşsalar, bez şunı ütäüçe funktsionerlar gına buldık. Äle bu mentalitettan haman da çıgıp citä alganıbız yuk. Bezdän möstäkıyl uylau funktsiyäse tartıp alıngan ide, häyer anıñ kiräge dä şunıñ qadär genä buldı. Ä möstäkıyl uylıy başlasañ, härdaim başka sugıp kildelär. Menä şuña kürä dä bez bügen kollık sıyfatın äkren-äkren genä küñelebezdän kısıp çıgarabız. Bügen bezneñ dönyaküläm säyäsätçelärebez barlıkka kilä başladı. Yalagaylanu bilgese tügel, bügen Prezidentıbız Mintimer Şäripoviç Şäymiyev dönyaküläm säyäsi arenada tanılu ala bara ikän, bu monıñ açık misalı. Ä bit bez buş urında, däülätebez bulmagan kileş ternäklänä barabız. Şulay uk parlamentıbız citäkçese Färit Möhämmätşinnı da ayırım bilgeläp ütär idem. İndus Tahirov, Fändäs Safiullin kebek şäheslärebez — millätebezneñ tanılu algan säyäsätçeläre. Yarımsäyäsätçelärebez dä citärlek. Professional säyäsätçelärebez bulmau arkasında, kayber yazuçılarıbız, artistlarıbız, mädäniyät, sänğat ähellärebez säyäsätkä kerep kitärgä mäcbür buldılar. Küñelendä canı bulgan, milläte yazmışına bitaraf bulmagan keşe säyäsätkä kerep kitä ikän, monı ğayeplärgä kiräkmi. Bu oçrakta min böyek G.Tukayıbıznı ölge, ürnäk itep kiterä alam. Milläte yazmışına borçılu beldergän härber keşe bügen säyäsätçe bula ala, ä säyäsätçe — ul millätne alga iltü öçen köräşüçe digän süz. Häyer, teläsä kemne çın säyäsätçe dip tä äytergä yaramıy.

90 nçı yıllar başında aktivlaşkan milli häräkätne dä istän çıgarırga yaramıy. Alar arasında da milli elita däräcäsenä kütärelüçelär (barısı da tügel, älbättä) şaktıy ide. Äytik, Rafael Häkimov säyäsätkä milli häräkättän kilde. Bügen ul millätne alga taba äydäüçelärneñ bersenä äverelde. Şulay uk Fäüziyä Bäyrämova, Aydar Hälim kebeklär millät öçen canın fida kılırday zatlar bulıp üsep cittelär. Alarnıñ yalgışları da küp bulgandır, läkin barıber alar milli elita väkilläre bulıp sanalırga haklı.

Tatarnıñ elitası, telibezme-telämibezme, moñarçı avılda tärbiyälände. Şähärneñ kulturası yaralgı hälendä ikän, monısı bezneñ urtak bälabez. Şuşı köngä qadär tatar elitasın tärbiyälärdäy ber genä milli şähärne dä atap äytep bulmıy. Tatar elitasın tärbiyäläüçe berdänber uçak — ğailä häm azmı-küpme bügenge milli mäktäp-gimnaziyälär genä. Alarda kiläçäktä tatarnıñ elitası tärbiyälänäçäk, dip üz-üzeñne ışandırası kilä. Ä bügenge avılnıñ hälen isä bik şäptän dip äytep bulmıy. Tatar avılına dönya tsivilizatsiyäseneñ tiskäre küreneşläre — eçkeçelek, narkomaniyä, bozıklık ütep kerä bara. Milli mädäniyätebezne Könbatışnıkı kısrıklıy. Moñnarıbız-cırlarıbız könnän-kön sirägräk işetelä. Keçkenä avıllarda mäktäplär, balalar bakçaları kıskara, kitaphanälär sanı kimi. Ä iñ ayanıçı — eşsezlek. Bügen distälärçä, yözlärçä keşe eşlägänne zamança tehnika, ike-öç keşe eşli. Älbättä, ber yaktan bu avılnıñ matdi yagın üsterügä etärgeç biräder, ä bit halıknıñ häle könnän-kön möşkellänäçäk. Bu problema bezne bügen bik tä borçıy. Şunı istä totıp, Däülät Sovetında bezneñ komitet ber täqdim belän çıktı. Ul — kiläçäktä Tatarstan avılların sotsial-iqtisadi yaktan üsterü buyınça däülät programmasın tözü ideyase. Ul eş belän täemin itü, başka infrastrukturalar buldırunı küz uñında tota. Bez yış kına nik mäktäplär yabıla, klublar, kitaphanälär kıskara digän sorau kuyabız. Bu döres sorau. Ämma yabılmasın, kıskarmasın öçen andagı eş urınnarın saklap kalırga, keçkenä zavod-fabrikalar, predpriyätiyelär açarga kiräk. Halıknı eş belän täemin itü iñ möhim burıçlarnıñ berse bulırga tiyeş. Eşe bulsa, hezmät hakı bula, salımı bula. Häm yäşäü öçen şartlar tuaçak, mäktäp-kitaphanälär totu mömkinlekläre tuaçak. Bolardan başka avılda yäşäü mömkin tügel. Töp kanunıbızda böten keşelär dä tigez, bertigez hokuklı dip yazılgan. Ni öçen äle şähär keşeseneñ böten mömkinlege bar da, avıl keşese bolardan mährüm bulırga tiyeş?

Milli elitanıñ tagın ber nigeze — icat intelligentsiyäse. Yazuçılarıbız, sänğatkärlärebez, ğalimnärebez — millätebezneñ namusı ul. Tatar elitası kem ul digändä, min berençe çiratta, Bakıy Urmançe, Räşit Vahapov, İlham Şakirov, Näkıy İsänbät, Marsel Sälimcanov, Tufan Miñnullin kebek olpat zatlarıbıznıñ isemnären atar idem. Bu şäheslär çın mäğnäsendä millätneñ namusı, kaymagı buldılar. Anı üz artınnan iyärtüçelär, aña yünäleş, kıybla kürsätüçelär. Däülät bulgan ildä berençe urında millätne iyärtep baruçı rolen däülät ütäsä, bezdä, tatarda, min sanap kitkän şäheslärneñ funktsiyäläre yugarırak. Alar hätta däülät funktsiyälären üz cilkälärenä salırga mäcbür bulgan keşelär diyär idem min.

Bezneñ millätneñ elitası bulgan zatlar arasında min ayırım urınnı zıyalı baylarıbızga, metsenatlarga birer idem. HIH ğasır başı bayları millät öçen närsä genä eşlämägännär?! Mäktäp-mädräsälär dä açkannar, gazeta-curnallar da çıgargannar. Rus däüläte, anıñ patşası tatarlarga ber tiyen akça birmi torıp ta, tatar bayları bu izge eşlärne ihlas küñeldän eşlägän. Ä bügenge köndä bezneñ zıyalı baylarıbız barmı soñ? Alar barmak belän genä sanarlık. Millionerlarıbız, milliarderlarıbız bar, zavod-fabrikalar totalar, akçaları bihisap. Ämma alarnıñ berär mäktäp açuın iskä töşerep bulamı? Yuk, bilgele. Siräk-miräk kenä bulsa da, kayberläre, aları da üz kesäsennän tügel, oyışma, predpriyätiye akçasınnan gına öleş çıgara. Ägär gracdanlık däüläte tözergä uylıybız ikän, bez böten problemalarnı da däülät cilkäsenä öyep kaldırırga tügel, bälki zıyalı baylarıbıznıñ da bu eşkä alınularına ireşergä tiyeşbez. Tik bügen baylar bar, ä zıyalı baylarıbız yuk şul. Kiläçäktä bu häl uñay yakka üzgärer dip ışanası kilä. Çit illär täcribäse şunı raslıy. Äytik, Törkiyädä baylar iñ elek mäktäp saldıra. Halık ihtıyacı öçen kiräk bulgan binalarga akçasın birä. Ä bezdä akçası bulgan keşe mäçet sala häm şuña babasınıñ yäki ätiseneñ isemen kuşa. Bu, berençe çiratta, üzen kürsätü, üzenä reklama yasau öçen eşlängän ğamäl dip sanıym min.

Milli elitanı üsterüdä üzebezneñ milli universitetıbız töp rolne uynarga tiyeş. Milli universitet — bik katlaulı mäsälä ul. Bez uylagan, bez hıyallangan universitetnı buldıru ber yäki un yılda gına ğamälgä aşa almıydır dip uylıym min. Ä inde milli universitetnıñ asılı nidän gıybarät digän sorauga kilgändä, anda fännär öç teldä dä ukıtılırga, studentlar öç telne dä kamil belergä tiyeş digän şablon fikergä genä yabışıp yatu döres bulmas ide. İñ berençe çiratta, bu uku yortı tatar halkın, anıñ tarihın, ruhi baylıgın, mädäniyäten öyränüçe vuz bulırga tiyeş. Ul tatar halkınıñ ruhi üzägenä äylänergä, anda tatar mohite hökem sörergä tiyeş. Tel öyränü genä citmi, millät karşındagı problemalarnı monıñ belän genä häl itü mömkin tügel. Monda böten tatarnıñ bulaçak elitası da kilep ukırga (hätta çit illärdän dä) häm elitalı mögallimnär ukıtırga tiyeş. Hätta ki, monda tatar gına ukırga tiyeş digän süzlär dä bigük döres bulmas, tatarnı belergä, anıñ belän eş yörtergä telägän başka millät väkilläreneñ dä monda belem aluı möhim.

Bez bügen tatar halkın kisäkläp öyränäbez. Tel institutıbız bar, tarih institutıbız bar, anıñ muzıkasın, etnografiyäsen öyränüçe gıylmi oyışmalarıbız bar. Boları äybät, tik alarnıñ öyränü, ezlänülären koordinatsiyäläüçe üzäk buldıru bügen könüzäk mäsälä. Şuña kürä dä bu rolne milli universitet üz östenä ala häm tatarnı öyränü üzäge bula alır ide. Bez üzebezneñ halkıbıznı tulayım belep betermibez äle. Şuña kürä anı keşegä dä kürsätä, añlata almıybız. Annan soñ milli universitet başka uku yortlarında da tatar telen ukıtu, tatarnı öyränüneñ koordinatsiyä üzäge bulırga tiyeş. Mondıy üzäk bulmau üzen nık sizderä. Däresleklär, metodik kullanmalar citmi. Bulsa da niçekter stihiyäle töstä alıp barıla. Bügenge köndä, bügenge halätendä ul hiç kenä bu funktsiyäne üti almıy. Şuşı könnärdä genä bez anıñ kontseptsiyäsen tikşerdek häm küp kenä bähäsle urınnarın açıkladık. Şunısı söyenderä, TDGPUnıñ bez uylagan yuldan kitärgä teläge bar. Ämma Rossiyä mäğarif ministrlıgı tözegän standartlar buyınça barıp kına häm Rossiyä birgän finanslar belän genä bu maksatlarga ireşep bulmayaçagı kön kebek açık. RF Mäğarif ministrlıgı belän söyläşep, añlaşıp monı häl itü mömkin bulır ide. Çönki planda karalgan 500 säğat belän genä tatar telen kamil öyränep bulmıy. Ä küp kenä yugarı uku yortları äle monıñ yartısın da ütämi. Rossiyäneñ «Mäğarif turında»gı zakonında bik tä häyläkär ber maddä yazılgan. Milli töbäk komponentın ukıtu öçen Rossiyä Finans ministrlıgınnan tügel, töbäk byudcetınnan akça bülep birelergä tiyeş. Dimäk, bezneñ respublika monı eşlämi ikän, bu barı tik izge teläk bulıp kalu ihtimalı da yuk tügel. Ägär Rossiyä hökümäte belän söyläşülär, kileşülär alıp barsak, Tatarstan milli komponentlarnı ukıtuda östämä finanslar kullanu mömkinlegen buldıra alır ide. Tagın ber närsägä tuktalası kilä. Nindider ber uku yortı kısalarında gına tatarnı üsterü, renessans tudıru şulay uk hıyal gına bulıp kalır ide. Bez bügen Rossiyä külämendä tatar halkın üsterü buyınça däülät programmasın kabul itärgä tiyeşbez. Äytik, Başkortstanda başkort halkın üsterü buyınça däülät programması bar. Bälki, ul alarga yarıydır da, çönki başkortlarnıñ küpçelek öleşe Başkortstanda yäşi. Ä bit bezneñ tatar halkınıñ yartısınnan kübräge çittä, şaktıy öleşe Rossiyädä. Bez dä andıy programmanı Tatarstanda kabul itä alır idek, tik ul bezgä bik ük mäslihät tügel. Bez Konstitutsiyäbezneñ 14 nçe maddäsen näq menä çittäge tatarlar mänfäğaten istä totıp kertä aldık. Anı kertü bik avır buldı, çönki Rossiyä yagı moña bik nık karşı tordı. Tik bu maddä kertelsä dä, Konstitutsiyäbez Tatarstanda gına hokukıy köçkä iyä. Dimäk, san yagınnan Rossiyädä ikençe urında toruçı tatar halkın üsterü buyınça Rossiyä hökümäte häm tiyeşle federal strukturalar belän kileşep şundıy programma buldıru möhim.

Kazannıñ meñellıgın bäyräm itkän könnärdä Rossiyä Prezidentı V.V.Putin, halkıbızga ayırım ber ihtiram belän, Rossiyä däülätçelegen tözüdä, oyıştıruda tatarlarnıñ rolen assızıklap ütkäç, küñeldä nindider ber ömet uyandı. Bälki, kiläçäktä Rossiyä häm Tatarstannıñ yugarı däräcädäge citäkçeläre söyläşü, kileşülär aşa bu mäsäläne häl itü yulın tabarlar dip ışanası kilä. Monıñ öçen ayırım säbäp tä bar. Bu — yakın könnärdä Tatarstan belän Rossiyä arasında kul kuyılaçak yaña Şartnamäneñ redaktsiyäse. Anı äzerläüçe eşçe törkemneñ äğzası bularak, şunı äytä alam, bez ber yıldan artık Şartnamä proyıktın eşlädek. Min moña qadär elekke Şartnamäne tänkıytläüçelärneñ berse idem, anıñ yomşak yaklarına basım yasap kildem. Ä menä monısın eşlägän vakıtta küp kenä uylarımnan kire kayttım, çönki nikadär eş eşlände, küpme energiyä tügelde. Rossiyäneñ däülät maşinası şulkadär köçle ki, Tatarstannı sıtıp-izep ütü aña berni tormıy. Säyäsi yaktan bulsınmı ul, iqtisadi yaktanmı, barıber. Ämma Şartnamä tözeler, kul kuyılır, anıñ nigezendä hökümätara, ministrlıkara kileşülär dä bulır dip ışanası kilä.

Şul uk vakıtta bu eşne respublikabızda da üz yugarılıgına kuyası bar. Konstitutsiyäbezdä 14 nçe maddä bar ikän, ä anı tormışka aşıru buyınça hökümät programması kayda soñ? Ul üzennän-üze hiçniçek tormışka aşmayaçak. Bu mäsälä elitalar temasına turıdan-turı kagıla, çönki tatarnıñ milli elitası Tatarstanda gına äzerlänmi. Ägär bez tatarnı berböten, berdäm millät dip isäplibez ikän, ul şulay bulırga tiyeş tä. Çönki tatarnıñ elitası sanaluçı yazuçılarıbız, sänğatkärlärebez, ğalimnärebezneñ şaktıy öleşe çittän kilgännär. Ägär bez üz vakıtında alarga yärdäm kürsätmäsäk, mömkinlek birmäsäk, milli elita tärbiyäläü turında kükräk tutırıp söyli almayaçakbız.

Bügen ğamäldä ike däülät programması eşlärgä tiyeş. Anıñ berse Tatarstanda Konstitutsiyäbezneñ 14 nçe maddäsen tormışka aşıru buyınça hökümät programması bulsa, ikençese — Rossiyä külämendä tatar halkın üsterü, alga cibärü programması.

Ä milli universitetka kilgändä, ihlas küñeldän äytäm, min başta anıñ mondıy variantta häl itelüenä karşı idem. Bez telägän universitet tügel ide ul. Tik Rossiyäneñ mondıy väzgıyatendä ul başkaça bula da almıydır. Çönki bez inde soñga kaldık. Anı 90 nçı yıllar başında tormışka aşırırga kiräk ide. Bügen isä buldıra almastaynı häl itärgä tırışu — nigezsez ğamäl. Dimäk, bügen berdänber yul — bulgan yugarı uku yortın milli universitet däräcäsenä citkerü, üsterü burıçı. Kiläçäktä Tatar däülät gumanitar-pedagogika universitetı bügenge kısalarında gına kalırga tiyeş tügel. Ä monısı isä vakıt ğamäle.

2006

Ocmah väğdä itmim siña
Gailämdäge hällär, ir-hatın mönäsäbäte hakında ber çakta da yazarga yaratmadım min. Dus-işlärneñ, kürgän-belgänneñ ğailä eşenä tıkşınuın, töpçenüen dä hup kürmädem. Şulay uk minem öyemdäge hällärgä iğtibar itärgä, «küp belergä» tırışuçılarnı da önämädem. Çönki ğailä — minem öçen ike keşe tarafınnan tözelgän keçkenä genä, ämma möstäkıyl däülät. Ul däülätneñ üz zakonnarı, üz tärtipläre, üz diplomatiyäse, «härbi» serläre bar, häm şuña kürä anıñ eçke eşlärenä tıkşınu bik zur ädäpsezlek, hätta cinayät kebek toyıla ide miña.

Räysä apa Yosıpova kat-kat ügetli torgaç, aña hörmätem zur bulganga gına, nihayät, berençe märtäbä ser kapçıgımnı beraz çişärgä riza buldım. Başta «Tahir-Zöhrä»dä çıkkan böten mähäbbät yazmaların ukıdım, min belgän bik tä mogtäbär keşelärneñ ğailä serläre alarga hörmätemne tagın da arttırdı, hätta kayberläreneñ «matur yalganı» da küñelemä huş kilde. Häm ikelänä-ikelänä kulga kaläm aldım...

Närsä hakında yazarga? Niçek yazarga? Bar bulganın täfsilläp söyläsäñ, uramga şäp-şärä kileş çıkkanday bulır kebek, şagıyranä yalgan belän tasvirlasam, üzemä-üzem hıyanät itärmen sıman. Äydä, baştan kiçkännärne çäçäkläp-çuklap bizämiçä, bernärsäne dä arttırmıy häm kimetmi genä söylärgä tırışıp karıym äle...

Kazan universitetında ike yıl ukıp yörgännän soñ, min, 1967 yılnıñ avgustında Mäskäügä barıp, inde niçä yıllar hıyallanıp yörgän ataklı uku yortınıñ — M.Gorkiy isemendäge Ädäbiyät institutınıñ berençe kursına kerdem. Mäskäü kotoçkıç zur, min anda keçkenä yomıçka kebek, halık taşkını arasında böterelep, agıp yörim, üzemä-üzem urın taba almıym. Küñeldäge moñsulık, yalgızlık hise könnän-kön nıgrak äçi, köçäyä bara. Tulay torak täräzäsennän kürenep torgan Ostankino manarası äkrenläp minem berdänber serdäşemä äverelde. Yalgızlıktan kotılırga teläp, min anıñ belän şiğır telendä söyläşä başladım...

Mäskäü, Mäskäü...

Monda kem añlasın mine,

Kem soñ minem köyne köyläsen?!

Kullarımnı suzıp asta kötäm, —

Irgıt miña, ırgıt koçagıma

Ostankino Söyembikäsen!

Şulay kañgırıp yöri torgaç, könnärdän ber könne, tugannarga, Kazandagı dus-işlärgä hat salırga dip Kreml yanındagı Üzäk telegrafka kerdem. Hat yazıp torganda, minem yänäşämä citen çäçle ber kız kilep bastı. Nider sizenep, kütärelep karasam, Kazan universitetında minem belän ber gruppada ukıgan Gäühär Abdullina! Ul, berençe kurstan soñ kiyäügä çıgıp, Mäskäügä küçep kitkän ide. Sigez million keşe yäşägän şähärdä berdänber tanışıñnı oçratudan da zurrak söyeneç bulırga mömkinme soñ?! Gäühär mine Oktyabr bäyrämenä kunakka çakırdı, üzeneñ ire Änvär belän tanıştırırga, aç studentnı tatar pärämäçe belän sıylarga väğdä itte.

Alarnıñ Mäskäü yılgası buyında urnaşkan fatirları busagasın atlap kergän kön minem öçen tormışnıñ ör-yaña busagasın atlau bulasın, bilgele, min ul çakta belmi idem äle. Kıyar-kıymas kına östäl yanına barıp utırgaç, mine kunaklar belän tanıştıra başladılar. Öy hucası Änvär belän bez gomer buyı tanış keşelär kebek, ber-berebezne uzdıra-uzdıra tatar problemasın häl itärgä totındık. Karşıda utırgan şaktıy väqar kıyafätle, ämma çın tatarça mölayım yözle Mögazimä apa Üzbäkstannıñ Margilan şähärennän kilgän, ul Gäühärneñ ätise Niyäz abıynıñ olı tuganı Midhätneñ hatını ikän. Mögazimä apa Mäskäügä kızları yanına kilgän, olı kızı aspiranturada, keçese meditsina institutında ukıy ikän. Änise yänäşäsendä yılışıp utırgan, yözennän äle sabıylık tösmerläre dä çıgıp betmägän keçe kızga Gäühär «Alla» dip endäşte. Anıñ üzen dä monda mäskäüçälätep Galya dip yörtälär ikän. Tanışkaç, Allanıñ iseme Aliyä bulıp çıktı. Şulçak Musa Cälilneñ zamanında Gabdrahman Äpsälämovka (ul çakta anı Abdrahman dip yörtkännär) äytkän süzläre iskä töşte. Mäskäüdäge ädäbiyät tügärägendä tanışkaç, Musa aña: «Kazanga kayt, Abdrahman, Gabdrahman bulırsıñ», — dip äytkän, imeş.

Aşap-eçep tuygaç, min kaytırga cıyına başladım. Gäühärneñ kısan fatirında Aliyägä urın citmägänder, ul da kaytırga niyätläde. «Kaysı yakka kaytasız?» — dip soragaç, «Dobrolyubov uramına», — dide. Ni gacäp, alarnıñ tulay toragı mineke belän yänäşä ikän läbasa. Sigez millionlı şähärdä elekke kurstaşıñnı oçratunı, alarga kunakka kilgän kıznıñ minem belän kürşedä yäşäven yazmış şayartuı dimiçä, närsä diseñ inde?!

Ul vakıt minem frantsuz yazuçısı Balzak icatı belän cenlänep yörgän könnärem ide. Aliyä dä anıñ küp äsärlären ukıgan ikän. Yul buyı frantsuz ädäbiyätı, Balzak geroyları hakında söyläşep kayttık. Ä Balzaktan, Balzak geroylarınnan mähäbbät macaralarına ber adım gına kala inde... İkençe könne bezneñ tulay torakta şağıyr Yevgeniy Yevtuşenko kiçäse bulırga tiyeş ide. Min Aliyäne şul kiçägä çakırıp, tulay torak işege töbendä moñsu gına saubullaştım. Ul kisterep väğdä birmäde: «Cay çıksa, kilermen», — dide. Anıñ äle ul çakta tatarçası bötenläy diyärlek yuk, bez ikebez ike teldä söyläşä idek. Şuña kürä minem aña berençe büläk itkän kitabım da tatarça-rusça süzlek buldı.

Min anı ikelänä-ikelänä tulay torak işege töbendä uramda köttem. Üzbäkstannıñ esse havasında peşep ölgergän «yözem kızı»nıñ avıldan köçkä kaçıp kotılgan «bäräñge malayı» belän aralaşası, yakınayası kilüenä minem az gına da ömetem yuk ide. Ä ul kilde... Tulay torakta yañgıragan şiğırlärne näq bezneñçä yotılıp tıñlavı, anıñ bügenge rus şiğriyätennän şaktıy häbärdar buluı minem küñelne bötenläy eretep cibärde. Kiçä kiç trolleybusta kaytkanda başlangan äñgämä bügen bezneñ bülmädä dävam itte. Şulay itep, bezneñ tanışıp, yakınayıp kitüebezgä Balzak belän Yevtuşenko säbäpçe buldı. Şuşı könnän, şuşı mizgeldän soñ bezneñ yazmış yılgaları kuşılıp, bergä aga başladı.

Yahşıdırmı, yamandırmı ul, belmim, minem hämmä cirdä aşıga, kabalana torgan ğadätem bar. Aliyä belän tanışuga berniçä atna ütkäç, bez inde ğailä korıp bergä yäşi dä başladık. Min buryat şagıyre Namcil Nimbuyıv kostyumın kiyep, Aliyä Rimma apasınnan ike razmerga zurrak yaña tufli alıp, anıñ başına käğaz döñgeçläp, zagska kittek. Yazılışıp kaytkaç, tulay toraknıñ bişençe katındagı minem bülmädä dürt keşe «görlätep» tuy yasadık. Aliyä tämle itep aş peşerde, min kibettän «şampan» belän konyak alıp kerdem. Tuy mäclesendä Aliyäneñ apası Rimma belän ul çakta Mäskäüdä ukuçı şağıyr Rädif Gataullin katnaştı. Min ul könne äle bu ğamälemneñ yazmışımdagı iñ zur vakıyga bulasın belmi dä, añlamıy da idem. Bez tañ atkançı köldek, şayardık, cırladık, biyedek, annarı min, äle şaktıy vakıt mähäbbät isereklegennän aynıy almıyça, äsärlänep yördem.

Ä inde gönahlı cirgä töşep, tormış mäşäqatläre belän küzgä-küz oçraşkaç, dönya üze bezneñ belän uynıy, bezneñ belän bik usal itep şayara başladı. Öylänep yäşi başlagaç, min Aliyägä bagışlap «Väğdä» isemle şiğır yazdım:

Ocmah väğdä itmim siña,

Bik tar äle çiklärem.

Bar baylıgım — şiğırlärem

Häm dä kara ikmägem.

Kükne birä almam siña...

Yoldızsız da itmämen.

Aynı böten köye saklap,

Sine, ahrı, kötkänmen.

Şatlıklarım tulı kileş,

Kaygımnı da tükmädem.

Yortım täbänäk bulsa da,

Biyek äle küklärem.

Bälki, bähetle bulmassıñ...

Bähetsez dä itmämen.

Ocmah biräm dimim siña,

Tämugka da kertmämen.

Egerme yäşlek çakta yazgan bu şigıremä min gomer buyı tugrılıklı bulırga tırıştım, üzemnän yahşırak bulıp kürenäsem, şulay itep anı da, başka keşelärne dä aldıysım, yäşlek väğdämne räncetäsem kilmäde. Yuk, min hiç kenä dä böten yaktan kamil holıklı, kamil f iğılle ideal keşe tügel, ämma barıber üzemne bar bulganım belän, böten kimçeleklärem belän kabul itülären telim... Üzem telim, ä üzem yänäşämdäge keşelärne hiç kenä dä böten kimçelekläre belän kabul itep beterä almıym. Yış kına üzemne şunıñ öçen ärlim, üzem belän bähäsläşep, doşmanlaşıp betäm... Gomumän, minem iñ zur doşmanım min üzemder, şuña kürä dä tönnär buyı yoklıy almıyça, dönya belän bähäsläşep yatkanda, böten yalgışlarım, hatalarım, uñışsızlıklarım öçen hiç kenä dä başkalarnı tügel, barı tik üzemne genä ğayeple sanıym, üzemne genä bitärlim.

Min haman üzem turında söylim, ä süz ikebez hakında, ğailä tiräsendä barırga tiyeş ide bit... Yäşi başladık şulay. Torır urın — tulay torak bülmäse, böten baylık — stipendiyä akçası. Aliyäne minem tulay torakka kertmilär, şuña kürä kaça-posa ber-berebezgä kunakka gına yöreşäbez. Şul yöreşülärneñ näticäse bulıp, ikençe kursta ukıganda, kızıbız dönyaga kilde. Çäçäk kütärep bala tabu yortına bardım, ä üzemneñ köläse dä, kıçkırıp yılıysı da kilä. Çönki bala belän Aliyäne alıp kaytır urın yuk, tulay torak komendantı bülmägä kertmäsen äytep, kisätep kuydı. Gariza yazıp, rektorga kittem, yarıy äle, ul märhämätle can iyäse ber ay yäşärgä röhsät birep çıgardı. Ay buyı balaga isem kuyu artınnan yördem. Kızıbızga, çın tatarça bulsın dip, Söyembikä iseme kuşarga niyätlägän idek. Mäskäü zagsındagı isemnär kitabında andıy isem yuk ikän. Kazanga Tel, ädäbiyät, tarih häm sänğat institutına, tatarda şundıy isem barlıgın raslauların sorap, hat yazdım. Minem gozeremne bala-çaga şayaruı dip añladılarmı, ällä başka säbäp belänme, nişläpter cavap birüne kiräk sanamadılar. Kötep-kötep tä Kazannan häbär kilmägäç, V.İ.Lenin isemendäge iñ zur kitaphanägä barıp, andagı yegerme million kitap arasınnan tatar tarihına karagannarın ezläp taptım da, Söyembikä-hanbikä iseme kergännären saylap, zagska çaptım. Ämma bu yulı da mine bik tökse karşı aldılar. Çönki kitaplarnıñ bersendä ul isem «Söyembikä» dip yazılsa, ikençesendä «Söyenbikä», öçençesendä «Suyunbike» dip ällä niçä törle birelgän ide. Zags hezmätkäre kitaplarnı miña kire birde dä, başın aska iyep, nider yazuın dävam itte. Şulçak minem küñelem tuldı, koçagımdagı kitaplarnı taşlap, çıgıp yögeräsem kilde. Bişektä yatkan isemsez kızımnımı, ällä üzemneme, ällä inde kimsetelgän hokuksız halkımnımı kızganıp — küzläremnän kaynar yäşlär tägäräp töşte. Minem torataştay basıp toruıma aptıragan hanım başın kütärep karadı da teş arasınnan gına: «Upryamıy tatarin...» — dip kuydı. Berniçä minuttan inde min Mäskäügä häm böten dönyaga bulgan räncüläremne onıtıp, Söyembikäle tanıklık belän tulay torakka oçıp kayta idem.

Ämma bezneñ macaralar monıñ belän genä tämamlanmagan ikän äle. Ber ay eçendä fatir taba almagaç, komendant kön sayın bülmägä kerep, väğaz ukıy başladı, tiz arada çıgıp kitmäsäk, rektorga häbär itäsen äytte. Annan-monnan akça cıyıştırıp, Aliyäne bala belän äti-änise yanına Üzbäkstanga ozatudan başka çara kalmadı.

Ul kaytıp kitkäç, min köne-töne fatir ezläp çaba başladım. Ezli torgaç, nihayät, Mäskäüdän unbiş çakrım çittäge Perlovskaya stantsiyäsenä barıp yulıktım. Şundagı ber iske daçanıñ hucası belän küreşep, ayına utız täñkägä kileşep kayttım. 1968 yılnıñ noyabrendä, cirgä berençe kar töşkän çakta, Aliyä, Söyembikä häm min şul yortta yäşi başladık. Minem stipendiyäneñ, dimäk, böten ğailä byudcetınıñ yegerme altı sum ille tiyen ikänlegen, Aliyäneñ akademik yal aluın äytsäm, bezneñ hällärneñ niçek ikänlege añlaşıla töşär. Citmäsä, fatir ezläp yörgändä kaldırgan lektsiyälär öçen, mine öç ayga stipendiyädän dä mährüm itep kuydılar. İnde nişlärgä? Yarıy äle Aliyäneñ aş-suga ostalıgı bar, yuknı bar itep, iñ oçsızlı balıklardan da ällä nindi aşlar peşerä, katkan ipilärne söttä cebetä dä margarinda kızdırıp bezne sıylıy. Şul çaklarda bezdä «kunak bulgan» Ayaz abıy Gıyläcev äle dä Aliyäneñ bu tämle rizıkların oçraşkan sayın sagınıp iskä ala ide.

Şuşı iñ yarlı häm çarasızdan nişlärgä belmiçä tilmergän yıllarnı kayçaklarda min üzem dä sagınıp kuyam. Yegermeşär yäşlek ike bala-çaganıñ ğailä korıp, çit şähärdä institutta ukıp, bala üsterep yäşi aluına häm yugalıp-adaşıp kalmavına bügen dä gacäplänäm. İkebez ike yakka kitep baru öçen ul vakıtta bezneñ yäşlek kaynarlıgıbız da, yülärlegebez dä citärlek ide yugıysä.

Bu tormıştan ömet özep, böten närsägä kul seltär çaklarda, mine yänäşämdäge yahşı keşelär kotkarıp kaldı. Mäskäüdä ukıganda, ätkäyneñ bäğırlärgä ütärlek itep üget-näsihät birep yazgan hatları, änkäyneñ avılda kalgan tagın cide bala avızınnan özep bezgä cibärgän küçtänäçläre, katlı-katlı mäğnä tulı şiğırläre här adımda sagalap torgan häveflärdän, yalgışlardan saklarga bulışkandır... Ä inde Ädäbiyät institutı professorı, icat seminarındagı citäkçem, üzeneñ «Härvakıt bulsın koyaş!» cırı belän böten dönyaga tanılgan şağıyr Lev Oşanin Mäskäüdä minem can sakçım da, tän sakçım da ide, disäm, arttıru bulmastır kebek. Söyembikä tuıp berniçä ay uzgaç, moñsulanıp kına uramnan barganda, karşıma Lev İvanoviç oçradı. «Hälläreñ niçek?» — di ul, üze härvakıttagıça böten yözen balkıtıp yılmaya. «Äybät, Lev İvanoviç», — digän bulam min. «Niçek äybät bulsın? Üzeñneñ kızıñ tugan, ä üzeñneñ torır urınıñ da yuk. Citmäsä, stipendiyädän dä kolak kakkansıñ ikän. Bar, kibetkä kerep, kızıña häm Aliyägä büläklär al», — dide dä ul, minem ay-vayıma da karamıyça, kulıma ike yöz (!) sum akça tottırdı. «Ä burıçımnı kayçan kaytarıym soñ?» — diyep ık-mık ittem min. «Bayıgaç birerseñ», — dide ul häm yılmaep kitep tä bardı. İke yıldan soñ şiğır cıyıntıgım dönya kürep, anıñ öçen gonorar algaç, berençe eş itep Lev İvanoviç yanına yögerdem. «Bayıgaç kitererseñ, digän idegez, menä min bayıdım, gonorar aldım», — dip akça suzgaç, ul mine koçaklap aldı da: «Sin yalgış işetkänseñder, min ul çaknı, «Minnän nıgrak bayıgaç» dip äytkänmender», — dide dä akçanı almıyça kitep bardı.

Tormış başlagan çakta torır urın bulmau, häyerçelek mine dä, Aliyäne dä upkın çigenä terägän, çarasızlıktan ber-berebezdän ğayep ezläp, nişlärgä belmi bärgälängän könnärebez küp bulgandır. Ämma bu gacäyep zur sınau, tormışnıñ häm üzebez teläp algan yazmışnıñ märhämätsez sınavı ide, häm bez şuşı sınaunı bergäläp uzıp çıga aldık. Belmim, ägär bezneñ ul çakta uk hämmä närsäbez bulsa, bälki, ber-berebezne añlıy almıyça, niçek tabışkan bulsak, şulay uk ciñel genä ayırılışkan da bulır idek. Bergä kiçkän katlaulı yıllar, bergä ciñgän avırlıklar, bergä ireşkän uñışlar, urtak söyeneçlär bezgä tormış mäğnäsen tiränräk añlarga häm üzebez tözegän urtak yortnıñ qaderen belergä öyrätkänder dä.

