Professor

Hikäyä

Miña anıñ kem ikänlegen äytä tordılar. Işanmadım. Yuktır, didem, ul andıy bulmas. Fän keşese hakıykat yuldaşı bit! Ämma härvakıtta da alay uk tügel ikän şul äle ul!
Soñgı könnärdä bulıp uzgan vakıygalar minem küzemne açarga bulıştılar. Işanası kilmi ide, älbättä.
Ul berkönne üze şaltırattı. Ğadätençä mine ğayeplärgä tırışıp süz başladı. Ahırınaça tıñlap beterdem. Küñelendägesen tämam tügep betersen äle diyäräk aşıktırmıyça häm büldermiçä tıñladım. Kapkınıma töşkän koş balası kebek bärgälände. Üz mantıygın uylap betermägän ideme, här äytkänenä inkar bularak yañgıragan süzläreneñ karurmanına, bara-tora, üze ük kerep adaştı.
Belä idem, dönyalıkta öç törle ğalim bar, imeş: berläre — gıylem häm akıl iyäläre, ikençeläre — gıylem iyäläre, ämma akılları kamil tügel, öçençeläre — gıylemnäre çamalı buluga karamastan, akılları kuätle, dip. Üzem dä şaktıy yıllar ğalim-golamä arasında kaynaştırgalap, yağni ber pärämäç hälendä peşep citlegep, alarnıñ härkaysınıñ kemlegen häm nindilegen çamalıym kebek. Ämma kemleklärenä karata kuygan bäyäläremne kıçkırıp äytmäskä tırışam, totıp aşauları bar, Allah saklasın!
Alar üzläre dä şundıyrak tügelme?
Ämma ser kapçıkların adäm balası çişep cibärüçän, eçendäge baylıkların kürsätergä yaratuçan bulganlıktan, açılalar da kitälär, açılalar da kitälär ikän ul. Bu häl akıllarınıñ zägıyflegennän tügel, sabırlarınıñ tökängän buluın da monda ğayeplärgä yaramıy, bälki dä maktana belü hikmätennän kiläder!
Ägär dä fänneñ här süze soñgı hakıykat bulıp urnaşa kalsa, keşe Ayga qadär oça almagan bulır, ğalämgä dä HH ğasırda gına tügel, ällä kayçan uk çıgar, annan kire äylänep kaytır, bu ğalämätläre belän üzen hikmäti Hoda zatlar sıyfatında yöreter ide. Ä hakıykatkä yırak, bik yırak...
Fänneñ üseş tarihı açışlardan gına da, üz hataların tözätä barudan da gıybarät. Ämma bu avır protsess. Fänne akrın üsä, dibez. Çönki anda buınnar almaşı çeterekle, ozak, katlaulı şartlarda bara. Ğalim bulıp citlegü öçen genä dä bik küp kiräk. Bu protsesska küplärdä tanılırga omtılu teläge kilep kuşıla häm mökatdäs eşkä komaçaulık itä başlıy.
Yarar, fälsäfäne kaldırıp torıyk, ul barıber hakıykatneñ bar yagın da açıp häm añlatıp beterä almas. Süz başına äylänep kaytıyk.
Äye, hikmät şunda ide, kemnärgäder kötmägännärendä yäşen suktırganday vakıtlı matbugatta ber mäqaläm çıkkan ide. Ul hakıykatkä hezmät itü telägem belän yazılganlıktan, namusım da tınıç kaldı. Döresräge, mindäy pärämäçneñ gorurlık hise dä yözenä çıgıp, äle yaña gına tabadan töşkändäy üzemne toydım.
Menä şunda inde hörmätle professor äfändebez miña şaltırattı:
— Nigä çıgardıgız inde ul mäqalägezne? Keşene nindi hälgä töşeräsez? Aşıgulık belän yazılgan dip aklansagız gına...
Süzlär tezmäseneñ iñe çigennän çıktı, öç tapkır äytkännäre bişkä-altıga aşıp, ul şaktıy kabatlanıp, avır fiker söreşeneñ dıñgırdık arbasın çokırlı-taşlı häylä yullarınnan yörette. Närsä äytergä telägäne añlaşılıp tora ide. Üzen büldertergä, näfsemne süzgä kertterergä tırıştı. Miña barı tik tıñlap beterergä genä nasıyp ide. Yazgannarım başınnan ahırına qadär hakıykattän genä torganlıktan, namusıma da köç kilerlek bulmadı. Min barı tik:
— Yuk, alay diyä almıym. Mäqaläm ozak, aşıkmıy, tınıçlık hökemendä çagımda yazıldı. Matbugatta bastırılmıyça niçä yıllar yattı. İnde hakıykat kiräkkä genä halık küzenä täqdim ittelär anı,— dip, tınıç kına cavap birdem. Eş eşlängän, süz äytelgän, inde dönyanı su bassa da mindäy ürdäkkä Nuh köymäse kiräk bulmayaçak ide.
Ämma hörmätle professorıbız bu cavabımnı enälären kabartıp kabul itte. Hätta kızıp ta kitmäkçe ide, talpınıp karadı. Ä min haman da küñelemne bozmaska tırıştım. Sabır kanatım kiñ cäyelde. Küñelem şularnı iñemnän töşermi, üzemne şäfkat kügendä cäyrätte.
— Kiräkmäs ide... döreslek... hakıykat dip, ä beläsezme soñ?..
Hörmätle professorıbız nider äytergä teli, minem dä anıñ kebek ük professor häm fännär doktorı buluımnan bigräk, yäşlegemne, yäşlärebez ayırması utızlar çaması ikänlegen iskärtkändäy itä. Tel töbe añlaşıla: yäşlek hatasız bula almıy, imeş, yäşlek şulay aptıratuçan inde ul!
Belmim inde, hakıykat kartlıkta buladırmı, yäşlektäme?..
Şulay da äytmi kalıp ta bulmıy, ul mäqaläm yazılgannan birle, dönyaga çıgarılmıyça, biş yıllap vakıt ütte. Min anıñ hakında onıtıp betermäsäm dä, matbugatta bastırılıp, halıkka citkerelmäve öçen beraz cäzalanu hislären dä küñelemdä kiçerä idem. Çönki küptännän ük bötenläy dä yalgan häm ğalim-golamäne genä tügel, haklıktan halıknı adaştıru häm safsatada ukuçılarnı butau maksatında ber “olpat” ğalimebezneñ kısır mäqaläse “Şähri Kazan”da dönya kürgän, ul gäcitneñ sähifälären küz aldımda karaltırga ölgergän ide. Häm menä şul mäqalä inde minem yazmamda tulısınça tänkıyt utına alındı, häm dä şuşı uk matbugat organında basılıp çıktı. Ä süz uñayındagı hörmätle professorıbız isä, tege “olpat” ğalim äfändegä Nuh köymäse bularak yallanıp, bu mäqalä uñayınnan miña şaltırattı. Citmäsä, ber yıllap ta äüvälräk tügelder, tänkıyt karmagıma häzer sukır şırtlaka kebek kapkan häm şärä hälendä yarga ırgıtılgan tege “olpat” ğalimebezgä dan cırlagan olug ber mäqalä-äñgämä dä şuşı uk gäcittä sähifä tutırıp urın algan ide. Yağni, mäsälä artıgı belän katlaulanu tösen alıp, “olpat” ğalimebezneñ borını küklärdä säfär kılgan çaklar tügel ideme? Ä minem mäqaläm käyefenä huş kilgänder, disezme? Borınına sugıp, küklärdän işep töşer äle sin keşene? Meskenem!
Bolarnıñ barsın da añlap, äüväle hörmätle professorıbız aldında gafu ütenergä tiyeş idemme? Ä annarı tege “olpat” ğalimnän? Äye, sez haklı diyäräk läbbäykä totıymmı? Safsataga, yalganga hezmät itimme? Şuşı räveşle Şaytan yalçısına äverelimme?
Härhäldä professor äfände mine şuña taba etärde. Kuät häm gayräten kızganmadı.
— Gafu itegez, min sezneñ belän bu oçrakta tulısınça kileşä almıym,— dip, süzemne nokta belän tämamlarga telädem.
Şuşı süzläremne telefonınnan işetüenä, hörmätle professor äfändem:
— Yarıy inde, gafu ütenüegezne kabul itmi bulmas!— dip, süzläremne üzençäräk borıp, üz safsatasında akılı butalu arkasında minnän işetkännären dä şunıñ eçendä tugılap mataştırdı. Telefon özelde.
Miña barı: “Ya Hodayım, bolar mäqalämneñ eçtälegenä bötenläy dä töşenä almagannar ikän, meskenkäylär!”— dip oftanırga gına kaldı. Ällä akıllarına ütkänneñ küñellärenä barıp citüe öçen dä vakıt kiräk mikän? Häyer, ğalim-golamäneñ dä arasında törlelär bula!

Fevral-avgust, 2003.

Click or select a word or words to search the definition