Poşmas Häyretdin

(hikäyä)
Kara sakalıñ kayda barsañ da artıñnan kalmas, digändäy, Häyretdin öçen “Poşmas” kuşamatı näq änä şul “kara sakal” buldı inde. Kayda gına barmasın, kemnär belän genä aralaşmasın, anı härkayda “Poşmas” dip atadılar. Döresen genä äytkändä, anıñ imän töbe şikelle yuan häm avır gäüdäsenä, salmak kına häräkätlärenä bu kuşamat yabışıp ta tora ide kebek.

Başta Häyretdinne anası Höbäybä karçık şulay atadı.

- Äy, balam, balam. Kemgä ohşap şulkadär poşmas can bıldıñ ikän sin? Atañ märhüm dä andıy tügel ide bit soñ. Üzem dä, allaga şöker, ber eşkä totınsam, keşelärneñ islären-akılların cibärep eşlim. Maktanıp äytüem tügel, teläsä nindi eşne yalt itep kuyam, - dip tirgi torgan ide ul anı. Bälki änä şunnan işetep kalıptır, başta avılnıñ bala-çagaları, tora-bara olı keşeläre dä Häyretdinne “Poşmas” dip, “Poşmas Häyretdin” dip atap kittelär. Hatını Äminä dä anı:

- Äy, Poşmasım! Poşmasım la minem! - dip irkäli. Ä inde açuı kilgän çakları bulsa:

- Äy, Hodayım, poşmas ta inde sin, Häyretdin. Azrak dönya-tormış turında kaygırtır ideñ, - dip üpkäläp äytä torgan ide.

Häyretdingä sugışka qadär ük üz avıllarınnan çitkä çıkkalarga turı kilä ide. Mäsälän, akça eşläü häm ğailäsen kiyem-salım belän täemin itü öçen kışkı buş aylarda ul şähärgä eşkä bargalıy ide. Kayandır işetep kalıpmıdır, Häyretdinne monda da “Poşmas” dip atıylar ide. İkençe yıllarda kilgändä anı:

- E-e, ütkän yılgı tege Poşmas yeget ikänsez, - dip yagımlı gına yılmaep karşılıylar ide. Häm rähätlänep üzläre belän ber brigadada eşlärgä öndilär. Häyretdinneñ köçle buluı, ike-öç keşe kütärä almaslık kapçıklarnı yalgız üze kütärep yörtüe iptäşlären añar yakınlaştıra ide.

Häyretdin Vatan sugışınıñ başınnan uk Kızıl Armiyä safına çakırıldı. Monda da, niçekter, şulay başlanıp kitte: uyın-kölke vakıtında iptäşläre aña yış kına “Poşmas Häyretdin” dip ıçkındırgalıylar ide. Läkin añardan kölep tä, açulanıp ta, anı kimsetep-mıskıl itep tä äytelmi ide bu. İptäşläre Häyretdingä ayırım ber hörmät belän, anı ayıruça olılap karıylar ide. Bigräk tä frontka kilgäç, Häyretdinne olılap häm hörmät itep karau könnän-kön arta bardı. Anıñ sugışta kürsätkän batırlıklarına soklanıp häm duslarça uyın-kölke itep:

- Äy, Poşmas Häyretdin dä inde. Kiçä kiräklären birde soñ nemetslarnıñ, - dilär ide anıñ iptäşläre. - Äye-äye, berüze biş nemetsnı “pır” tuzdırıp kuıp bara yegetem. Ber dä “Poşmas” ikän bu dip uylamassıñ. Kua torgaç, berseneñ itägennän eläkterep aldı. Ä tegeneñ külmäk itäge Häyretdinneñ kulında özelde dä kaldı. Nişläp avtomattan gına atıp yıkmıy bulır inde. Tege nemetsnı kua da kua bit bu. Kıska, yuan ayakları belän ayu kebek lap-lap kilep çaba birä malayıñ. Nemetsı nemetsmı siña tagın: baskıç qadär ozın, şüräle barmagı kebek näzek. Bara-bara, küzlegen dä atıp bärde bu nemets... Läkin Häyretdin barıber kuıp citte bit üzen. Çäçenä ürelä, läkin buyı citmi bit Häyretdinneñ. Vallahi dip äytäm, sikerä bu. Şulay itep, tuzgıp betkän cirän çäçennän urap totıp aldı da, cirgä böterep saldı tegene.

Mondıy söylänülärgä Häyretdin hiç tä açulanmıy. Kiresençä, tämäkesen akrın gına suırıp, küñelle genä ber tös belän yılmaep utıra birä.

Ämma Häyretdinneñ dä poşınır çagı bar ikän şul. Bez üzebez monıñ şahite buldık.

Monnan cide ay elek Häyretdin yaralanıp gospitalğä kitkän ide. Adresı alışınu arkasında, ul näq altı ay buyınça öyennän hat ala almagan. Yañadan çastka, elekke iptäşläre yanına äylänep kilgäç tä ber aydan artık hat ala almıyça yörde. Cide ay buyınça yödän hat bulmau - soldat öçen şaktıy avır borçu inde ul!