Ber-bereñne çın-çınlap añlau, ber-bereñneñ qaderen belü öçen Allahı Täğalä keşegä şundıy sınaular birä torgandır inde... 1987 yılnı min katı avırıp kittem. Respublika hastahanäsendä biş säğat buyı operatsiyä yasap, eşlären ahırına qadär tämamlıy almagaç, tabiblar kat-kat kiñäşmä cıydılar, nişlärgä belmiçä baş vattılar. Dürt ay buyı palata tüşämenä karap yatkan çakta, küñelgä nindi genä şomlı uylar kilmägänder?! Vakıt uzgan sayın duslar sirägäyä, iptäşlär kimi bardı, minem öçen tormışnıñ, yäşäüneñ mäğnäse dä yugala başlaganday buldı. Şul çakta iñ kiräkle darularnı tabuçı, mine yuatıp, sabıy balanı karaganday karap toruçı Aliyä bulmasa, belmim, min bu könnärgä kilep citä alır idem mikän?

Kazanda tabiblar kat-kat kiñäşep tä, çarasın taba almıyça, miña kul seltägäç, Aliyä Mäskäü hastahanäläre belän elemtägä kerde, Sälamätlek saklau ministrlıgına, hätta obkomga qadär barıp citte. Häm mine ike tabib kultıklap Mäskäüneñ hirurgiyä institutına iltep yatkırdılar. Min inde üzemneñ kırık yäşlek gomeremä yomgak yasap, Kazan belän bötenläygä huşlaşıp kitkän idem. Dönyada moğciza buluına berençe märtäbä şul hastahanädä ışandım. Akademik däräcäle tabiblar tagın ber tapkır operatsiyä yasagaç, öç aydan soñ ternäklänep, yañadan tuganday bulıp, Kazanga äylänep kayttım. Cide ay rättän hastahanädä yatkan çakta, min tormışka, keşelärgä bötenläy başkaça kararga, yahşını — yamannan, dusnı doşmannan ayırırga öyrändem. Hälem avır çakta yänäşämdä härçak Aliyä buldı, şuşı cide ay vakıt eçendä min anı ör-yañadan açtım, yegerme yıl yäşäp tä moña qadär kürmi yörgän yahşı yakların, yahşı sıyfatların toyıp, üzemneñ bötenläy ük yalgız tügellegemä kuandım, aña ışanıçım arttı.

Aliyä härvakıt yort canlı buldı. Tulay torakta yäşägändä dä, idängä oçsızlı palaslar cäyep, stenalarnı törle kartinalar belän bizäp, bülmäne kurçak yortına ävereldergän ide. Gomer buyı ul öydäge tärtip öçen, öygä yäm kertü öçen can atıp yäşäde, ä min kübräk dönya mäşäqatläre artınnan çaptım. Mäskäüdä ukıganda, ğailä asrau öçen makaron fabrikasında tönnären ärcä taşırga da turı kilde, AZLK zavodınıñ timerçelek tsehında da tönlä öçençe smenada ber yılga yakın eşläp aldım. Andagı tavıştan kolaklar tonıp, lektsiyädä professornıñ tavışın yünläp işetmi başlagaç kına zavodtan kitärgä turı kilde. Makaron fabrikasında, fäqıyr studentnı kızganıptır inde, här könne miña ber törgäk makaron birep cibärälär ide. Ul makaronnı üzebez genä aşap beterä almıybız, başkalarga da öläşäbez. Aliyä şul ber ük makaronnan distälägän törle rizık äzerläp böten keşene şakkatıra ide...

Aliyädän min bik küp närsägä öyrändem. Eş yagınnan, tormış itü yagınnan min inde şaktıy täcribäle keşe idem. Balta eşen dä beläm, kiräk ikän, üz kulım belän yort ta salam, başka eşlärgä dä mahirlıgım bar. Ämma bolarnıñ hämmäsen dä vakıtında iple-caylı itep eşlärgä, tärtipkä min baştarak ätkäydän öyrängän bulsam, soñrak inde Aliyäneñ ücätlege, hämmä eşne ahırına qadär citkermiçä tuktamavı miña da yoga başladı. Ul — gacäyep eşçän, ägär aldına ber maksat kuysa, taş yausa da aña ireşmiçä kalmas. İnstitutta pediatr hönäre alıp çıksa da, könnärdän ber könne ul avırularnı enä belän dävalauga birelep kitte. Üzlegennän tau-tau kitaplar ukıp, ällä nindi seminarlarga, konferentsiyälärgä, kurslarga yörep, bu hönärneñ böten serlären öyrände, hätta Kıtayga barıp, andagı tabiblardan öyränep kayttı. Häm, mine gacäpkä kaldırıp, şuşı ölkädä meditsina fännäre kandidatı däräcäsenä ireşte.

Menä şulay härnärsäneñ asılına töşenergä, başlagan här eşneñ ahırına citmiçä tuktamaska omtılu sıyfatı bezneñ ğailäneñ ozın gomerle buluına säbäpçe bulgandır inde. Kırık yılga yakın bergä yäşägän çorda üpkäläşkän, süzgä kilgän çaklar da küp bulgandır, ämma artka borılıp karaganda, miña kübräk yaktı hatirälär, urtak şatlıklar, urtak uñışlar häm söyeneçlär genä kürenä.

Minem gomer kübräk yulda, komandirovkalarda, eştä ütkängä kürä, kızıbız Söyembikäne tärbiyäläü, nigezdä, Aliyä cilkäsenä töşte. Aliyä belän ikebez dä yäş çakta telne bigük kamil belmäü arkasında (Aliyä — tatarçanı, min — rusçanı) şaktıy kıyınlıklar kürgänlektän, Söyembikäne bu kimçelektän azat itärgä buldık. Pedagogika universitetınıñ çit tellär fakultetın tämamlagaç, ul Amerikada ukıp kayttı. Häzer Tatarstan Milli kitaphanäseneñ çit tellärdäge ädäbiyät bülege mödire bulıp eşli, tatar, rus häm ingliz tellärendä irken söyläşä. Olı kızı Kamilä dä änise ukıgan ingliz mäktäbeneñ tatar sıynıfında belem ala. Ä altı yäşlek Cämiläse bik tä rähätlänep tatar balalar bakçasına yöri, öygä kaytkaç avız eçennän «Tugan tel»ne köyli. «Üskäç kem bulasıñ?» digäç: «Tatar kızı bulam», — dip cavap birä. Min moña söyenäm, çönki buınnar çılbırı, äti-äni belän balalar arasındagı bäyläneş özelmäs öçen alarnıñ ber-bersen añlavı mäğkul. Ä añlaşu öçen iñ berençe çiratta ber teldä söyläşä alu kiräk...

Min mähäbbät turında töçelänep söylärgä yaratmıym. Üzemneñ yaratkan keşemä dä hisläremne süzlär belän äytergä tartınam. Yaratam yäisä näfrätlänäm ikän, min inde ul hisläremne şiğır tele belän citkerergä tırışam. Ägär dä minem küñel türendä nindi hislär, nindi yäşeren uylar yatkanın beläsegez kilsä, alarnı sez minem şiğırläremnän, cırlarımnan taba alasız.

Kayvakıtta, bigräk tä intervyu alganda, minnän: «Sin bähetleme?» — dip sorıylar. Ä minem bähet turında uylarım alarga beraz säyerräk toyıla. Çönki min keşene berçakta menä bügen, menä şuşı mäldä, şuşı vakıtta bähetleder dip sanamıym. Minemçä, bähet ul — härçak ütkändä yäisä kiläçäktä genä bula ala. Bähet ul — ütkändäge qaderle mizgellärne sagınuda, bähet ul — kiläçäktä sin ireşäse uñışlarda, sin açası açışlarda, şularnı uylap, şular hakında hıyallanıp tatlı hislärgä çuma aluda. Ä bügenge bähet ul bähet tügel, ä läzzätle minutlar, vakıtlı rähätlär genä. Şuña kürä menä häzer bergä ütkän utız sigez yıl gomerne küzdän kiçeräm dä, anıñ qaderle, iñ tatlı mizgellären häterdä yañartıp, bähet diñgezendä yözä başlıym. Ä inde kiläçäk turında uylaganda, min üzemne karurman urtasındagı yortta kül buyında ak käğaz östenä iyelep, nider yazıp utırgan häldä küz aldına kiteräm. Şulçak mine çäy eçärgä çakırıp yagımlı tavış işetelsä, minem yazgannarnıñ mäğnäsen häm kiräklegen añlap, çäy yanında çökerdäşep utıruçım bulsa, bähet öçen miña başka närsä kiräk bulmas kebek toyıla. Ägär inde şul arada şau-gör kilep bakça kapkasınnan kızım Söyembikä, onıklarım Kamilä belän Cämilä, tugannarım, dus-işlärem kilep kersä, bähetem tagın da tügäräklänep kitär... Çönki bu dönyada başkalarga faydalı bulıp, üzeñneñ kiräkle zat, qaderle zat bulıp yäşäveñne toyudan da zurrak bähetneñ buluı mömkin tügel.

Gailä bähete ul — ber-bereñä härçak kiräk bulıp, ber-bereñä tayanıç bulıp, ber tübä astında mömkin qadär kileşep yäşi aludır. Ä bez utız sigez yıl ber havanı sulap, ber ük hıyallar belän hıyallanıp yäşägänbez ikän, dimäk, monda nider bardır inde...

Ä ul hisne, ul halätne nindi isem belän atau härkemneñ üz eşe.

2005

Razil Väliyev üz yazmışın kabatlarga telämi
— Süzne traditsion soraudan başlıym: Razil Väliyev kayçan tugan, nik tugan häm tuganına ükenmime?

— Min 1947 yılnıñ 4 ğıynvarında — zämhärir suık vakıtta — Säfär ayında tuganmın. Babay Säfär digän isem dä kuştırmakçı bulgan, ämma ätiyem bik iske isem dip tapkandırmı, miña Razil dip kuşkannar. Nik tudım digän soravıgızga cavabım yuk. Äle 55 kä citep tä ni öçen tuganımnı, ni öçen yäşägänemne tulısınça añlap beterä almıym. Üzemneñ kem ikänemne añlasam, yäşäüneñ kızıgı da kalmas ide. Keşeneñ gomere üzen añlarga tırışu belän ütep kitä bit. Keşe ni öçen tuganlıgı turındagı mäñgelek sorauga cavapnı gomere buyı ezlärgä tiyeşter.

— Tagın ber traditsion sorau: Razil Väliyev tormışın yañadan başlasa, gomer kitabınıñ kaysı öleşen üzgärter ide?

— Min yañadan yäşäsäm, bu tormışımnı kabatlamas idem. Çönki kabatlanırga yaratmıym. Monısın yäşädem bit inde. Min anı bik tä kızık buldı dip sanıym. Kalgan öleşe dä şulay bulır dip uylıym. Ämma tagı şunı ber tapkır yäşäsäm, hätta ayırım-ayırım öleşlären kabatlasam da, minem öçen ul inde kızık bulmas. Şuña da başka ber kızıklı yazmış saylar idem.

— Anıñ nindi yazmış sukmagı bulasın küzallap bulmıydır?

— Kisterep äytä almıym. Läkin bäläkäy çakta kem genä bulırga hıyallanmadım! Ul vakıtta avılıbızga ataklı cırçılar yış kilä ide. Sigez bala, ätkäy-änkäy, äbi-babay — unike keşe torsak ta, kunakçıl bulgangamı, artistlarnı bezgä kertälär ide. Bervakıt Möhtär Ähmädiyevneñ ap-ak bayanda uynaganın kürep, bayançı bulırga telädem. Ätkäygä yılıy-elıy garmun aldırttım. Garmunda uynarga öyränä başlagan idem, tagın aptırap kaldım. Çönki bezdän ber çakrım gına Şäñgälçedä, Rafael Sähäbiyev, Zölfät Häkim tugan avılda, bik kızık keşe bar ide. «Kukuruznik»ta oçuçı-radist, bezneñ öçen «letçik» inde. Avılıbızdan yırak tügel Şirämät aeroportı. Mäskäüdäge Şirämät aeroportı belän butamasınnar tagın (kölä). Rayonıbız da elek Şirämät rayonı dip atala ide. Menä şunda kaytkan çakta şuşı oçuçı abıyıbız bezneñ avılıbız östennän tügäräk yasap äylänep uza da üz avılları, bakçaları östendä änisenä samolettan yaulıkka bäylängän küçtänäç taşlıy. Minem dä iñ zur hıyalım üskäç oçuçı bulu häm änkäygä samolettan küçtänäç taşlau ide. Läkin 8, 9 klasslarga citkäç, Kazannan kilgän Zäki Nuri, Näbi Däüli, Salih Battal kebek ädiplär belän oçraşular fikeremne üzgärtte. Şunnan şiğriyät, ädäbiyät «cene» kagıldı. Şiğırlärne inde yazgalıy idem. Mäskäüdäge Ädäbiyät institutına ukırga kerergä uyladım. Ämma kıyulıgım citmäde, Kazan däülät universitetınıñ curnalistika fakultetında ike yılga yakın ukıp, Mäskäüdäge Maksim Gorkiy isemendäge Ädäbiyät institutına barıp kerdem, ör-yañadan ukıy başladım. Min, gomumän, gomeremdä berkayçan da üzem telämägän eşne başkarmadım.

— Şağıyr häm säyäsätçe. Bu atamalar üzara turı kiläme?

— Üz aldıña nindi maksat kuyasıñ bit?! Miña äbi-babaylarıbızdan halkıbıznıñ kiläçäge öçen borçılu señep kalgandır. Bigräk tä babay bu hakta yış söylärgä yarata ide. İcatımnı da şuşı mäsläkkä yünältergä tırıştım. Ni däräcädä yahşı eşli alganmındır — anısına bäyä birä almıym. Säyäsättä dä maksatım şul.

— Sez üzegezne kübräk şağıyr dip sanıysızmı, ällä säyäsätçeme? Çönki kayberäülär, şağıyrleklären onıtıp, üzlären säyäsätçe dip yörtälär. Ä menä Razil Väliyev haman şul bulıp kaldı. Halkıbız aña Razil İsmägıyleviç dip däşmi.

— Şiğırne min üzemne belä başlagannan birle yazam. Ä säyäsätkä aptıragannan gına kilep kerdem kebek. Ägär bügen tatarnıñ Fändäs Safiullin, Rafael Häkimov, İndus Tahirov kebek çın professional säyäsätçeläre kübräk bulsa, bälki, min dä rähätlänep şiğır genä yazıp utırır idem. Ämma halkıbıznıñ hokukların yaklauçılar bik az. İcat keşese, yazuçı härçak halık yazmışı turında uylarga tiyeş. Hätta Därdemändne, Gabdulla Tukaynı alsañ da, Musa Cälil, Hadi Taktaş, Sibgat Häkim, Häsän Tufan, Näkıy İsänbät, Ämirhan Yeniki... Barısı da halık yazmışı öçen borçılıp yäşägännär, säyäsät belän dä şögıllängännär. Menä Ämirhan Yeniki hiç kenä dä säyäsätçegä ohşamagan bit yugıysä. Ämma soñgı yıllarda küpme publitsistik äsärlär yazdı ul. Tatarnıñ telen, goref-gadätlären, däülätçelegen yaklap küpme çıgışlar yasadı. Bügenge säyäsätçelärebezneñ dönyaga kilüenä, säyäsätçe bulıp formalaşularına näq menä şul yazuçılar säbäpçeder.

Läkin, sin bügen tormışıñnan kanäğatme, dip sorasagız, min, yuk, diyär idem. Bu kupşı süz dip uylamagız. Keşe üzeneñ yazmışı belän küpmeder däräcädä rizalaşsa da, kılgan ğamällärennän härçak kanäğat bulırga tiyeş tügelder. Äytik, nik min bügen Tatarstan Däülät Sovetında bütännär belän çagıştırganda üzemne caysızrak his itäm? Çönki bügen bez sütep utıra torgan zakonnarıbıznıñ barısın da kabul itkän vakıtta min katnaştım. Tatarstan Däülät Suverenitetı turındagı Deklaratsiyädän başlap, küp zakonnar şuşı bülmädä, şuşı binada dönyaga kilde. Bügen sud kararları, prokuror protestları nigezendä menä şul zakonnarnı sütärgä mäcbürbez. Bilgele, başka keşelär sütsä, nıgrak ta sütep taşlarlar ide. Bez äle artık betermäskä tırışabız. Ämma ul da miña rähätlek, kanäğatlek hisläre birmi. Bilgele, kayber zakonnarnı saklap kala aldık. Äytik, «Tatarstan halıkları telläre turında»gı zakonnıñ ber süzen dä üzgärtmädek. Säbäbe dä bar. Çönki bu zakon bik ozak äzerlände. Centekläp, bar dönya täcribäsen kullanıp eşlädek. Frantsiyä, Germaniyä, İtaliyä, Kıtay, Yaponiyä, Amerika, bigräk tä Kanadanıñ däülät tellärenä kagılışlı zakonnarın öyrändek. Bügen ul iñ kiräkle zakonnarıbıznıñ berse.

— İnde eşläsen genä...

— Äye, ul küpmeder däräcädä eşli dä. Soñgı un yılda tatar balaları öçen litseylar, gimnaziyälär, mäktäplär açılu, tatarça söyläüçe televideniye, radiostantsiyälär eşli başlau şuşı zakon belän bäylängän. Läkin monda da äle min kanäğat tügel.

— Bezdä zakonga tel-teş tidererlek bulmasa, anı äylänep uzarga, iğtibarsız kaldırıp onıtırga tırışalar bit.

— Äye, bezneñ ildä andıy närsä bulgan häm häzer dä bar.

— Talantları bula torıp ta şağıyrleklären, yazuçılık hönären taşlagan tanışlarım bar. Şiğır yazıp tamak tuydırıp bulmıy, dilär alar... Razil Väliyev moña nindi añlatma birer ikän?

— Min alarnı ğayeplämim. Bügen şiğır, hätta roman yazıp ta ğailä asrap bulmıy torgandır. Ä elegräk, monnan 20–30 yıl elek ber kitap çıgarıp, yazuçı ike-öç yıl buyına ğailäsen täemin itä ala ide.

Ber vakıyga isemdä. Monnan 7–8 yıl elek mädäniyät hezmätkärläre korıltayı buldı. K.Tinçurin teatrına mädäniyätebezneñ ataklı ähelläre çakırılgan. Şul isäptän kompozitorıbız Fasil Ähmätovnıñ da çıgışı planlaştırılgan. Cämgıyatebezneñ ıgı-zıgılı, demokratiyäneñ kuätlänep kilgän yılları. Fasil abıy avırıp kitkän. Ämma delegatlarga uku öçen hat cibärgän. Şul hattan anıñ ber fikere onıtılmıy: «Min üzemneñ onıklarıma kiläçäktä icat keşese, kompozitor bulmagız, dip vasıyät äytep kaldıraçakmın. Çönki icat belän, şiğır-muzıka yazıp tamak tuydırıp bulmıy. Bügen icat keşeläre bähetsez». Bu süzlärne Tatarstannıñ halık artistı, respublikabıznıñ G.Tukay büläge laureatı, Rossiyä kompozitorları öçen iñ zur büläk — M.Glinka isemendäge premiyä laureatı Fasil Ähmätov äytä ikän, ilebezdäge icat keşeseneñ häle turında uylanırga nigez bar. Älbättä, beraz hiskä birelep arttırılgandır da, ämma monıñ nigezendä açı haklık yata.

— Bu bik borçulı uylarga etärä torgan fakt. Baya äytkän tanışlarımnıñ berse belän äle Sezgä kiler aldınnan gına oçraştım. Anıñ şiğırläre, cırları bik küp, läkin häzer yazmıy. Min Razil Väliyevkä tormış itü häm ädiplek turında sorau birergä cıyınam didem, çänçep törtterergä tırıştım. «Cavap birimme üzem? Razil äfände näq şularnı uk äyter!» — dide ul kölep. «Dimäk, sineñ tanışlarıñ talantlı bulmagan. Talant ul fanat ta digän süz. Çın yazuçı tamakka karamıy, yaza. Aç bulsa bula, yaza... Moña misallar citärlek, dip cavap biräçäk Razil abıy», — dide ul. Kızık: sezneñ fikerlär çagışmadı. Bälki, tege dustım şulay aklanırga gına telägänder...

— Bu tanışıgıznıñ fikerendä haklık bardır. Bügen bezneñ bik küp talantlı keşelärebez üz energiyälären, vakıtların başka hezmätkä, bälki, kiräk bulmagan, bötenläy küñellärenä yatmagan eşkä sarıf itärgä mäcbür. Min äle üzemne küpmeder däräcädä kiräkle eş başkaram dip sanıym. Bilgele, Allahı Täğalä tarafınnan birelgän talant iskitkeç köçle ikän, ul inde fanat ta bulırga tiyeş. Şul uk vakıtta talantlı keşelärneñ kayberlärenä ber genä talant birelgän. Mäsälän, beräü şiğır yaza belä, başkanı belmi, ä ikençeläre barın da buldıra. Äytik, Nurihan Fättah. Zamanında, fatirı bulmagaç, üz kulı belän yort ta salıp kerä, tormışın da alıp bara, yazuçı da, ğalim dä bulıp kala. Ägär keşegä talant mul itep birelgän ikän, ul yazarga da, başkasına da ölgerä. Monda keşelärne ber kalıpka salıp bulmıy. Ägär keşe, yazuın taşlamıyça, şunıñ belän genä şögıllänä ikän, anısı inde fanat, bik tä talantlı keşe. Ägär başka eş belän dä şögıllänä ala ikän, hätta yazuın çitkä kuyıp torsa da, anı da talantsız dip äytep bulmıy. Min yazmıyça yörgän talantlı keşelärne beläm. Alar dönyaga başka küz belän karıylardır: bu dönyada niçek itep halkıña, şul uk vakıtta üzeñä dä faydalı itep yäşäp bula? Sin şul halıknıñ ber öleşe bit, sin dä keşeçä yäşärgä haklı. Matur şiğırlär yazıp ta, anı ukımasalar, ul keşegä barıp citmäsä, şul uk vakıtta sin, başka eş başkarıp, halkıña zurrak fayda kiterä alsañ, alar başka yazmışnı saylagan, kiräksez eş belän şögıllänälär, üz-üzlärenä hıyanät itkännär, dimäs idem.

— 1981 yılda min Alabuga pedagogika institutında ukıgan çagımda, Sez bezneñ belän oçraşuga kilgän idegez. Ul çakta yäşlär arasında Räşit Abdullinnıñ «Säyyar» vokal-instrumental ansamble bik populyar ide. Räşit Abdullin küp şiğırläregezgä cırlar yazdı. Alarnı Rinat İbrahimov ta başkara ide. Min şuşı keşelär belän icadi duslıgıgız turında söylävegezne ütendem. Bik matur cavap birdegez. Häzer dä şul vakıttagıça icattaş duslarıgız, yağni kompanonnarıgız barmı?

— Bar. Tik min cır yazunı Räşit Abdullin belän tügel, ä İlham Şakirov belän başladım. Ul süzläre bulmagan yäisä onıtılgan borıngı cırlarnı köyläp kürsätte. «Ber almanı bişkä büläyek», «Tañ cırı», «Dulkın» cırları şulay tudı. Annan soñ, Räşit Abdullin belän oçraşıp, 30 ga yakın cır yazdık. Alarnıñ kübesen Rinat İbrahimov başkardı. Küñelle yıllar ide. Yäşlek yılları. Läkin tora-bara Räşit başka yuldan kitte. Üze cırlap yöri başladı, soñgı vakıtta cırlarnı azrak yaza, Rinat İbrahimov Mäskäügä kitep yugaldı, bez Kazanda kaldık. Ämma yalgız tügelmen. İcattaş duslarım küp, läkin iñ yakınnarı dip Rezeda Ähiyärova, Venera Ganiyevanı sanıym. Alar belän bergäläp distägä yakın cır yazdık.

— Profi profinı taba, dimäk.

— Berençedän, alar bik talantlı, annan soñ icatları minem ruhıma turı kilä. Luiza Batır-Bolgari belän dä ike distägä yakın cır yazdık. Monnan 10–15 yıl elek Luizanıñ bik aktiv çagı ide. Äle yäşräk kompozitorlar belän dä berniçä cır icat itep yatabız. Ozaklamıy halık aların da işeter.

— Bügen tatarça söyläüçe radiolar, televideniyelär arttı. Kön-tön cır tıñlıy alabız, Allaga şöker. Läkin menä Sez ilhamlanıp icat itäsez, ä halık ul cırnıñ Sezneke ikänen belmi kalırga da mömkin. Avtorlar äytelmi. Bu Sezneñ icat därten sündermime?

— Açu kilä, bilgele. Bu bit sine, icatıñnı sanga sukmau digän süz. Artistlar, kontsert oyıştıruçılar avtorlarnı mahsus äytmäskä tırışalar. Bilgele, min avtorlık hokukın daulap gonorar ezläp yörmim, ämma mohtaclar da bar bit. Kayberäülärneñ töp çıganagı — icat. Ä ul isä — hezmät, hezmät öçen tülänergä tiyeş. Anıñ zakonnarı da bar. Kızganıç, alar bezdä ütälmi.

— Äsärläregezneñ hisabın beläsezme? Niçä cırıgız, şigıregez, çäçmä äsärläregez bar?

— Yuk. (Kölä.) Minem säyer ğadätem bar, basılıp çıkkaç, ber genä kitabımnı da başınnan ahırına qadär ukıganım yuk. Beräülär yatlarga tırışa, min dä yäş çakta yatlıy idem. Häzer onıtırga tırışam, yañaların yazarga kiräk bit.

— Basılmıyça kalgan yäisä çüplek savıtına taşlangan äyberläregez küpme?

— Bar. Läkin min üzem tuyıp tuktamasam yäisä kuldan tartıp almasalar, yazganımnı mäñge redaktsiyälim. İcat kiçälärenä barganda, kitabımnı kıstırıp baram bit inde, şunda da, açıp, yañadan redaktsiyäli başlıym. Ber çirder inde ul.

— Razil Väliyevneñ näsel-ıruında şulay keşene cırlata, yılata torgan berär keşe barmı?

— Minem änkäy cırlar, bäyetlär çıgarırga bik osta. Zölfät Häkimneñ babası Häkimhan babay belän minem äbi bertugannar. Gomumän, änkäy yagı icadi zatlar, bik şäp muzıkantlar, üzläre garmunnar yasıylar, tagın ällä nilär buldıralar. Babam timerçe ide. Timerdän nindi genä çäçäklär yasamadı. Şunıñ östenä balta ostası da, tegermän salgannar. Şunıñ öçen kulak tamgası tagılgan. Mototsikllar çıkkaç, iñ berençe bulıp aldı da, vatılgaç, tözätep, üze cıydı. Şunıñ östenä icatçılar da. Enekäşem Rämzil belän apam Razilä dä şiğırlär yaza. Gomumän, bezneñ öydä cırlamagan, biyemägän, garmun uynamagan keşe yuktır. Sigez bala üstek. Bergä cıyılsak, şau-gör kiläbez, küñelle yäşibez.

Kızım Söyembikä isä Milli kitaphanädä çit tellärdä ädäbiyät bülegendä eşli. İnglizçä tatar, rus tellären belgän kebek söyläşä.

— Tatar teleneñ kiläçäge hakında söyläşik äle... Bervakıt cavaplı urında utıruçı ber türädän işettem, ul, ise dä kitmi, tatar tele betäçäk, dide. Anıñça, bu — zakonlı küreneş. Sezgä törtep, tel ul R.Väliyevka, T.Miñnullinga kiräk, dide. Bu keşe belän bähäsläşü mäğnäsez dip däşmi kaldım. Kürenep tora, akıl, añ yagı say. Millilege bötenläy betkän. Aña berençe çiratta däräcä, baylık kiräk...

— Mänfäğatläre başka törleder. Üzegez äytä başladıgız, anıñ tamagı tuk, öste böten bulsa, tormışı äybät ikän, şul citä. Ämma adäm balasına andıy tarlık kileşmi. Tatar halkı yäşäsen dibez ikän, iñ berençe tele, goref-gadäte, dine bulırga tiyeş. Mädäniyätsez, mäğarifsez halık kiläçäksez. Tel ul yazuçıga gına kiräkmi. Bez halkıbıznıñ kiläçäge turında uylıybız. Ägär meñär yıllık tarihı bulgan halık yukka çıga dip kileşä ikän, bu keşe, minemçä, cinayätçe. Ul üzeneñ dä böten babaların, näsel-näsäben sata digän süz. Annan soñ bezneñ halık nigä betärgä tiyeş, bez kemnän kim?! Tormış bit ul — köräş. Keşe belän keşe köräşä, cämgıyät belän cämgıyät, ideologiyä belän ideologiyä, halık belän halık, tsivilizatsiyä belän tsivilizatsiyä. Kem ciñep çıga? Ägär bireläm dip kulıñnı kütäräseñ ikän, sin mesken keşe. Min bezneñ halkıbız andıy meskennärdän tora dip uylamıym. Bälkem, millätebez kayçan da bulsa yukka çıgar, ämma monı buldırmas öçen bügen närsä dä bulsa eşlärgä kiräk. Menä sez, gäcit çıgarıp, televizordan söyläp, bez dä kılgan ğamällärebez belän halkıbıznıñ gomeren ozaytırga telibez. Ul meñ yıl bulırmı, yöz meñme, äytep bulmıy. Gayaz İshakıy 200 digän. Berkayçan da alay kisterep äytergä yaramıy. Keşe — can iyäse, üzeneñ kayçan üläsen belsä, anıñ küñele töşä, ruhı sına. Gayaz İshakıy böyek yazuçı, läkin bu mäsälädä min anıñ belän kileşä almıym. Bälki, ul şulay katı äytep kisätergä telägänder. Şuşı yuldan barsagız, yukka çıgarsız, digänder.

Tel turında kaygırtu ber bezneñ eş kenä bulmasın ide. Ul gomumhalık, däülät eşe bulganda gına çın mäğnäsendä bez telägän näticälärne biräçäk. Däüläte bulmagan halıknıñ kiläçäge bulmıy. Bez yukka gına däülätçelegebezne torgızu turında äytmibez. Ni öçen tatar häm rus telläre däülät telläre bulgan respublikada däülät hezmätkärläre ike telne dä belmäskä tiyeş?! Niçä yıllar şunı talkıybız, bar yaktan kilgän zakonlı nigezebez bar... Bezgä şunnan başlarga ide... Ägär här urında däülät hezmätkäre, citäkçe, halık möräcäğat itä torgan çinovniklar ike telne dä belsälär, anıñ kalgannarı üzennän-üze kitär ide. Menä şuşı barernı ütep bulmıy. Monıñ öçen bik küp köräş kiräk bulaçak äle.

— Parlamentıbızda da Sez ike-öç keşe, haman tel turında söyläp arımadıgızmı?

— Şul uk soraunı üzegezgä dä birep bulır ide. Bez küpmillätle ildä, döresen äytkändä, ber-berebezgä tüzep kenä yäşibez tügelme?.. Menä minem kürşem bar. Aralaşkan keşe. Anıñ halkınıñ, dineneñ tarihın, telen, goref-gadätlären beläm, kompozitorların, şağıyrlären sanlıym, cırların da cırlıym, ämma ul minem tarihımnı da belmi, dinemne dä hörmät itmi, telemne dä sanga sukmıy, hätta 30 yıl kürşe bulıp ta, isänmesez dip tä äytä belmi. Nigä soñ min anıñ halkın hörmät itäm, ä ul yuk. Menä mondıy mohittä küñel türendä üpkä-räncü yata. Min dä bit anıñ kebek ük Allahı Täğalä tarafınnan yaratılgan keşe, ni öçen anıñ miña, halkıma mönäsäbäte şundıy? Ni öçen min genä anı hörmät itärgä tiyeş? Şuşı närsä berzaman şartlarga mömkin. Çuan ölgerep citä ikän — näticä küñelsez buluı ihtimal. Bu hakta uylangan keşe küpter, ämma kütärep çıkkanı bik az. Şuña tüzep utırasıñ-utırasıñ da tagın yögerep mikrofon yanına çıgasıñ, televizordan, radiodan söyliseñ, gazetaga yazasıñ. Halkıbıznıñ küpçelege millätebezne torgızu ideyase belän avırıy başlagaç kına, yazmışıbız uñay häl iteler. Bügen cide million dip räsmi äytelgän halıknıñ, hiçyugı, yöz meñe bezneñçä uylıy mikän?! Ä monıñ öçen millionnar kiräk. Bezneñ soñgı yıllarda ireşkän iñ zur uñışıbız — iqtisadi, säyäsi yaklarnı äytmim, ul da bulsa, halkıbıznıñ milli añı uyana başladı. Menä sez curnalistlar, bez yazuçılar, säyäsätçelär kılgan iñ igelekle ğamälder ul.

— Älbättä, soñgı un yıl eçendä açılgan tatar litseyların, gimnaziyälären tämamlauçı yeget-kızlardan torgan çın zıyalı buın üsep kilä bit. Alar bezne alıştırır...

— Böten ömet şularda. Bez, närsä genä äytsälär dä, kommunistik recim çorında tärbiyä algan keşelär. Üzebez buldıra algannıñ küpçelegen eşlädek. Demokratiyä cilläre isä başlagan, hokuklar kiñäygän çorda mäktäplärdä, vuzlarda belem algan yäşlär bezgä karaganda kübräk eşlärgä tiyeşlär. Allahı boyırsa, halkıbıznıñ milli üzañı yaña kütäreleş kiçerer.

— Sezgä rubrikabıznıñ tagın ber traditsion soravı — Razil Väliyevne Prezident itep saylasalar...

— (Kölä.) Bu dönyada üzeñ buldıra algan eşne başkarudan da yahşısı yuktır. Härkem üz urınında bulırga tiyeş. Bezneñ Prezidentıbız bik matur eşli äle häm ul igelekle eşlären dävam itsen. Älegä anı alıştırırlık däräcädäge keşe yuktır da, bälki... Tänkıytläü ciñel, ägär minem un yıllık parlament eşçänlegem bulmasa, yugarı dairälärdä aralaşmasam, anıñ eşeneñ nindi katlaulı ikänen belmäsäm, bälki, rizalaşır da idem. Ämma Prezident yögeneñ närsä ikänen añlıym. Şuña da, zinhar öçen, älegä min annan baş tartıp toram. (Kölä.)

— Äyttem isä kayttım, äytep kenä baktım. Minnän täqdim, Sezdän baş tartu. İnde saubullaşır aldınnan «Bezneñ gäcit»kä teläkläregez.

— İseme cisemenä turı kilsen ide. Bu gäcit, çınnan da, bezneñ gäcit bulsın — bütän gäcitlärne kabatlamasın. Çönki kaysı gına gazetanı alsañ da, 75 protsentı kabatlau. Bersen ukısañ, ikençese närsä yazasın çamalap bula. Prezident kaya bargan, sessiyädä närsä söylängän, küpme igen çäçelgän, çäçügä töşkännärme, reforma baramı, hökümät nişli?.. Şul uk faktlar, vakıygalar häm ber ük törle fiker. Yamanlıylar ikän, barısı da yamanlıy, maktıylar ikän, bötenese maktıy — bütän fiker yuk. Gäcitegezneñ üz fikere bulsın ide. Halık mänfäğate, millät yazmışı iñ üzäktä torsın.

— Äñgämägez öçen rähmät, kiläçäktä dä şulay halıknıñ yaratkan ulı bulıp kalıgız häm Sezgä iyärüçelär kübäysen ide.