Läkin mäsälä şunda ki, öyennän hat almauga da karamastan, Häyretdinneñ hiç tä eçe poşmıy ide. Ul elektän dä hatnı siräk häm kıska yazarga yarata ide. Ägär dä yılga ber ozın hat yaza ikän, anı iptäşlärenä kürsätep:

- Hatınnıñ käyefe kilsen dip äyttem äle, bu yulı hatnı ozın itep yazdım, - dip söylänä. - Hatın monı ukıp kuanır inde. Üze şuşıñardan ike öleş ozın itep yazmasa, kolagımnı kisärgä birim ägär.

Bu süzlärne ul ayırım ber gorurlık belän häm maktanıp äytä. Anıñ kör tavışınnan, üz-üzen şulkadär poşınusız totuınnan: “Hatınnarnıñ ışanıçsızlıgı, alarnıñ irlärenä hıyanätçel buluları turında närsä genä söylämäsennär, bolarnıñ berse dä miña kagılmıy. Minem hatın bötenläy başka kalıptan”, - digän mäğnä añlaşılıp tora ide. Häm çınnan da, ber ozın hatına karşı Häyretdin öç-dürt ozın hat alıp ukıy. Mondıy vakıtlarda anıñ hatını ayıruça kütärenke küñel belän, çınnan da kuanıp-kuanıp yazgan bula ide. Avıldagı hällärne dä, öydäge häl-ähvällärne dä bäynä-bäynä häbär itä. Ulı Häydär belän kızı Hädiçäneñ niçek-niçek uynauların, ataların niçek sagınuların häm anıñ isän-sau kaytuın niçek kötülären - barısın da, barısın da belderä. Häyretdin, üz-üzennän kanäğat kenä ber yılmayu belän, hatını Äminädän kilgän hatlarnı da iptäşlärenä kürsätä:

- Äyttem bit min sezgä, irenmiçä ber ozın hat yazıp salgan idem, hatınnıñ bötenläy käyefe kilgän, - di ul.

- Yahşı ir atın maktar, yaman ir hatının maktar, digändäy, sin dä cülärneñ dä cüläre ikänseñ, Häyretdin agay, - dide bervakıt Mortaza anıñ süzlärenä karşı. - Haman da şul Poşmas Häyretdinlegeñä barasıñ. Yögänsez atka, irsez hatınga ışanma, dilär bit.

Tagın ber sugışçı iptäşlärenä kaşların sikertep, küzlären kıskalap aldı da:

- Işan sin hatınnarnıñ ozın itep hat yazularına, - dip şayartıp kuydı. - Süzne satıp almıy iç ul halık.

Läkin Mortaza tege sugışçınıñ süzne uyın-kölkegä borıp cibärergä teläven yaratmadı. Hatın-kızlar turında Mortaza şayartıp kına söylärgä telämi ide. Bu hakta ul çınlap häm çiksez ber açu belän söyli. Bigräk tä Häyretdinneñ şulkadär tınıç tabiğatle buluın häm ike süzneñ berendä hatını Äminäne maktavın işetergä dä telämi ide. Läkin monnan ber yıl elek Mortaza andıy tügel ide. Kiresençä, ul çaklarda Mortaza şul uk Häyretdinneñ tınıç tavış häm salkın kan belän söylägän süzlären rähätlänep cüpli, anıñ hatını Äminädän kilgän hatlarnı küñel birep häm kabat-kabat tıñlıy ide.

Monnan ber yıl elek Mortaza hatını Fatıymanıñ irgä çıguı turında hat aldı häm änä şul vakıttan alıp ul irlärneñ üz hatınnarın maktap söyläven yaratmas buldı. Bigräk tä Häyretdinneñ bu mäsälädä artık tınıç kanlı buluın Mortazanıñ cene söymi ide. Aña Häyretdin yüri şulay söylänä, Mortazanıñ açuın kiterü, anıñ avırtkan cirenä kagılu öçen şulay maktana kebek toyıla ide. Mortazanıñ añlavınça, Häyretdin anıñ turında, äyterseñ lä: “Mortaza ul üze naçar bulganga hatını anı taşlap kitkän”, - dip uylıy, tik ul qadäresen äytep kenä betermi kebek ide.

Menä häzer dä Mortaza Häyretdingä çiksez ber açu belän karap utırdı. Anıñ elektän dä kalın öske irene kinät kenä kabarıp-küperep kitkändäy buldı. Ere-ere sargılt teşläre yämsez genä yaltırap toralar ide. Äyterseñ lä, hatının maktap söylägän öçen, Häyretdinne änä şul sargılt teşläre belän çäynäp taşlarga äzer tora ide ul. Häm ul älege şayartıp söylägän soldatnıñ süzlären çınga alıp:

- Äytmä dä. Küpne söylägän, küpne yazgan hatınnarga bigräk tä ışanma inde sin, - dide.

Ozak vakıtlar öyennän hat almıy torgaç, iptäşläre Häyretdinne bigräk tä şayarta başladılar.

- Yegetlär, Häyretdinneñ maktaulı hatını häzer hat ta yazmıy başladı inde, - dilär ide alar.

Mortaza isä, bötenläy kanatlanıp kitep:

- Äyttem bit min, äyttem bit. Işanma sin hatınnarga, alarnıñ färeştämen digänenä ışanırga yaramıy, - diyä ide.

Läkin Häyretdinneñ moñar da ise kitmi, hätta eçe dä poşmıy ide. “Dönya bulgaç, törle häl bulırga mömkin. Bälki, minem hatlar barıp citmi torgandır”, - dip uylıy ide Häyretdin. Ägär dä Mortazanıñ süzläre küñelenä şik-şöbhä sala başlasa: “Yarıy, hatın yazarga da telämäsen. Äni belän señel ni öçen yazmıylar alay bulgaç? Älbättä, alar yazmıyça kalmaslar ide inde”, - dip yuana ide.

Ber könne Mortaza Häyretdinnän:

- Hatınıñ çınnan da irgä çıkkan bulsa? Sin inde, Häyretdin agay, akılsız tügelseñ, mäsäläneñ bu yagın da uylap kara äle. Çınnan da, hatınıñ sine taşlagan bulsa, sin nişlär ideñ? - dip soradı.

Häyretdin, kiñ sarı kaşların cıyırıp, kalın cilkäsen tartıp kuydı. Azrak uylap algannan soñ:

- Çınnan da şulay bulsamı? Çınnan da şulay bulsa, moñar minem eçem dä poşmas, yörägem dä köymäs ide. Tik ul turıdan-turı äytep yazsın gına miña. Ällä min hatın taba almammı? Gomerem bulıp isän-sau kayta alam ikän, miña menä digän yäp-yäş kızlar tabılaçak.

Cide ay tulıp sigezençe ayga çıkkanda, Häyretdin beryulı ike hat aldı. Hatlarnıñ ikese dä Sacidä señlesennän ide. Hatlarnıñ ikesendä dä Sacidäneñ üzennän, änise Höbäybä karçıktan, Häyretdinneñ dürt yäşlek kızı Hädiçädän sälam bar. Ulı Häydärdän berençe hatta sälam kuyılgan, ikençesendä yuk ide. Hatını Äminädän isä, ni öçender, ike hatnıñ bersendä dä sälam äytelmägän.

Hatlarnı ukıy başlagaç ta Häyretdinneñ ap-ak yöze kara yanıp, kügärep kalganday buldı. Anıñ küz aldına Mortazanıñ yaltırap torgan ere-ere sargılt teşläre kilep bastılar, kolak töbendä anıñ çäneçkele süzläre yañgırap torganday buldılar. Äyterseñ lä, Mortaza Häyretdinneñ kolagına üzeneñ kalın irennären teräp: “Işanma sin hatınnarga, alarnıñ färeştämen digänenä dä ışanırga yaramıy!” - dip kıçkıra ide. Häm Häyretdin: “Äminägä närsä buldı ikän soñ? Señel ni öçen añardan sälam kuymagan?” - dip uyladı. Aşıga-aşıga hatnı ukuın dävam itte. Läkin ukıgan sayın fikere çuala gına bardı, añlaşılmauçılık köçäygännän-köçäyä genä ide. Berençe hattan Häyretdin bernärsä dä añlamadı. Ä menä ikençe hatta, Häyretdinneñ añlaganı buyınça, mäsälälär azrak açıla töşä ide. İkençe hatta:

“Abıy, Hädiçä señlem üzebezneñ yanda, ätigä minnän dä sälam dip, östäl äylänäsendä yögergäläp yöri. Üzem rayon üzägennän kaytıp-kilep yörim, öydä äni belän Hädiçä señlem genä bulgaç, alarnıñ üzlären genä kaldırıp bulmıy. Abıy, bu hatnı yazgan vakıtta Häydär enem Kimedä ide. Oktyabr bäyrämenä änise yanına kunakka kitkän ide. Abıy canım! Doşmannı ciñep, tizräk kaytuıñnı bik tä kötäbez...” - dip yazılgan ide.

Häyretdin kaygısın iptäşlärennän yäşermäde. Hatnıñ ikesen dä alarga ukıp kürsätte. İptäşlärennän berse:

- Kime digäne ber avılmı inde? - dip soradı.

- Äye, bezneñ avıldan tugız çakrımda.

Tege kızılarmeets telen şapıldatıp kuydı:

- Kara sin anı, balaların karçıkka kaldırıp, üze irgä kitep bargan ikän, ä!

Mortaza da şunda ide. Ul:

- Äyttem bit min! Bar, ışan sin alarga, - dide.

Läkin bu yulı Mortaza Häyretdinne üçekläp söylämi ide inde. “Beläm, tugan, beläm, bik avır häl. Üzemneñ dä başımnan kiçkän hällär bolar”, - digän şikelle itep, Häyretdinneñ hälen añlap, anıñ kaygısın urtaklaşu teläge belän söyli ide. Şulay uk Häyretdingä dä Mortazanıñ teşläre, elekke kebek, yämsez bulıp kürenmilär ide inde.