Äñgämädäş İlfat Fäyzrahmanov

2003

Milli häräkät yaña sıyfatka küçte
28 oktyabrdä Tatarstan Däülät Sovetı Rossiyä belän Tatarstan arasında väqalätlärne büleşü turındagı Şartnamä proyıktın kabul itte. Rossiyä Däülät Duması raslagannan soñ, älege dokumentka Tatarstan häm Rossiyä Prezidentları kul kuyarga tiyeş. Tatarstan Respublikası — Rossiyä subektları arasında üzäk belän mönäsäbätlären ike yaklı kileşü nigezendä tözüçe berdänber subekt. 1994 yılda kabul itelgän Şartnamä ğamäldän çıkkannan soñ, respublika statusı açıklanmagan kileş kaldı. Yaña Şartnamä isä federal zakon nigezendä nıgıtılaçak.

Yaña Şartnamäneñ üzençälekläre, Rossiyäneñ milli säyäsäte, tatar halkınıñ milli ruhı turında bez Tatarstan Däülät Sovetınıñ mädäniyät, fän, mäğarif häm milli mäsälälär komitetı räise Razil İsmägıyl ulı Väliyev belän söyläştek.

— Razil İsmägıyleviç, Sez Tatarstan yagınnan eşçe törkem sostavında Şartnamäne äzerläüdä katnaştıgız. Yaña Şartnamäneñ üzençälekläre nidä?

— Dokumentnı äzerläü eşe monnan yıl yarım elek, 2004 yılnıñ mayında V.V.Putinnıñ kararı çıkkannan soñ başlandı. İke yaktan da sigezär keşedän torgan eşçe törkem tözelde. Rossiyä yagınnan anıñ citäkçese itep RF Prezidentınıñ İdel buyı okrugındagı väqalätle väkile Sergey Kiriyenko, ä Tatarstan yagınnan — Tatarstan Däülät Sovetı räise Färit Möhämmätşin bilgelände. Min mädäniyät, mäğarif, milli mäsälälärgä kagılışlı öleşkä cavaplı idem. Äytergä kiräk, dokumentnı äzerläü eşe bik avır bardı. Tehnik yaktan katlaulılıklar kilep çıktı. Tatarstan yagınnan bez başınnan ahırına qadär M.Ş.Şäymiyev raslagan sigez keşe eşlädek, ä Rossiyä yagınnan V.V.Putin raslagan 8 keşelek eşçe törkem sostavı berniçä märtäbä alışındı. Şulay itep, añlatu, isbatlau, ışandıru eşen bezgä berniçä märtäbä yañadan başlarga turı kilde, bu küp emotsional köç, vakıt taläp itte.

— Tatar yazuın latinga küçerüne Şartnamägä kertü mömkin buldımı?

— Kertergä omtılış buldı, läkin ul turıdan-turı kerä almadı. Şulay da Şartnamädä ber bik yahşı äyber bar — Tatarstan Prezidentı ike däülät telen dä belergä tiyeş, digän punkt. Tatarstan Konstitutsiyäsendä ul yazılgan ide, läkin Rossiyä Yugarı Sudı kararı belän ğamäldän çıgarıldı. Häzer bez ul şartnı yañadan kertä aldık. Telgä kagılışlı tagın ber närsä: Şartnamädä «Tatar teleneñ däülät tele bularak statusın häm anıñ kullanu dairäsen, kullanu tärtiben Rossiyä häm Tatarstan zakonnarı bilgeli» digän punkt kertelde. Monıñ nigezendä kiläçäktä tatar teleneñ grafikasın da üzgärtergä mömkinlek kala.

Min Rossiyä belän Tatarstan arasında Şartnamä kabul itü faktın gına da yugarı bäyälim, çönki ul bütän subektlar arasında Tatarstannıñ statusın ber başka kütärä. Bütän subektlar federativ kileşügä kul kuydılar. İkençe yaktan, bez Şartnamägä kul kuymasak, bik kızık häldä kalabız. Bez federativ dogovorga kul kuymadık, iske Şartnamä ğamäldän çıktı, dimäk, bezneñ statusıbız havada asılınıp kala. Rossiyä 1552 yılda Kazan hanlıgın üzenä köçläp kuşkannan soñ, bezneñ Rossiyä sostavına kerüebez turında bernindi dä dokumentıbız, kararıbız yuk. Bez kapitulyatsiyä turında paktka kul kuymadık, Udmurtiyä, Başkortstan h.b. respublikalar kebek Rossiyägä üz telägebez belän kuşılu turında Gramotabız da yuk. Yüridik yaktan bezneñ mönäsäbätlär açıklanmagan kileş kala. Çınlıkta bu Şartnamäne kabul itü Rossiyä öçen bezgä karaganda da ähämiyätleräk. Yugıysä Baltıyk buyı illäre misalındagıça da buluı mömkin — 1991 yılda SSSR sostavınnan çıgu öçen nigez itep alar 1940 yılda okkupatsiyä bulganın dälilli aldılar, häm monı böten illär tanıdı. Bezneñ äle bügenge köndä däülätebez nıgıp citmägän, anıñ turında bez Rossiyä şikelle kaygırta almıybız, ä üzen kuätle däülät itep saklap kalası kilsä, Rossiyä berençe çiratta subektlarnıñ statusı turında uylarga tiyeş.

— Bez Rossiyädä milli säyäsät yuk, dibez. Çınlıkta, Rossiyäneñ milli säyäsäte bar, häm ul ber genä millät — rus milläte mänfäğatlären yaklıy kebek...

— Bu çınlap ta şulay. Bügenge köndä Rossiyäneñ ildä yäşäüçe rus bulmagan halıklar öçen berni dä eşlägäne yuk. Tatar halkı misalında alsak ta, bügen Rossiyä töbäklärendä tatar mäktäpläre, teatrlar açu tügel, bulgannarı da yabılıp betep kilä. İldä urıslaştıru säyäsäte bara. Ägär dä Tatarstan hökümäte Rossiyä hökümäte belän söyläşep, böten Rossiyädä tatar halkın üsterü buyınça däülät programması kabul itmäsä, hälebez bik möşkel bulaçak. Başkortlar Başkorstanda başkort halkın üsterü buyınça bik äybät programma kabul ittelär, anıñ buyınça bik küp eşlär eşlädelär. Alar soñgı yıllarda tatarlarga karaganda üz millätläre turında kübräk kaygırttılar. Başkortlar — yäş millät, agressiv millät, bezneñ kebek küpsanlı millät tügel, yoklap yatsak, yukka çıgabız, dip tırıştılar. Läkin alarnıñ programması Başkortstan territoriyäsenä genä kagıla. Alar öçen bu yarıydır da, çönki başkortnıñ dürttän öç öleşe respublika territoriyäsendä yäşi. Ä bezgä tatarlar turında Tatarstan territoriyäsendä kaygırtu gına citmi, şunısı da bar: bezneñ zakonnarıbız Tatarstannan çittä ğamäldä bula almıy. Döres, Konstitutsiyäbezdä 14 nçe maddä bar, anda «Tatarstan Respublikası Tatarstannan çittä yäşäüçe tatarlarnıñ milli mädäniyäten, mäğarifen üsterüdä, milli üzençäleklären saklauda yärdäm itä» diyelgän. Tik bügenge köndä bu deklaratsiyä genä, çönki ul Tatarstan hökümäte kararları belän nıgıtılmagan.

— Ä Tatarstanda tatar halkınıñ üseşe turında programma barmı soñ?

— Kızganıçka karşı, andıy programma yuk. Bez 14 nçe maddäne ğamälgä kertü öçen hökümättän programma tözüne soragan idek. Prezident üze dä anıñ kiräklege belän kileşte. Ämma bügenge köngä qadär ul eşlänmägän. Rossiyädä rus telen üsterü buyınça programma bar. Rossiyädä rus halkınıñ mänfäğatlären yaklau buyınça mahsus zakonnar çıktı. Rus teleneñ statusı turında gına da berniçä zakon kabul itelde. «Rossiyä Federatsiyäse halıkları telläre turında»gı Zakonda süz nigezdä rus tele turında bara. Häzer isä «Zakon o russkom yazıke, kak o gosudarstvennom yazıke RF» digän mahsus zakon çıktı. Bügenge köndä RFneñ däülät milli säyäsäte digän kontseptsiyäsenä üzgäreşlär-östämälär kertelä. Rus bulmagan halıklar öçen bik tä naçar üzgäreşlär kertmäkçelär anda, ul da bulsa Rossiyädä elekke «ölkän tugan» säyäsäten kire kaytarmakçı bulalar. Yağni rus halkı Rossiyä halıkların berläşterergä tiyeş. Anıñ berençe maddäsendä «böten halıklar da tigez» dip yazılgan, ä annarı — rus halkı bezne cıyarga, tuplarga tiyeş, diyelgän. Elekkeçä, halıklarnı sortlarga ayıru kilep çıga. Çınlıkta ber halık ikençesen berläşterergä tiyeş tügel, berläşterä dä almıy, min monıñ praktik yagın küz aldına da kiterä almıym. Halıklarnı hökümät, däülät berläşterergä tiyeş, böten halıklarnı tigez itep.

Kontseptsiyä tözegändä, bezdän dä täqdimnär soradılar, bez alarnı cibärdek, tik berse dä iskä alınmadı. Bu bik kurkınıç kontseptsiyä, bez aña karşı kiläçäkbez. Zamanında bezneñ Däülät Sovetı pravoslaviye kulturasın mäğarif sistemasına kertügä karşı çıkkan ide, bezneñ Rossiyä hökümätenä, Prezidentına, Däülät Dumasına cibärgän möräcäğatebezgä başka subektlar da kuşıldı. Ul vakıtta 89 subekttan 56 sı, hätta kayber rus subektları da bezne yakladı. Bu säyäsät biş-altı yılga tuktap tordı da tagın kütärelä başladı. Älege kontseptsiyäne kiñ cämäğatçelekkä çıgarmıylar da — matbugatta da ul kürenep kenä aldı. 7 oktyabrdä Krasnodarda bu turıda fiker alışırga tiyeşlär ide, anda Rossiyä subektlarınıñ citäkçeläre, milli säyäsät belän şögıllänä torgan däülät strukturaları citäkçeläre cıyılırga tiyeş ide, ni öçender anı kiçekterdelär. Minemçä, älege kontseptsiyäne hätta küpçelek belän dä kabul itärgä yaramıy, monda barısı da riza bulırga tiyeş.

— Rossiyä Konstitutsiyäsendä «böten halıklar da tigez» diyelgän. Milli kontseptsiyä ilneñ Töp zakonına karşı kilmäsme soñ?

— Alar karşı kilügä karap tormıy. Misal öçen, Rossiyäneñ «Vöcdan irege häm dini oyışmalar turındagı zakon»ın («Zakon o svobode sovesti i religioznıh obedineniyäh») alıyk. Anıñ preambulasında uk hristian dinenä östenlek birelä! Yugıysä Konstitutsiyädä «böten dinnär tigez» diyelgän. Bezneñ Däülät Sovetı bu zakonga tözätmälär kertergä tırışıp möräcäğat itkän ide, ütkän yılnıñ 7 i̇yülendä min Rossiyä Däülät Dumasına barıp çıgış ta yasadım, bezne yaklap 10 protsent deputat kına tavış birde. Rossiyä Konstitutsiyäsendä böten tellär dä tigez diyelgän, ä «Zakon o russkom yazıke, kak o gosudarstvennom yazıke Rossiyskoy Federatsii» digän zakonda rus tele bötenläy alga çıgarıla, däülät tele bularak kına tügel, här ölkädä dä aña östenlek birelä. Anıñ här statyası diyärlek Konstitutsiyägä karşı kilä. «Rossiyä halıkları telläre turında»gı zakonnıñ öçençe statyası isä bötenläy dönyada bulmagan häl, keşegä üze telägän grafikada yazunı tıya — andıy zakon ber ildä dä yuk.

— Latin grafikasın yaklau öçen halıkara hokukıy çaralar barmı?

— Halıkara rıçaglar bar, läkin bezneñ älegä anıñ belän şögıllänep yörerdäy ölgergän şäheslärebez yuk. Bötenesen dä däülät cilkäsenä öyep bulmıy. Strasburgta keşe hokukları buyınça sud bar. Läkin anda ayırım keşe hokukları yaklana, anda konkret ber keşe möräcäğat itü kulayrak. Monıñ öçen anıñ hokukı bozılu turında dokument kiräk. Bezneñ oçrakta, mäsälän, keşe latin grafikasında kitap yaza, di, ä näşriyät aña cavap birä: zakon nigezendä Sezneñ latin yazuında yazarga hakıgız yuk, di. Şuşı räsmi cavap nigezendä ul halıkara sudka möräcäğat itä ala. Läkin älegä andıy dokument yazıp birerlek keşe tabılganı yuk. «Latinitsada yazgannı bastırmadı» digän yamanatnı kütärgänçe, alar basunı artık kürä.

— 15 oktyabrdä traditsiyä buyınça Kazanda Häter köne ütte. Mitingta katnaşkannar arasında kübräk ölkännär buluı, halık sanınıñ da yıldan-el kimi baruı kürenep tora. Sezneñçä niçek, tatarlarda milli häräkät sündeme, sülpänäydeme, ällä başka sıyfatka küçteme?

— Milli häräkät başka formaga küçte. Sıyfat yagınnan ul häzer yugarırak däräcädä dip sanıym. Elek milli häräkät nigezdä uramda ide, bügen ul däülät strukturalarına ütep kerde. Däülät strukturalarında eşlägän keşelär arasında da milli canlı keşelär bik küp. Şul uk Däülät Sovetında, ministrlıklarda da bar alar. Milli häräkät tsivilizatsiyäle yullar belän eşli häzer. Döres, uramnarga çıgu da kiräk, milli häräkät törle formalarda bulırga tiyeş. Ägär dä hämmä cirdä milli canlı keşelärebez eşlämäsä, milli his uramnarda gına bulsa, yırak kitä almas idek. Tagın ber säbäp — halıkta nindider küñel kaytu hise bar. 90 nçı yıllarda uramnarga çıkkan keşelärneñ küñelläre kayttı, çönki alar telägän maksatlarına ireşä almadılar. Milli häräkät köçäyüdän kurkıp Federal Üzäk subektlarga küpmeder irek birde, Tatarstan nefteneñ dä ber öleşen üzebezgä birä başladılar, ämma ul baylık, nigezdä, halıkka da, uramnarga çıguçılarga da eläkmäde. Nindider ber öleş bayıdı, kalgannar uramda kıçkırıp kaldı. Alar arasınnan berniçä keşe genä däülät strukturalarına kerep, üzlärenä urın taba aldı.

Min uram säyäsätenä karşı tügel, läkin ul akıllı bulırga tiyeş. Bez unbiş yıldan artık Häter köne ütkäräbez, tik bıyıl gına ul azrak tsivilizatsiyäle töskä kerä başladı. 15 oktyabrdä yıl sayın cıyılabız da İvan Groznıynı sügäbez, anıñ karaçkısın yandırabız. Ä bit İvan Groznıynı sügep kenä bernärsägä dä ireşep bulmıy. Üzebezne dä sügärgä kiräk: ni öçen bez millät faydasına eşlämibez? Bezneñ bügen zakonnarıbız citärlek — tellär turında zakonıbız bar, mäğarif turında, mädäniyät turında. Nigä bez alarnı ütämibez? Bezgä üzebezne üzgärtergä kiräk. Ber genä misal: bezdä tellär turında zakonnı bozgan öçen administrativ cavaplılıkka tartu turında kodeks bar. Tatarstanda 2 million tatar yäşi, äle bügenge köngä qadär ber genä tatarnıñ da «minem belän tatarça söyläşmädelär, tatarça yazgan garizamnı almadılar, sudta tatarça söylärgä irek birmädelär h.b.» dip, sudka möräcäğat itkäne yuk. Bötenese dä minem öçen kemder eşlärgä tiyeş dip uylıy. Sin gracdanin ikänseñ, üzeñne üzeñ yaklıy bel. Älbättä, monıñ öçen gracdannar cämgıyate tözü kiräk.

— Yäşlärdä ömet barmı?

— Minem böten ömetem yäşlärdä. Här buın yäşlärgä şulay ömet belän karıydır inde. Bez bit üzebez kommunistik çor produktsiyäse. Minem ätiyem kıp-kızıl kommunist ide, äle şul çorda üsep tä, bez nider eşli aldık. İnde bez üzebez buldıra algannı eşlädek bugay. Yäşlär yaña çorda tärbiyälänä. Alar, Tatarstandagı yäşlärne äytäm, bezneñ kebek, tatarnı beterep taşlagan däresleklär buyınça ukımıylar, alar tatar gimnaziyälärendä belem alalar, teläkläre bulsa, üz millätenä karagan teläsä kaysı mäğlümat belän tanışu mömkinlege bar. Çınlap uylasañ, soñgı 15 yılda bez milli añ üseşe buyınça bik alga kittek. Halıknıñ milli añı uyanu — bezneñ soñgı yıllarda ireşkän iñ zur uñışıbızdır.

Yaña şartlarda üskän yäşlär bezgä karaganda kübräk eşlärgä tiyeşlär. Häzer alar mäktäplärne tämamlap kilä, vuzlarda ukıy, yugarı uku yortların tämamlıy, ber biş-un yıldan min milli üseştä bik zur alga kiteş bulır dip uylıym. Ul vakıtta alar uramnarga da bik artık çıgıp yörmäs, başka törle yullar tabar. Ul yegetlär-kızlar ministrlıklarga eşkä kiler, deputatlar bulırlar, ul vakıtta bezneñ bügenge problemalarıbız bötenläy başka törle yullar, ısullar belän häl iteler.

— Tatar yäşlären milli mädäniyätkä tartu öçen tatarnıñ şähär mädäniyäten buldıru kiräk. Sez monıñ belän kileşäsezme?

— Älbättä. Tatarnı saklap kalgan närsä, berençedän, din bulsa, ikençedän — ğailä. Avıl — tatarnıñ näni däüläte. Tatar däüläten yugaltkan, läkin däülätçelegen yugaltmagan. Tatarnıñ härber avılı keçkenä genä däülät sıman. Anıñ prezidentı sıman ber keşese bula, yanında premer-ministrı — buldıklı yegete yörer. Avılnıñ parlamentı — kiñäş organı, cıyını bar, anıñ konservatoriyäse bar — muzıkantları, cırçıları, ber şamakayı, ber cüläre bar — däülättä nindi komponent bulırga tiyeş, hämmäse dä bar. Tatarnıñ däülätçelege ber avıl kısasına sıygan. Avıldagı ğailä kultı bezne saklap kalgan.

Häzer avıllarıbız bik avır häldä. Bezneñ häzer iñ zur maksatıbız — tatarnıñ şähär kulturasın buldıru. Bügenge köndä ul bik zägıyf häldä äle. Ägär dä bez kiläçäktä tatarnıñ şähär kulturasın buldırmasak, bu bezneñ öçen katastrofaga ävereläçäk. Tatar avılı betä, ä tatar şähärebez yuk bezneñ. Bez yugalıp kalaçakbız. Cannı iñ nık borçıgan närsä — Kazannıñ milli yöze bötenläy bulmavı. Yäşlär şuşı mohittä üsä, Kazanda milli ruhnıñ yuklıgın toyıp üsä. Bügen bezneñ yäşlär küñelenä yata torgan mädäniyätebez bik az. «Zäñgär şäl»lärebez äybät, ämma anı yäşlärebez karıy almıy. Alarnı karau öçen yäşlär äzer tügel. Ä zamança yäşlär sängatebez bik tä primitiv häldä, üzeşçänlek däräcäsendä genä. Häväskär cırçılar da kiräk. Läkin bez alarnı üzebezneñ iñ zur kazanışıbız dip sanıybız ikän, dimäk, bez yarlı halık. Bügen opera sängatenä dä, başka yugarı sänğatkä dä iğtibar kimi. İñ naçarı — citäkçelärebez dä üzeşçännärgä yöri, alarnı kumir yasıy. Citäkçe dönya klassikasına yörmiçä yäisä tatarnıñ zur sängate väkilläre bulgan Säydäşlär, Yähinnar kebek kompozitorlarnı tıñlamıyça, üzeşçännärgä yöri ikän, bu inde bik tä naçar ürnäk.

Mädäniyät oyışmalarına da yäşlärne mädäniyätkä-sänğatkä cälep itü öçen bik küp eşlise bar. Anıñ iñ berençe nigeze sänğat uku yortlarında salınırga tiyeş. Bezneñ konservatoriyädä tatar muzıkası fakultetı — zur binanıñ cimerelep betkän ike bülmäse genä. Tatar muzıka fakultetı kilep kergändä ük böten bizäleşe, bar mohite belän tatarlıknı kürsätep torırga tiyeş. Anda böten halät milli ruhta bulırga tiyeş, şunsız anda tatar muzıkantı tärbiyäläp bulmıy. Bügenge köndä bezneñ teatr, muzıka ölkäsendä tatarça belüçe ber-ike genä sänğat belgeçebez bar. Şul buldımı eş? Teatrıbıznı, muzıkabıznı üz telebezdä añlatıp yazarlık-söylärlek belgeçlärebez dä yuk. Teatrlarıbıznıñ kübesendä artistlar, tatarça spektakl uynap sähnä artına kergännän soñ, şunduk rusça söyläşä başlıylar. Bezneñ yugarı uku yortlarında da tatar tele ügi bala şikelle genä, tatar tarihın da belmilär anda, sängaten dä. Yäşlär öçen sänğatne kem tudıra? Menä bügen genä mädäniyät häm sänğat universitetında ukıp çıkkan yäş sänğat ähelläre — recisserlar, horeograflar h.b. Ä bu uku yortlarında tatarça mohit yuk, şuña da alar yäşlärgä layıklı, kızık, cälep itärlek muzıka yazarlık, spektakl kuyarlık sänğatkärlär äzerläp çıgara almıylar. Bez, yäşlär tatarça muzıka yazmıylar, dibez, ä üzebez tatarça muzıka yazarlık belgeçlär tärbiyälämibez.

Bu uñaydan bezneñ komitetnıñ ber niyäte bar. Tatar tele ülem hälenä kilep citkäç, respublikada «Tatarstan halıkları telläre turında» zakon kabul itelgän ide. Soñgı yıllarda ul zakonnı tiyeşle däräcädä eşlämi dip äytsäk tä, anıñ nigezendä bik küp alga kiteş buldı: mäktäp-gimnaziyälär açıldı, yaña gazeta-curnallar çıktı h.b. Döres, başkarası eşlär äle bik küp...

Millätne saklap kalu öçen tel genä citmi. Milli muzıkasız millätne küz aldına da kiterep bulmıy, çönki ansız millätneñ ruhı yugala. Şuña da bez kiläse yılga muzıka belgeçlären, muzıka sängatenä katnaşı bulgan citäkçelärne çakırıp, parlament tıñlauları uzdırırga uylıybız, häm «Tatarstanda muzıka kulturasın öyränü, saklau, üsterü turında däülät programması»n kabul itärgä telibez. Ul tellär turındagı zakon kebek 10 yılga isäplängän bulırga tiyeş. Barı däülät külämendäge şundıy çaralar gına milli muzıkabıznı, dimäk, milli mädäniyätebezne dä saklap kalırga mömkinlek biräçäk.

Äñgämädäş Aliyä Sabirova

2005

Uylıy torgan yöräk
Tufan...

Ap-ak käğaz bitenä şuşı tılsımlı süzne yazıp kuydım da tuktap kaldım. Bu süz mine kurkıta, bu süzdä nindider şom da, garasat ta, olılık häm olpatlık ta bar. Ä inde isemgä äverelgän süzneñ mäğnäse tagın da zurrak, tagın da tiränräk. Bu süz, bu isem tarih çoñgıllarında bata-çuma meñ bälalär kiçep bügenge köngä kilep citkän tatar yazmışına bik tä avazdaş...

Üz näsel-näsäbeneñ kiläçäge hakında çınlap uylagan keşe balasına oçraklı isem kuşmıy torgandır. Äti-änise tupırdap torgan bu ullarına tua-tuışka uk olı häm katlaulı yazmış yuragandır, şuña kürä tatarda siräk oçrıy torgan gacäyep mäğnäle Tufan iseme saylagandır...

Ni öçen isem turında şulay ozaklap söylim soñ äle min? Çönki ätiyeñ-äniyeñ tapkan, mulla babay kolagıña pışıldagan isem — ul sineñ gomerlek şigareñ, ber süzgä sıygan yazmış avazıñ. Teläsäñ-telämäsäñ dä sin anı aklarga, ul isemgä layıklı bulırga, cisemeñne isemeñä täñgälläşterergä tırışasıñ. Ä Tufan isemen aklau, aña layıklı bulu ay-hay avır burıç!..

Ak käğazgä «Tufan» dip yazdım da uyga taldım... Şuşı köngä qadär min Tufan Miñnullinnı yahşı beläm dip yöri idem. İnde utız yılga yakın aralaşıp yäşibez, kitapların da ukıp baram, spektakllären karıym... Ämma anıñ turında yazarga dip utırgaç, min, gomerendä berençe tapkır diñgez kürgän avıl malayı sıman, çarasızdan aptırap, yugalıp kaldım. Çönki kön sayın oçraşıp-söyläşep yörgändä, ayırım-ayırım äsärlären ukıganda nikadär genä hozurlansam, nikadär soklansam da, min diñgezneñ ayırım-ayırım dulkınnarın gına kürgänmen, yotım-yotım havasın gına sulaganmın ikän. Ä inde böten çıkkan kitapların, yazmaların küzdän kiçerep, Tufan Miñnullinnıñ kılgan ğamällären ber cepkä tezep, barça äsärlären ör-yañadan küñelem aşa ütkärep utırganda güyä berençe märtäbä çınlap torıp anıñ olılıgın toydım, min anı tagın da nıgrak añlıy başladım, üzem öçen ör-yañadan açkan kebek buldım.

Bügen tatarnıñ olug dramaturgı bulsa da, iñ äüväl çiklävek töşe tösle tıgız tänle kıska hikäyäläre aşa tanış häm qaderle ide ul bezgä. Küñelgä yaktılık östi torgan irken holıklı, izge canlı avıl keşelären yaratıp ta, olılap ta, çemetep tä tasvirlagan bu hikäyälärne inde utız yıl uzgaç kulga aldım da ikelänep kaldım. Yañadan ukırgamı, yukmı? Balaçakta bez mengän taular da häzer änä kalkulık kına bulıp kalgan, ul çakta köçkä yözep çıkkan yılgalar da çıpçık tezennän genä... Zamanında klassik sanalgan kayber yazuçılarnıñ romannarı bügen oçsız-kırıysız gäcit mäqaläse kebek toyıla... Bälki, ukımaskadır, riyäsız küñelgä kayçandır bäyräm bulıp kerep kalgan ul hikäyälärgä timäskä, vakıt dorfalagan kullar belän kagılıp räncetmäskäder?..

Başta ikelänep kenä kulga algan kitaplarnı, ayırıla almıyça, küzgä şäfäq töse kungançı ukıganda, min Tufan hikäyäläreneñ vakıt sınavı uzıp küñel türendä kaluı, anıñ bäyäse töşmäve öçen kuandım. Hikäyälären genä tügel, östälemdä tau-tau öyelgän pesaların, povestların, şiğır-robagıyların, köndälek-yazmaların tagın ber kat küñel iläge aşa ütkärdem... Häm Tufan Miñnullin minem öçen tagın da zurayıp, olpat İl agası, millät yazmışı öçen kaygırıp, il borçuı belän borçılıp yäşäüçe häm icat itüçe olug zat, fidakar şähes bulıp küz aldıma kilep bastı.

Naçar keşeneñ yahşı äsärlär yaza aluına, naçar keşedän yahşı yazuçı çıguına berkayçan da ışanmadım min. Bik osta da, obrazlı tel belän dä yazarga mömkin ul, ämma läkin küñelendä izgelek, yahşılık yatmasa, ukuçı anıñ äsären barıber kabul itmi. İcat keşese iñ berençe çiratta ihlas bulırga tiyeş. Ber karaganda, ihlas bulu bik gadi närsä kebek. Küñeleñdäge böten uylarıñnı, hisläreñne keşelärgä açıp salsañ, şul ihlaslık buladır kebek. Ämma monısı anıñ ihlaslık tügel, monısı berkatlılık, ä berkatlı keşene bezdä, kiresençä, bigük hörmät itmilär. Ä ihlas keşe üzeneñ iñ östä yatkan berkatlı uyların gına tügel, ä küñel türenä yäşerelgän katlam-katlam hislären, ikelänülären, yalgışların, häveflären başkalar belän büleşä, üz yazmışın başkalar hökemenä tapşıra.

Tufan Miñnullinnıñ här äsärendä, äsäreneñ üzägendä, bägırendä ihlaslık häm halık yazmışı öçen borçılu yata. Kayvakıtta miña ul hätta kirägennän artık açılıp, çişenep taşlagan sıman toyıla başlıy. Ämma ukuçı anı şuşı yalgışları, hataları belän bergä kabul itä, anıñ hälenä kerä, anı şuşı riyäsız küñele, riyäsız hisläre öçen yakın kürä. Çönki ul naçar küñelle, naçar uylı adämneñ berkayçan da menä şulay tuarıla almavın, çın hislären gomer buyı küñel çitlegendä bikläp asravın, gomer buyı «yahşı keşe» rolen uynavın bik yahşı añlıy.

Halık telenä kererlek olı yazuçı bulu öçen, ihlaslık yanına tagın bik küp sıyfatlarga iyä bulu kiräk äle. Tel baylıgı, syucet ostalıgı häm başkalar turında söyläp tormıym, boları bähässez närsälär. Ämma ni gacäp, iskitkeç tasvirlı itep çäçäkle-çuklı cömlälär belän yazılgan äsärlär dä yış kına ber könlek matur kübäläk kebek yaltırap ala da bik tiz onıtıla, kayadır yukka çıga. Çönki ul äsärlärdä keşene çınlap torıp uylandıra, borçuga sala torgan ihlas toygı, keşe küñelenä därt häm kuät östi torgan ilahi köç bulmıy. Yazuçı iñ berençe çiratta keşeneñ iñ avırtkan urının, iñ olı yarasın ezläp tabarga, üz äsären daru üläne itep şul yaraga kaplarga tiyeş. Dimäk, yazuçı üz yänäşäsendäge keşelärneñ borçu-kaygıların, üz halkınıñ yazmışın härdaim küñele aşa ütkärep yäşärgä tiyeş. Ä monıñ öçen iñ berençe çiratta şähes bula alu kiräk.

Ä köçle şähes inde ul — olı maksatı häm äyter süze bulgan, şul süzne kayda häm niçek itep äytergä kiräklegen yahşı añlagan izge niyätle keşe. Tufan Miñnullinnı min näq menä şundıy sıyfatlarga iyä bulgan şähes bularak beläm, şuña kürä dä böten barlıgı belän kabul kılam, hörmät itäm.

Ul üz küñelendäge turı süzne duska da, doşmanga da bärep äytä, kayçakta häter saklap ta tormıy, ämma ber çakta da pozaga basmıy, uram seberüçene dä üze belän tiñ kürep aralaşa, prezidentlar yanında da meskenlänmiçä söyläşä belä. İl yazmışı, halık yazmışı hakında süz barganda, ul berkayçan da çittä kalmıy, kiresençä, aldın-artın karamıyça, yarsıy-yarsıy ut eçenä taşlana. «Tuktagız äle, agayne, alay tügel, bolay bit ul», — dip, küplärneñ fikeren üz yagına borıp cibärä ala. «Niçek şul akıllı başlı citäkçelär sineñ süzgä kolak sala soñ?» — digäç, ul siräk teşlären kürsätep ihlastan yılmaya da: «Alar baş belän uylıy, ä min — yöräk belän. Ayırması şunda gına», — dip kuya.

Anıñ äsärläreneñ sere, tılsımlı köçe turında min küp uylandım, añlarga tırıştım. Häm gap-gadi ber näticägä dä kildem bugay... Tufan Miñnullin digän yazuçınıñ talantı, icat üzençälege keşelärne, tabiğatne, tormışnı, gomumän, bar dönyanı yarata belüendä. Kayberäülär, bälki: «Tufan bit ul kayçak usal da bula, yarsıy, näfrätlänä dä ala», — dip äyterlär. Äye, kiräk çakta ul bik usal, läkin bu usallık kemgäder üç itep, kemneder yukka çıgarırga tırışıp usallanu tügel, ä ğadellekne, yahşılıknı, izgelekne yaklap, üze yaratkan härnärsäne, keşelärne, millätne yaklap usallanu. Anıñ äsärlärendäge yaman zatlar da bötenläye belän yaman tügel, ä bälki yalgışkan yäisä yazmış karurmanında adaşkan biçaralar. Alar da Tufannıñ üz balaları, alar da bu cirdä yäşärgä haklı, alar da Alla bändäläre. Hätta adämnärneñ canın alırga kilgän Gazrail dä Tufan Miñnullin kodräte belän äkrenläp yahşı yakka üzgärä, yazuçınıñ yöräk cılısı äkrenläp aña da küçä başlıy.

Köndälek tormışta, fani dönyada hämmä närsä — yahşısı da, yamanı da citärlek. Urmanga barıp ezläsäñ, agulı gömbä tabarga da, çäçäk cıyarga da bula. Kem närsä ezli — şunı taba... Tufan Miñnullin keşe küñelennän, tormıştan yahşılık ezläp, maturlık ezläp yäşi, tapsa, söyenä, tapmasa, böten canı-täne belän borçıla. Şuña kürä anıñ äsärlären ukıgaç, pesaların karagaç, arıgan küñellärgä därt östälä, bu dönyada izge eşlär eşlise, onıtılıp yaratası häm yäşise kilä başlıy...

«Keşeneñ nindilegen, kem ikänen çınlap torıp añlıysıñ kilsä, anıñ tugan yagına barıp kara», — dilär. Tuıp üskän nigeze, näsel-näsäbe, yäşägän mohite, keşeläre nindi, dimäk, ul da şundıy...

Äsärlären ukıp ta, keşedän işetep tä Kama Tamagı rayonındagı Märäthuca avılı turında şaktıy belä idem inde. Cäy citügä, Tufan üze yakın kürgän yäş kalämdäşlären iyärtä dä avılına kaytıp kitä. Alar bergäläp uynıy-kölä munça salalar, tagın ällä nilär eşlilär. Kazanga äylänep kaytkaç, avız suların korıta-korıta könnär buyı anda kürgän macaraların söylilär. Bez avız açıp, kızıgıp, könläşep tıñlıybız. Tufan Miñnullin yazgannarga bolarnıñ söylägännäre dä kuşılgaç, Märäthuca tagın da serleräk, tagın da maturraktır kebek toyıla başlıy...

Küpme çakırıp, küpme cıyınıp ta bara almagan idem, ämma Märäthucanı kürergä cay bötenläy uylamagan-kötmägän cirdän kilep çıktı... «Äydä, Tatarstannıñ ber başınnan ikençe başına hätle atta säyähät itäbez! — dide miña berkönne Tufan agay. — Sin, min, Marsel Gali — öçäüläp...»

Aznakay rayonında Tufan Miñnullinnıñ häläl cefete, kürenekle artistka Näcibä İhsanovaga yaktaşları yübiley könendä at büläk itkännär ikän. Bilgele, anı maşina belän könendä cilderep kiterep tä birä alırlar ide. Läkin Tufannıñ atnı üz ayagı belän üze Märäthucaga alıp kaytası kilä. Şulay itep, balaçaktan uk at cene kagılgan öç hıyalıy Aznakay yaklarına yul aldık. Bu ğamälebez başta miña çirattagı şagıyranä yülärlek, sabıylıkka kaytu bulıp toyılgan ide. Ämma tuzanlı yul buylap arba östendä yalan ayakların selki-selki bargan altmış yäşlek Tufan Miñnullinnıñ bötenläy yäşärep kitüen kürgäç, bez dä, üzebez sizmästän, iñnärebezne basıp torgan yıllar yögen alıp taşlaganday buldık. At arbasın tötengä kümep yul çitenä kısrıklagan ilämsez yök maşinaların sügä-sügä, basularda çalgı seltäp peçän çaba-çaba, urman alannarında isertkeç isle ülän öslärenä yatıp aunıy-aunıy, biş kön, biş tön kayttık bez Märäthucaga. Bolgar härabälären uzıp, İdel yarına kilep baskaç, Tufan, argı yakka taba kulın suzıp: «Ä-änä şunda, taular artında inde Märäthuca», — dip kürsätte. Bezne alırga ber çakrım buylı barca kilgän ide. «Monısı da Tufança...» — dip uylap kuydım min, eçtän genä. Ämma gacäplänäse närsälär alda bulgan ikän äle...

Şundıy macaralar belän kayta torgaç, miña inde Märäthuca avılı äkiyätlärdäge Kaf tauları artındagı tılsımlı ber bähet utravı bulıp toyıla başlagan ide. Menä, nihayät, ofık çitendä berän-särän yortlar kürende, kiçke eñgerdän mäçet manarası yözep çıktı. Uramnarı da, yulları da, koyma-kapkaları, yortları da näq bezneñ avıldagıça... Şakkatırlık ber närsä yuk sıman. Min, aptırap, Tufan abıyga kütärelep karadım. Ä ul böten dönyasın onıtkan da, üz bilämäsenä säyäh çıkkan padişah kebek, at östendä oyıp kaytıp kilä. Monda aña böten närsä yakın, böten närsä qaderle, çönki monda anıñ üzen dä yakın itälär, yaratalar, monda aña ışanalar. Monda — mäçete dä ul tözetkän mäçet, yulı da ul saldırgan yul, yortı da, bakçası da, sular havası da, keşeläre dä üzeneke... Bu anıñ üz ile, möstäkıyl däüläte kebek. Ul avılındagı härber agaç turında, bakçasındagı härber kuak hakında şulkadär yaratıp, üz itep söyli ki, bez äsärlänep anı tıñlıybız häm, üzebez dä sizmiçä, şul arada Märäthucaga ğaşıyq bula barabız.

İkençe könne irtän maşinaga utırıp Kazanga yul aldık. Tufan abıy bezgä iyärmäde, ul güyä, änise koçagınnan ayırıla almagan sabıy bala kebek, tuygançı nazlanırga, sagınuın basarga dip avılında kaldı. Bez şaktıy vakıt söyläşmiçä kayttık, härberebez eçtän genä häter yomgagın sütep, säyähättä kürgännären küzdän kiçerä, Tufan büläk itkän bu sihri moğcizadan çıgası kilmiçä tın gına bara. Yazuçı bulu öçen iñ elek nıklı nigezeñ, yaratkan häm yarattırgan tugan töbägeñ, tugan avılıñ bulu kiräk ikän bit... Yabaldaşları böten tatar dönyasına cäyelgän Tufan Miñnullin icatınıñ, Tufan şäheseneñ käüsäse Kazanda bulsa, anıñ tamırları monda — Märäthucada ikän läbasa. Anıñ äsärlärendäge häm üz holık-figılendäge gorurlık — tugan yagındagı taulardan, betmäs-tökänmäs köç-kuäte, yarsulıgı — ofık çitendäge mäğrur İdeldän, küñel saflıgı häm mäñgelek sabıylıgı avıl tabigatennän, avıl keşelärennän küçkän ikän bit aña. «Mäskäülärdä, Pariclarda tanılıp ta üz avılındagı keşelär yakın itmägän yazuçını min zur yazuçıga sanamıym», — digän ide berçaknı Tufan Miñnullin. Menä häzer şul süzläre iskä töşep, min tagın ber kat anıñ öçen kuanıp kuydım.

Tufan Miñnullinnı başkalardan ayırıp torgan tagın bik küp sıyfatlar bar. Alarnıñ berse — samoletta oçmau. Kaya gına barası bulsa da, ul oçkıçka utırmas, poyızdnı, maşinanı yäisä atnı saylar... Monıñ säbäbe närsädäder, belmim, ämma üzemçä min anı bolayrak yurıym... Anıñ küñelendäge uylar, hıyallar, kaygı-häsrätlär, borçu-mäşäqatlär şulkadär küp häm sallı ki, ul samoletnıñ alarnı kütärerlek köçe barlıgına ışanmıydır, Cir anı üzennän cibärmäs, üz yanına kire tartıp töşerer dip şiklänäder sıman. Kayçakta bolay da uylap kuyam... Tufan abıy härnärsäneñ çigenä citmiçä tuktamıy torgan maksimalist holıklı gayar keşe, bälki, ul, cirdän ayırılıp kitsäm, kire berkayçan da äylänep kaytmam, yoldızlarga qadär oçarmın dip tä kurka torgandır...

Olpat yazuçı, märtäbäle şähes, tanılgan dramaturg Tufan Miñnullinnı bigräk berkatlı, bala-çaga kıyafätendä tasvirlavıma kayberäülär aptırap ta kalırlar, bälki. Ä ul çınnan da şundıy. Sabıy holıklı bulmagan keşe Mäskäüneñ Sezdlar sarayında üz aldına kuyılgan «TASSR» digän yazunıñ «A» härefen kaläm belän sızıp utıra alır ideme ikän? Tatarstannıñ avtonomiyä kısalarınnan çıgıp, soyuzdaş respublika bulırga däğva beldergän yılları bu. Tufan Miñnullin ul çakta — SSSR halık deputatı. Tatarstan üzen bäysez däülät dip iğlan itkäç, ul, kalämen alıp, älege yazunıñ «A» härefen sızıp taşlıy. Monıñ karşına tagın «TASSR» dip yazılgannı kiterep kuyalar. Ul tagın sıza. Ällä niçä märtäbä şulay kabatlangaç, tüzemnäre betä häm, nihayät, üzgärtep, «TSSR» dip yazarga mäcbür bulalar. Monı sabıylık dimiçä, närsä diseñ inde? Ämma bu sabıylıknıñ töbendä halıknıñ buınnardan buınnarga küçep kilgän hıyalı, teläge, omtılışı yata. Ä sabıylarça berkatlılık häm ücätlek belän şuşı toygını, şuşı hıyalnı başkalarga citkerergä tırışu Tufan Miñnullinnıñ Sezdlar sarayında da gadi ber deputat kına tügel, ä yazuçı häm şähes bulıp kaluı hakında söyli. Çönki yazuçı — gomere buyına sabıylıgın yugaltmagan, akıllı sabıy bulıp kala algan ilahi zat bit ul.

Tufan Miñnullin yokımsırap yäşäüçe, eşleksez häm mokıt bändälärne, buş küñelle keşelärne, gomumän, cämgıyättäge, tormıştagı buşlıknı yaratmıy. Ul bulgan cirdä hämmä närsä canlana, bülmälär, zur zallar anıñ göreltese, anıñ fikere, anıñ yılmayuı belän tula. Ul bernärsägä dä bitaraf tügel, ul kiräk çakta näfrätlänä dä, gacäplänä dä, şakkata da belä. Ul äsärlänep söyli dä, äsärlänep keşelärne tıñlıy da ala. Şuña kürä anı här cirdä kötep alalar. Dimäk, Tufanda tagın ber siräk talant — üzen sagındıra belü talantı bar...

Ul härvakıt kıçkırıp söyläşä, anıñ kilgänen yartı çakrımnan işetep toralar. Göreldek tavışı belän ul äyterseñ: «Minem sezdän, keşelärdän ber yäşeren serem dä yuk. Minem süzläremne hämmägez dä işetegez!» — dip äytergä teli sıman.

Gacäp sıyfatları tagın bik küp äle Tufan Miñnullinnıñ. Oçraşkanda koçagın cäyep, rähätlänep isänläşsä dä, saubullaşkanda berkayçan da keşegä kulın birmi ul. Borıngı yolaga yäisä ırımga ışanumı bu, ällä başka berär säbäbe barmı, belmim, ämma min monda ber kinaya, olı mäğnä küräm. Äyterseñ anıñ bezneñ belän, keşelär belän saubullaşası, keşelärdän ayırılası kilmi, äyterseñ ul üze yakın kürgän keşelär belän, üz halkı belän härdaim yänäşä bulırga teli.

Tatarnıñ böyek şagıyre Häsän Tufannan soñ tagın ber tapkır Tufan isemen aklau, ädäbiyät diñgezendä yugalmıyça, şul isem belän tagın ber tapkır böten halıkka tanılu, dan kazanu üze ber moğcizadır! Keçe Tufan Olı Tufannıñ fatihasın alıp ädäbiyätka kilde... «Talantlı sin, Keşe tuganım!» — di H.Tufan üzeneñ ber şigırendä. Ä miña ul ofıklardan ofıklarga qadär yañgırap: «Talantlı sin, Keçe tuganım!» — dip işetelä...

Ä Tufan Miñnullinnıñ talantı millät yazmışın üz yazmışı itep yäşävendä, köçle-kuätle, serle-mäğnäle, şifalı-bäräkätle äsärlär icat itüendä, üz halkınıñ bäğır kisäge, gaziz balası häm yaklauçısı bula aluında.

2001

b

Halık häteren yañartuçı
1986 yılda mine Respublika Fänni kitaphanäseneñ direktorı itep bilgeläp kuydılar. Kuyuın kuydılar, ä niçek itep başlap kitärgä, niçek itep eşne cayga salırga ikänen öyrätüçe, kiñäş birüçe bulmadı. Yözdän artık kitaphanäçeneñ yartısınnan kübräge — fatirsız, kitaphanä binasınıñ çerep tişelgän batareyalarınnan su aga, sugıştan soñ kertelgän elektr sisteması bötenläy saftan çıkkan, östäl-urındıklar vatılıp betkän, zur uku zalınıñ tüşäme işelep töşkän, böten podvallar, baskıç asları, çardaklar kitap belän tulı, yaña kilgän ädäbiyätnı kuyarga urın yuk...

Başıma kilgän iñ berençe uy — kitaphanä häm kitap dönyasındagı iñ mäşhür keşe, ğalim Äbrar aga Kärimullin belän küreşep kiñäşü ide. Telefonnan şıltıratkaç, telär-telämäs kenä oçraşırga rizalık birde. İkençe könne irtän kitaphanä işegen açıp kerügä, ul: «Sovet agitpunktınıñ mödire buluıñ belän kotlıym! Belep tor: bu — Tatarstannıñ, tatar halkınıñ üzäk kitaphanäse tügel, ä obkomnıñ üzäk agitpunktı!» — dip süz başladı.

Bilgele, mondıy süzlärdän soñ min kauşap, aptırap kaldım, hätta anı nigä çakıruıma da ükenä başladım. Ä ul haman yarsıy-yarsıy söylävendä buldı... İmeş, bu kitaphanädä çın kitaplarnıñ qadere yuk, imeş, monda zamanında garäp yazuındagı böten kitaplarnı pıran-zaran kiterep, taratıp, çeretep betergännär, imeş, monda tatar kitabı turında uylauçı, kaygırtuçı gına tügel, hätta tatarça söyläşüçe keşe dä bik siräk... Min, ğayeple keşe sıman başnı iyep, sabır gına tıñlap tordım, aña närsä dip äytergä dä belmädem. Saubullaşkanda ul: «Bu eşkä kilüeñ äybät anısı, ir keşe kulı, katı kul kiräk monda. Yugıysä kitaphanä tol hatın yortına ohşap, bötenläy taralıp, şıksızlanıp bette. Ämma binasın tärtipkä salsañ da, eçtälegen üzgärtä almassıñ, obkom irek birmäs!» — dide. Ä min aña cavap itep: «Bergäläp totınsak, bälki, üzgärtä alırbız, — didem. — Karşı kilmäsägez, min sezne kitaphanägä eşkä çakırır idem...»

Şulay itep akademik Äbrar Kärimullin bezneñ kitaphanädä fänni konsultant bulıp eşli başladı.

Äbrar aganıñ fänni eşçänlege, tatar matbagaçılıgına, tatar basma kitabına häm halkıbız tarihına bagışlangan hezmätläre hakında bez inde şaktıy yahşı beläbez. Anıñ iseme respublikabızda gına tügel, böten törki dönyasında, başka çit il ğalimnäre arasında da bilgele. Ul berüze böten tatar kitap däryasın ezlekle räveştä öyränep, fänni nigezdä tasvirlap birde, gıylmi hezmätlären rus häm başka tellärdä bastırıp, tatar halkınıñ bay ruhi mirasın dönyaga tanıttı. «Bezneñ halıknı härvakıt nadan itep, kırgıy itep kürsätep kildelär, tarih kitaplarında bezne härçak hurlap, mıskıllap yazdılar. Minem böten maksatım — bolarnıñ çep-çi yalgan ikänen isbatlau, halkım turında döres mäğlümat citkerü!» — dip äytä ide Äbrar aga.

Äbrar Kärimullinnıñ kitap dönyasına häm halkıbız tarihına bagışlangan fänni icatın şaktıy yahşı belsäk tä, küplärebez äle anıñ küñel dönyasınnan, üz yazmışınnan bik az häbärdardır. Monıñ säbäpläre dä bar... Hruşev hakimlek itkän sovet çorında ul fänni hezmätlärendä İ.Stalin isemen telgä alganı, millätçe vä emigrant yazuçılarıbıznı üz hezmätlärenä kertkäne öçen cäber-zolım kürgän, hätta eşennän kuılgan keşe. Bilgele inde, zamanında andıy şäheslär hakında yazu tügel, hätta kıçkırıp söyläşü dä kurkınıç närsä ide. Kandidatlık häm doktorlık dissertatsiyälären dä ul räsmi töstä raslatıp tügel, ä eştän soñ kaça-posa yaza, meñ törle kirtälärne ciñep, şaktıy olıgaygaç kına yaklıy.

Ämma küpme genä mihnätlär kürsä dä, ul üz yazmışınnan zarlanmadı. Anıñ böten zarı, böten bärgälänüläre barı tik halık yazmışı belän bäyle buldı.

Äbrar aga bik tä kızu holıklı, tiz yarsıp kitä torgan keşe ide. Bähästä ul artka çigenüne belmi, ahırga qadär üz süzen birmi, bigräk tä milli mäsälälärdä üz fikeren ütkärmiçä tuktamıy ide. Andıy bähäslärdä artık kızıp kitep, hätta kan basımı kütärelgän, annarı avırıp tüşäkkä yıgılgan çakları da buldı.

Döres, vafatına berniçä yıl kala ul avıruınnan yış zarlana ide. Yıllar uzgan sayın, sugışta algan yaraları sizderä barıp, anıñ ayakları şeşä başladı. Andıy çakta Äbrar aga ike ayagın da mamık şäl belän urap, öydän çıga almıyça yazu östäle yanında utırdı. Üze haman, küñelen kütärergä tırışıp: «Ayak yazarga komaçau itmi, üzeñ äytmeşli, ayak belän yazmıym bit min, kul belän, baş belän yazam», — dip şayarttı. Tora-bara anıñ bu borçuına tagın ber kötelmägän bäla kilep östälde. Hatını Kintä hanım belän ikeseneñ dä avıruları gel säbäpsez dä yışaep kitep, aylar buyı terelä almıyça hastalanıp yata torgaç, Äbrar aga mahsus belgeçlär çakırtıp, fatirın tikşertte. Ällä nindi priborlar, dozimetrlar belän tikşerä torgaç, anıñ öyendä nindider şikle matdälär barlıgın açıkladılar. İdän taktaların sütep karasalar, anda terekömeş tapkannar, imeş. Ämma küpme genä tırışsa da, nindi genä citäkçelärgä yazıp karasa da, aña başka fatir birmädelär, bez — deputatlar yazgan möräcäğatlär dä iğtibarsız kaldı. Döres, idän astın çistartıp, fatirga remont yasagaç, ul beraz tınıçlanganday buldı. Ämma şige bötenläy betep citmäde, soñgı könenä qadär avıruı köçäyüeneñ säbäben berençe kattagı suık idänle fatirınnan häm «terekömeş kazasınnan» kürde.

Äbrar aga Kärimullinnıñ fänni hezmätläre, icatı gına tügel, här kılgan ğamäle dä halık yazmışı belän bäylängän ide. Şulay berkönne kitaphanädä borıngı tatar kitaplarınıñ kaysı illärdä, kaysı kitaphanälärdä saklanuı hakında süz çıkkaç, aradan berebez üzeneñ şigen belderep kuydı: «Elek bulgandır, ä häzer kem saklasın da kem ukısın alarnı? Kemgä kiräk ul tatar kitabı?» Äbrar aga, ğadättägeçä, yarsıp kitte. «Işanmasagız, äydägez, Leyptsigka, İstambulga, Helsinkiga yäisä Kiyevka barıp karıybız. Bezneñ üzebezdä dä saklanmagan yözlägän, meñlägän tatar kitapları bar anda!» Çit illärgä ük barıp bulmasa da, bez Äbrar aga belän Kiyevka yul tottık. Häm min şunda gomeremdä berençe märtäbä tatar kitabınıñ tatar öçen genä tügel, ä başka halıklarga da kiräkle häm qaderle ikänen kürdem. Soñrak miña Amerika, Finlyandiyä, Kıtay, Törkiyä, Angliyä kitaphanälärendäge tatar basmaları belän tanışu nasıyp buldı. Häm bez Äbrar aga Kärimullin citäkçelegendä mahsus törkem oyıştırıp, borıngı tatar kitaplarınıñ cıyılma katalogın tözergä totındık.

Äbrar aga, inde äytkänemçä, kitap tarihın halık tarihı belän bergä ürep alıp bargan, yänäşä kuyıp öyrängän siräk ğalimnärebezneñ berse. Zamanında tatar tarihın bügenge Tatarstan cirläre häm Bolgar däüläte belän genä çiklärgä telägän ğalimnärebezgä cavap itep, ul törki-tatar kavemnäreneñ cep oçların ezli-ezli Könyak Amerikaga qadär barıp citte. Anıñ atstek häm mayya kabiläläre belän törki halıklarnıñ baglanışları, urtak süzläre hakındagı fänni açışları bik küp illärdä kızıksınu uyattı.

1990 yılda, il çikläre beraz açıla töşep, demokratiyä çalımnarı kürenä başlagaç, Kazanga Amerikadan millättäşebez, professor Rifat Tabi kilep töşte. Anıñ belän bergä Törkiyädä yäşäüçe professor Nadir Däülät tä kilgän ide. Bolarnı Kazanga Äbrar aga çakırgan ikän. Çakıruın çakırgan, ä kunaklarnı äybätläp kunak itärgä, alarga Kazannı, Tatarstannı da kürsätergä kiräk bit äle. Ä kibetlärdä ul çakta it tä, kolbasa da talonga gına satıla, limon-äflisunga Mäskäügä barışlı, yahşı konfet häm eçemlek-mazarnı yahşı tanış aşa gına tabıp bula ide. Ä berkemgä başbirmäs Äbrar agaynıñ Amerika häm Törkiyä tatarları aldında mesken bulıp ta, yarlı bulıp ta kürenäse kilmäde. Dus-işlärne, hälle tanış-beleşlärne kitaphanägä cıyıp kiñäştek tä ike atnalık programma tözedek. Şuşı ike atnada kunaklarıbıznıñ ber genä säğat vakıtları da buşka uzmagandır: bez alarnı muzeylarga, mäçetlärgä, kitaphanälärgä yörttek, borıngı Bolgarga, Alabugaga, Çallıga, Tübän Kamaga alıp bardık, kat-kat munçalar yaktık, bäleşlär peşerdek... Kıskası, ilebezneñ ni häldä ikänen kürsälär dä, alar bezneñ yarlılıgıbıznı kürmiçä, meskenlegebezne toymıyça kittelär bugay. Äbrar aga monıñ öçen böten köçen kuydı, könen-tönen belmiçä çaptı, malın da, canın da kızganmadı. Millättäşläre, üz halkı öçen härçak şulay canın fida kılırga äzer ide ul. Üz halkın anıñ härçak zur itep küräse, zur itep kürsätäse kilä ide.

Fännär doktorı, akademik, däülät büläge laureatı isemnäre algan olpat ğalim bulsa da, Äbrar aganıñ küñelendä malaylık şuklıkları, yegetlek çalımnarı gomere buyı saklandı. Sälamätlekkä tuymasa da, ul teläsä kaysı vakıtta cir çitenä çıgıp kitärgä äzer ide. Här bargan cirendä ul iñ elek tatarlar hakında dokumentlar, kitaplar, fänni hezmätlär ezläde, millättäşlärebezne tabarga tırıştı. 1991 yılda Äbrar aga belän Kanadaga baruıbız äle dä küz aldında tora. Bezne anda halıkara biografik Üzäkneñ general konferentsiyäsenä çakırgannar ide. Bilgele, bu — bezneñ öçen genä tügel, hätta respublika öçen dä zur märtäbä, ämma komandirovka çıgımnarın kaplarga riza buluçı gına yuk. Ezli torgaç, märhämätle keşelär tabıp, akça küçertterdek, biletlar aldık. Mäskäüdän samolet belän Monrealğä kilep töştek. İkebezneñ kulda da kitap belän şıgrım tulı ike çemodan. «Çittäge tatarlarga tatar kitabınnan da zurrak küçtänäç bulmas», — dide Äbrar aga. İnde kilep cittek disäk, bezgä äle Torontoga qadär tagın 600 çakrım avtobusta barası ikän. Ä kesädä ber tiyen (ber tsent!) dä akçabız yuk, çönki Kazanda barısı da tülängän, akça küçerelgän, dip äytkännär ide bit. Het utır da yıla... Şulay aptırap torganda, karşıbızga kara mıyıklı, mölayım yözle ber ir-eget kilep bastı da saf tatar telendä: «Äbrar Kärimullin belän Razil Väliyev sez bulasızmı?» — dip süz kattı. Bez şakkatudan telsez kalıp tik torabız... Yulga çıgar aldınnan berniçä atna elek min Amerikadagı tanışlarıma Kanadaga barırga cıyınuıbıznı, hätta Monrealğä kaysı reys belän kiläçägebezne dä äytep hat yazgan idem. Tanışlarım bu hakta Monrealdäge tatarlarga häbär itkännär. Mondagı milli-mädäni oyışmanıñ citäkçese Talip Küdäki şulay itep aeroportta bezne kilep tapkan. «Tatar härçak tatar keşesen taba ul. Kıtayda, Törkiyädä yäşägän çakta ber-berebezne şulay tabışa idek bez», — dip süzen başladı Talip äfände. Äbrar aga haklı bulgan, bez alıp kilgän kitaplarnı kürgäç, anıñ söyeneçe eçenä sıymadı. Annarı ul bezne, biletlar alıp, Torontoga ozatıp cibärde. Anda kilep citkäç tä, häyerçegä cil karşı digändäy, tagın ber bäla kötep tora ikän. Bezneñ öçen küçerelgän akça kunakhanädä toru öçen genä bulıp, aşau yakların üzebez kaygırtırga tiyeş ikänbez. İnde nişlärgä? Şulçak Äbrar aga çemodanınnan ber paket sohari çıgarıp östälgä kuydı. Yulda kiräge çıguı bar dip Mäskäüdä algan bulgan ikän. Minem çemodannan çäy kaynatkıç belän ber kap çäy häm şikär dä kilep çıkkaç, başlar kükkä tigändäy buldı. Köne buyı halıkara konferentsiyädä halkıbıznıñ häm ilebezneñ böyeklege hakında söyläp arıgaç, restoranga aşarga kitkän başka delegatlarga kürenmäskä tırışıp, kaça-posa bülmäbezgä kaytabız da sohari kimerä başlıybız. Berkönne şähär buylap ekskursiyägä çıgarga çakırgaç ta, tüläüle ikänen belep, barmıyça kaldık. «Şähärne kürer öçen cäyäü yörergä kiräk», — dip, täpi-täpi atlap uramnar buylap kittek. Äbrar agaynıñ ataklı Ontario muzeen küräse kilä ide, şunı ezläp un çakrım çaması yul üttek. Barıber ezläp taptık üzen, Äbrar agay üzeneñ sugış veteranı buluın äytep, Kanadanıñ da beznekelär belän bergä soyuzniklar yagında sugışuın añlatıp, meñ häylä belän muzeyga buşlay kerdek. Tagın un çakrım yul uzıp, kunakhanägä kaytıp yıgılganda Äbrar agaynıñ ayakları şeşep çıkkan ide inde.

Konferentsiyä tämamlangaç, delegatlar Niagara şarlavıgına barırga cıyındı. Anda 160 çakrım avtobusta baru öçen tagın tülärgä kiräk ikän. Kanadaga kilep Niagara şarlavıgın kürmiçä kaytu mäçetkä kerep mullanı kürmägän kebek bula dip kaygırıp utırganda, maşinasında 600 çakrım yul ütep, bezneñ yanga Talip Küdäki kilep töşte. Ul bezgä şofer da, ekskursovod ta bulıp köne buyı Niagara şarlavıgın kürsätep yörde.

İke kilo soharinı kimerep beterep, inde kaytır yulga cıyınganda, kunakhanädä bezgä kap-kara çäçle, karatut yözle ber çibär yeget süz kattı. Süzläre törekçäräk bulsa da, añladık. Baksañ, ul bezneñ tatarça söyläşkänne işetep kilgän, ä üze Rumıniyä tatarı ikän. Monda irle-hatınlı ike tatar ğailäse bulıp, kunakhanä restoranında eşlilär ikän. Alar bezne mäcleskä çakırdılar.

Berençe genä küreşüebez bulsa da, söyläşep süzlärebez betmäde, bergäläp töşkän fotolarıbız äle dä minem albomımda saklana. Yul buyı Äbrar aga şul hakta söyläşep, uftanıp kayttı. «Bez bolarnı berençe könne ük tapkan bulsak, balda-mayda yözä idek bit! Kilü belän tatar ezlärgä kiräk, dip äyttem bit min siña. Dönyada tatar bulmagan cir yuk ul! Ä bez, mokıtlıgıbız arkasında, atna buyı sohari kimerep yattık. Änä, yähüd yähüdne ällä kayan, isennän ük sizä. Tatar kayçan tatarnı sizärgä, tatarnı añlarga, tatarnı ezlärgä, tatarnı tabarga öyräner ikän?!»

Torontodagı konferentsiyägä dönyanıñ yözgä yakın ilennän ike yözläp delegat kilgän ide. Aralarında bik tä mäşhür şäheslär, ataklı ğalimnär bar. İngliz telen belmävebez arkasında alar belän yakınnan tanışa, irkenläp aralaşa almadık. Yarıy äle bezgä ataklı törek şagıyre häm ğalime Osman Törkäy atna buyı yärdäm itep, tärcemäçe hezmäten ütäp yörde. Londonda yäşäüçe bu törek şagıyre belän şunda duslaşıp kittek, annarı ozak yıllar buyı hat-häbär alışıp, törle konferentsiyälärdä oçraşıp-aralaşıp yäşädek. Torontoda Äbrar aga üzeneñ tel belmävennän ğarlänep, Osman Törkäy belän ikebezgä: «Kiläse konferentsiyägä qadär ingliz telen öyränäçäkmen!» — dip väğdä birde. Kazanga kaytkaç, ul kön sayın kurslarga yörep, ingliz telen öyränergä totındı. Häm ber yıldan soñ Angliyäneñ ataklı Kembridc kalasına barıp, konferentsiyä delegatları karşında ingliz telendä çıgış yasadı. Bu vakıtta Äbrar agayga 70 yäş tulıp kilä ide inde.

Bu yazmada min Äbrar aga Kärimullinnıñ fänni äsärläre, kitapları, cämäğat eşçänlege hakında mahsus täfsilläp söylämiçä, anıñ belän bergä säyähät itülärebezne, köndälek tormışta oçragan vakıygalarnı gına iskä töşerergä buldım. Çönki ğalimneñ äsärlären teläsä kem kitaphanädän tabıp ukıy ala, ä bu istälekle mizgellärdä isä bez anıñ üze belän oçraşkanday bulabız, anıñ holık-gadätlären, yäşäü räveşen iskä töşeräbez, ä aları berkayda da terkälep kalmagan.

Amerikadagı halıkara biografik Üzäk, vafatına berniçä yıl kala, Äbrar aga Kärimullinga «Egermençe ğasır keşese» digän maktaulı isem birde. Äye, ul üzeneñ gacäyep zur hezmäte häm icatı, böten tormışı belän bu isemgä hiçşiksez layık şähes. Ämma anıñ hezmätläre, anıñ şähese ber ğasırlık kına tügel, Äbrar aga äle tatar halkı öçen yegerme berençe, yegerme ikençe häm tagın küp ğasırlar keşese bulaçak. Çönki halıknıñ akıl sandıgın — kitap dönyasın tärtipkä salgan, millätebezneñ häteren yañartkan keşe üze dä halık häterendä mäñge saklanırga tiyeş.

2005

Ütkännärdän barı şul cır kaldı...
(Kompozitor Fasil Ähmätne sagınu)

Anıñ irtänge yakta telefonnan şıltırata torgan ğadäte bar ide. Yuk, kemnärder kebek tañnan torıp, ah-zarın söyläü, üz borçuın sineñ küñeleñä küçerü yäisä berär yomışın citkerü öçen şıltıratmıy ul. İsänläşä dä, «Yaktı kön belän kotlıym!» — dip sineñ küñeleñä şatlık oyıtkısı sala. Yäisä: «Täräzäñnän kara äle, uramda ap-ak kar yaugan», — diyä dä trubkanı kuya. Ber miña gına tügel, tagın berniçä keşegä könaralaş şulay şıltırata ide ul. Äyterseñ, şulay itep gomerebezneñ tagın ber könenä üzeneñ häyer-fatıyhasın birä, üzeneñ isänlege hakında häbär sala, sineñ dä häleñne beleşä. Şuşı kıska gına sälamläşüdän, häl-ähväl beleşüdän soñ berkavımga borçu-kaygılarıñ onıtılıp kitkän kebek bula, bu iksez-çiksez dönyada üzeñneñ yalgız tügellegeñne toyıp, eçtän genä kuanıp ta kuyasıñ.

Menä inde niçä yıl irtänge yakta minem telefonım endäşmi, yaktı kön belän kotlap Fasil abıy şıltıratmıy, häl-ähvälemne beleşmi...

Gomumän, Fasil Ähmätneñ sagınıp söylärlek mondıy säyer ğadätläre şaktıy küp ide. Gomere buyı sälamätlekkä tuymasa da, hätta rähätlänep ike ayagına basıp yöri almasa da, ul yılap-sıkrap yäşämäde. Döres, anıñ da küñel töşenkelegenä birelep algan, yöräge kükräk çitlegenä sıyışmagan çakları bula ide. Ämma andıy haläte, ğadättä, ozakka barmıy, berär yaña äsär yazuga ul böten kaygı-häsräten onıtıp, yaña tugan sabıy balaga äylänep kala. Ä anıñ avızınnan çıkkan tapkır süzlärne, anıñ belän bergä bulgan mäzäk hällärne bez äle bügen dä sagınıp iskä töşeräbez...

Şulay bervakıt üzeneñ cırlar cıyıntıgı basılıp çıkkaç, Fasil abıy berniçä dustın «Tatar aşları yortı»na alıp kitte. Ul yıllarda kitap qadär kitap bastıru bigräk tä kompozitorlar öçen zur vakıyga ide. Şuña kürä mäclese dä muldan buldı, restoran yabılgaç ta äle taralışa almıyça, şaktıy vakıt ber-berebezne ozatışıp yördek.

İkençe könne irtä tañnan mine telefon tavışı uyattı. Ğadättägeçä, Fasil abıy şıltırata. «Hällär niçek, Fasil abıy?» — di̇yügä ul: «Bulsa soñ», — dip, şayartıp äytep kuydı. Anıñ bu süzlären «yahşı bulsa soñ» dip tä, «naçar bulsa soñ» dip tä añlarga mömkin, monısı inde sineñ eş... Bilgele, ul teläsä kem belän alay söyläşmi, barı tik yakınnarına gına şulay süz kata ide. Min, ni äytergä belmiçä, aptırabrak torganda, ul süzen bolayrak dävam itte: «Kesädä yäşerep yörtkän yegerme bişlekne inde säğat buyı taba almıym. Ällä Yoldız apañ çalbar ütüklägändä alıp kuygan inde...» «Fasil abıy, sin aña iñ soñınnan ber şampanskiy kitertteñ bit», — digäç, anıñ rähätlänep kölgäne işetelde. «Ä min monda hatın algan dip uylap, kara kaygıga battım. Yarıy, alaysa, äybät bulgan, akça ärämgä kitmägän ikän», — dide dä ul saubullaşmıy-nitmi genä telefon trubkasın kuydı.

Fasil abıynıñ fiker söreşe, söyläşü tärtibe, hätta keşelärne sälamläve dä härçak üzençä, original bula torgan ide. Ägär dä annan: «Häl-ähvällär niçek, nilär kırıp yatasıñ?» — dip sorasañ, ul başka keşelärçä: «äybät» yäisä «naçar» dip äytmäs, ä «suga bargan çak bula, sudan kaytkan çak bula», dip kenä kuyar. Monısı inde suga bargandagı kebek buş çiläkle çagım da, sudan kaytkandagı kebek tulı çiläkle çagım da bula, digänne añlata. Añlagan keşe añlıy, añlamaganı üzençä baş vata inde. Här äytkän süzen añlap bula torgan bulsa, Fasil Ähmät tä bulmıy bit inde ul...

Sineñ belän küreşep, eç serlären büleşep utırası kilgän çaklarda da, nindider yärdäm yäisä kiñäş kiräk bulganda da ul anı turıdan-turı kisterep äytmi. «Eşeñ bik tıgız tügelme? Keşe küräseñ kilmägän çagıñ tügelme? Minem şul yaklarga kagılıp çıgasım bar ide... Häzer tege kaltırça «Zaporocets»nı kabızıp karıym äle...

Sezneñ dä bar maçıgız,

Bezneñ dä bar maçıbız,

Bezneñ maçı sezgä kilsä,

Zinhar, işek açıgız», —

di dä trubkanı kuya.

Bu kıska gına istälek-yazmamda min kompozitor Fasil Ähmätneñ äsärlärenä täfsille analiz yasarga da, bäyä birergä dä cıyınmıym. Çönki anıñ icatına bäyäne inde halık üze birde. Ämma Fasil abıy turında uylaganda mine härvakıt añlatıp bulmıy torgan nindider avır sagış basa. Elegräk min bu hisne Fasil abıynı sagınudan, yuksınudan dip uylıy idem. Yäşi-yäşi monıñ serenä nıgrak töşenä başladım — bu Fasil abıynıñ üzen, anıñ belän aralaşu mizgellären genä tügel, ä berençe çiratta anıñ ruhın, halkıbıznıñ böten uy-fikerlären, häsrät-kaygıların señdergän küñel dönyasın, icatın sagınu ikän. Tatar halkınıñ Gabäşilärdän, Säydäşlärdän başlangan gacäyep bay milli muzıka häzinäse bar. Mansur Mozaffarov, Färit Yarullin, Näcip Cihanov, Cäüdät Fäyzi, Aleksandr Klyuçarev, Allahiyär häm Hösnul Väliullinnar, Änvär Bakirov, İsmay Şämsetdinov, Zahid Häbibullin, Röstäm Yähin, Mirsäyet Yarullin, Renat Yenikeev... Bu isemnärne sanavım yukka gına tügel, çönki soñgı yıllarda alarnı bik siräk iskä alalar, kontsertlarda, radio häm televideniye tapşırularında alarnıñ äsärlären bik siräk yañgıratalar. Tatar dönyasın bügen «uynaştan tugan», millätsez köylär, kompyuter-kompozitorlar yazgan ber könlek cırlar basıp kitte. Ä millätebezneñ altın häzinäse onıtılıp nota bitlärendä yata, radio häm televideniye arhivlarında yukka çıgıp bara. Ä Fasil Ähmät şuşı korifeylar belän iñgä-iñ torıp icat itkän olı kompozitor, dönyanıñ teläsä kaysı zallarında uynarlık milli äsärlär icat itkän kabatlanmas talant iyäse ide bit. Kayvakıtta min: «Ällä soñ Fasil Ähmät tatarnıñ çın mäğnäsendä milli äsärlär icat itkän soñgı kompozitorı buldımı ikän?» — dip üz-üzemä sorau da birep kuyam. Häm şul çakta bik tä kurkınıç bulıp kitä...