Häyretdin, kiçkä qadär küñelsezlänep, başın tübän iyep yörde. Eçe poşıp, tön buyınça yoklıy almıy çıktı:

- Hay-hay-hay, Äminä, min sinnän monı kötmägän idem, - dip uftana ide ul. - Menä siña kiräk bulsa, ä! Ay, ulım, ulım! Ay, Häydärçegem minem. Alarga kunakka barganday itep yöri ikän, mesken bala.

Bervakıt Mortaza uynıy-kölä genä bolay dide:

- Häyretdin agay, sin bit äle yäp-yäş kızga öylänmäkçe ideñ. Hatın irgä kitte dip äytep, şulkadär borın töşerergä yarıymı soñ. Üzeñ äytmeşli, menä digän kızlarnıñ mañgaylarına çiyertä-çiyertä saylap öylänerbez äle.

Häyretdin, keşelärgä ayırım ber täesir itä torgan yuaş häm moñsu tavış belän suzıp:

- Äy, tugan, tugan! - dide. - Hatınıñ, bala-çagalarıñ belän tigez genä tormış itügä citmi inde ul. Şunıñ östenä, anıñ oyatsızlıgın äyt äle sin, hatınnıñ min äytäm. Min monda şar sugıp, uynap yörmim läbasa. Başına tay tipmägän bulsa, ul azrak şunı uylarga tiyeş ide.

Şulay itep Häyretdin öçen kaygılı-poşınulı könnär başlanıp kitte. Hatını häm balaları turında uylagan, alarnı isenä töşergän sayın, Häyretdinneñ kaygısı arta, poşınuı köçäygännän-köçäyä bardı. Andıy sabır tabiğatle keşe kaygını da avır kiçerä ikän. Berniçä kön eçendä anıñ yözenä zäğfran sarısı töşte. Kuyı zäñgär küzläre zur bulıp, kızganıç räveştä yuaş häm uyçan bulıp kaldılar. Niçekter, anıñ üzenä tapşırılgan eşne ütävendä dä sülpänlek çagıla başladı.

Ahır kilep, batalon komandirınıñ politik eşlär buyınça urınbasarı, Häyretdinne üz yanına çakırıp, anıñ belän ozak kına söyläşep utırdı. Häyretdingä kilgän hatlarnı kabat-kabat ukıtıp häm rusçaga tärcemä itterep karagannan soñ:

- Monda berär añlaşılmauçılık bulırga kiräk, - dide ul. - Hatınıgıznıñ irgä çıguı turında ber süz dä äytelmägän iç bu hatlarda.

- Andıy naçar häbärne üz tuganıña belderüe dä kıyın şul ul, iptäş kapitan, - dide Häyretdin. - Bolay da añlaşılganga kürä yazmagandır ul anı.

- Şulay mikän? Bu turıda uylap kararga kiräk. Küptän tügel genä ber hat yazgan idem, digän urını bar tügelme? Ul hatın aldıgızmı soñ?

- Yuk, iptäş kapitan.

- Şulay, şulay, monda närsäder añlaşılıp citmi, - dide kapitan. - Annan soñ, zamanı alay ciñel-cilpe genä uylap eş itä torgan zaman tügel bit anıñ. Üzegezneñ söylävegezgä karaganda, hatınıgız monı añlıy torgan bulırga ohşıy. Sugışka qadär yahşı, küñelle torgansız. Akılı bulgan hatın anı da onıtmaska tiyeş.

Kapitan süzennän tuktalıp tordı, häm zemlyanka eçen tirän tınlık kapladı. Bu avır tınlıknı bozıp, kapitan, tämäke törä-törä süzen dävam itte:

- Zamanı andıy tügel, digännän, anda da bit uynap yörmilär. Front öçen böten köçlären birep eşlilär. Bälki, hatınıgız Kime avılında berär eşkä kergänder.

- Andıy urınga kerep eşli torgan gramotalı hatın tügel ul, iptäş kapitan. Gomer buyınça üzebezneñ kolhozda gına eşläp kilde ul. Monda inde başkaça uylarga mömkin dä tügel...

- Şulay da, señlegezneñ añlatıp yazuın sorap hat yazdıgızmı? Yuk? Alay kileşmi, iptäş Nasıyrov. Bügen ük hat yazıgız. Annan soñ, hätta bu häbär döres bulganda da, ul qadär tiz ciñelergä, üz-üzegezne alay beterergä yaramıy. Sez bit sugışta härkayçan batırlık ürnäge kürsättegez. Mondıy kaygılı hällärne kiçerä aluda da başkalarga ürnäk bulırga kiräk. Nişliseñ bit, dönya bulgaç, kaygısı da, häsräte dä bulırga mömkin.

Häyretdin, avır gına körsenep, başın tübän ide. Kapitan isä, anı yuatırga aşıgıp:

- Añlıym. Döres bulsa, älbättä, uñaysız häl. Läkin hatlar buyınça , tegendi-mondıy naçar hällärneñ buluı añlaşılmıy äle monda, - dide.