Dönyada gadi yazmışlı icat keşese bulmıy torgandır. Çönki icat härçak ikelänülärdän, ezlänülärdän, yalgışlardan, borçulardan tora. Ä Fasil abıynıñ yazmışı ayıruça katlaulı ide. Siksänençe yıllarda icat ähellärenä däülät tarafınnan iğtibar kimep, invalidlık pensiyäsenä genä kön kürergä kalgaç, ul keşelär arasına könnän-kön sirägräk çıga, kontsert-spektakllärdä ällä nigä ber genä kürenä başladı. Min üz-üzemä monı başta anıñ sälamätlege belän, olıgaya baruı belän añlatırga tırıştım. Fasil abıy elekkeçä irtälären telefonnan şıltıratıp üzençä hälne beleşä, vakıt çıkkan sayın oçraşıp-küreşep tä torabız. Ul haman şayarırga, mäzäk süzlär söylärgä, üzeneñ dä, bezneñ dä küñelne kütärergä tırışa... Ämma könnän-kön anıñ bolay da moñsu küzläre sagışlırak bula bara, vakıt-vakıt ul yazmışka häm tormışka üpkäsen dä belderep kuya ide.

Üz-üzenä urın taba almıyça, şulay bärgälänep yäşi torgaç, könnärdän berkönne ul Kazannan Älmätkä küçep kitärgä dä niyätläde. Respublika citäkçelege, Älmät hucaları belän söyläşep, alarnıñ häyer-fatıyhaların alsa da, nişläpter, bu telägen tormışka aşıra almıy kaldı.

1991 yılda bulsa kiräk, häzerge K.Tinçurin isemendäge küçmä teatr binasında mädäniyät hezmätkärläreneñ respublika korıltayın ütkärdelär. Korıltayga Fasil abıy da çakırulı ide. İrtän min yul uñaylıy anıñ yanına kerdem, isäbem anda bergä baru ide. Ul mine, nindider yaramas eş eşlägän malay sıman, kıyınsınıp kına karşı aldı. «Min bara almıym inde. Beraz sırhaulap ta toram, käyefem dä yuk. Menä, korıltayga bäläkäy genä hat yazdım, şunı delegatlarga kıçkırıp ukırsıñ», — dide.

Nişlim, hatnı kesägä saldım da teatrga kittem. Konvertnı açıp, anıñ hatın ukıgaç, yörägem özelep töşkändäy buldı... (Bu hatnı korıltay dokumentları yanına terkärgä kiräk, dip minnän alıp kaldılar, şuña kürä süzen süzgä häterlämim, ämma eçtälege menä bolayrak ide...)

«Hörmätle delegatlar!

Barçagıznı da bügenge bäyrämegez, korıltayga cıyıluıgız belän kotlıym! Ämma ul ber-beregezne maktaşıp yäisä sügeşep utıra torgan ğadäti cıyılış kına bulmasın ide. Çönki milli sängatebez bügen upkın çitenä kilep citte, icat oyışmalarıbız häyerçelek hälenä töşte, icat ähellärebezneñ kiräge, qadere bette. Menä min — Fasil Ähmätov, Tatarstannıñ häm Rossiyäneñ iñ yugarı Däülät büläklären häm isemnären algan kompozitor, bügen häyerçe hälendä yäşim. Köne-töne icat itsäm dä, minem äsärläremne satıp aluçı, anıñ öçen miña gonorar tülärgä cıyınuçı oyışma yuk. Dimäk, bügen minem berkemgä dä kirägem yuk. Ä adäm balası bit qadere bulganda gına tulı köçenä eşli, kiräge bulganda gına millätkä hezmät itä ala. Miña nişlärgä bügen? Ber miña gına tügel, sezgä dä, bezgä dä — barçabızga da nişlärgä häzer? Korıltayda şul turıda süz alıp barsagız, şul soraularga cavap ezläsägez ide.

Süzemne tämamlap, şunı gına äytmäkçe bulam. Berebez dä mäñgelek tügel, min dä kayçandır yaktı dönyadan kitärmen. Ämma kitkändä üzemneñ onıklarıma: «Zinhar öçen, kompozitor yäisä muzıkant bulmagız!» — dip vasıyatemne äytep kaldıraçakmın».

Bu hatnı ukırgamı-ukımaskamı dip ikelänep, ber-ike agay belän fikerläşep tä aldım. Cıyılışnı alıp baruçı citäkçebez, kisterep, ukımaska kiñäş itte. Ämma Fasil abıynıñ amänäten ütämiçä buldıra almadım... Hatnı ukıp betergäç, zal tıp-tın kaldı, cıyılış citäkçese, bu avır häldän kotılu öçen tänäfes iğlan itärgä mäcbür buldı.

Kaytışlıy min tagın Fasil abıyga sugılası ittem. Ul kuhnya bülmäsendä ber dustı belän çäyläp utıra ide. Bit oçlarına alsulık kungan, küzlärendä dä elekkege oçkınnar kürenä başlagan, alarda irtänge moñsulıknıñ eze dä kalmagan ide. Korıltaydagı hällärne, anıñ hatın ukuımnı söylägäç, ul şaktıy vakıt uylanıp, süzsez tordı. Annarı kulımnan tottı da zägıyf ayakların zäñgär keläm östennän şudıra-şudıra tür bülmägä alıp kerep kitte. Poçmaktagı kiyem şkafın açtı da kostyumın alıp idängä ırgıttı. «Korıltayga barmavıma şuşı kostyum ğayeple! Kiyä-kiyä tışı kayışlanıp, eçe tetkälänep betkän kostyum! Niçek inde min tatarnıñ mäşhür kompozitorı, Tatarstannıñ häm Rossiyäneñ Däülät premiyäläre laureatı bula torıp şundıy kostyum belän korıltayga barıym di?!» Şulçak anıñ küzlärennän yäş börtekläre tägäräp töşte...

Min anıñ kostyumın alıp şkafka elep kuydım. «Mondıy kostyum belän öylänep tä bula äle. Min öylängändä kostyumım da yuk ide, kürşe yeget kostyumın kiyep öyländeme) — dip şayartırga, anıñ küñelen kürergä tırıştım. Bilgele, eş monda kostyumda gına tügel, ä zurrak, katlaulırak närsälärdä ide. Ämma anıñ ul zurrak närsälärne häl itärgä köçe-kuäte dä, mömkinlege dä yuk, şuña kürä bar açuın ğayepsez kostyumınnan ala sıman ide.

Fasil abıydan miña bik küp hatirälär, istäleklär kaldı. Şularnıñ iñ qaderlese, bilgele inde, ikebez bergä icat itkän «Yadkar» cırı. Anıñ iseme dä, ciseme dä, köye-moñı da näq menä Fasil abıynı mäñge sagınıp söylär, iskä alır öçen mahsus yazılgan kebek... Anıñ yazılu tarihı bolay buldı... Ul yıllarda Akterlar yortında Rabit Batulla oyıştırgan «Yadkar» berläşmäse bar ide. Ay sayın millät yäşläre cıyılıp anda kiçälär ütkärälär, millät problemaların urtaga salıp söyläşälär. Bu kiçälär yäşlär arasında bik tä populyar ide. Batulla miña şul kiçälärneñ «gimnı bulırlık cır» öçen şiğır yazarga kuştı. Min anı tön utırıp yazdım da irtän telefonnan Fasil abıyga ukıp kürsättem. Töş turlarında ul miña şıltıratıp, telefonnan üzeneñ köyen uynarga totındı. Köy miña artık gadi, bizäksez, moñsız toyıldı. Şul turıda Fasil abıynıñ üzenä dä äyttem. Bu minem Mäskäüdä Ädäbiyät institutında ukıgan yıllarım ide. İkençe könne Mäskäügä kitep bardım, cır turında bötenläy onıttım. Şulay bervakıt Kazanga kaytkaç, İskändär Biktahirovnıñ radiodan nindider yaña cır başkaruın işetep, äsärlänep tın kaldım. Süzläre dä, köye dä tanış, kolakka da, küñelgä dä şulkadär yakın ide. Bezneñ cır bit bu — «Yadkar» dip kıçkırıp cibärgänemne sizmi dä kaldım. Şunda uk Fasil abıyga şıltıratıp yaña cır belän kotladım, tege vakıtta avır süzlär äytüem öçen gafu ütendem.

Şul könnän başlap, telefonnan söyläşkändä bezneñ berençe süzebez «küptän inde, küptän oçraşkan yuk» dip başlana torgan buldı.

Min äle häzer dä irtälären uyanıp kitkäç, könne başlap cibärergä kıymıyça, şaktıy vakıt uylarımnı tuplap, hatirälärgä çumıp yatam. Şulçak kinät kenä östäldäge telefon şıltırar da annan Fasil abıy:

Küptän inde, küptän oçraşkan yuk,

Häterlimseñ bergä çaklarnı?

dip endäşer kebek. Ä min aña:

Ütkännärdän barı şul cır kaldı,

Ul cır bezgä yäşlek yädqare, —

dip cavap birermen sıman.

2005 yıl, fevral

Globalläşü: kemgä fayda, kemgä zıyan
Globalläşü temasın miña Tatarstan halık deputatı Razil Väliyev täqdim itte. Äñgämäbez başında uk: «Bügen Cir şarında böten halıknı borçıy torgan ber problema bar, ul da bulsa — globalläşü. Ni gacäp, bu hakta bezdä yazmıylar da, söylämilär dä. Çit illärgä barıp ğalimnär, eşmäkärlär, säyäsätçelär belän oçraşasıñ ikän, älege tema berkayçan da çitlätep ütelmi», — dide ul.

Razil äfände belän söyläşügä bargançı, min küp kenä tarihçılarnıñ, säyäsätçelärneñ yazmaları belän tanışıp çıktım. Mäsälän, İ.Medvedeva häm T.Şişova digän avtorlar globalläşüneñ iñ soñgı maksatı — dönyada ber hökümät idarä itä torgan berdänber däülät tözü, dilär. Dimäk, älege däülättä ber genä akça berämlege, ber genä halık, ber genä mädäniyät, ber genä tel h.b. bulırga tiyeş. Bu hakta äñgämädäşemä dä äyttem. Ä ul: «Äle zamanında Çıñgızhan da böten Evropanı, Aziyäne berläşterep, berdäm däülät sistemasın eşlägän: ber ük salımnar, akça berämlege, ber ük mäğlümat almaşu çaraları h.b. kertkän. Ayırma şunda gına — ul çorda däülätlärne yukka çıgarmagannar, ä nıgıtkannar. Çıñgızhan bulmasa, bügenge Rusiyä däüläte barlıkka kiler ide mikän äle, monısı bähäsle mäsälä», — dide.

— Dimäk, globalläşüdän kurkırga yaramıy, anıñ faydalı yakları da şaktıy.

— Älbättä, mäsälän, ekologik hälaqät kurkınıçın alıyk. Klimat cılına, cirdä energiyä zapasları betä bara, atmosferada ozon katlamı kimi. Şunıñ östenä keşe üze dä Cir şarın ällä niçä märtäbä yuk itärlek koral tupladı. Älege global afätlärdän urtak köç belän genä kotılırga mömkin. İzge eşlär öçen berläşergä kiräk, mäsälän, ğalämgä oçu, çit tsivilizatsiyäne öyränü öçen. Bu yünäleştä küpmeder däräcädä kulga-kul totınıp eşläü bara da.

— Razil äfände, teleekrannar aşa yış kına globalläşügä karşı oyıştırılgan piketlarnı, demonstratsiyälärne kürsätälär. Rusiyädä isä şılt itkän tavış ta yuk. Ällä bezneñ ilgä bernindi kurkınıç ta yanamıymı?

— Bezneñ halık, berençedän, globalläşüneñ ni ikänen añlap betermi. İkençedän, Rusiyä häzergä şaktıy gına köçle däülät isäplänä.

Soñrak aña da çirat citäçäk. Çit illärdä isä halık iqtisadi säbäplär arkasında uramnarga çıga. Bay illär üzläreneñ törle korporatsiyäläre arkılı köçsezräk illärneñ resursların üzlärenä alalar, mäsälän, yarlı illärneñ hezmät resursların, yağni eşçe kullarnı. Yaponiyä, mäsälän, maşina uylap taba da anı Aziyä, Afrika illärendä arzanga eşlätep, dönya bazarında kıybatka sata. Yugarı tehnologiyägä iyä bulmagan illärneñ yazmışı bilgele inde. Rusiyä dä çimal bazasına gına äylänep kaldı.

— Sez Rusiyäne kaysı illär rätenä kerter idegez? Aña da çirat citäçäk dip kisätep, kurkıtıp ta kuydıgız.

— Bötendönya däüläte tözü öçen başka illärne köçsezländerergä, alarnıñ bäysezlegen beterergä kiräk. Bu protsess böten dönyada, şul isäptän Rusiyädä dä bara. Çit il korporatsiyäläre, törle oyışmalarnıñ yogıntısı köçäyä. Hätta Rusiyä Konstitutsiyäsendä halıkara zakonnarnıñ federal zakonnardan östen ikänlegen yazıp kuydılar. Dimäk, bez inde üz zakonnarıbız buyınça yäşi dä almayaçakbız.

Üzebezneñ akçaga kilik. Häzer ul dollar, evro belän tışaulangan. Äle kiläçäktä berdäm elektron akçalarga küçü turında da süz bara. Böten dönyada keşene nomerlap, alarga elektron dose tutıru başlandı. Rusiyädä bu eş identifikatsiyäle salım nomerı — İNN aşa eşlänä. Şulay uk «Rusiyä territoriyäsendä gracdannarnı terkäü tärtibe turında», «Şähsi harakterdagı mäğlümat cıyu häm saklau turında» zakon proyıktları eşlänü dä tikmägä genä tügel. Här keşe östennän totaş kontrol urnaştıru häm kiräk ikän böten mäğlümatlarnı çit ilgä cibärü öçen böten şartlar tudırıla digän süz.

— Ber mäqalädä «Tizdän Rusiyä kilmeşäklär ilenä äylänäçäk, yakındagı 50 yıl eçendä Rusiyä üzeneñ buşap kalgan cirlärenä 253 mln. immigrant kabul itärgä tiyeş» digän yullarnı ukıgan idem. Razil äfände, şulay «böyek küçenülär» başlanaçagına, Rusiyäneñ yukka çıgasına ışanasızmı?

— Cirle halıknı beterü — bötendönya däüläte tözüneñ iñ zur maksatlarınnan berse. Şuña kürä Rusiyädä bala tabu, bala tärbiyäläü öçen tüzep bulmaslık şartlar tudırıla torgandır da.

Rusiyädä cirlärne satuga röhsät itü demografik hälne tagın da naçaraytaçak. İnde Rusiyäneñ könçıgış ölkälärendä kıtaylılar şul töbäk halkınıñ 10 protsentın täşkil itä. Dönyanıñ kaysı şähärenä genä barıp kermä, anda kıtay uramnarı, kıtay restorannarı, hätta kıtay universitetları bar. Rusiyägä dä bu kurkınıç yanıy.

İl üzeneñ cirlären sata başlıy ikän, bu inde cünlegä tügel. Tarihtan ber misal kiterim äle. 1947 yılga hätle İzrail yuk ide. Bay yähüdlär Fälästıyndagı cirlärne satıp ala başladılar häm şunda barıp urnaşıp, däülätneñ üzägen oyıştırdılar.

Annan soñ inde ayırım däülät taläp itä başladılar. Ägär Fälästıyn cirendä yähüdlär yäşämäsä, Berläşkän Millätlär Oyışması däülät oyışuga karşı kilgän bulır ide, ä bu oçrakta rizalaşmıy kaya barsın? Halıklar küçenüe başlansa, dönyada yäşäü räveşe, tärtip bozılaçak. Kayber säyäsätçelärneñ Rusiyä kilmeşäklär ilenä äylänäçäk diyulärendä haklık yuk tügel. Minem tormışka aşmastay ber hıyalım bar: ägär dä bik bay ber tatar tabılıp, Tatarstan ciren satıp alsa, Tatarstanga kem huca bulır ide? Älbättä, cir hucası. Soñgı vakıtta kabul itelgän zakonnar älegä moña kirtä, tik tora-bara şul yulga basarga mömkinbez.

— Razil äfände, Rusiyä tarkalaçak digän farazlar inde küptän äytelep kilä. Rusiyäne häryaklap köçsezländerü säyäsäte mahsus programma buyınça alıp barıla dip tä işetkänem bar.

— Min moña ışanam. Äle 60 nçı yıllar azagında, 70 nçe yıllar başında uk AKŞnıñ iñ kürenekle säyäsätçese, AKŞ Prezidentı Karternıñ milli kurkınıçsızlık buyınça yärdämçese Zbignev Bcezinskiy ber programma yazgan ide. Ul iñ elek SSSRnıñ niçek tarkalaçagın täfsilläp añlatıp, bu protsessnıñ nigezendä iqtisadi häm milli problemalar yatuın dä äytkän ide. SSSR näq ul äytkän vakıtta tarkaldı. Z.Bcezinskiy programmasınıñ ikençe öleşendä Rusiyäneñ tarkalaçagı da yazılgan. Monıñ berençe çatkıları kürenä sıman. SSSR ni öçen tarkaldı? Çönki anıñ iqtisadı kakşadı, milli mönäsäbätlär ölkäsendä karşılıklar kilep çıktı.

SSSR cimerelüdä Yeltsinnı ğayepläü genä döres tügel, çönki şartlar ölgergän ide inde, Boris Nikolayıviç tarkalunı tizlätte genä. Rusiyä iqtisadı da bügen tezlängän häldä, milli säyäsätneñ döres yuldan barmavın äytkän dä yuk.

— Razil äfände, bervakıt şuşı uk temalarga söyläşep utırganda, Sez: «Çit illärdä 25 mln. çaması urıs, 7 mln. tiräse tatar yäşi, alarga monda kaytırga şartlar tudırırga kiräk», — didegez dä şunda uk: «Älbättä, bu gına problemanı häl itmäyäçäk», — dip, üz-üzegezgä karşı kilgän idegez.

— Min iñ elek Rusiyädä keşeçä yäşär öçen şartlar tudırırga kiräk digän fiker äytmäkçe bulganmındır. Halıknı köçläp küçerüneñ faydası yuk. Cünle ilgä halık üze küçep kilä ul.

— Rusiyäneñ üz eçendä dä globalläşü bara diyärgä mömkinme? Ägär şulay ikän, monıñ nindi sıyfatların äytep kitä alasız?

— Berençese — urıslaşu. Ämma bu başka törle urıslaşu, urıs millätenä äylänü tügel. Çönki urıs kardäşlärebez üzläre dä betep baralar. Rusiyädä urıs milläte bitlege kigän, urısça söyläşüçe issez-tössez nindider ber millät oyıştırırga omtılış bara.

İqtisad ölkäsenä kilsäk, bezdä böten baylık — däülätneke, ä däülät halıknıkı dip kanga señderelgän üze. Konstitutsiyädä dä bar baylık halıknıkı diyelgän. Ä asılda böten baylık oligarhlar kulına küçep bara. Bügenge köndä Rusiyädä 10 lap milliarder isäplänä, tik alar baylıgında minem öleşem dä bar dip äytä dä, zakon nigezendä taläp tä itä almıysıñ. Şulay itep, halık baylıgı hisabına erelänü bara.

— Razil äfände, Sez globalläşüdän kaçarga mömkin tügel, ul — kotılgısız digän fikerdä torasız. Ä nişlärgä?

— Globalläşüneñ tiskäre yaklarına karşı toru öçen ayırım keşelärneñ köräşüe genä citmi, ä böten halık, millät mänfäğatlären yaklıy torgan däülät kiräk. Ä ul yuk. Tatarstan möstäkıyllek alsa, üzen erep yugaludan küpmeder däräcädä saklap kalır ide, möstäkıyllege şulay uk yuk. İnde nindi yul kala? Bezgä üzebezne yaklarday işlärebezne tabarga, urtak sıyfatlar, urtak mänfäğatlär bulgan däülätlär, halıklar belän berläşergä kiräk. Min kiläçäktä kazaq, kırgız, üzbäk h.b. bu hakta uylıy başlarlar dip ömetlänäm. Häyer, başladılar da inde: mäsälän, Olcas Söläymanov, Çıñgız Aytmatov berläşü mäsäläsen kat-kat kütärep yazıp çıktılar. Globalläşügä bagışlangan halıkara konferentsiyälär ütkärüneñ yışayuı da törki däülätlärneñ bu hakta şaktıy uk baş vatuları turında söyli.

— Uzgan yıl Törkiyädä uzgan şundıy konferentsiyälärneñ bersendä Sez dä katnaştıgız bit, Razil äfände. Yevraziyä däüläte tözü turında süz kuzgatmıy kalmagannardır?!

— Mondıy däülät bezgä kulayrak. Bez bit, mäsälän, Latin Amerikasına barıp, üzebezgä iş ezläp yöri almıybız. Üz yänäşäñdägelär turında kübräk uylarga kiräk. Ber fiker äytsäm, Razil tagın üz-üzenä karşı kilä dip uylarsız inde. Menä bez urıslaşudan kurkabız. Ä bit, töptän uylap karaganda, bezgä urıstan da yakın millät yuk, törki, möselman halkınnan kala, di̇yüem. Çönki bez urıs belän meñ yıllar yänäşä yäşibez, barıbız da Altın Urda balaları, mentalitetıbız ber ük, ber-berebezgä iyäläşkänbez. Mine urıs halkınıñ yoklap yatuı borçıy. Bezne urıslar urıslaştırmıy, çönki üzläre avır häldä. Menä teatrlarına gına barıp kara: böten Rusiyäsendä ber genä saf urıs teatrı yuk, urıs telle teatrlar gına bar. Alarnıñ mondıy hälgä kaluı — ber millätneñ dönyanı üz kulına alırga mataşuında. Älege millät ingliz telle dä, ispan telle dä, küpmeder vakıt urıs telle dä bulırga mömkin... Ämma dönyada ber genä millät kala almıy. Hoday Täğalä bezne şulay törle itep yaratkan. Tabiğat zakonnarına karşı kilgängä, tormışıbıznıñ ber dä räte yuk, törle afätlärdän baş çıkmıy.

— Ä Gıyrak sugışın globalläşüneñ ber çalımı diyärgä mömkinme?

— Här sugış globalläşügä ber adım ul: kemneñder östenlek itäse, üz yäşäü räveşen başkalarga señderäse kilä. Gıyrak sugışı, ber karaganda, dinnär, kulturalar sugışı da.

Häterläsägez, äle sugış başlanunıñ berençe könendä ük min sezgä AKŞ Gıyrak belän genä tuktalıp kalmas digän idem, eş şuña taba bara da.

— Razil äfände, AKŞka karşı başka möselman illäre dä berläşä başlasa, sugış zurga kitep, ike sistemanıñ bäreleşenä kitermäsme?

— Yuk. Ülçäüneñ ike tälinkäse dä tigez bulsa, sugış çıkmayaçak. Elek SSSR vakıtında balans saklana ide. Häzer kayber illär, şul isäptän Rusiyä dä, köçsezlänep, tarkala başlagaç, nindider berlek tözü kiräklege kalkıp çıktı. Yevraziyä däüläte tözü ideyase mineke tügel bit, küp säyäsätçelär Cir şarında tigezlek saklanunı şunda kürälär.

Äñgämä ahırında R.Väliyev: «Bezne afättän kotkarırga tiyeşle tagın ber närsä — keşeneñ belem däräcäse, ählak sıyfatları», — digän ide. İnde yazmama nokta kuyarga gına torganda, süz başında telgä algan säyäsätçelär — İ.Medvedeva belän T.Şişovanıñ kayber fikerlärendä tuktap kaldım: «Globalläşü tarafdarları ciñgän oçrakta, «yahşılık» häm «yavızlık» üz urınnarın alıştıraçaklar, narkomanlık, pedofillık, gomoseksualizm, «evtanaziyä» iseme astında kart keşelärne häm avırularnı üterü, yırtkıçlık, törle siherçelek östenlek alaçak», — dip yazgannar alar. Keşe ışanmaslık, älbättä, ämma älege küreneşlärneñ tormışıbızga inde kerä baruın küräseñ dä, küñel öşep kitä.

Äñgämädäş Riman Gıylemhanov

2003

Gomeremneñ ayaz könnäre...
Ayaz aga belän nıklap tanışıp, yakınayıp kitüem hiç kötmägändä-uylamaganda buldı. Minem Mäskäüdä Ädäbiyät institutında ukıp yörgän çagım. Kazannıñ ruhi kısanlıgınnan soñ Mäskäüneñ çagıştırmaça hör fikerle mohitenä kilep eläkkäç, başta beraz aptırap ta kalgan idem. Ämma bu halätkä tiz iyäläştem, ber yıl eçendä beraz Mäskäüçä uylarga, Mäskäüçä yäşärgä dä öyränä başladım kebek. Kem äytmeşli, kesälär buş bulsa da, küñellär huş, yöräklär kuş çak... Ul zamanda bezneñ kuldan kilmägän ber eş tä yuk sıman ide. Mäskäüdä berençe oçragan tatar kızına ğaşıyq bulıp, berniçä aydan aña öylänep tä cibärdem, ozaklamıy Söyembikä isemle kızıbız da dönyaga kilde. Bala belän tulay torakta yäşärgä yaramıy dip kuıp çıgargaç, Mäskäü çitendäge ber iske daçaga barıp sıyındık. Ğailä asrarga kiräk bulgaç, tönnären zavodta timerçelek tsehında eşli başladım.

Menä şulay şau-gör kilep, oçın-oçka yalgap yäşäp yatkanda, Kazannan mäşhür yazuçıbız Ayaz Gıyläcev kilüe hakındagı häbär işetelde. Citmäsä, äle ul bezneñ tulay toraknıñ kunakhanä bülmäsenä urnaşkan ikän. Ayaz aga minem öçen gıybrätle yazmışı belän dä, olı icatı belän dä buy citmäslek ilahi şähes. Kazanda dönya kürä almıyça Mäskäüdä basılıp çıkkan «Öç arşın cir» povestenıñ şaulagan yılları. «Biräm digän kolına çıgarıp kuyar yulına» digändäy, institutta lektsiyädän çıgıp barganda, işegaldında Ayaz aganı kürep aldım. Yugarı Ädäbi kurslarda ukuçı şağıyr Rädif Gataş belän kızıp-kızıp äñgämä koralar ide bolar. Kul bireşep isänläşkändä, Ayaz aga ütken küzläre belän mine ayak oçlarımnan baş tübämä qadär sözep çıktı da: «Şuşı bulamıni inde «urıs kapkaların kayırıp açuçı yeget?» — dip, kölemseräp kuydı. Minem äle genä «Kazan utları» curnalında çıkkan şiğırläremnän häbärdar ikänen añlagaç, kinät kanatlanıp kitkändäy buldım, Ayaz abıy belän ike aradagı buşlık küz açıp yomgançı yukka çıktı. Tulay torakka qadär taksida kaytkanda da, Rädif bülmäsendä ozaklap çäy eçkändä dä min Ayaz aga süzläreneñ siherenä birelep, telsez kalganday berni däşmiçä tıñlap tordım. Ul moña qadär min işetep kenä belgän, äsärläre «idän astınnan» gına taratılgan Solcenitsın, Gumilev, Pasternak kebek tıyılgan yazuçılar, üzebezneñ İshakıy kebek möhacir zatlarıbız hakında şulkadär täfsilläp häm tämläp söyli ki, min ireksezdän äle genä dönyaga kilgän sabıy bala kıyafätendä avız açıp tıñlıym da tıñlıym.

Mäcles ahırında ul Rädif belän minnän yaña şiğırlärebezne dä ukıttı. Beraz maktap, salpı yakka salam kıstırıp ta aldı. «Yazıgız, könne, tönne belmiçä yazıgız, sezneñ äle şaşıp yaza torgan çagıgız! Sezneñ yäştä min dä şiğır yaza idem, parin. Öç çemodan şigırem äle dä daçada yata», — dip havalanıp kuydı ul. Monısı bezne kotırtu öçen genä bulgandır inde, dip uyladık. Ul süzen dävam itte: «Ämma äytäse süzne şiğırgä genä sıydırıp bulmıy. Änä, Puşkinnı, Lermontovnı, Pasternaknı alıgız. Böyeklärneñ pakusı kiñ bula. Proza da yazıp karagız sez... Rädif böyegebez koyıp kuygan şağıyr inde ul, şuña kürä proza belän vaklanıp, cirgä töşep tormas, ä menä siña nıklap torıp kiñäş itär idem...» Şulçak min, hıyalga birelep: «Minem yazgan povestem bar inde», — dip äytep taşlaganımnı sizmi dä kaldım. Ä çınında bu — şagıyranä yalgan, älegä povest käğazgä töşmägän, ä barı tik minem küñel türendä genä börelängän ide. Ayaz aganıñ: «Min äle Mäskäüdä ber atna toram, eşlärem betkäç, kitär aldınnan daçaña kunakka kilermen, povesteñnı äzerläp kuy, bergäläp ukırbız», — digän süzlären işetkäç, böten tänem kızışa başladı.

İnde nişlärgä? Ber atnadan Ayaz aga minem povestnı ukırga kiläçäk, ä anıñ äle ber bite dä yazılmagan. Minem gomeremdä ber tapkır da mondıy ahmak häldä kalganım yuk ide. «Bu — hiç tä aldaşu tügel, çınlıkta povest inde küñelemdä oyışıp citkän, anı dönyaga kiteräse, käğazgä töşeräse genä kalgan», — dip, üz-üzemne yuata-yuata, «Perlovka» stantsiyäsendäge iske daçaga kayttım da östäl yanına kadaklanıp utırdım. Yarıy äle institutta kanikul vakıtı — ukırga yörise yuk. Min könne dä, tönne dä onıtıp yazdım da yazdım. Hatınım Aliyä kuygan çäyne eçärgä genä bülenäm dä tagın käğaz östenä kaplanam. Täülegenä yegerme-egerme bişär bit yaza torgaç, Ayaz aga kiläse könneñ tañında min «Et koyaşı» digän povestemnı tämamladım. Atna eçendä ciñeläyep kalgan gäüdämneñ avırlıgın da toymıyça, Ayaz aganı alıp kiläçäk elektriçka yanına oçıp, kanatlanıp bardım... Gomumän, keşelärgä, bigräk tä yäş-cilkençäk yazuçılarga icat därte östäü, kanat kuyu — Ayaz aganıñ iñ asıl sıyfatlarınıñ berse bulgandır. Döres, vakıtı-vakıtı belän ul bik kırıs, taläpçän, hätta usal da bula belä ide. Ämma nigäder häteremdä bolarnıñ berse dä alay tirän uyılıp kalmagan, ä inde zamanında küñelemä ul salgan icat kuzları äle häzer dä vakıt-vakıt kızışa başlap, yokılarnı kaçıra, kulga kaläm alırga mäcbür itä.

Ul bezneñ şaktıy tauşalgan keçkenä daça kisägen maktau öçen dä matur süzlär taptı, ike kayın arasına tartılgan taganga utırıp, kölä-kölä atınıp ta aldı. Şuşı «han sarayı» öçen ayına küpme tülägänebezne dä sorarga onıtmadı, östälemdä Rabit Batulladan kalgan vak şriftlı borıngı yazu maşinkasın kürgäç, «näşriyätlar mondıy standartnı kabul itmi» dip kisätep tä kuydı. Ul härnärsäne kürä, härnärsägä iğtibar itä, anıñ härnärsä hakında üz fikere, här keşegä, här vakıygaga üz mönäsäbäte bar ide. Şulçak min eçtän genä: «Çın yazuçı, çın prozaik şundıy bulırga tiyeşter inde», — dip uylap kuydım. Aliyäneñ annan-monnan yünätep peşergän pılavın maktıy-maktıy aşagannan soñ, ul: «Äydä, kürsät inde şedevrıñnı!» — dip, yort hucasınnan kalgan şıgırdavık divanga caylap utırdı. «Min anı maşinkada basarga ölgermädem bit, kulyazma hälendä genä ul», — dip ık-mık kilä-kilä aklana başlagan idem, moña da ise kitmäde. (Yugıysä annan: «Yarıy alaysa, Kazanga maşinkada bastırıp alıp kaytırsıñ, şunda ukırmın», — dip äytüen kötkän idem.) — Prozanı kuldan yazıp torma sin, turıdan-turı maşinkada basarga öyrän. Şulay caylırak ul, yazganıñ küzgä açık kürenep tora. Äydä, alaysa, sin kıçkırıp ukı, min tıñlarmın», — dide.

Moña qadär inde küp märtäbälär imtihan birgänem bulsa da, monısı minem tormışımda iñ avır, iñ cavaplı sınau bulgandır. Ägär povestnı ukıp betergännän soñ Ayaz aga miña «ikele» kuysa, bälki, kiläçäktä bötenläy icat eşenä kul seltägän, hiç yugında, üz-üzemä ışanıçım bik nık kimegän bulır ide... Min öç säğat buyına berözleksez ukıdım da ukıdım. Ayaz agayga kütärelep kararga da kurkıp ukıdım. Ägär şulçak ul, tuktatıp, berär avır süz äytsä, minem böten hıyallarım, böten ömetlärem, böten dönyam ber mizgeldä çälpärämä kiler kebek ide. Povestnıñ soñgı cömläsen tämamlagaç, min, nihayät, Ayaz agayga kütärelep karadım. Anıñ yözennän häyläkär yılmayu dulkınnarı yögerep ütkän kebek buldı. Şulçak ul torıp bastı da: «Bulgan bu, parin, — dide. — Ämma küñeleñä avır alma, povesteñnı Kazanda basuları ikele. Kazan — bik tar küñelle, tınçu havalı şähär ul. Mayakovskiy äytmeşli, täräzäsen açıp cillätäse bar anıñ. Tik sin yazuıñnan tuktama, bügen basmasalar, irtägä basarlar, irtägä basmasalar — berseköngä. Dönya gel bolay gına bara almıy ul, dustım».

Saubullaşkanda, Ayaz aga miña yazu maşinkası alırga akça birep kaldırdı. «Puşkin uramında bik şäp «Erika» maşinkası sata torgan kibet bar. Nemets maşinkası! Anı Mäskäü keşelärenä çiratka yazdırıp kına satalar. İkene alırsıñ, berse üzeñä bulır. Yugıysä bu maşinkañda şedevr yazsañ da, näşriyätlar kabul itmäyäçäk», — dide.

Ayaz aganıñ yuraganı yuş kilde. Minem «Et koyaşı» poveste hakında Tatarstan Yazuçılar berlege idaräsendä fiker alışu oyıştırdılar. Bähäs bik kızu bulıp, arada yahşı gına fikerlär äytelsä dä, näticäne näşriyätnıñ ul yıllardagı baş möhärrire yasadı. «Min bu äsärneñ uñay yaklarına tuktap tormıym, anısı hakında söylädelär inde. Bez bügen süz alıp bargan povest sovet çınbarlıgın bozıp, karaltıp kürsätä. Şundıy äsärneñ talantlı kaläm belän yazıluı anıñ zıyanlı buluın ikelätä arttıra gına. Min avtorga tormışnıñ yaktı yaklarına kübräk iğtibar itärgä, ädäbiyättagı burcuaz agımnarga iyärmäskä täqdim itär idem». Baş möhärrirneñ teşlären şıkıldata-şıkıldata söyläven tıñlaganda, miña nigäder kulımdagı zıncır çıñnarı işetelgändäy buldı, küz aldıma ap-açık bulıp Ayaz aganıñ yazmış şäüläse kilep bastı... Yegerme yäşlek student tarafınnan yazılgan «Et koyaşı» poveste il östendäge kuyı bolıtlar beraz tarala töşkäç, yegerme ike yıldan soñ (1990 yılda) gına tulısınça basılıp çıktı.