Bu süzlär Häyretdinneñ küñelen azrak yuata töşkändäy ittelär. Kapitannıñ zemlyankasınnan çıkkan vakıtta ul: “Dörestän dä, señlemnän sorap yazarga kiräk. Ni genä bulsa da, açıktan-açık belderep yazsın ul miña”, - digän kararga kilde. Häm şul könne ük Sacidä señlesenä hat yazıp saldı.

Şunnan soñ tagın ayga yakın vakıt uzdı. Bu vakıt eçendä Häyretdinnär batalonı, doşmannı kuıp, şaktıy uk alga kitte. Batalon, ber zur yılganıñ könbatış yarına sugışlar belän kiçep, şunda nıklap urtaştı. Nemetslar batalonnı yılganıñ bu yak yarında kaldırırga hiç tä telämilär ide. Alar könenä unar märtäbä atakaga kilep tordılar. Öç kön buyınça şulay özleksez avır sugışlar dävam itte. Dürtençe köngä çıkkanda doşman tämam hälsezlände, atakaga kilep mataşuların bötenläy diyärlek tuktattı.

Şul könne Häyretdin tagın beryulı ike hat aldı. Ul bu hatlarnıñ kilüen kötkän dä, kötmägän dä ide diyärlek. Härhäldä, ul señlese Sacidäneñ nindi dä bulsa yahşı häbär cibärä aluın ömet itmäde. Anıñ uyınça, monnan elek kilgän hatlarda barısı da açık häm barısı da añlayışlı itep yazılgan ide inde. Şul uk vakıtta, Häyretdinneñ küñele närsäder kötä, yuk-yuk ta eçtän genä yuangalap kuya ide. Ul, señlesenä hatını Äminä turında açıktan-açık belderüen sorap yazsa da, küñelennän andıy hatnıñ kilmäven teli ide. Nik disäñ, barın da açıktan-açık äytep yazılgan naçar häbärne aluga karaganda yıllar buyınça hat almau, yıllar buyınça öyeñnän hiçber häbär işetmiçä yäşäü ciñelräk bulır kebek ide.

Ä menä häzer aña beryulı ike hat kiterep birdelär. Hatlarnı kulına algaç ta, Häyretdinneñ täne essele-suıklı bulıp kitte. Alarnı uçında äyländergäläp, baytak vakıt adreslarına karap tordı. Hatlarnıñ berse señlese Sacidädän, ikençese - Äminädän ide. Häyretdin Äminädän kilgän hatnıñ kire adresına , kire adrestagı familiyägä iğtibar itte. Äminä, Nasıyrova dip, elekke familiyäse – Häyretdin familiyäsendä bulıp yazgan ide. Bu häl Häyretdinneñ küñelen tınıçlandıra töşte.

Ul bu hatlarnı başta üze genä ukıp çıktı. Annan soñ tagın dürt-biş märtäbä üze genä ukıdı. İptäşläre anıñ şatlıgın Häyretdin üze äytmiçä ük kürep toralar ide inde. Hatlarnı kabat-kabat ukıgan sayın Häyretdinneñ yöze yaktıra, balkıy bara ide, balalarça söykemle-mölayım yılmayu belän yılmaya ide ul. İptäşläre añardan:

- Ukı inde, Häyretdin! Hatlarıñnı bezgä dä ukıp kürsät inde, - dip ütenä başladılar.

Näq şul vakıt, tranşeya eçlätep, batalon komandirınıñ politik eşlär buyınça urınbasarı kilep çıktı:

- Ya, iptäş Nasıyrov, sezneñ hällär niçek? - dip soradı ul.

- Hatlar, iptäş kapitan. Şatlıklı häbärlär alıp toram äle menä, - dide Häyretdin.

- Kaya äle, bezgä dä ukıp kürsät. Tıldagı hällär belän tanışıyk, niçek yäşilär ikän anda.

Häyretdin, uñaysızlanıp kına:

- Tıldagı hällär dip, monda gel yaratu da maratu turında yazılgan, iptäş kapitan, - dide.

- Menä şul yaratu da maratu kiräk inde. Ul bulganda eşlär naçar bulmıy, - dide kapitan şayartıp.

Häyretdin hatlarnı kıçkırıp ukıp çıktı. Annan soñ, kapitan belän başka rus iptäşläre öçen, alarnı rusçaga tärcemä itte.

Sacidä üzeneñ elekke hatında barın da açıklap yazganlıgın, şuña kürä ikençe hatında yañadan kabatlamavın äytä: Kime avılında yätim balalar öçen tärbiyä yortı açıluın, ciñgäseneñ şunda tärbiyäçe bulıp eşkä kerüen häm yahşı gına eşläp baruın belderä.