Ä yazu maşinkasın Ayaz agayga barıber alıp kayttım min. Häm menä bu yazmamnı näq menä şul Ayaz aga belän bergä algan «Erika» maşinkasında basıp utıram. Ämma ul maşinkalarnı alu caylı gına bulmadı. Ayaz aganıñ maşinka alırga cıyınuın işetep, Kazannan miña tagın östämä zakazlar kilä başladı. Berkemgä dä baş tartıp bulmıy, çönki hämmäse dä min belgän, hörmät itkän möhtäräm şağıyrlär. Tik Mäskäü kibetendä başkala propiskası bulgan ber keşegä ber maşinka gına satalar. Ä miña bişne alırga kiräk. Kayan tabarga tagın dürt moskviçnı? Citmäsä, monıñ öçen säğat dürttän barıp Puşkin uramındagı kibet yanında çiratka basarga, anda köne buyı torıp üz näübäteñne kötärgä kiräk. Nihayät, üzebez belän ber kursta ukıgan buryat, mongol, kalmık, balkar yegetlären iyärtep, çiratka yazıldık. Atna sayın barıp, yıl buyına çiratıbıznıñ kaysı tirädä buluın beleşep tordık. Köne citep, biş maşinkanı kulga töşergäç, şul uk yegetlär mine «Tatarstan» poyızdına ozatıp ta kuydılar. Vagonda niçek itep mine «maşinka satuçı spekulyant» dip atauların, provodnitsaga akça törtep, köç-häl belän bu bäladän kotıluımnı täfsilläp söyläp tormıym. Kazan vokzalında mine karşı aluçı bulmadı. İnde nişlärgä? Taksiga akça yuk, ike kulga biş maşinkanı da kütärep bulmıy. Niçaradan biçara digändäy, ike kulga ikeşär maşinkanı bergä bäyläp tottım, bişençesen totkasınnan avızga kaptım da tramvayga qadär mükäläp barıp cittem. Tramvaydan töşkäç, kolhoz bazarınnan Matbugat yortına da şul räveştä kaytırga turı kilde. Citmäsä, tirä-yündäge halık barmak törtep kürsätä, arttan kölep kala. Şulay köç-häl belän Yazuçılar yortına kaytıp yıgıldım. Yuk, min bolarnı hiç kenä dä kürgän mihnätläremne tasvirlap, üzemne kızgandıru öçen yazmıym. Bolarnı iskä aluımnıñ säbäpçese — älege dä bayagı möhtäräm Ayaz aga. Berençedän, ul mine — äle yaña gına borın törtä başlagan ädäbiyät çebeşen — yaktı dönyaga çıgaru öçen kuät birde, mä, eşlä, dip kulıma koral tottırdı. Ayaz abıy arkasında min şäp maşinkalı buldım, ul maşinka menä inde kırık yılga yakın minem iñ mökatdäs uylarımnı käğazgä küçerä, häzer dä ul mine här könne ımsındırıp üze yanına çakırıp tora.

Möhtäräm şağıyrlärebez İldar Yüzeyev, Nuri Arslan häm Ähsän Bayanga Ayaz aga fatihası belän alıp kaytkan maşinkalarnıñ da ädäbiyätıbız öçen bäräkätle äsärlär büläk itüenä minem hiç kenä dä şigem yuk.

Yazu maşinkası hakında şulay irkenläp söylävem yukka gına tügel. İcat keşese öçen kompyuter nikadär genä uñaylı bulsa da, minem äle hiç kenä dä maşinkadan ayırılasım kilmi. Monıñ säbäplären üzem dä añlap betermim bugay. Ämma ber säbäben beläm: ul — ostazım Ayaz aga yädqare. Ayaz aga maşinkada gacäyep citez häm osta basa, Svyatoslav Rihter fortepyanoda uynıy diyärseñ. Vakıt-vakıt anıñ maşinka tıkıldavı miña yögerek fikere artınnan kalışmaska tırışıp tupırdap çabuçı at toyakları tavışın da häterlätä. Ä kayçakta ul doşman yavına karşı yalgız kalgan pulemetçıga ohşap yarsıy-yarsıy tıkıldata da tıkıldata kebek. Anıñ tuktarga, bireşergä isäbe dä yuk. Çönki artta — anıñ gaziz halkı, gaziz Vatanı...

Halkı öçen härçak utka kerergä äzer keşe bulsa da, Ayaz aga berkayçan da İl, Vatan, millät turında kupşı süzlär söyläp yörmäde. «Üzeñneñ zurlıgıñnı, halıknıñ böyeklegen barı tik eş belän, akıl belän, mädäniyät-sänğat äsärläre belän genä kürsätep bula», — dip kabatlarga yarata ide ul. Häm bu süzlärne üzeneñ gacäyep mul icatı, böten tormış yulı, kılgan ğamälläre belän akladı.

2006

Sine, änkäy, sine sagınam...
Üz-üzemne belä başlap, zihenem yaktırıp, küzlärem çın-çınlap açılgan çorda iñ berençe kürgän, añlagan, yakın itkän keşem, hiçşiksez, änkäy buldı. Bala çakta da, yäşüsmer yıllarda da min gel änkäy yänäşäsendä idem. Çönki ätkäy tañnan eşkä çıgıp kitä, kiçen soñ gına arıp-talıp kaytıp kerä. Ä min köne buyı öydä änkäy yanında. Ğailädäge sigez balanıñ altısı kız-kırkın, ä malaylardan ölkäne min bulganga kürä, yort tiräsendäge ir-at eşe dä kübräk minem cilkägä töşä ide.

Ätkäy kolhoz räise bulsa da, änkäy kolhozdagı ber eştän da kalmaska tırışa. Şunıñ östenä bezne karau, bezne kiyenderü, bezne aşatu-eçertü dä, abzar-kuradagı eşlär dä anıñ östendä. Döres, bez — balalar — aña yärdäm itäbez, ämma älege eşlärneñ kübesen barı tik ul gına buldıra, ul gına başkara ala ide. Niçek barısına da ölgerä algandır, niçek barıbıznıñ da köyen köyläp betergänder, belmim, ämma işle ğailädäge oçsız-kırıysız mäşäqatlärne salmak kına, kabalanmıy gına, sukranmıy gına yırıp bara ide ul...

Min bäläkäydän ük bik irtä, säğat dürtlärdä ük, yokıdan tora idem. Tora-toruga miçne yagıp cibäräm dä, cäy bulsa, işegaldın seberep keräm, kış bulsa, kar körim. Annarı miç aldında kiçtän kalgan aşnı cılıtıp aşıym. Änkäy isä kiç kuygan kamırın, küästän alıp, äväli-äväli ipi salırga äzerlänä. Ğailä işle bulganga, ipine ul könaralaş sala ide. İpi peşermägän könne miç türenä çuyın belän cılkı ite peşerergä kuya. Köne buyı miç cılısında izräp utırgan at ite avızga aluga uk erep kitkändäy bula. Şuşı yäşkä citep, kaysı illärdä nindi genä aşlar avız itsäm dä, minem öçen miç türendä çuyında izrägän cılkı ite belän änkäy peşergän kara ipidän dä tämleräk rizık yuk kebek.

Yäşlek yıllarımnı, bala çagımnı iskä töşergändä, iñ elek küz aldıma altı poçmaklı cıynak kına yortıbız kilep basa. İşektän kerügä sul yaktagı elgeçtä ätkäyneñ tunı elenep tora. Ul yort miña nişläpter gel kışkı buran eçendä bulıp kürenä. Çönki cäyen bez öygä kaytıp ta kermibez, yä bakça utıybız, urmanda ciläk cıyabız, bolında peçän äzerlibez, yä Zäy suında balık totabız, su koyınabız... Ä kışın vakıt kübräk öydä ütä. Döres, yaktı vakıtta çañgı-çana şuular, bozda käşäkä uynaular da bezdän çittä kalmıy ide. Ä karañgı töşep öygä kaytuga, min, tuñgan ayak-kullarnı cılıtırga dip, miç başına menep utıram. Anıñ töp säbäbe, bälki, cılınuda bulmagandır da... Minem miç karşındagı änkäygä yakınrak bulasım kilä, çönki minem aña kiçä ukıy başlagan kitapnı ukıp beteräsem bar. Beraz ukıgaç, änkäy mine tuktatıp nider sorap kuya. Bez anıñ belän bergäläp kitaptagı vakıygalarga kerep çumabız, andagı geroylar belän bergä yäşi başlıybız... Minem ädäbiyät belän, ädäbi äsärlär belän çın-çınlap kızıksına başlavım menä şundıy kışkı ozın kiçlärdä kerosin lampası yaktısında änkäygä kıçkırıp romannar, äkiyätlär, povestlar ukıgan çaklarda başlangandır inde...

Kayçakta min kitap ukıy-ukıy üzem dä sizmästän yoklap kitäm. Rayon üzäge Şirämätkä nindider cıyılışka kitkän ätkäyneñ kaytkanın da kürmi kalam. İrtän uyanıp tışka çıkkanda, elgeçtä ätkäyneñ kar ise, basu ise, at ise señgän tun kesäsenä kulımnı tıgam. Çönki beläm, Şirämättän ul berkayçan da buş kul belän kaytmıy, tun kesäsendä härçak bezgä digän tämle prännek bula.

Ädäbiyätka, sänğatkä ğaşıyq bulıp, şiğırlär yaza başlavıma, garmun uynarga öyränüemä dä änkäy säbäpçe bulgandır. Çönki ul üze dä takmaklar, bäyetlär çıgara, hatlar yazganda da araga şiğırlär kıstırırga yarata ide. Änkäyneñ änise Häbibä äbi hıyalga gacäyep tä bay, telgä osta karçık ide. (Zölfät Häkimneñ babası Häkimhan babay belän bertugan alar.) Änkäyneñ ike enese — bik şäp garmunçılar, telgä dä, eşkä dä osta keşelär. Ägär mömkinlek bulıp, sänğat yulınnan kitsälär, alardan menä digän muzıkant yäisä başka törle icat ähelläre çıkkan bulır ide. Şuña kürä yazuçılık oyıtkısı, icat hirıslıgı miña äniyem yagınnan küçkänder dip uylıym.

Ätkäy kolhoz räise bulsa da, bez hiç tä mul tormışta yäşämädek. Berençedän, ğailäbez bik işle, ikençedän, kolhoz ul çaklarda berkemgä dä akçalata hezmät hakı tülämi. Ä ätkäy aldaşunı, urlaşunı belmi torgan «kızıl» kommunist, gacäyep ğadel keşe ide. Döres, bez aç yäşämädek, kolhoz yıl sayın hezmät könenä azmı-küpme ikmäk öläşä, üzebez dä mal-tuar asrıybız. Ämma kiyem-salım mäsäläsendä kıtlık şaktıy zur buldı. Tik änkäy bezne berkayçan da keşe aldında kim-hur itmäde, kigän kiyemnärebez gadi bulsa da, härçak pöhtä, ıspay ide. Bolarnıñ hämmäse öçen dä änkäygä häm üzebezneñ bäräñge bakçasına rähmät äytergä kiräk. Bäräñge buraznaları arasına utırtılgan könbagışnı közen cıyıp, äybätläp miçtä kiptergännän soñ, änkäylär kapçıkka tutırıp Alabuga bazarına satarga kitälär ide. Könbagışnı stakanlap satıp betergäç, bar akçasına sitsı alıp kayta da änkäy, tegü maşinası yanına utırıp, bezneñ öçen cöy tegä başlıy. Anıñ tekkän kiyemnäre hiç kenä dä kibetnekennän kim bulmıy torgan ide. Enese Faiz sugıştan alıp kaytkan trofey — «Zinger» tegü maşinası — ber bezne genä tügel, yartı avılnı ösle-başlı itkänder ul yıllarnı.

Min bäläkäy çakta bezneñ öydäge böten cihaz, mebel işe närsä änkäyneñ ätise Nuretdin babay kulı belän yasalgan ide. Bez, sigez bala, hämmäbez dä babay yasagan bişektä tirbälep üstek, änkäy bezne babay yasagan bala arbasına utırtıp, basuga urak urırga yörde. Şul bala arbası hätta miña universitetka kerergä dä bulıştı äle... Tübän Kamada urta mäktäpne tämamlagaç, min Kazan däülät universitetınıñ curnalistika bülegenä kerergä niyät ittem. Ul çakta inde yazgan şiğırlärem, hikäyä-parçalarım rayon gazetasında da, hätta respublika matbugatında da basılgalıy ide. Niyätemne ätkäy dä, änkäy dä hupladılar, mine yulga äzerli başladılar. Ämma älege dä bayagı bäla: öydä ber tiyen dä akça yuk. Min monı kiçlären ätkäy belän änkäyneñ çış-pış söyläşkän çaklarında işetep kaldım. Ämma kayan algannardır, min kitäse könne änkäy kulyaulıkka törep kulıma unike sum akça tottırdı. Parohodta dürtençe klassta baru — ike sum çaması, kaytu ike sum, ä kalganı imtihannar tapşırganda yäşäp toru öçen. Anıñ yanına biştäremdä änkäy peşergän rizıklar da bar. Ätkäy mine at belän yegerme çakrımdagı Çurgat (Krasnıy Klyuç) pristanena qadär ozata bardı. Min şulay itep kesädäge unike täñkä akça belän Kazannı yaularga dip avıldan çıgıp kittem. Şaktıy yıllar uzgaç kına beldem: änkäy babay yasagan bala arbasın satıp, minem öçen älege unike sum akçanı yünätkän ikän. Täpi baskançı tirbätep yörtkän bala arbasınıñ üsep citkäç tä kiräge çıktı, şul bala arbası arkasında min Kazanga barıp ukırga kerdem, yugarı belem aldım, tormışta üz urınımnı tabıp, ayakka bastım...

Dürtençe sıynıfnı betergän yılnı könnärdän ber könne Nuretdin babay miña keçkenä genä çalgı yasap birde dä üze belän peçän çabarga alıp kitte. Ber ay buyı babayga iyärep yöri torgaç, min şaktıy gına kul arasına kerep, çalgı seltärgä, peçän çabarga öyränep cittem. Ä inde üzem çapkan ber yök peçänne işegaldına kaytarıp audargaç, ätkäy belän änkäyneñ başları kükkä tigändäy buldı. Şul yıldan başlap min här yılnı başta — babayga, annarı änkäygä iyärep peçän äzerlärgä yöri başladım. Änkäy ärämä uyıntıklarındagı peçänne urak belän ura, ä min bolın çitendä uydık-uydık kalgan urınnarnı çalgı belän çabam. Häteremdä, peçän çabudan bigräk, yal itkändä Zäy yılgasında yäisä Tügäräk küldä su koyınular, ärämä arasında karlıgan cıyular, änkäy söylägänne tıñlap, huş isle peçän östendä kükkä karap yatular kalgan. Änkäy miña Olı baynıñ, Mulla bayınıñ, Mitkä çokırınıñ, Kuyan atavınıñ, Mukşı yılgasınıñ isemnäreneñ kilep çıgışın añlata, bolındagı här çäçäkneñ, här ülänneñ, här kuaknıñ, här koşnıñ isemen öyrätä, üz avılıbıznıñ, kürşe avıllarnıñ tarihın söyli...

Äle häzer dä avılda peçän öste citä başlaganda, minem küñeldä tınıçlık yugala, Kazan kibetlärendä yörgändä, küzlärem kübräk çalgılarga töşä başlıy, küñel Zäy buyı bolınnarına aşkına. Här cäyne cay tabıp peçän östendä avılga kaytmıyça kalsam, min närsäneder yugaltkan, nindider gönah kılgan kebek bulam. Yuk, eş monda mal-tuar öçen peçän äzerläüdä genä tügel, mäğnäse tirändäräk bugay anıñ. Yugıysä enekäşem Rämzil ul peçänne minnän başka da äzerli ala. Zäy buyı bolınnarında yörgändä, kayırıp-kayırıp peçän çapkanda, min güyä üzemneñ yäşlegem belän oçraşam, güyä çäçäkle peçän östenä suzılıp yatıp, äniyemneñ yäşlek hatirälären tıñlıym. Kaytmıy kalsam, miña yäşlegem üpkälär, änkäy räncer kebek. Ä yıllar uzıp, mäñgelek çigenä yakınaya bargan sayın, minem hiç kenä dä yäşlegemne üpkälätäsem, äniyemne räncetäsem kilmi...

Yäşräk çakta änkäyneñ häteren kaldırgan, üpkälätkän çaklarıbız da citärlek bulgandır inde. Şularnıñ berse bigräk tä häterdä uyılıp kalgan... Mäskäüdäge Ädäbiyät institutında ukıy başlagaç, min berençe kursta öylänep, tormış korıp cibärdem. Hatınım Aliyä belän ikebezgä dä yegerme ber yäş tulganda, kızıbız Söyembikä dönyaga kilde. Torırga urın yuk, tulay torakta bala belän yäşärgä yaramıy, dip, uramga uk kuıp çıgardılar. Mäskäü yanındagı ber iske daçanıñ hucası belän kileşep, şunda tora başladık. Aña tüläü, ğailä asrau öçen zavodka eşkä kerdem. Köndez — lektsiyädä, tönlä — zavodta... Şunıñ östenä äle şiğırlär, proza äsärläre yazıp mataşam, kitap çıgarırga cıyınam. Dönya kua-kua bärgälänep-sukkalanıp yöri torgaç, ike yıl vakıt ütep tä kitkän. Ä minem haman yäş kilenne änkäy, ätkäy yanına alıp kaytıp kürsätkänem yuk. Kaytır idem, yulga da, küçtänäç-büläk alırga da rät yuk. Könnärdän ber könne änkäydän hat kilep töşte. Hatnıñ başında avıldagı, öydäge hällärne yazgan, ä azagın şiğır yulları belän tämamlagan:

Kaytsañ ide keşe ulı kebek,

Yapsañ ide lapas tübäsen...

Öyländeñ dä, köyländeñ dä, ahrı,

Ber usalga kaptıñ, küräseñ.

Bu yullarnı ukıgaç, yörägem özelep töşkändäy buldı. Äye, çınlap ta, kaytmavıma üpkälägän, bik nık räncegän ide ul. Min utırıp şunda uk şiğır belän aña cavap hatı yazdım...

Nilär yazıym, änkäy, nilär salıym? —

Bar baylıgım — käğaz häm kaläm...

Citmeş tiyen yulı şigıremneñ,

Şiğırlätä genä cibäräm.

Änkäygä isä küçtänäçlärem dä, hätta şigırem dä tügel, ä üzem kiräk ikänne min şaktıy soñrak, yäşi-yäşi genä añlıy başladım.

Änkäygä bagışlap min annan soñ da şaktıy şiğırlär, cırlar yazdım. Ämma inde häzer min änkäygä süzemneñ genä tügel, ä üzemneñ dä kiräk ikänlegemne bik yahşı belä idem. Şuña kürä cay çıkkan sayın änkäy yanına kaytunı min üzemneñ gap-gadi burıçım dip kenä sanamıym. Änkäyne kürü, änkäy belän söyläşü minem üzemä dä can tınıçlıgı birä, minem imanımnı bötäytä, kılgan häm kılırga cıyıngan ğamälläremä mäğnä östi. Çönki änkäyneñ häyer-fatihası belän eşlängän eş härçak igelekle bula, ägär yäşäü räveşemnän, tormış itüemnän änkäy kanäğat, häyerhah ikän, dimäk, min döres yulda.

Ä änkäyne bik sagıngan çaklarda min aña bagışlap yazgan cırımnı eçtän genä köyläp yöri başlıym...

İnde menä niçä yıllar buyı

Sine uylıym, siña tabınam...

Bötenläygä kaytıp citärmen kük, —

Sine, änkäy, sine sagınam.

2003

Latin grafikası yazmışı sudyalar kulında
(Tatarstan Respublikası Däülät Sovetınıñ HHI sessiyäsendä yasagan çıgış)

Monnan berniçä kön elek Tatarstan Däülät Sovetına Tatarstan Yugarı Sudınnan çakıru kilep töşte. Baksañ, bezneñ prokurorıbız «Latin yazuı...» turındagı zakonıbıznı Rossiyä zakonına täñgäl kilmäüdä ğayepläp sudka birgän, häm bez 2 mart könne tatar halkınıñ üze telägän häreftä yazarga hakı barmı-yukmı ikänlegeneñ ber prokuror häm ber sudya tarafınnan häl itelüeneñ şahitları bulırga tiyeşbez ikän.

Mondıy äkämätlärne inde küp kürsäk tä, inde bezneñ bar bulgan hokuklarıbıznı beräm-beräm yolkıp beterä barsalar da, bälki, monısına kagılmaslar, älifbaga, härefkä ük totınmaslar dip ömetlängän idek. Annarı prokuratura da, sud ta — hokuk saklau oyışmaları dip atalalar, dimäk, alar iñ berençe çiratta keşeneñ, halıklarnıñ hokukların çiklärgä tügel, ä saklarga tiyeşlär. Ä häref saylarga, nindi yazuda yazarga da hakı, hokukı bulmagan halıknıñ niçek itep şul hokuk saklau organnarına, citäkçelärgä, deputatlarga ışanıçı häm hörmäte bulsın ikän? Ä bügen bez Rossiyä Federatsiyäse Prezidentın häm Tatarstan Respublikası Däülät Sovetı deputatların saylau aldında torabız. Bu zur eş vakıtında respublikabızda säyäsi totrıklılık saklanu barıbız öçen dä bik möhim. Älege mäsäläne sessiyäneñ näq menä bügenge kön tärtibenä kertü turıdan-turı änä şul säyäsi totrıklılıknı saklau niyätennän dä eşlänä.

Mäsäläneñ bügenge köngä qadär bulgan tarihına kıskaça gına küzätü yasap kitärgä röhsät itegez. İnde yegermençe ğasır başlarında uk Tatarstan cämäğatçelege tarafınnan tatar älifbasın latin grafikasına küçerü mäsäläse kütärelä. 1927 yılda tatarça yazu latin grafikasına küçä häm un yıldan artık kullanılışta bula. 1938 yılnıñ 30 dekabrendä VKP(b) Politbyurosı, bernindi belgeçlärdän häm cämäğatçelektän sorap tormıyça, tatar alfavitın kirillitsaga küçerergä dip karar çıgara. Ämma fänni oyışmalar, telçelär, yazuçılar, curnalistlar, mäğarif hezmätkärläre arasında kirill yazuı tatar teleneñ avazlar sistemasına da, orfografiyäse häm grammatikasına da turı kilmäve turında äledän-äle bähäslär, rizasızlıklar tuıp tora. Tik bu häräkät sovet sistemasınıñ totalitar säyäsäte şartlarında kiñ taralış taba almıy.

Rossiyä Federatsiyäsendä yaña demokratik cillär isä başlagan siksänençe yıllarda gına älege mäsälä yañadan öskä kalkıp çıktı häm çit illärdäge, BDB illärendäge, Rossiyä töbäklärendäge häm Tatarstannıñ üzendäge kiñ cämäğatçelek distä yılga yakın fiker alışkaç, 1997 yılda Bötendönya tatar kongressı, Cir şarınıñ böten töbäklärennän cıyılgan delegatlar isemennän, tatar älifbasın yañadan latin grafikasına kaytaru turında eş başlaunı sorap, halkıbızga, hökümätebezgä häm Däülät Sovetına möräcäğat itte. Ozaklamıy tatar ğalimnäre Däülät Sovetına «Tatar älifbasın latin grafikası nigezendä yañadan torgızu» turında Zakon proyıktı eşläp tapşırdılar. Däülät Sovetı häm hökümätebez bu zakon proyıktın kiñ halık tikşerüenä kuydı.

1999 yılnıñ 15 sentyabrendä Tatarstan Respublikasında «Tatar älifbasın latin grafikası nigezendä yañadan torgızu» digän Zakon kabul itelde. İnde tarihi ğadellek tantana itte dip kenä torganda, Rossiyä Federatsiyäseneñ Däülät Dumasındagı ber törkem deputatlar bu zakonnı Rossiyä iminlegenä yanıy torgan dokument dip bäyälädelär häm «Rossiyä Federatsiyäse halıkları telläre turında»gı federal zakonga Rossiyädäge milli respublikalarda barı tik kirillitsa älifbası buldırunı gına küzdä totkan tözätmä kertü täqdime belän çıktılar. Tatarstannıñ älifba turındagı zakonınıñ Rossiyäne tarkatuga häm ilneñ iminlegen kakşatuga nigezlängän ikänen raslar öçen Däülät Duması Tatarstanga mahsus komissiyä cibärde.

Älbättä, komissiyä Tatarstan cirendä andıy cimerü eşe buluın raslıy torgan ber genä dälil dä taba almadı. Şuña da karamastan, komissiyä Dumaga kaytkaç, Tatarstannıñ bu zakonı Rossiyä iminlegenä yanıy dip hisap birde. Bu arada inde Rossiyä matbugatında Tatarstanga änä şul yalanı yakkan bik küp çıgışlar da buldı.

Älege şau-şularnıñ näticäse bulıp Däülät Dumasında «Rossiyä Federatsiyäse halıkları telläre turında»gı federal zakonnıñ 6 statyasınıñ 3 nçe punktı itep Rossiyä Federatsiyäse respublikalarındagı däülät tele bulgan milli telläre kirillitsadan başka älifba kullanunı tıya torgan bilgelämä östälde.

Tatar cämäğatçelege, Prezidentıbız häm Däülät Sovetı Rossiyäneñ bu zakonsız zakonın kabul ittermäskä tırışıp küp köç kuydı. Däülät Sovetı başta Däülät Duması deputatlarına, annarı Federal Sovetka, nihayät, Rossiyä Prezidentı Vladimir Vladimiroviç Putinga Rossiyä Konstitutsiyäseneñ 68 statyasınıñ 2 häm 3 büleklären, 71, 72, 73 statyaların, şulay uk Rossiyä Federatsiyäse ratifikatsiyälägän regionnar telläre häm az sanlı halıklar telläre turındagı Evropa Hartiyäsen häm Evropa Sovetı äğzaları bulgan däülätlärneñ milli azçılıklarnı yaklau konventsiyäsen tupas boza torgan bu zakonnı kabul itmäskä häm aña kul kuymaska öndägän möräcäğatlär belän çıktı. Prezidentıbız Mintimer Şäymiyev mäsäläneñ latin alfavitına kaytu-kaytmau problemasınnan taypılıp, säyäsi häm hokukıy yassılıkka küçüenä basım yasadı. Monda bit süz tatar halkınıñ nindi älifba, nindi grafika faydalanuı turında gına tügel, ä iñ berençe çiratta keşe häm halıklar hokukları, Rossiyäneñ üzen Federatsiyä itep oyıştırgan millätlär häm halıklar hokukların küz karası kebek saklarga tiyeşlege, nihayät, Rossiyä eçendä federativ mönäsäbätlärne tagın da üsterü, nıgıtu, dimäk, Rossiyä Federatsiyäsen nıklı hokukıy nigezlärgä küçerü turında bara.

Şunısın da äytergä kiräk, Tatarstan cämäğatçelege bu katlaulı häldän hokukıy dälille, tsivilizatsiyäle çaralar belän genä çıgarga omtıla. Bezneñ komissiyä mäsälägä tulırak açıklık kertüneñ kiräklegen añlap, latinga kire kaytu öçen Tatarstan Konstitutsiyäse hokukıy mömkinlek biräme, digän sorau belän Tatarstan Konstitutsiyä sudına möräcäğat itte. 2003 yılnıñ 24 dekabrendä Tatarstan Konstitutsiyä Sudı Kararı bezneñ bu sorauga uñay cavap birde. Bez inde bolay bulgaç, tınıç kına alga taba barırga bula dip, Komissiyä isemennän Rossiyä Däülät Dumasına Tatarstannan saylangan deputatlarga Rossiyäneñ kirillitsadan başka älifbalarnı tıya torgan zakonın ğamäldän çıgaru turında federal zakon proyıktı eşläven sorap möräcäğat itärgä uyladık. Ämma, inde äytkänemçä, 2004 yılnıñ 18 fevralendä Däülät Sovetına Tatarstan Respublikası Prokurorınıñ «Rossiyä Federatsiyäse halıkları telläre turında»gı Rossiyä Federatsiyäse zakonınıñ 3 statyasına östämä kertü turındagı federal zakon nigezendä «Tatar älifbasın latin grafikası nigezendä yañadan torgızu turında»gı Tatarstan Respublikası zakonın ğamäldän çıgarunı soragan garizasınıñ 2004 yılnıñ 2 martında Tatarstan Yugarı Sudında karalırga tiyeşlege turındagı hat kilep töşte.

Süzemneñ başında min, bez tikşerä torgan mäsäläne sessiyäneñ kön tärtibenä kertü Rossiyä Federatsiyäse Prezidentın häm Tatarstan Respublikası Däülät Sovetı deputatların saylau aldınnan cämgıyättä bulgan totrıklılıknı saklap kalu maksatınnan da eşlände, digän idem. Çınnan da, Tatarstan Yugarı Sudında 2 martta bulaçak Sud protsessı saylau aldı ıgı-zıgısında bolay da aktivlaşkan cämäğatçelekneñ latin grafikasın yaklauçı küpçelege belän anı önämägän öleşe arasında, respublikabızda yäşäüçe ayırım millätlär arasında, ğalimnär, curnalistlar, mäğarif häm mädäniyät hezmätkärläre, ukuçılar, studentlar arasında hiç kiräk bulmagan karşılıklar, bähäslär, şau-şular, bülgälänülär kiterep çıgarırga mömkin. Bu häräkät tabigıy räveştä dä, kayber kaynar başlar tarafınnan mahsus ta oyıştırılırga mömkin. Törle regionnarda saylau aldınnan pıçrak tehnologiyälärneñ niçek kullanıluın da istän çıgarmaska kiräk. Busı — ber, häm bik citdi mäsälä. İkençedän, Rossiyä regionnarınıñ zakonlı hokukların çikläügä korılgan bu ğamäl Rossiyä Prezidentın saylau barışına niçek täesir itär ikän? Şul uk vakıtta Parlamentıbızga deputatlıkka kandidat bulıp baruçılar 2 martta üzebez raslagan sudnıñ üz zakonıbıznı tıyuına berniçek tä karşı kilä almayaçaklar. Mondıy çarasızlık, çınlıkta, köçsezlek, deputatlıkka däğva kıluçı kandidatlarıbızga karata halık yäki saylauçı ışanıçın kakşatmasmı?

Bu borçılular, bu soraular turında barıbız da tiränräk, citdiräk uylanıyk äle. Uyın tügel, saylaularga 12 kön kalganda, üzebezneñ Yugarı Sud Tatarstan Parlamentı kabul itkän, halıknıñ ruhi yazmışın häl itüdä hälitkeç urın totkan zakonnarnıñ bersen ğamäldän çıgarıp taşlıy, di. Häm bu eş Rossiyä Konstitutsiyäsen sanga sukmıyça, anıñ belän isäpläşmiçä, keşe häm halıklar hokukların bozu, çikläü yulı belän eşlänä.

Bezneñ komissiyä bügen dä bu katlaulı häldän çıgunıñ hokukıy, tsivilizatsiyäle başka yulları barlıgına ışana. Rossiyä Konstitutsiyäseneñ 125 statyası nigezendä, «Rossiyä Federatsiyäse halıkları telläre turında»gı federal zakonnıñ 3 nçe maddäsendäge Rossiyädäge milli däülät tellärendä kirillitsadan başka imlyanı faydalanunı tıya torgan 6 nçı punktı konstitutsionmı, yukmı ikänlegen şärehläüne sorap, Rossiyä Federatsiyäse Konstitutsiyä sudına möräcäğat itik. Ä Tatarstan Yugarı Sudı «Tatar älifbasın latin grafikası nigezendä yañadan torgızu turında» Tatarstan Zakonın karayaçak sud utırışın bu möräcäğatkä cavap kilgänçegä qadär kiçerep torırga tiyeş dip sanıym.

Ägär dä Rossiyä Konstitutsiyä Sudı, Rossiyä Konstitutsiyäsen sanga sukmıyça, hokukıy karar urınına säyäsi karar çıgarsa, respublikabız häm halkıbız hokukların çiklärgä yul kuysa, bezneñ öçen berdänber yul — halıkara oyışmalarga häm keşe hokukları buyınça halıkara sudka möräcäğat itü genä kala.

Yazmamnı Prezidentıbız Mintimer Şäymiyevneñ latin yazuı tiräsendä bargan ıgı-zıgılar hakında Rossiyä matbugatında rus telendä basılıp çıkkan äñgämäsennän ber özek belän tämamlıym: «Eto reşeniye bılo osnovano na rezolyutsii vtorogo sezda Vsemirnogo kongressa tatar, a takce vıvodah uçenıh Akademii nauk Tatarstana, ono soglasuyıtsya so statey 68 Konstitutsii Rossiyskoy Federatsii, po kotoroy gosudarstvo «garantiruyıt vsem yee narodam pravo na sohraneniye rodnogo yazıka, sozdaniye usloviy dlya yıgo izuçeniyä i razvitiyä», a respublikam predostavlyaet pravo «ustanavlivat svoi gosudarstvennıyı yazıki». Prinyav popravki k Zakonu RF «O yazıkah narodov Rossiyskoy Federatsii», tsentr faktiçeski naruşil sobstvennuyu Konstitutsi̇yü, a takce ryad mecdunarodnıh norm, v çastnosti, evropeyskuyu ramoçnuyu Konventsi̇yü o natsmenşinstvah. Takoy şag mocno rassmatrivat kak pokuşeniye na pravo narodov na svobodnoyı razvitiye yazıka. Mocno obsucdat vopros, naskolko svoyıvremenen perehod tatarskogo yazıka na latinskuyu grafiku, no nelzya osparivat samo eto pravo. Bolee togo, prinyav takiye popravki, Federalnoyı Sobraniye vmeşalos v isklyuçitelnıyı polnomoçiyä subekta federatsii. Vse eti naruşeniyä proishodyat na fone otsutstviyä yasnoy natsionalnoy politiki, sootvetstvuyuşey normam demokratiçeskogo federativnogo gosudarstva».

2004

«Yuk şul bezlärdä berläşmäk...»
(İrtän uyangaç berençe uyım)

1906 yılda, tatar halkı ruhi yañarış kiçergän ber çorda, G.Tukay, açınıp, mondıy süzlär yazgan: «Yuk şul bezlärdä berläşmäk; Yuk bergä-bergä görläşmäk, ber can, ber tän bulıp, här neçkä serne serläşmäk...» Tatarnıñ iñ zur kimçelegen, iñ olı facigasen 20 yäşlek böyek Tukay berniçä süz belän iskitkeç tögäl äytep birgän.

Äye, millätne millät itär öçen iñ äüväl şuşı olı bergälek: urtak ruh häm urtak iman, urtak tel häm urtak mädäniyät, urtak hıyal, urtak maksat kiräk. Ä häzerge köndä bezneñ maksatıbız da, imanıbız da, ruhi kıyblabız da ber, ul da bulsa — bäysez, möstäkıyl suveren däülät — Tatarstan cömhüriyäte tözü. Çönki däülätsez halık berkayçan da dönya mäydanında bil alışırlık köçle-gayrätle olı halık bula almıy, däülätsez millätneñ küñele yätim balanıkı sıman kitek, ruhı sürän, kiläçäge tomanlı bula. Tatar halkın, tatar milläten saklap kalu, anı dönyaga çıgaru öçen bügen bezgä iñ elek Tatarstanıbızga kuät birergä, anı layıklı räveştä il-köngä kürsätergä kiräk.