Äminä:

“Äy, söyeklem, min sine alay poşına beläseñder dip hiç tä uylamagan idem, - dip yaza. – Sineñ poşınuıña min bik-bik kuandım. Balalarıñ belän minem hakta uylap poşına belgäç, rähmät inde siña. Hatınnarın yaratkan irlär şulay poşınalar, şulay könläşälär, dip äytälär bit. Sin dä mine yaratasıñ ikän, söyeklem. Yarıy, bulganı bulgan da betkän inde, monnan soñ alay poşınma, yuk-bar uylar belän üzeñne-üzeñ beterä kürmä. Äy, söyeklem, balalarıñ da bik sagındılar inde üzeñne, min dä özelep-özelep sagındım. Kahär töşkän doşmannı ciñep häm yuk itep, isän-sau tizräk äylänep kaytuıñnı teläp kalabız. Tagın kabatlap şunı äytäm, minem turıda väsväsägä birelep, üzeñne-üzeñ beterä kürmä. Barlık köçeñne sarıf itep, doşmannı tagın da nıgrak kır. Min monda yätim balalarnı tärbiyäläü öçen köne-töne tırışıp eşlim. Alar barısı da Vatan öçen korban buluçılarnıñ balaları. Min alarnı üz balalarım kebek kürep tärbiyälim. Şuşı eşkä öyränü öçen altı aylık kursta ukıdım. Eşkä ber künekkänçe kıyın buldı. Şuña kürä balalarnı äneki yanında kaldırıp tordım. Häzer balalar üz yanımda. Häydär ulıñ berençe klassta ukıy. Äy, söyeklem, Häydär ulıñnı äytäm, menä gel siña ohşagan inde, az gına ul digänçä bulmasa, üpkäläp kurkıta başlıy. Äti genä kaytsın, Kimegezdä tormıym, äbilärgä kaytam da kitäm, di...”

Häyretdin hatlarnı ukıp häm tärcemä itep betergäç, kapitan süzgä kuşılıp:

- Menä ul niçek bulgan ikän, iptäş Nasıyrov, - dide. - Küräsez, hatınıgız inde urınga kerep eşlärlek gramotalı keşe bulgan. Dimäk, ul da sezdän kalışmıy ikän. Ulıgız da, küräsez, sez kitkändä dürt yäşlek bala bulsa, häzer ukıy belä başlagan.

Aşıgıç eşläre barın äytep, kapitan kitärgä cıyındı.

- Bügen kön sugışçan bulırga ohşıy, - dide ul, - razvedkaçılar şulay añlatalar. Alarga tön buyınça motor tavışları işetelgän. Doşman üzeneñ tankların kiterä bulsa kiräk. Äzer bulıgız. Tege-bu hällär bula kalsa, sınatmassız dip ışanam.

- Tınıç bulıgız, iptäş kapitan! - dide Häyretdin.

Kapitan Häyretdinne yahşı belä ide. Häyretdin ber süzne ike tapkır söylärgä yaratmıy. Şuñar kürä dä, kapitan anıñ süzendä nık toraçagına häm, az gına bulsa da kıymıldarlık häle bulganda, hiçber doşman tankın ütkärmäyäçägenä ışana ide. Ul borçılsa yäşlär turında uylap borçıla.

- Üzegez nık toru gına citmi, iptäş Nasıyrov, - dide ul.

Kapitan, tranşeya eçe belän, aşıga-aşıga kitep bardı. Anı küzdän yugalganga qadär karap ozatkannan soñ: “İşetteñme, kapitan närsä äytte?” - digän şikelle itep, Häyretdin üzeneñ yärdämçese Mortazaga taba iyägen kagıp, küz kısıp kuydı.

Sugışçılarga köndezen almaş-tilmäş yal itkälärgä irek kuyıldı. Kiçtän dä artık ällä närsä sizelmägän kebek ide. Ä häzer alarnı tön urtası citär-citmästän uyattılar. Härkemgä üz urınında bulırga, teläsä nindi avır hällärgä dä äzer torırga kuşıldı.

Doşman tankları bigräk tä batalonnıñ sul yagınnan kötelälär ide. Häyretdin belän Mortaza änä şul kurkınıç kübräk kötelgän yakka kuyıldılar.

Kuyı aksıl toman, cirdän kükkä qadär totaş ber pärdä bulıp, bolay da karañgı häm tın töngä ayırım ber şomlılık birep tora ide. Enä oçıday vak kına yañgır sibäli. Häyretdin, kuyı toman häm vak yañgır pärdäsen küz karaşı belän kisep, mömkin qadär yırakkarak kararga, mömkin qadär açıgrak kürergä tırışa. Läkin ut noktasına bötenläy yakın bulgan zur yükä agaçınnan başka bernärsä dä kürenmi ide.

Häyretdin üzen tınıç häm hucalarça tota. Mortazanı aldagı bilgesezlek borçıy, läkin ul üzeneñ borçıluın Häyretdingä sizderergä telämi ide. Häm ul, älege şul eçke borçıluın basar öçen bulsa kiräk, yuk eşlärne bar itkän bulıp, äle granatalarnı, äle patronnarnı ber urınnan ikençe urınga küçerep kuyganday itep çualdı. Häyretdin, iptäşenä tınıç kına karap tordı da, avız kırıyı belän genä yılmaep kuydı. Annan soñ, Mortazanı tınıçlandırırga teläp:

- Äydä äle, Mortaza tugan, söyläşep utırıyk, - dide. Anıñ tavışı citdi häm ayırım ber cılı kaygırtuçanlık sizderep tora ide: - Alarnı tavışları işetelgäç tä kötä-kötä teñkäñ korıp betär äle.