Läkin moña niçek ireşergä soñ? Berniçä yöz yäisä hätta berniçä meñ tatar törle däräcädäge mäcleslärdä cıyılışıp, matur süzlär söylänüdän genä tatar milläte täräkkıy itärme, dönya bezneñ açırgalangan avaznı işeterme, başka möstäkıyl illär, nihayät, bezne tanırmı? Ätäç kıçkırganga karap tañ atmıy, ä, kiresençä, ätäç tañ atkanga kuanıp kıçkıra bit. Şuña kürä bez yıllar buyına cıyılıp kilgän his-toygılarıbıznı beraz tıya töşep, dönyavi eşlär häm mäşäqatlär hakında, alda torgan burıçlarnı niçek bergäläp çişü, häl itü turında kübräk uylasak, çın mäğnäsendä yahşı häm faydalı eşlär maytara alır idek.

Tatar halkı — gacäyep moñlı, hisle, sagışlı halık. Äydägez, küñel türebezdäge häsrät-kaygılarnı berazga onıtıyk ta, aska iyelgän başlarıbıznı yugarı kütärep, turayıp basıyk, üzebezneñ gorur, mäğrur, buldıklı häm kaharman halık balaları ikänebezne iskä töşerik! Yılap häm sıkrap, zarlanıp häm uftanıp, kemgäder yäisä närsägäder üç saklap yäşägän keşe berkayçan da olı şähes bula almıy, çönki yılagan häm zarlangan keşene hörmät itmilär, yaratmıylar, ä bälki kızganalar gına. Ütkännärgä üç saklaudan mäğnä yuk. Dönya halıkları tanısın, dönya halıkları üz işläre itsen öçen bezgä bügen kemgäder üçle bulırga tügel, ä köçle bulırga kiräk!

Millät ul, kızganıçka karşı, üz milläte öçen can atıp yörgän keşelärdän genä tormıy. Bügen genä tügel, bu gomer bakıy şulay bulgan. Üzebez nindi bulsak, millätebez, halkıbız şundıy. Millätne turı yulga çıgaru öçen iñ äüväl üzeñä turı yulga basarga, millätkä iman iñderü öçen iñ elek üzeñä imanlı bulırga kiräk.

«İman» süze minem öçen kolaç citmäslek kiñ mäğnägä iyä. Din, ählak, tärbiyä, namus kebek izge töşençälär belän berrättän «milli ideya» digän täğbirneñ dä küñel türebezdä bulırga tiyeşlegenä imanım kamil. Soñgı arada Rusiyä üzeneñ milli ideyase nidän gıybarät bulırga tiyeşlege hakında baş vata. Tarihçılar, ğalimnär, däülät citäkçeläre, bersennän-berse uzdırıp, kontseptsiyälär yazalar, bähäsläşälär. Ämma şunısı açık: dönyada ber millät tä üzenä milli ideya uylap tapmıy, çönki milli ideya ul — millätneñ canı, bägıre, kıyblası, totkan yulı, maksatı, İmanı. Milli ideya millät belän bergä formalaşa, döresräge, milli ideya millätne millät itep yäşätep kilä, mayak bulıp, anı härçak alga däşep tora.

Gap-gadi mäktäp ukuçısınnan: «Rusiyäneñ milli ideyase nidän gıybarät?» — dip sorasañ, ul, hiç ikelänmiçä: «Başka halıklarnı buysındırıp, şular hisabına yäşäüdän, «Mäñge bülenmäs» imperiyäne saklaudan», — dip äyter ide. Çönki mäktäp däresleklärendä bu ideya turıdan-turı şärehlänä, bügenge köndälek matbugat ta köne-töne şul turıda yazıp häm raslap tora.

Tatarnıñ milli ideyase nidän gıybarät, dip tä artık baş vatıp torası yuk. Bezneñ milli ideyabez, hiçşiksez, tatarnıñ däülätçelegen torgızu, däülätçelegen nıgıtu. Bälki, kayberäülär: «İñ berençe çiratta tugan telne ğamälgä kertü, goref-gadätlärne kaytaru, milli mäğarif sistemasın buldıru h.b., h.b. kiräk», — dip äyterlär. Döres, bolar hämmäse dä kiräk. Ämma däülätçelekne buldırmıy, çın mäğnäsendä milli däülät tözemi torıp, bolarnıñ bersen dä kiräkle däräcädä, däülät däräcäsendä tormışka aşırıp bulmayaçak.

Min inde şaktıy illärdä buldım. AKŞ kebek milli tösmere bulmagan, nigezdä tuk häm bay tormışnı ideal itkän däülätlärne dä, Törkiyä, Polşa, Angliyä, İspaniyä, İzrail sıman milli däülätlärne dä kürergä turı kilde. Mul tormışnıñ rähätleklären, halıkka uñaylıkların tanıgan häldä, min milli däülätlärneñ dönya kulturasına, sängatenä, ädäbiyätına, fänenä, gomumän, planetabız tsivilizatsiyäse-täräkkıyatenä millätsez däülätlärgä karaganda kübräk öleş kertkänen añladım.

«Tatarstan kiläçäktä kaysı yul belän: millätsez AKŞ yäisä milli tösmerle, milli canlı Evropa häm Aziyä däülätläre yulı belän kitärgä tiyeşme?» — dip sorasalar, min, hiç ikelänmiçä, soñgısın saylar idem. Çönki barı tik milli tösmere, milli añı bulgan däülättä genä şul däülätne oyıştırgan häm aña isem birgän millätneñ telenä olı qader-hörmät bula, barı tik milli däülättä genä halıknıñ goref-gadätläre, yolaları saklana, aña küñele tartkan rizık aşarga, ruhına yaraklı din totarga, milli mäğarifne üsterergä mömkinlek tudırıla. Kemgä niçekter, milli tösmere bulmagan däülät tözüdä katnaşasım da, anda yäşisem dä kilmi minem. Milli tösmere bulmagan däülättä yäşisem kilsä, min inde küptän AKŞka küçep kitkän bulır idem.

Millätneñ küpçelege milli ideya tiräsenä tuplanmıy torıp, anıñ ğamälgä aşuı mömkin bulmagan häl, çönki revolyutsion yul belän kiterelgän üzgäreşlär, kürgänebezçä, ozın gomerle bulmıy. Millätne ber urtak ideya tiräsenä tuplauda gomer-gomergä bezdä millätçelär, millätpärvärlär töp rolne uynap kilgän, çönki tatarnıñ 1552 yıldan soñ başka köçe, başka mömkinlekläre bulmagan. Däülätsez, patşasız millätne halıknıñ ruhi köçe, ruhi nıklıgı, iman berlege saklap kalgan. Millätebezneñ zägıyflängän ruhına kuät birep, anı isän-imin kileş bügenge köngä qadär kiterep citkergän öçen bez turı imanlı här millätçebezgä, küñelendä milli gorurlık hise saklagan hämmä millättäşebezgä, millät kaygısın kaygırtuçı däülät häm hökümät başlıklarına çın küñeldän olı rähmätebezne äytergä tiyeşbez. Allaga şöker, millätpärvärlärebezneñ fidakarlege, citäkçelärebezneñ tırışlıgı, nıklıgı häm mahirlıgı belän soñgı yıllarda, akrınlap-akrınlap bulsa da, Tatarstan digän däülät ternäklänä başladı. Çın mäğnäsendä däülät bulıp, dönyaga avaz salu öçen aña äle bik küp sınaular uzarga turı kiläçäk. Ä bu olı sınaularnı ciñep uzar öçen iñ berençe çiratta millätebezne ber yodrıkka tuplau, törle häräkätlär häm oyışmalar arasındagı mäğnäsez nizaglardan kotılu, milli häräkät belän däülät citäkçelege arasında urtak tel tabu kiräk.

Cıyınıp olı yulga çıkkançı, iñ elek kaya barasıñnı häm anda ni öçen barasıñnı açıklarga, yulıñda nindi kirtälär oçrataçagıñnı çamalarga kiräk. Ä bezneñ yuldagı iñ olı kirtä äle ozak yıllar Rusiyä belän mönäsäbätlärne açıklau bulaçak. Tatarstan belän Rusiyä arasında tözelgän Şartnamä — ike Prezidentnıñ kul kısışıp yegetlärçä kileşüe näticäse. Ämma Prezidentlar, nikadär äybät bulsalar da, mäñgelek tügel, ä halık — mäñgelek. Bügen bezgä üzebezneñ Konstitutsiyäbezne, «Tatarstan — suveren däülät, halıkara hokuk subektı» dip yazılgan Töp Zakonıbıznı, Tatarstannıñ statusın açıklau öçen ütkärelgän referendum näticälären böten halkıbız, böten millätebez, däülät başlıklarıbız belän bergäläp tormışka aşıra başlarga, bu hakta kıyurak häm maksatlırak ğamällär kılırga vakıt citkänder.

Bezneñ Tatarstanıbızda tatarlardan kala san yagınnan ikençe urında torgan urıs halkı öçen mömkin bulgan hämmä şartlar da tudırılgan. Ukıysıñ kilsä, rus mäktäbe barmı — bar, balalar bakçası, yäslelär barmı — bar, tehnikumnar, yugarı uku yortları barmı — bar, rus teatrları, muzeyları, kitaphanäläre, gazetaları, curnalları, näşriyätları, televideniyese, radiosı barmı — bar. Bar, bar, tagın ber tapkır bar! Monısı Tatarstanda buldı. Ä Rusiyädä hällär niçek? Tatarstanda urıslar san yagınnan ikençe urında bulsa, Rusiyädä tatarlar da näq şulay, urıslardan kala ikençe urında tora. Äydägez, «urıs demokratları» şıplap tutırılgan Rusiyä başkalası Mäskäüne genä alıp karıyk... Mäskäüdä tatar balalar bakçaları barmı, bulsa, citärlekme? Yuk! Hiç yuk! Mäktäplär, tatar tehnikumnarı, vuzları barmı? Yuk. Teatrlar, kitaphanälär, muzeylar, näşriyätlar barmı? Yuk. Tatarça gazeta-curnal çıgamı, radio söylime, televideniye kürsätäme? Yuk, yuk, tagın ber tapkır yuk! Şuşındıy tigezsezlekkä, şuşındıy tibärelügä, kısıluga häm sanga sukmauga normal keşe, normal halık, normal millät tüzep torırga tiyeşme? Cavap ber genä — yuk! Bez berkemnän dä artıgın soramıybız, bez barı tik üzebezgä tigän öleşne, millätlär tigezlegen genä taläp itäbez.

Böyek şagıyrebez Tukay süzläre belän başlangan bu yazmanı Şäyehzadä Babiçnıñ şiğri yulları belän tämamlıysım kilä:

İ tatar, kaldıñ hör häm azat,

Hörlekkä, körlekkä aldıñ hak.

Artıñnı-salkınnı onıtıp,

Alga bak, kalbeñ yak, yalkınlat.

1999

Üzen az gına bulsa da hörmät itkän halık azatlıkka häm tigezlekkä omtılırga tiyeş.

Razil Väliyev

1990 yılnıñ 27 avgustında Tatarstan ASSR Yugarı Sovetı sessiyäsendä yasagan çıgışınnan

Halkıbız hokukın yaklau bu!
Bilgele bulgança, uzgan yılnıñ 24 dekabrendä Tatarstan Respublikası Konstitutsiyä sudı Tatarstan Respublikası Konstitutsiyäseneñ 4 nçe statyasınıñ berençe öleşe belän üzara bäyläneştä 8 nçe statyasınıñ berençe öleşeneñ nigezlämäsenä añlatma birü turındagı eş buyınça Karar iğlan itelde. İğtibar üzägendä tatar alfavitın latin grafikasına küçerü mäsäläse toruı, älbättä, barçabızga mäğlüm. Bu Karar hakında tulırak añlatma birüen sorap, parlamentnıñ Fän, mäğarif, mädäniyät häm milli mäsälälär buyınça daimi komissiyä räise Razil İsmägıyl ulı Väliyevkä möräcäğat ittek.

— Razil äfände, Sez räislek itkän komissiyägä Konstitutsiyä sudına möräcäğat itärgä ni säbäp buldı?

— Bu Karardan näq ber yıl elek, 2002 yılnıñ 24 dekabrendä Rossiyä Däülät Duması «Rossiyä halıkları telläre turında» federal zakonnıñ 3 nçe maddäsenä (6 nçı punkt) östämä kabul itte häm aña Prezident Vladimir Putin kul kuydı. Bez ber yıl eçendä «Latin grafikası nigezendä tatar alfavitın torgızu» turındagı zakonıbıznı Rossiyäneñ şuşı zakonına täñgälläşterergä tiyeş idek. Federal zakon nigezendä, Rossiyädä däülät tele statusına iyä bulgan tellär fäqat kirillitsada gına ğamälgä aşırıla ala. Bez üz alfavitıbıznı latin grafikasına küçerergä hokuksız bulıp çıgabız. Bu hakta ozak uyladık. Çönki latinga küçüne tıygan bu tözätmä Rossiyä Konstitutsiyäsenä turıdan-turı karşı kilä. Döres, bezneñ latinga küçüebez uñayınnan şaktıy bähäslär buldı, mäsäläne tormışka aşıru ozakka suzıldı. Ğalimnärebez äle haman da ber urtak fikergä kilä almadılar. Hökümätebez tarafınnan alfavitıbıznı latin grafikasına küçerü programması äzerlänep, Däülät Sovetına kertelmäde. Şuşı ıgı-zıgılar arkasında mäsälä Rossiyä parlamentı däräcäsendä kütärelde. Bu oçrakta bez ni eşli ala idek soñ? Rossiyä Konstitutsiyäse sudına «Rossiyä halıkları telläre turında» zakonnıñ 3 nçe statyasınıñ 6 nçı punktı Rossiyä Konstitutsiyäseneñ 68, 71, 72, 73 nçe statyalarına karşı kilä dip möräcäğat itä ala idek. Ämma läkin mähkämäneñ eşläü tärtibe şundıy, bez iñ elek üz respublikabıznıñ Konstitutsiyä sudına möräcäğat itärgä tiyeşbez. Çönki bez berençe çiratta Tatarstan Konstitutsiyäse nigezendä yäşibez. Ä Konstitutsiyäbez bezgä alfavitıbıznı latin grafikasına küçerü hokukın biräme soñ? Bez sudka Tatarstan Respublikası Konstitutsiyäseneñ 4 nçe statyasınıñ berençe öleşe belän üzara bäyläneştä 8 nçe statyasınıñ berençe öleşeneñ nigezlämäsenä añlatma birüne sorap möräcäğat ittek.

Tatarstan Konstitutsiyä sudı Tatarstannıñ häm Rossiyäneñ töp zakonnarınnan çıgıp, halıkara normalarnı öyränep, üzeneñ Kararın iğlan itte. Bu cavap bezne bik tä kanäğatländerä. Rossiyä Konstitutsiyäsendä Rossiyädä yäşägän halıklarnıñ alfavitları nindi bulu turında ber kälimä dä äytelmägän. Tellär turında federal zakonda isä rus tele — däülät tele, anıñ alfavitı kirillitsadan gıybarät dip yazılgan. Şul uk zakonda, tellärneñ tigez hokuklılıgı da bäyän itelä. Ägär dä ki, rus tele däülät tele bularak iğlan itelep, anıñ alfavitı da zakonda yazılgan ikän, ni öçen tatar teleneñ yäisä başka däülät teleneñ nindi alfavitta yazılışı zakonda kürsätelmäskä tiyeş? Bezneñ latin grafikasında yazuıbız ul — däülät teleneñ ber öleşe. Ä Tatarstanda tatar teleneñ däülät tele buluın Tatarstan parlamentı häl itä.

— Tatarstan Konstitutsiyä sudı çıgargan Karar Rossiyä külämendä ni däräcädä köçkä iyä?

— Bezneñ zakonnarıbız, älbättä, Tatarstan bilämälärendä genä eşli. Ämma läkin bez üz zakonnarıbıznı küktän alıp yazmıybız, iñ elek Tatarstan Konstitutsiyäsenä, annarı Rossiyä Konstitutsiyäsenä häm halıkara normalarga, halıkara paktlarga tayanıp äzerlibez. Bezneñ tellär häm latin grafikasına küçü turındagı zakonnarıbız alarnıñ bersenä dä karşı kilmi, fäqat «Rossiyä halıklarınıñ telläre turında» federal zakon belän genä bähäskä kerä. Ä bu zakon üze Rossiyä Konstitutsiyäsenä karşı kilä. Bu uñaydan däğva belderä kalsalar, bezneñ hokukıy normalarga tayangan cavabıbız bar.

— Tatarstan Konstitutsiyä sudı — möstäkıyl mähkämä, ul çıgargan Karar başkalar tarafınnan kabat tikşerelä almıy dip beläm...

— Äye. Ämma bu mäsäläne gariza kergän oçrakta Rossiyä Konstitutsiyä sudı da karıy ala. Ägär Mäskäü Tatarstan Konstitutsiyä sudı Kararı belän kileşsä, bez anı kabat kütärergä cıyınmıybız. İnde kileşmi ikän, döreslek bezneñ yakta, üzebezne yaklau öçen halıkara oyışmalarga da barıp citäçäkbez.

— Razil äfände, mäğlüm bulgança, latin grafikasına küçü buyınça ğalim-golamä arasında haman bähäs bara. Hätta Däülät Sovetı kabul itkän zakonda täqdim itelgän alfavitnı da bik ük kamil tügel, dilär... Üzebez täğaen ber kararga kilep betmästän elek, bu qadär şau-şuga baru kiräk ideme ikän?

— Hikmät bit tatar alfavitın latin grafikasına küçerü-küçermäüdä genä tügel. Monda süz halıknıñ hakı, hokukı turında bara. Bezneñ latin grafikasına küçärgä hakıbız, hokukıbız barmı? Ägär bez däşmi torabız ikän, bezneñ barlık hokuklarıbıznı — gracdanlıgıbıznı, telebezne, mömkin bulgannıñ barın da tartıp alaçaklar häm bez bernindi hokuksız halık bulıp kalaçakbız. Bez, berençe çiratta, latin grafikasına küçüne tügel, halkıbıznıñ hokukın yaklıybız.

— Latin grafikasına küçü hakında süz alıp barabız ikän, küñelemdä yörgän ber soraunı birmi kala almamdır. Turıdan-turı İnternet belän eşläüçe belgeçlär bezneñ parlament kabul itkän alfavitnıñ eş öçen bik ük kulay bulmavın äytälär. Latin grafikasınıñ yegerme cide härefenä yänä cide häref östäp, bez üzebezgä şaktıy uk uñaysızlık tudırabız ikän. Ğamäldä bulgan yegerme cide häref belän genä tatarça yazıp bulmıymı soñ ul?

— Bu mäsälä bügen genä kilep tumadı. Tuksan berençe-tuksan ikençe yıllarda uk parlamentka latin grafikasına küçüneñ distälägän variantların täqdim itkännär ide. Häm menä sez äytkän variant ta — ul inalif dip atala — arada bar ide. Ämma bezneñ ğalimnärebez bu variantnı huplamadılar. Min sezneñ belän kileşäm. Çista latin grafikasında yazuçı tellär östenlek itkän bügenge zamanda, böten dönya İnternet aşa aralaşkanda, latin grafikasına östämä bilgelär kertep yaña häreflär yasaunıñ kiräge yuktır. Min inalif grafikası belän tanıştım, ul bik uñay. Ber yagı bar — kaysıber avazlarnı ike yäki öç häref belän yazarga turı kiläçäk. Ämma monısı da dönya praktikasında yuk tügel, şul uk ingliz, alman tellärendä dä bu alım kullanıla. Çagıştırap karaganda, bu alfavitnıñ kimçeleklärenä karaganda uñaylıkları kübräk.

Bez 1999 yılnıñ 15 sentyabrendä latin alfavitın torgızu turında zakon kabul itkändä: «Bu — älegä dogma tügel, ägär dä latin grafikasın praktikada kullanu barışında yaña täqdimnär tua ikän, bez alarnı parlamentta kararga äzer», — dip äytkän idek. İnde praktikada kayber täqdimnärne işetä başladık, tulayım latin grafikasına küçär vakıt citkändä, bez alarnı iskä alırga tiyeşbez. Bez älege ğalimnärne tıñladık. Alar härdaim bähäsläşä, härkaysı üz kontseptsiyäsen yaklarga tırışa. Gomer buyı şunı alga sörä. İnde praktiklar süzenä dä kolak salır vakıt citte, çönki praktiklar tormışka caylaşa.

— Latin grafikasına küçü buyınça eksperimental mäktäplär, sıynıflar eşläde. Anıñ näticäläre belän Sez tanışmı?

— Tanış. Mäğarif ölkäsendä eşläüçelärneñ belemen kütärü institutında uzgan cıyılışta da buldım. Eksperiment Tatarstannıñ yöz mäktäbendä ütkärelde, anda öç meñläp bala katnaştı. Cıyılışta çıgış yasagan ğalimnär, ukıtuçılar balalarnı latin grafikasında ukıtunıñ bik östenlekle yakları buluın kat-kat äyttelär. Dälillädelär. Anda artık zur problemalar yuk, fäqat kayber häreflärgä kagılışlı fikerlär genä buldı. Tatar alfavitın latin grafikasına küçergän oçrakta, yäş buın öçen anıñ bernindi avırlıgı da yuk. Ölkännär öçen berkadär problemalar bulır inde. Ämma läkin bez şunı äytä kiläbez, bu alfavit — kiläçäk buın öçen, yäşlär öçen. Ütkän könnär älifbası tügel ul. Söyläşü barışında yänä ber närsägä iğtibar itelde: curnalistlar totalar da äbi-babaylardan latin grafikasına küçügä karaşların sorıylar. Tegeläre «karşı» dilär, şunnan faydalanıp, pensiyä birergä akça bulmaganda, yuk belän baş katırgançı, pensiyäne arttırsınnar ide, dip tä östilär. Menä nindi fiker alga sörelä. Ä mäktäplärdä rähätlänep ukıp yatkan balalarnıñ fikeren belgän, soragan keşe yuk. Bu problema başka millätlärgä dä kagılmıy, citmeşkä citkän äbi-babayga da monıñ artık katnaşı yuk. Alarnıñ İnternetka keräseläre, yugarı uku yortında ukıysı yuk! İnde kerergä teläsälär, barıber latin grafikasın öyränü ällä ni kıyın eş bulmas.

— Tatarstan Konstitutsiyäse sudı Kararı çıgu uñayınnan Sezne kemnär kotladı, bu häbär kaylarga barıp ireşkän?

— Kotlaular Törkiyädän, Amerikadan, Kanadadan buldı. Küplär Bi-bi-si saytları aşa belgännär. Mäskäüdän distälägän mäğlümat çaralarınnan şıltırattılar. Kızıksınalar. Soraular buldı, läkin: «Nigä kiräk latin grafikasına küçü?» — digän soraunı birüçe bulmadı.

— Dimäk, Rossiyä Däülät Dumasında Tatarstan tatarları latin grafikasına küçsälär, Rossiyädä häm başka respublikalarda yäşäüçe tatarlar tellären yugaltaçaklar, bu alarnıñ mänfäğatlärenä karşı kilä dip «borçılu» urınsız?

— 1997 yılda uzgan ikençe Bötendönya tatar kongressında başlangan süz bit bu! Anda dönyanıñ törle töbägennän kilgän biş yözläp delegat, tatar alfavitın latin imlyasına kaytarırga kiräk, digän täqdimne yaklap kul kütärdelär. Bu zakon tatar halkı fikerenä tayanıp eşlände.

Äñgämädäş Çulpan Ähmätova

2004

Ber-berebezne hörmät itärgä öyränergä kiräk
(«Zamança tsivilizatsiyäneñ totrıklı üseş faktorı bularak tolerantlık» dip atalgan halıkara konferentsiyädä yasagan çıgış)

Konferentsiyä eşendä katnaşuçı hörmätle hanımnar häm äfändelär!

Bügenge Tatarstan cirendä borın-borınnan nigezdä törki häm fin-ugır halıkları yäşägän. Tatarlar, başkortlar, bolgarlar, çuaşlar, kıpçaklar, hazarlar, marilar, udmurtlar, mukşılar, erzyalar — bu cirlärdä aborigen halıklar.

Tarihi mäğlümatları bezgä bilgele bulgan soñgı meñ-meñ yarım yıl eçendä bügenge Tatarstan cirlärendä yänäşä gomer itkän älege halıklar arasında ber genä sugış buluı da bilgele tügel. Alar gomer-gomergä ber-berse belän kileşep, ber-bersen añlap, ber-berseneñ goref-gadäten, yäşäü räveşen, dinen, telen, cırın hörmät itep yäşägännär. Min monı bügen bez fiker alışa torgan etnik häm dini tolerantlıknıñ açık ber misalı, tarihi nigeze dip bäyälär idem.

Kazan hanlıgı rus imperiyäsenä kuşılgaç häm bügenge Tatarstan cirlärenä Rusiyäneñ üzäk ölkälärennän rus krestyannarı küçerep utırtılgaç, mondagı halıklar inde ruslar belän yänäşä yäşi başlıylar. Baştagı yıllarda bu yänäşä yäşäü caylı gına, tavış-tınsız gına barmagan. Rus krestyannarı küçerep utırtılgan urınnarda üzara bärgäläşü, koral totıp sugışu oçrakları yış bulıp torgan. Bu bäreleşlär uñdırışlı cirle İdel, Kama häm başka yılga yarlarındagı tatar avılların çitkä sörep, alarga rus krestyannarın küçerep utırtu, tatar keşelärenä Kazan şähäreneñ üzäk öleşendä yäşäüne tıyu, bulgan mäçetlärne cimerü häm yañaların tözüne tıyu, aborigen halıklarnı köçläp hristian dinenä küçerü arkasında kilep çıkkan. Şunısın da äytep ütärgä kiräk, gayät zur milli häm dini kısularga duçar itelgän tatar halkınıñ Kazanda häm Zöyä kalasında küplägän çirkäü, monastırlar saluga karşı korallı köräş belän çıguları yäki bunt kütärüläre tarihta bilgele tügel. Bu küreneşne, älbättä, tatar halkınıñ Altın Urda çorınnan uk kilgän tolerantlık traditsiyälären dävam itüe dip bäyälärgä bula.

Bügenge köndä tatar halkınıñ häm Tatarstandagı başka aborigen halıklarnıñ Tatarstan Respublikası halkınıñ 43 protsentın täşkil itkän rus halkı belän yänäşä tınıç yäşäve — änä şul tüzemlelek, ğasırlar buyına urnaşıp kilgän añlaşıp yäşäüne dävam itü näticäse ul.

Tatar halkı bügen dä Tatarstandagı aborigen halıklar belän tugandaş, yakın kürşelär bulıp, kıyın vakıtta ber-bersenä yärdäm iteşep yäşi. Bezneñ respublikada bu halıklarnıñ yözlägän milli mäktäpläre, balalar bakçaları eşli, gazetaları basıla, respublika häm munitsipal radio-televideniyesendä tapşıruları oyıştırıla. Kazanda häm bu halıklar väkilläre tuplanıp yäşägän här rayonda alarnıñ milli-mädäni oyışmaları eşli, respublikada häm rayonnarda oyıştırıla torgan sänğat festivalläre, konkurslarda alarnıñ üzeşçän kollektivları, artistları katnaşa. Bezdä tatar halkınıñ milli bäyrämnäre belän berrättän bu halıklarnıñ milli bäyrämnäre däülät hakimiyäte katnaşında ütkärelä.

Respublikabızga soñgı yıllarda kilep töplängän başka millät väkilläreneñ milli häm dini üseşenä dä yullar açık. Respublikanıñ milli-mädäni cämgıyätlär Assotsiatsiyäse yärdäme belän Kazanda gına da ukrain, belorus, kazaq, tacik, üzbäk, ärmän, törek, azärbaycan, assiriyä, yähüd, alman, äfgan, başkort häm başka halıklarnıñ milli-mädäni cämgıyätläre eşläp kilä. Kazannıñ Halıklar duslıgı yortında eşläü öçen hökümät alarga daimi yärdäm kürsätep tora.

Bügenge köndä Tatarstan Respublikası Konstitutsiyäse häm tellär turındagı Zakon nigezendä tatar häm rus telläre Tatarstanda tigez hokuklı däülät telläre sanala. Tatarstan Respublikasınıñ «Mäğarif turında»gı Zakonı nigezendä häzer respublikadagı gomumi belem birü mäktäplärendä rus häm tatar telläre tigez külämdä ukıtıla. Respublika häm munitsipal radio häm televizion kompaniyälär üzläreneñ tapşıruların rus häm tatar tellärendä alıp bara. Respublikada rus telendä 102 gazeta-curnal basıla, yıl sayın yözlärçä kitap näşer itelä. Tatarstanda gomumi belem birüçe 1007 rus mäktäbe, gimnaziyäse häm litsee, ayırım belgeçleklär buyınça 66 mahsus urta belem birü uku yortları, 559 balalar bakçası eşli.

Tolerant cämgıyät tözü, üzara kileşep yäşäü öçen, iñ berençe çiratta, här keşeneñ, här millätneñ mänfäğatlären tigez kaygırtu, härkemgä tigez mönäsäbät kiräk. Ber karaşka gadi kebek toyılgan şuşı şartlarnı ütämi torıp, bu ölkädä uñışlarga ireşü mömkin bulmagan närsä.

İnde söylägänemçä, bez Tatarstanda kuldan kilgän qadär şuşı tigezlekne saklarga tırışabız, bezdä ul — gomumdäülät külämendä häl itelä torgan mäsälä, respublikanıñ milli säyäsäte. Döres, älegä bar närsä dä al da göl dip äytergä mömkin tügelder. Patşa Rusiyäse vakıtında da, kommunistik recim çorında da bezdä kübräk ber millätneñ mänfäğatläre genä alga sörelde, ä kalgannarı, assimilyatsiyä häräkätenä buysınıp, üzläreneñ betü, ülü könen kötärgä mäcbür itelde. Äle bügen dä bez bu tendentsiyälärdän arındık dip äytä almas idem. Mäsälän, Tatarstanda ike däülät tele — tatar häm rus telläre tulı hokuklı dip sanalsa da, däülät eşlärendä, yugarı uku yortlarında, gomumän, cämgıyättä rus tele bik nık östenlek itä. Bezneñ rus telenä bernindi dä tiskäre mönäsäbätebez yuk, ämma tatar keşeseneñ dä, hiç yugında, üzeneñ milli respublikasında üz telendä belem alası, däülät belän idarä itäse, näfis filmnar çıgarası, täülek buyı tugan telendä televizion tapşırular karıysı, üz telenä kulay bulgan imlyada yazası kilä...

Rusiyä Däülät Dumasınıñ mahsus zakon çıgarıp, tatarlarnıñ latin yazuına küçüen tuktatuın bez demokratik cämgıyätkä has bulmagan ğamäl bularak kabul ittek. Döresräge, bez anı akılıbız belän dä, küñelebez belän dä kabul itä almadık. Çönki bu antidemokratik zakon Rusiyä Konstitutsiyäsenä karşı kilep kenä kalmıy, ä halıkara hokuk normaların boza, keşe hokukların çikli. Tatarlarnıñ latin yazuına küçärgä teläven Mäskäüneñ kayber dairälärendä Rusiyäne tarkatuga kiteräçäk dip añlatırga tırıştılar. Monısı inde bötenläy safsata! 1552 yılnı Kazan hanlıgı yıgılıp, rus däüläte eçendä yäşi başlagannan birle tatarlar 400 yılga yakın garäp imlyasında yazsalar da, Rusiyä cimerelmäde, tarkalmadı bit. Ä nişläp tatarlar latinga küçkäç kenä cimerelergä tiyeş ikän soñ ul? Annarı... tatar alfavitına gına tayanıp torgan däülät nindi däülät di inde ul?!

Keşe zatı Allahı Täğalä tarafınnan şundıy itep yaratılgan inde — ul barı tik üzen hörmät itkän keşene genä hörmät itä ala. Ägär dä ike millät väkile ozak yıllar buyı yänäşä yäşäp tä ber-bersen hörmät itärgä öyränmäsä, aradan berse kübräk hörmätkä iyä bulsa, kiläçäktä monıñ küñelsez näticälärgä kiterüe mömkin. Tıştan kileşep, rizalaşıp yäşägän kebek kürensälär dä, aradan berseneñ — hokukları kimräk bulganınıñ, küñel türendä üpkä, räncü hise yäşerenep yataçak. «Karale, — dip uylayaçak ul, — min anıñ telen dä yahşı beläm, tarihın, goref-gadätlären, dinen dä hörmät itäm. Ä ul minem telemdä isänläşä dä belmi, tarihımnı sanga sukmıy, goref-gadätläremne, dinemne hörmät itmi. Dimäk, ul mine üzenä tiñ sanamıy...» Dus yäşäü, tatu yäşäü öçen bezgä iñ berençe çiratta ber-berebezne hörmät itärgä öyränergä kiräk. Ä hörmät itü öçen ber-bereñne yahşı belü şart. Soñgı yıllarda Rusiyädä häm dönya külämendä islam dinenä «terrorçılar» kuşamatı tagarga tırışu, islamnan barı tik yamanlık kına ezläü dä küpmillätle häm küpdinle cämgıyätneñ nigezen kakşata, keşelär arasındagı mönäsäbätlärne tagın da nıgrak katlaulandıra.

Tatarlar Rusiyädä ruslardan kala san yagınnan ikençe urında torgan halık. Cide millionlı tatar halkınıñ dürttän ber öleşe genä Tatarstanda yäşi, ä kalgannarı üzläreneñ tarihi Vatannarı bulgan töbäklärdä — Rusiyäneñ törle respublikalarında häm ölkälärendä gomer kiçerä. İnde äytkänemçä, Tatarstanda böten millät väkilläre öçen hämmä yaklap tigez şartlar tudırılsa da, Rusiyä töbäklärendä milli mäsälä bik tä beryaklı häl itelä.

Könbatış illärenä, bigräk tä Amerikaga barıp çıkkaç, bez andagı halıknıñ üz ilenä, üz däülätenä ihtiramın kürep, patriot buluına gacäplänäbez: «Ä bez nişläp şulay patriot tügel ikän?» — dip baş vatabız. Monıñ cavabı bik gadi: Keşe däülätne ihtiram itsen öçen, iñ elek Däülät keşene ihtiram itärgä tiyeş! Bezneñ halıkta monı «Kunak aşı — kara-karşı» dilär. Keşe qadere bulmagan cirdä İlneñ, däülätneñ dä qadere yuk. Tolerantlık ul — keşe belän keşe arasında añlaşıp, kileşep yäşäü genä tügel, ä däülät belän keşe arasındagı şundıy ük üzara ihtiramlı mönäsäbät tä bit äle.

Bügen söyläşä torgan mäsälä — dönya külämendä iñ möhim häm iñ katlaulı mäsälälärneñ berseder. Älege mäsäläne häl itü öçen äle ozak yıllar, hätta ğasırlar kiräk bulaçak. Ämma Cir şarı dip atalgan şuşı tügäräk yortıbızda bezneñ kileşep, añlaşıp yäşäüdän başka yulıbız yuk.

2005

«Totsa mäskäülär yakañ»
(Tatarstan Respublikası Däülät Sovetınıñ 2005 yılnıñ 25 oktyabrendä ütkän sessiyäsendäge çıgış)

Rossiyä Federatsiyäsendä däülät organnarın üzgärtep koru turındagı Rossiyä Prezidentı tarafınnan täqdim itelgän zakon proyıktı hakında söyläü ciñel eş tügel. Min bu urında kemneder tänkıytläp üz-üzeñne avır hälgä kuyu yäisä, kiresençä, kemneder maktap häm yaklap dividendlar cıyu turında ikele-mikele süzlär alıp barmıym. Monısı mine artık borçımıy. İñ avırı, iñ kıyını monda sin söylägän süzneñ, sin äytkän fikerneñ barıber berkemgä dä, bernärsägä dä täesir itmävendä. Çönki mäsälä inde küptän kiräkle dairälärdä häl itelgän, tiyeşle keşelärgä kürsätmä birelgän, ä sin, bu mikrofonnan gına söyläü tügel, Ayga menep kıçkırsañ da, bernärsä üzgärmäyäçäk. Hälebezneñ böten avırlıgı, bezneñ bügenge utırışıbıznıñ böten mäğnäse yäisä mäğnäsezlege dä menä şuşındadır. Min bügen monda üzemne altmış meñnän artık saylauçılarımnıñ mänfäğaten kaygırtırga tiyeşle deputat itep tügel, hätta şuşı ilneñ tulı hokuklı gracdaninı, gap-gadi ber keşese dip tä his itä almıym. Çönki bu ildä mine tıñlamıylar, mine işetmilär, minem belän isäpläşmilär, minem fikeremne sanga sukmıylar. Ä inde Keşe qadere bulmagan ildä nindider abstrakt demokratiyä, federalizm, millätlär, tellär, dinnär tigezlege turında süz alıp baru bötenläy mäğnäsez närsä.

Menä şundıy halättä, şundıy väzgıyättä bez nişli alabız soñ? Kükrägebez belän ambrazuraga taşlanıp üz-üzebezne korban itikme? Östän töşkän teläsä nindi färmannı huplap utırgan zamannardagı kebek därräü kul kütärikme? Ällä, akıllı kıyafät çıgarıp, däşmiçä genä yılmaep utırıykmı? Bezneñ tatarda: «Usal bulsañ, asarlar, yuaş bulsañ, basarlar, urta gına keşe bulsañ, sinnän türä yasarlar», — dip yukka gına äytmägännärder inde. Bütännär teläsä närsä eşläsen, ä min bügen üz süzemne äytmiçä, däşmiçä kala almıym.

Yuk, min bu çıgışımda ildä üze belgänçä tärtip urnaştırırga tırışuçı Rossiyä Prezidentın da, anıñ «ä» digänenä «mä» dip toruçı kündäm Däülät Dumasın da ğayeplärgä cıyınmıym. Çönki alarnı ğayepläüdän bernindi mäğnä dä yuk. Çönki alar bütänçä uylıy, bütänçä fiker yörtä, bütänçä eşli häm idarä itä belmilär. Häm, ni kızganıç, belergä dä, öyränergä dä telämilär.

İlgä, keşelärgä terrorizm kurkınıçı yanaganın, däülättä tärtip urnaştırırga kiräklegen bez barıbız da yahşı añlıybız. Ämma tärtipne niçek urnaştırırga ikänen genä belmibez. Köç belän, küsäk belän, kurkıtu yulı belän genä bügen ildä tärtip urnaştırıp bulamı? Ällä anıñ başka, ütemleräk yulları barmı? Bälki, tärtipne küpmeder däräcädä köç belän dä urnaştırıp buladır. Ämma bu säyäsät perspektivalı säyäsät tügel, bu — vakıtlı yuanıç, üz-üzeñne aldau gına. İldä tärtip urnaştıru öçen böten hakimiyätne ber yodrıkka, ber kulga tuplau tügel, ä, kiresençä, ölkälärgä häm respublikalarga kübräk möstäkıyllek birep, här subektta üz köçläre, üz mömkinlekläre belän tärtip urnaştırunı zakonlı yul belän täemin itü otışlırak bulır ide. Kolhoz räise küpme köç kullanıp ta, avıldagı här öydä, här ğailädä tärtip urnaştıra almagan kebek, Mäskäüdän torıp här töbäk belän idarä itü, tärtip urnaştıru — mömkin bulmagan eş. Härkem iñ berençe çiratta üz öyendä üze tärtip urnaştırırga tiyeş. Azmı-küpme möstäkıyllek algan kileş tä Tatarstannıñ soñgı un-unbiş yılda nikadär alga kitüe, millätlär häm dinnär arasında ıgı-zıgı tudırmıyça, üz öyendä, üz respublikasında tatu-dus yäşäve moña bik açık misal bit yugıysä.

Prezidentlarnı, gubernatorlarnı Mäskäüdän bilgeläp kuyunıñ kiläçäktä närsägä kiteräse barıbızga da bilgele. Rossiyä, ğadättä upkın çitenä barıp citep, üzenä tarkalu kurkınıçı yanaganda gına millätlärgä beraz irek birep ala. Bu häl 1918 yılda da, 90 nçı yıllar başında da bulıp aldı. Ämma mondıy irkenlek ozak dävam itmi. Bu yulı da şulay buldı. Gomer-gomergä ber millätle däülät tözergä hıyallangan Mäskäü, neft bäyäläre artu arkasında beraz ternäklänä başlauga, yañadan şul küptänge hıyalın tormışka aşırırga totındı. Belgänebezçä, dönya täcribäsendä ber Prezidentnı ikençe Prezidentnıñ bilgeläp kuyu misalı yuk. Ägär bezneñ Prezidentıbız kiläçäktä kemder tarafınnan bilgeläp kuyıla ikän, dimäk, Tatarstan respublika bularak, däülät bularak yäşäüdän tuktıy, Rossiyäneñ gap-gadi ber ölkäsenä äylänep kala, digän süz. Ä monı tormışka aşıru öçen iñ elek Rossiyäneñ Konstitutsiyäsen üzgärtergä, anıñ bişençe maddäsendäge «milli respublikalarnıñ däülät buluı» hakındagı yullarnı sızıp taşlarga kiräk bulaçak.

Äye, bezgä täqdim itelgän zakon proyıktında Prezidentıbıznıñ Rossiyä Prezidentı täqdime belän Tatarstan parlamentı tarafınnan saylanıp kuyılaçagı äytelä. Läkin bu — çirattagı küz buyau gına. Rossiyä Prezidentı ike märtäbä rättän täqdim itep tä, parlament ul kandidaturanı raslamasa, bezneñ Däülät Sovetı kuıp taratılaçak. Bu bit inde turıdan-turı kurkıtu, örketü, köç kullanu digän süz. Şulay bulgaç, monda niçek inde halıknıñ irekle saylau hokukı hakında süz alıp barırga mömkin? Zakon proyıktında açıktan-açık äytelgän... «Min sezgä Prezidentlıkka ber kandidat täqdim itäm. Sez yä şul ber keşe arasınnan ber keşene saylap, raslap kuyasız, yä min sezne kuıp taratam. Ä taratkannan soñ, barıber şul uk keşene Prezident itep bilgelim. Dimäk, nişläsägez dä, barıber minemçä bula». Niçek kenä tırışsam da, min mondıy vertikal nıgıtunıñ demokratik printsiplarga turı kilüen, bu kurkıtıp bilgeläp kuyunıñ ni öçen «saylau» dip ataluın añlıy almadım.

Rossiyäneñ iñ zur bälase — üz halkına ışanmauda, üz halkın yaratmau, hörmät itmäüdäder. Bügen genä tügel, ğasırlar buyınça däülät halıknı yülärsetep, aldap kilde. Äle bezneñ gomerdä genä, küzgä turı karap, iñ zur tribunalardan «Sez kommunizmda yäşäyaçäksez» dip aldadılar. Annarı 2000 yılda böten keşene dä fatirlı itäbez dip aldadılar. Annarı «Küpme teläsägez, şulkadär irek alıgız» dip väğdä ittelär dä berniçä yıldan soñ barlı-yuklı iregebezne dä tartıp aldılar. Menä bügen tagın halıkka, ilgä bu üzgäreşlärneñ nindi yahşılıklar alıp kilüen, demokratik printsiplarnıñ, halıkara hokuk normalarınıñ bozılmayaçagın väğdä itälär. Mine hätta ildäge däülät korılışınıñ üzgäreşennän, respublikalarnıñ hokukları kısıludan da bigräk däülätneñ üz gracdannarına ışanmavı, üz respublikaların, ölkälären sanga sukmavı, alar belän isäpläşmäve nıgrak räncetä.

Küzlärem belän kürep, küñelem belän sizep toram: bu zakon proyıktın Rossiyädäge böten töbäklär dä, şul isäptän bezneñ parlament ta yaklap tavış biräçäk. Beräülär monı bezneñ berdämlegebez bilgese dip añlatır. Bälki, alar üzlärençä haklı da bulır. Monnan ğasır yarım çaması elek böyek frantsuz yazuçısı Viktor Gyugo isä: «Böten keşe dä bertörle uylıy torgan cirdä, ğadättä, berkem dä uylamıy», — dip äytkän bulgan. Kem belä, bälki, Viktor Gyugo tagın da haklıraktır... Anısın inde vakıt galicänapları kürsäter.

Ägär dä Rossiyä kiläçäktä dä şulay Cirinovskiy, Rogozinnar sızgan yuldan baruın dävam itsä, bezne alda äle tagın da zurrak sınaular kötäçäk. Läkin bez ul sınaular aldında sıgılıp töşärgä, mäşhür şagıyrebez äytmeşli, «vakıtında cirne selkettek, inde bettek, inde bettek» dip küz yäşe sıgıp, ömetsezlekkä birelep utırırga tiyeş tügelbez. Kem niçekter, ä min üz halkıma, respublikabız halkına ışanam. Niçämä-niçä ğasırlar dävamında tarihnıñ iñ katlaulı sınaularınnan da isän çıkkan halık bügen dä yugalıp kalmas, üzeneñ turı süzen äyter, üze saylagan deputatlarga häm däülät citäkçelärenä katgıy taläplären kuyar häm iñ möhime — mädäniyätle, mäğrifätle, tugan telle häm däülätle halık bulıp yäşäü hıyalınnan berkayçan da vaz kiçmäs dip ışanam.

Rossiyä bik tä üzençälekle häm säyer il. Hakimiyätkä kilgän här ilbaşı anda üzeneñ eşen reformalar yasaudan başlıy. Här Prezidentnıñ, hökemdarnıñ üz revolyutsiyäse bula. Şuña kürä dä bezneñ yäşäü öçen, rähät tormış kiçerü öçen birelgän berdänber gomerebez üzebez telägänçä yäşäp tügel, ä kemnärder belän köräşep, kemnärneder ciñep, kemnärdänder ciñelep ütä. Uzgan ber ğasır eçendä genä dä bez inde niçämä-niçä reforma kiçerdek, niçämä-niçä revolyutsiyäneñ kanlı köräşlären uzdık. Meñnärçä, millionnarça korbannar birep bulsa da, şuşı köngä qadär kilep cittek.

Alla boyırsa, monısı da ütär häm bez çirattagı bu sınaulardan da isän-imin çıgarbız dip ömetlänäm.

Çıgışımnı böyek şagıyrebez Gabdulla Tukaynıñ 1908 yılda yazgan häm bügen dä bik aktual şiğri yulları belän tämamlıysım kilä...

Ni kıylırsıñ, haci abzam, totsa mäskäülär yakañ?

Kak tı budeş otveçat tam, totsa mäskäülär yakañ?

Sığmas irdeñ kiñ cihanga, malıña mäğrur bulıp;

Dace v tyurmu sıyarsıñ, totsa mäskäülär yakañ.

Bel, häzer dönya kyafergä häm siña cännät äle;

«Möeminä zindan» bulır ul, totsa mäskäülär yakañ!

2004

Kunak bulıp kilde, huca bulıp kitte...
Tatarstan Milli kitaphanäsendä eşlägän yıllarımda miña Möhämmät aga Mähdiyev belän şaktıy yış aralaşırga turı kilde.

Ni gacäp, yazuçı, şağıyr halkı kitaphanägä siräk yöri. Yazuçılarıbız sanı yözärläp isäplänsä dä, alarnıñ berniçäse genä kitaphanägä kerep kitap ala, ä inde uku zallarında, siräk kitaplar häm kulyazmalar bülegendä könnär buyı utıruçıları ikäü-öçäü genä bula ide. Menä şulay, üz kitapların gına tügel, ä başkalarnıkın da yotılıp ukıgan, borıngı çıganaklarnı, kulyazmalarnı centekläp öyrängän siräk ädiplärneñ berse Möhämmät aga Mähdiyev ide.

Älege oçraşularnıñ bersendä ul miña üzeneñ ber telägen äytte... «Sezneñ yaklardan soñgı yıllarda ädäbiyätka, sänğatkä şaktıy kızıklı icat ähelläre kilde. Sezneñ yaktan çıkkan Rafael Sähäbiyev, Zölfät Häkim, Almaz Hämzinnärne bik tä hörmät itäm. Zamanında ul töbäktä Tacetdin Yalçıgol yäşägän, balalar ukıtkan, icat itkän. Minem şul yaklarnı barıp küräsem kilä, cayın tabıp ber tugan avılıña çakır äle, — dide ul. Annarı, beraz uylanıp torgaç: — minem kitaplarga, kitaphanägä ğaşıyq keşe ikänemne kürep torasıñ, ozaklamıy universitettan kitäm, pensiyägä çıgam. Beraz yal itkäç, sineñ yanıña kilermen äle. Kaläm hakına gına yäşäp bulmas, annarı min öydä genä yata ala torgan keşe tügel, kulayrak berär eş tapsañ, kitaphanägä urnaşır idem. Bälki, faydam da tiyär...» — dip östäp kuydı.

Möhämmät aganıñ berençe telägen ütäü nasıyp bulsa da, ikençesen tormışka aşırırga ölgermi kaldık. Äcäl bezdän citezräk, ölgerräk bulıp çıktı...

Möhämmät abıy belän bezneñ avılga kaytu bik kızıklı da, mäğnäle dä buldı. 1991 yılnıñ zämhärir suık fevral ayında bez avıldaşım Almaz Hämzin belän icat kiçäse — oçraşu oyıştırırga dip avılga kaytkanda, ul Tübän Kama çitendäge karurman eçendä profilaktoriyda beryulı dävalanıp ta, icat itep tä yata ide. Afişada Möhämmät Mähdiyev iseme bulmasa da, bez täväkkälläp anı üzebezneñ kiçägä çakıru öçen enekäşem Rämzil belän Kama buyındagı profilaktoriyga töşep kittek. Ul kirelänep, yalındırıp tormadı: «İnde ike atnadan artık ak käğaz karşında bökräyep utıram, beraz bil yazıp kaytırmın», — dip, bik ciñel rizalaştı.

Bu kiçä avılıbızdan çıkkan ike icat keşeseneñ, yağni mäsälän, Almaz Hämzin belän Razil Väliyevneñ halık karşında hisap totuı kebegräk bulırga tiyeş ide. Sovhoz direktorı Haris Gaynetdinovnıñ bezne kükkä çöyep yazgan dokladı da äzer, maktau süzläre äytergä tiyeşle çıgış yasauçılar da bilgelängän, sähnä artında rayon gazetası belän kaplap kuyılgan büläklär dä tora. Almaznıñ enese avıl sovetı räise Aydar belän minem enekäş Rämzil kiçädä katnaşuçılar öçen sovhoz aşhanäsendä 10—15 keşelek östäl dä äzerläp kuygannar. Ä halkıbıznıñ kürenekle yazuçısı Möhämmät Mähdiyev nur östenä nur bulıp şuşı kiçägä, şuşı mäcleskä yäm östärgä, bezneñ däräcäne tagın da kütärergä tiyeş ide. Kıskası, Almaz belän bez bügen bu kiçäneñ genä tügel, böten avılnıñ hucası, kaharmannarı kebek idek...

Kiçä başlanır aldınnan Möhämmät aga zalga kerep, sovhoz direktorı Haris belän mäktäp direktorı, kürşe keräşen avılı yegete Arkadiy Mihayloviç arasına kerep utırdı. Utıruga uk süz başlap, bolarga sorau artınnan soraular yaudırırga totındı. Ul soraularnıñ iñ kiräklesen, iñ kättäsen şundıy da belep kiterep kuya, avıl citäkçeläre anıñ bar närsädän häbärdar buluına şakkatıp, avız açıp karap toralar da üzläre dä sizmästän äñgämägä kuşılıp kitälär. Berniçä minuttan inde sovhoz direktorı Haris Yäsäviyeviç Möhämmät agaynıñ iñ yakın dustına äverelgän, ul inde süz başlagandagı kebek «äye», «äye» dip, baş kagıp kına utırmıy, mañgayındagı tirlären sörtä-sörtä bähäsläşä ük başlagan ide.

Kiçäne Almaz cır belän açıp cibärde. Cır tämamlanuga, stsenariy buyınça sähnägä sovhoz direktorı menärgä tiyeş. Alıp baruçı isemen äytkändä, ul äle Möhämmät agayga haman närsäder söyli, isbatlarga tırışa ide. İsemen işetkäç, kapıl gına siskänep kuydı da, tunın urındıkka salıp kuyıp, sähnägä kütärelde. Mikrofon yanına kilep baskaç, beraz tın tordı da zalga karap süz başladı.

— Menä bez yazuçı Möhämmät aga Mähdiyev belän avıl hällären söyläşep utırdık äle, — dip alıp kitte ul. — Möhämmät abıy döres äytä: avıl ul duñgız-sarık asrau, igen üsterü urını gına tügel. Avıl ul — halkıbıznıñ, millätebezneñ töp teräge. Tatar avılı bulmasa, tatar milläteneñ böten ruhi baylıgı yukka çıga, çişmäse korıy. Äle kiçä genä Möhämmät abıynıñ «Tornalar töşkän cirdä» kitabın ukıp yattım. Menä yazıp kürsätä ul avıl turında! «Voyna i mir»larıñ ber çittä torsın...»

Şulay dip başlap kitte dä ul kiçä ukıgan kitapnıñ eçtälegen söylärgä totındı. Şaktıy vakıt söylägännän soñ, süzläreneñ haklıgın raslarga telägändäy, sähnägä Möhämmät aganı çakırıp mengerde.

Ä inde Möhämmät aga Mähdiyev söyli başlagaç, moña qadär çış-pış kilep utırgan keşelär dä telsez kaldı. Ul äyterseñ üzeneñ tugan avılına kaytkan da, şuşı zalga iñ yakın dusların, tugannarın çakırıp, alarga üzeneñ yıllar buyına cıyılıp kilgän serlären söyli, alar belän kiñäşä, şatlık-kaygıların urtaklaşa ide.

— Kiçä min profilaktoriyda berniçä agaydan sezneñ avıl turında mahsus soraşıp utırdım, — dip dävam itte ul süzen. — Küpme igen çäçkännär, uñış küpme çıkkan? Mal-tuar asrıylarmı, gaz kergänme, asfalt yullar salınganmı, mäktäbe, klubı, kitaphanäse, mäçete, kibete barmı? Halkı nindiräk? Şunısı söyeneçle: sezneñ avıl turında barı tik yahşı süzlär genä söylädelär miña. Uñgan halık, gorur halık, kiñ küñelle, cor telle halık yäşi Taşlıkta, didelär. Şuña kürä sezneñ avıldan şağıyrlär, cırçılar, kompozitorlar çıguı bik tabigıy häl...

Möhämmät aga bu kiçägä ni öçen kilgänen onıtmagan, ul süz uñayınnan Almaz belän minem turıda matur fikerlär, maktau süzläre äytep ütte. Ämma zaldagı tamaşaçı bezne tügel, Möhämmät agaynı gına kürä, avıl halkı öçen bez inde şağıyr dä, cırçı da, artist ta tügel, ä zamanında at kötep, peçän çabıp, käşäkä sugıp yörgän gap-gadi malaylarga äverelep kalgan idek. Zalda, sähnädä barı tik ber genä yazuçı, ber genä şähes — Möhämmät Mähdiyev kenä bar ide.

Avıl halkı Möhämmät agayga sorau artınnan sorau yaudırdı, cılı yumorga törep birelgän tapkır cavaplar işetkäç, rähätlänep, dönyasın onıtıp kölde, gıybrätle hällär hakında söylägändä hätta kırıs yözle agaylarnıñ da küzlärenä yäş kilde. Şulay säğattän artık sähnä totıp torgaç, ul bezgä küz taşladı da uñaysızlanıp kına, gafu ütenä-ütenä genä zalga töşep utırdı. Sähnägä tagın Almaznı çakırdılar. Ul berniçä cır cırlap, mäzäk söylägäç, min dä mikrofon yanına kütäreldem. Üzem söylim, ä üzem Möhämmät agay turında uylıym. Kürep toram, ber min genä tügel, böten zal anıñ süz tılsımına, anıñ can cılısına oyıp gipnozda utıra. Şulçak, üzem dä sizmästän, kılgan ğamällärem, icat itkän äsärlärem turında süz alıp barası, şiğırlär ukıysı urında, min Möhämmät aga äsärläre, anıñ kitapları, anıñ gıylmi hezmätläre, mögallimlek ostalıgı turında söyli başladım. Şunda gına min zaldagı keşelärneñ küñellärenä açkıç taptım, şunda gına keşelär minem süzläremä iğtibar itä, vakıt-vakıt tuktatıp kul çaba başladılar. Minnän soñ çıkkan Almaz da zalnıñ haläten añlagan ide. «Menä bu cır — Möhämmät aganıñ yaratkan cırı. Min anı häzer halkıbıznıñ kürenekle yazuçısı, avılıbız kunagı Möhämmät aga Mähdiyevkä bagışlap cırlıym», — dip iğlan itte.

Ul könne min Yazuçı belän Ukuçınıñ küñelläre niçek itep kürenmäs ceplär belän totaşkanın, yöräkläre bergä kuşılıp tipkänen kürdem, halık belän aralaşu sängateneñ şahitı buldım, häm Möhämmät aga Mähdiyevneñ çın mäğnäsendä halık ädibe, halık yazuçısı buluına inandım.

Süzemne Milli kitaphanädä Möhämmät aga belän bulgan äñgämäbezdän başlagan idem. Min anıñ berençe telägen ütädem, üzebezneñ avılnı kürsättem. Ul ber kiçkä kunakka kaytıp ta bezneñ avıl halkın mäñgelekkä üzenä ğaşıyq itte. İnde niçä yıllar ütsä dä, äle haman bezneñ avılda anı iskä alıp, sagınıp söylilär, anıñ kitapların, öydän öygä yörtep, çirat torıp ukıylar.

Kiçädän soñ min anı urmandagı yortına — profilaktoriyga qadär ozata bardım. Saubullaşkanda: «Möhämmät aga, avılıbızga kunak bulıp kilgän ideñ, huca bulıp kitteñ», — didem. Cavap itep ul: «Avılıgız da, avılıgıznıñ keşeläre dä bik oşadı. Çakırsañ, tagın ber kilermen, saban tuyıgıznı da kürep kitärmen äle», — digän ide.

Möhämmät aga bezneñ avılnıñ saban tuyın kürergä dä, Milli kitaphanägä kilep eşlärgä dä ölgermi kaldı. Äye, rähimsez äcäl bezdän ölgerräk bulıp çıktı. Ämma imanım kamil, gomere buyı Galicänap Kitapka tabınıp yäşägän ädipneñ ikençe telägen dä üti alsak, ul tiz arada Milli kitaphanäneñ ruhi atasına, bu izge yortnıñ hucasına äverelgän bulır ide.

Korändä äytelgänçä, bez hämmäbez dä bu dönyada kunak kına. Ämma cirgä kunak bulıp kilep tä huca bulıp kitä algannar iñ bähetle zatlardandır. Möhämmät aga näq menä şundıy keşe ide...

2004

Bez Kıtay kalendare buyınça yäşämibez!
Barıgızga da bilgele bulgança, bıyılgı 2006 nçı yılnı Prezidentıbız «Ädäbiyät-sänğat yılı» dip iğlan itte. Ütkän yılnı byudcet kabul itkän vakıtta bez äle bu hakta belmi idek. Häm şuña kürä yıl byudcetına Ädäbiyät-sänğat yılın yugarı däräcädä ütkärü öçen kiräkle finans çıgımnarın salıp kaldıra almadık. Soñ bulsa da uñ bulsın digändäy, bez älege burıçıbıznı 2007 yıl byudcetında iskä alırbız dip ışanam. Çönki ädäbiyät-sänğat ul vakıtlı küreneş tügel, ul yıl sayın kiräk, ul härçak däülät yärdämenä mohtac.

Bıyılgısı yılnı bez Tatarstannıñ «Mädäniyät» kanunına üzgäreşlär kertep, anda ozak yıllar ber urında eşlägän mädäniyät hezmätkärlärenä 20 protsenttan 40 protsentka qadär östämä tüläü hakındagı maddäne östädek, monıñ öçen byudcettan 120 million sum akça bülep bireläçäk. Bilgele, bu zakon proyıktı törle däülät strukturalarında bik zur karşılıklarga oçradı. Älege mäsäläne uñay häl itü öçen üzeneñ sallı süzen äytkän Prezidentıbızga, hökümätebezgä häm Däülät Sovetı Räisenä rähmätlärebezne citkeräbez. Şul uk zakonda mädäniyät-sänğat oyışmalarına grantlar bilgeläü hakındagı maddä dä kabul itelde. Bez aña 130 million sum bireläçäge hakında süz alıp bargan idek. Ämma kiläse yıl byudcetında monıñ öçen ille million sum gına täğaenlängän. Yeget süze ber bulır dip, hökümätebezneñ elek kileşengän summanı tabuınnan bez äle dä ömet özmibez.

«Mädäniyät-sänğat, mäğarif häm fän ölkäsendäge bügengese köndä iñ zur problema nidän gıybarät?» — dip sorasalar, min, hiç tä ikelänmiçä: «Hezmät hakınıñ küläme», — dip äyter idem. Kazan Däülät mädäniyät häm sänğat universitetın tämamlap mädäniyät oyışmasına eşkä kilgän yugarı belemle belgeçneñ 1300–1500 sum hezmät hakı aluı, muzeylarda, mädäniyät saraylarında, kitaphanälärdä, balalar bakçalarında eşläüçe hezmätkärlärebezneñ şundıy hezmät hakına can asrauları hakında tınıç kına söyläp bulmıy.

Soñgı vakıtta bezneñ söylämebezgä «optimizatsiyä» digän ber bik tä hävefle süz kilep kerde. Tatarçaga tärcemä itkändä ul «akça kıskartu», «mäktäplärne, mädäniyät sarayların, başka byudcet oyışmaların yabıp, yäisä ber-bersenä kuşıp, akçanı yanga kaldıru» digänne añlata. Optimizatsiyäne nigäder iñ berençe çiratta mäktäplärdän başlarga buldılar. Bilgele, bu kemgäder zıyan kılırga teläüdän tügel, ä aptıragannan, akça citmägännän eşlänäder. Ämma mondıy katlaulı mäsälälärne häl itkändä, kat-kat uylap, cide kat ülçäp, ber kat kisep eşlärgä kiräkter.

Komitetlarda byudcet proyıktı hakında süz alıp barganda, bez İqtisad ministrlıgınıñ tagın ber yañalıgına tap buldık. Kiläse yıldan başlap teatr ähelläre üzläreneñ hezmät haklarınıñ 40 protsentın byudcettan tügel, ä üzläre «akça» eşläp tabarga tiyeşlär ikän. Zamanında bez byudcet dairäsendä eşläüçelärneñ hezmät hakı däülät tarafınnan yaklangan-garantiyälängän maddä, rusça äytsäk, «zaşişennaya statya» dip iğlan itkän idek. Sänğat ölkäsendä, teatrda çumara da, korruptsiyä dä, maltabarlık ta bula almıy. Yä, äytegez äle, Şäükät Biktimerov yäisä Rinat Tacetdinov bügen niçek itep üzenä-üze hezmät hakı eşli alsın?! Alar köne buyı repetitsiyädä, kiçen teatrda. Ä inde professional icat ähellärennän kürä torıp şabaşniklar yasarga teläü, şunı räsmi töstä täqdim itü — berniçek tä bezneñ däülät säyäsätebez bula almıy.

Yazuçılarnıñ, curnalistlarnıñ, kompozitorlarnıñ, rässamnarnıñ gonorarları da, «torgınlık çorları» belän çagıştırganda distälägän märtäbä kim. Ä gonorar — alar öçen şul uk hezmät hakı bit ul.

İqtisad ministrıbız kiläse yılnı respublikada urtaça hezmät hakınıñ un meñ sumnan artıp kitäçäge hakında iğlan itte. Kemneñ, närsäneñ urtaçası soñ ul? Mädäniyät hezmätkärläreneñ urtaça hezmät hakı — öç meñ sum çaması, mäğariftä — dürt meñ, bankirlarda — bezgä bilgele bulganı — utız meñ, ayına million sum aluçılar da bar. Kiläçäktä mondıy urtaça statistika belän keşe köldermiçä genä, «mädäniyättä şulkadär», «mäğariftä şulkadär», «eşmäkärlärneke şulkadär» dip, real sannar belän söyläsägez ide. Söyläü genä tügel, respublikabızdagı halıknıñ tormış däräcäsen kaygırtu, hezmät hakın arttıru öçen konkret çaralar kürü bezneñ hämmäbezneñ dä töp burıçıbız bulırga tiyeş.

Bezne şulay uk cirle üzidarä sistemasına küçkän mädäniyät-mäğarif oyışmalarınıñ yazmışı da bik nık borçıy. Elek däülät yaklavı arkasında gına eşläp kilgän mäktäp-kitaphanälärebez, meditsina punktlarıbız, balalar bakçalarıbız beräm-beräm yukka çıkmasmı? 5 oktyabrdäge parlament tıñlaularında Çistay hakime üz rayonında inde berniçä klubnıñ, kitaphanäneñ häm mäktäpneñ yabıluı hakında açınıp söyläde bit. Bügenge köndä yözlägän mäktäplärneñ, mädäniyät yortlarınıñ, kitaphanälärneñ cimerek buluı hälneñ nikadär katlaulı ikänlege hakında söyli. Avılga investorlar kilüe ber yaktan bik äybät. Alar avılga yaña tehnika, yaña tehnologiyä alıp kilälär. Ämma investorlarga iñ berençe çiratta mäğarif, mädäniyät, halıknıñ ruhi baylıkları tügel, ä matdi tabış, matdi baylık kiräk. Eşlär bolay barsa, avılda äkrenläp sotsial-kultura obektları yukka çıgıp, eşsezlär sanı artıp, halkı taralıp, bik küp yortlarnıñ täräzäsenä takta kadaklanırga mömkin. Ä avıl bezneñ öçen igen üsterü, sıyır-sarık asrau urını gına tügel, avıl — bezneñ halkıbıznıñ ruhi nigeze, çişmä başı. Avıllarıbıznı, dimäk, halkıbıznı saklap kalu häm bötäytü öçen bezgä «Tatarstan avılların sotsial-iqtisadi yaktan üsterü buyınça komplekslı däülät programması» kabul itärgä kiräkter.

Monnan ike yıl elek Tatarstan Mäğarif ministrlıgınıñ iseme Mäğarif häm fän ministrlıgı dip üzgärtelde. Ämma 2006 yılgı byudcetta ministrlıknıñ fän öleşenä totılaçak çıgımnarına akça karalmadı. Bıltır bezneñ komitet bu turıda süz kuzgatkaç, äle ministrlıknıñ fän öleşeneñ strukturası da formalaşmagan, fän öleşe eşli başlagaç, byudcetka kerteler, didelär. Läkin kiläse yılgı byudcet proyıktına da ministrlıknıñ fän öleşenä finans karalmagan, dimäk, ministrlık 2007 yılda da fän eşläre belän tiyeşle däräcädä şögıllänä almayaçak. Bez byudcet proyıktın eşläüçelärdän bu mäsäläne iskä aluların sorıybız.

Elnıñ yılında Tatarstan Fännär akademiyäse gayät zur fänni potentsialı bulgan fänni oyışmalarnıñ tulı köçenä eşli alırlık finans mömkinlekläre bulmavı turında äytep kilä. 2007 yılgı byudcet proyıktında da fänne üsterü öçen citärlek akça karalmagan. Ayırım alganda hezmätkä tüläü öçen 13 million 653 meñ sum, Rossiyä Federatsiyäse hökümäte kararı nigezendä hezmät hakın dävamlı räveştä arttıru öçen 10 million 530 meñ sum, fundamental ezlänülär ütkärü öçen 38 million 500 meñ sum, ere innovatsion Mega-proyıktlar öçen 60 million 500 meñ sum akça kiräk. Şunsız ğalimnärebez kiläse yılda tulı köçkä fänni eşlär başkara almayaçak. Ä inde fängä birelgän ber sum akçanıñ berniçä yıldan yözlägän sum bulıp kire kaytaçagı barıbızga da mäğlüm.

Tatarstan Respublikasında tellärne üsterü buyınça Däülät programmasında «Yaña ğasır» teleradiokompaniyäse çit illärdä häm Rossiyädä tatarlar tuplanıp yäşi torgan töbäklärdä häbärçe punktları açarga tiyeş digän bülek bar. Ämma alarnı açu öçen yılnıñ yılında byudcetta akça karalmıy. Bez yıl sayın bu mäsäläne kütäräbez. Läkin byudcet proyıktın eşläüçelär ul süzlärgä kolak salmıylar. 2007 yılgı byudcetta da bu eşkä akça birü küzdä totılmagan. Teleradiokompaniyägä Tatarstannan çittä dürt häbärçe punktı açu öçen 16 million 800 meñ sum akça kiräk.

«Yaña ğasır» teleradiokompaniyäsenä 2007 yılgı byudcet näq 2006 yılgı byudcet külämendä, yağni 150 million akça bilgeli. Ä bit byudcet proyıktında 2007 yılga başka oyışmalarga 17 protsent indeksatsiyä karalgan. Teleradiokompaniyägä birelgän çıgımnarda bu sannar iskä alınmagan. Ä inde bügenge köndä üze dä avır häldä bulgan tatar telendä tapşırular oyıştırıp akça eşläü — mömkin bulmagan närsä. Kiresençä, tatar tele, tatar tapşıruları üzläre yärdämgä mohtac.

Hörmätle cämäğat! Hodayga şöker, bezneñ respublikabız İdel buyı okrugında da, böten Rossiyä külämendä dä töşep kalgannardan tügel. İqtisadıbız da yıldan-el ternäklänä bara. Avıl hucalıgıbız da, hämmäbezne söyenderep, yılnıñ yılında mul uñış cıya, şähärlärebez, kayber avıllarıbız da äkrenläp tözeklänä. Ämma halıkta «Yahşılıknıñ çige yuk» digän äytem bar bit. Häzer inde bezneñ tagın da yahşırak — Evropa däräcäsendä, Evropa standartlarında yäşisebez kilä. Soñgı yıllarda respublikabızda «Buldırabız!» digän şigar-lozung populyarlaşıp kitte. «Buldırabız!» digän süzne yäşlär genä tügel, çal sakallı babaylar da kütärep aldı. Bu inde bezneñ halkıbıznıñ gayräte, potentsial köçe turında söyli. Ägär dä bez şul köç-kuätebezne faydalı eşlärgä cigep, respublikabız tabışın könnän-kön arttıra barsak häm üz baylıklarıbıznıñ küpçelek öleşen üz halkıbız mänfäğatlärenä totuga ireşsäk, kiläçäktä byudcet bäleşe tiräsendä bolay yalmanıp-yalvarıp, telänep tä yörmäs idek.

Byudcet mäsäläsen karaganda, komitet utırışında min ber citäkçebezgä: «Bez bıyıl nindi yılda yäşibez?» — dip sorau birgän idem. Ul, ike dä uylamıyça: «Et yılında», — dip cavap birde. Annarı: «Ä kiläse yıl Duñgız yılı bula», — dip tä östäde. Äye, çınnan da, Kıtay kalendare buyınça bez bıyıl et yılında yäşibez. Ä Tatarstanda — Ädäbiyät-sänğat yılı. İşetep belüemçä, kiläse yılnı häyriyäçelek ölkäsenä bagışlau turında fikerlär bar ikän. 2007 yıl byudcetı proyıktın ikençe ukılışka äzerlägändä, hökümät ähellärebez häm deputatlarıbız tözätmälärne Kıtay kalendare buyınça tügel, ä Tatarstan kalendare buyınça äzerläsälär, bez alarga bik tä rähmätle bulır idek.

2006