Mortaza, okop kırıyına arkası belän söyälep, çügäläp utırdı.

- İñ kiräge: kauşarga yaramıy, - dip, pışıldap süzgä kereşte Häyretdin. - Doşman tankları kilälär ikän, kilä birsennär, ä sin aşıkma. Bezgä ike yöz metrdan da yırak bulganda atarga yaramıy. Min üzem, ğadättä, tagın da yakınnanrak atam. Attıñmı – tiderergä at. Yuksa, kayda buluıñnı kürep alıp, ul sine beteräçäk. Ber ata başlagaç, annan inde eşlär kızuga kitä, annan inde üzeñä dä kızu totarga kiräk...

Tañ aldınnan yañgır tuktadı. Läkin toman haman elekkeçä kuyı ide äle. Şulay da töngegä karaganda azrak yaktıra töşkändäy itte. Häzer inde Häyretdin üzlärennän yöz ille metrlar yıraklıktagı kayın agaçın tomannan ayıra ala ide. Ul, änä şul kayın agaçına taba karap torgannan soñ, tankka karşı mıltıknıñ köpşäsen şinel itäge belän sörtä-sörtä:

- Menä nindi yaklarga kilep çıktık, ä! Bezdäge cäy ayları kebek – yañgırlar yava, könnär cıp-cılı, - dide.

Mortaza da, Häyretdinneñ cayına yatıp, tämam tınıçlana başlagan ide. Ul:

- Äytmä dä, - dip, süzgä kuşılıp kuydı: - Dekabr ahırı yakınlaşa bit inde. Bezdä häzer çatnap torgan suıklar bulırga tiyeş.

- Borın oçın köyderep, kolak yafrakların çemetep ala torgan suıklar inde bezdä häzer. Eh, yahşı at cigelgän çananıñ türenä utırıp, kalın kar kaplagan kiñ basu urtasınnan çıcıldatıp ütüläre!

Häyretdinneñ süze şul urında bülenep kaldı. Ul, alga taba kolak salıp, tıñlap tordı da:

- İşetäseñme, korıçlar şaltırıy, motorlar görli! - dide.

Mortaza da urınınnan kuzgaldı. Berniçä sekund çaması tıñlap tordılar.

Häyretdinneñ Mortazaga hatını Äminä turında, balaları turında, ğailä tormışına bäyläneşle tagın kayber närsälär turında söylise kilä ide. Läkin ul, Mortazanıñ hatın-kızlarnı yaratmavın, alar turında barı tik borçılu-tirgänüle süzlär belän genä söyläşä aluın isenä töşerep, bu hakta süz kuzgatudan tıyılıp tordı. Şulay da ber dä äytmiçä kalırga anıñ köçe citmäde. Gayät citdi ber tavış belän:

- Annan soñ, Mortaza tugan, dönya hälen belep bulmıy, - dide ul. - Miña alay-bolay bula kalsa, Äminägä barın da äytep hat yazarsıñ. Kesädä üzem yazıp kuygan hat ta bar. Ni, balalarnı...

Mortaza añar karşı:

- Yuknı söylämä äle, Häyretdin agay, - dide. - Härkaysıbızga da isänlek-saulık nasıyp bulsın. Siña bigräk tä inde, hatınıñ, bala- çagalarıñ hakına...

Mortaza tagın närsäder äytmäkçe, Häyretdinneñ hatını Äminäne maktap, anıñ ğailä tormışına soklanıp, tagın närsälärder söylämäkçe ide. Ul tagın üze turında da, Fatıyma belän Mahirä turında da söylämäkçe ide bügen. “Fatıymanıñ mine taşlavına iskitärlek tä tügel ber karaganda. Anıñ belän minem kuşıluım da tegeläy-bolay gına bulgan häl bit, - dip äytmäkçe ide Mortaza. - Kürşe avılga kunakka barganda oçrattım da, şunda tanışıp ta aldım üze belän. Bik matur, bik çibär närsä ul üze: sızılıp torgan kara kaşlı, söykemle genä yılkıldap torgan kara küzle, keçkenä genä turı borınlı, tıgız tänle, cıynak gäüdäle. Änä şul maturlıgına kızıktım min anıñ. Dürt yıl buyınça söyep yörgän Mahiräne taşlap, şuşıñar kilep kaptım bit”, - dip äytmäkçe ide ul. Äye, ğadättägeneñ kirese bularak, Mortaza bügen kiñ holıklı häm neçkä küñelle ide. Häyretdin Mortazanıñ şundıy häldä buluına, añardagı şundıy zur üzgäreşkä gacäpsenergä yäki kuanırga da ölgermäde, gorizontta doşmannıñ, cir tösle, sorgılt-kara tankları kürendelär. Häyretdin alarnı sanarga kereşep:

- Ber, ike... sanap kına betermäle tügel bolar, - dide. - Çama belän, illedän dä kim bulmaska kiräk. Ähä, berse häzer ak kayınga uk kilep citä.

Häyretdin, az gına vakıtka sulışın da almıyça tınıp tordı häm atıp cibärde. Korıç tau şikelle tägäräp-işelep kilgän doşman tankı kinät kenä tuktalıp kaldı. Pulya tanknıñ çılbırına tigän ikän. Häyretdin, tuktalıp ta tormastan, häräkätsez kalgan doşman tankına taba yañadan berniçä pulya cibärde. Tanktan ut-yalkın häm kap-kara sörem baganası kütärelde. Tank äylänäsendäge nemetslar, yan-yakka sibelep, kaça başladılar. Läkin avtomatçılar alarga kaçarga irek birmilär ide. Avtomatçılar berdäm räveştä köçle ut açtılar. Nemets soldatları, ike-öç adım da atlıy almıyça, yözläre yäki arkaları belän cirgä kaplanıp tordılar.

İkençe tank Häyretdin belän Mortazaga bötenläy yakınlaşıp kalgan ide. Ämma Häyretdin añar töbäp atıp ölgerde. Bu tank berençe pulyadan uk dörläp yana başladı...

Ä menä sul yaktan kilep çıkkan öçençe tanknı Häyretdin dä, şulay uk Mortaza da kürmi kaldılar. Tank sıtıp-izgäläp ütärdäy bulıp, alarnıñ okopları östenä menep kitte. Häyretdin belän Mortaza köçkä-köçkä genä şelläre töbenä yatıp kala aldılar. Tank isä, okop östendä az gına tuktalıp häm çılbırları belän okopnı izgäläp tordı da, avır gına şıñşıp-ıñgıraşıp, alga taba kuzgalıp kitte. Doşman tankistı okoptagılarnı yuk itüenä tämam ışandı bulsa kiräk. Läkin Häyretdin belän Mortazaga tank hiçber zarar kitermägän ide. Alar kullarına berär granata totkan häldä, ikese dä beryulı diyärlek sikerep tordılar häm granataların doşman tankısınıñ artına ırgıttılar. Tanknıñ çılbırı özelde. Ul, özelgän çılbır belän az gına bardı da, uñ yakka yantaep, tuktalıp kaldı. Läkin tanknıñ başnyası eşli häm annan bezneñ sugışçılar östenä snaryadlar yavıp tora ide. Häyretdin, okoptan yarım çıgıp häm barlık köç-kuäte belän seltänep, tank östenä yañadan ike granata cibärde. Tankka ut kaptı häm ul yana başladı. Doşman tankistlarına kaçarga irek birmäs öçen, Häyretdin kulına avtomat aldı...

Mortaza, tankka karşı mıltıknı okop töbennän alıp, anı äüvälge urınına, brustver östenä kuydı. Kükrägen okop kırıyına salıp yattı häm mıltıknıñ tütäsen cilkäsenä teräde. Anıñ ütken küz karaşı alga taba töbälde. Anda, kuaklar arasında, nindider kara külägä kıymıldıy ide. Şul urınnan uk özleksez atıp torgan pulemet tavışı işetelä. Mortaza, änä şul pulemet takıldap torgan yakka karap, kıymıldap kürengän kara külägägä töbäp attı. Häm doşman pulemetı kinät tınıp kaldı.

Kızılarmeetslar şunı gına kötep yatkannar ikän. Elek kemneñder yalgız tavışı, yalgız “ura” avazı yañgırap işetelde. Anı başkalar kütärep aldılar häm köçle “ura” tavışları böten sugış kırın kümep kitte. Başka barlık tavış häm şau-şular işetelmäs bulıp kaldı.

Häyretdin kul arkası belän mañgayındagı salkın tir tamçıların sörtte häm sugış kırına küz töşerep aldı. Sugış kırı anda da, monda da dörläp yangan doşman tankları belän çuarlangan ide. Änä, kiregä taba kaçıp baruçı tanklar da bar. Alar artınnan doşmannıñ soldatları yögerälär. Avtomat häm mıltıktan ata-ata, kızılarmeetslar alarnı kualar ide. Änä, kızılarmeetslar älege yuan yükä agaçın uzıp ta kittelär, änä, kara sörem çıgarıp yangan doşman tankların aralap uzıp, alar tege yäş kayınga qadär barıp citkännär ide inde. Ä yäş kayınnı häzer tanırlık ta tügel. Häyretdin anıñ urınına karap kına anıñ ğadättäge ak kayın buluın çamalap bilgeli aldı. Kayınnıñ botakları sıngalangan, üze, urtalay özelep, yartı öleşe kap-kara köyep yanıp betkän ide.

Häyretdin Mortazanıñ cilkäsennän kagıp häm kölemseräp:

- Kittek, tugan, ak kayınga taba, - dide.

“Sovet ädäbiyätı”, 1945, №6

Click or select a word or words to search the definition