Öy Artında Şomırtım Bar

(hikäyä)
(Üzeneñ balaçagı, üsmerçagı ütkän Biyektau avılında bulgan vakıygalar turında äniyem söylägän istäleklärdän.)

Närsä ikän ul mähäbbät? Nindi yaratunı mähäbbät dip äytergä bula? Söyeneçtän, bähettän cide kat küklärgä aşırgan halätneme, şaşkın hislärdän başnı yugaltunımı, söygäneñne cide yatlar tartıp alganda, yöräklärne parä-parä telgäläp, kara kan saudırunımı - kem belsen, närsäder ul. Keşelek dönyası yaralgannan birle mähäbbät dip yaratıp, söyep, köyep, sagışlanıp, sataşıp, yöräkkä genä sıyalmagan bu utlı hislärne köygä salıp cırlap, şiğır itep kalıplap, hikäyä, roman itep yazıp, taşka, agaçka surät itep uyıp, kindergä, käğazgä räsem itep yasap, sähnälärdä tragediyä itep uynap, kinofilmnarga töşerep tä, anıñ närsä ikänen añlatıp birä algannarı yuk.

Ä minem uylavımça, mähäbbät -avıru ul. Äye, äye, näq menä avıru. Soñ üzegez uylap karagız. Könnärdän ber könne sin äle moñarçı anıñ dönyada barlıgın da belmägän çit-yat beräü (häyer, anıñ kön dä kürep yörgän keşeñ buluı da bar, tik sineñ anı moñarçı tik bolay gına, gadi ber keşe itep kenä, kabul itkän buluıñ mömkin) tormışıñnıñ üzägenä äylänä dä kuya, böten yäşäeşeñneñ astın öskä kiterä. Ätiyeñ, äniyeñ, tugannarıñ, duslarıñ - hämmäse ikençe planda kala. Ä tege bändä, alarnıñ bötenesen külägädä kaldırıp, algı planga çıgu gına tügel, cirdäge koyaşıña äverelä.. Ul bulsa kön, yäşäü bar, bulmasa - tön, yäşäüneñ ber yäme yuk. Menä şundıy köçle virus inde ul mähäbbät digännäre. Sine tämam ayaktan yıga. Normal halättäge keşe uylıy, eşli almaslık närsälärne uylata, eşlätä, tämam çın avıru yasıy. Canıñnıñ temperaturası bozlı sunı kaynatıp çıgara alırlık bulıp kütärelä. Bu avıruga privivka da, däva da yuk. Ul sine gürgä qadär ozata barırga, akılıñ hisläreñä huca bula almasa, vakıtsız gürgä dä tıgıp kuyarga mömkin. Äye, menä şundıy hikmätle çir inde ul. Tik... keşelär şuşı çirgä duçar buluların barıber bähetkä sanıylar.

Mähäbbät turındagı fälsäfäm mine balaçagıma alıp kayta.

Änä işetäsezme, kürşe Zahir abıynıñ bezneñ şomırt agaçı töbendä Galiyä apamnı koçıp, dulkınlanudan tavışı kiselgänsıman "Min bähetle!!!" dip dönyaga beldergänen? Häyer, anı apamnan başka küktäge yoldızlar belän min genä işetämder. Min dä işetmäs idem dä, Galiyä apa belän Zahir abıy min yoklıy torgan çolan karşında üskän, oçındagı botaklarınnan öy tübäsenä peşep tulışkan,yaltırap torgan kap-kara encelären koyıp utıruçı biyek, kart şomırt agaçı töbendä basıp toralar iç.

Bu şomırt agaçın, sugıştan yaralanıp kaytkaç.äti utırtkan. Neçkä çıbık kına bulgan ul, häzer şundıy bahadirga äylängäç tä. Öy tübägezne çeretä bit, kisep atıgız disälär dä, äni karşı töşä, ätiläreneñ töse, di. Äti üze min öç yäştä çakta şul algan yaralarınnan ülep tä kitkän, min anı häterlämim dä. Şunnan birle tormış yögen tartu äni cilkäsendä. Bezneñ bähetebezgä dip äytimme, äni eşkä bik osta, hönärle. Anıñ kulınnan kilmägän eşe yuk, hatın – kız eşen genä tügel, irlär eşen dä başkara ul: miç tä çıgara, hätta itek tä basa. Hönärle ülmäs dilär bit, menä bezneñ äni dä audarmıy-çaypaltmıy gına ber köygä tormışıbıznı tartıp bara, açka yödägän yuk. Ätile öylärdä dä açı kamırga bäräñge kırıp kuşılgan ipi aşasalar, bezneñ öydä, yış bulmasa da, boday onınnan gına şäñgäder, kümäç-mazardır da peşä.

Avgustnıñ yoldızlar atılgan salkınça tönnäre artta kaldı. Çuar yafrakların kıştırdatıp köz kilde. Galiyä apam belän bakçada bäräñge kazıybız. Ä ızannıñ tege yagında - Zahir abıy. Min abzar artı tiräsendäräk - apam äle min mäktäptän kaytkançı uk kazıp kuygan bäräñgelärne cıyam, apam belän Zahir abıy tege baştarak köleşä-köleşä eşlilär. Kölärlek ber säbäp tä yuk inde yugıysä,nigä yılmayalar, nigä kölälärder. Kayçaklarda alar, eşlärennän tuktap, köräklärenä tayanalar da şulkadär dä naz, moñ tulı ber karaş belän ber-berlärenä karap toralar. Alarnı küzätä torgaç, şundıy näticägä kildem: mähäbbät, bähet ( bolarnıñ ikese ber ük närsä ikänen tege avgust tönendä ük añlap kalgan idem bit) - ul söygäneñ belän bergä bäräñge kazu ikän, läbasa.

Zahir abıy irtägä armiyägä kitä. Bügen klubta ozatu kiçäse bula. Avıldan beryulı biş yegetne alalar.. Min apamnıñ menä inde niçä könnän birle borçılganrak, ällä nindi uyga batkanrak kıyafättä yörgänen sizä idem. Säbäbe – şul Zahir abıynı armiyägä aluları bulgan , küräseñ.

Ayagına çabata kiyep, at cigep, fermada tires tügep yörüçe şul Kürkä Zahirı öçen ut yotıp yör inde. Vallahi gazıym, bezneñ apa sukırdır, ya bigük tulı tügelder. Şulay bulmasa, ul gorur häyerçe Zahirnı bezneñ ukıtuçı abıydan – başına eşläpä, östenä boston käçtüm, ayagına tufli kiyep yöri torgan şäp yegettän - östen kuyar ideme? Galiyä, Galiyä dip ukıtuçı abıy küpme yalınıp yörmäsen, apa aña yaktı çıray kürsätmi.

Menä häzer şul çabatalı Zahirı armiyägä kitä inde. Äle şunı ozatu kiçäsenä apamnıñ niçek äzerlängänen belsägez ide! Gomer bulmagança ozaklap bizände. Çäçlären tarap, töz yulınnan ikegä ayırıp, par kalın tolımnar itep ürep, kükrägenä töşerde. Avılnıñ iñ osta tegüçese sanalgan ayaksız Şäfıyka apa tegep birgän ör-yaña yäşel yon külmägeneñ bilen neçkä genä ak kayış belän tarttırıp kuydı. Şul bizängän-tözängän, kiyengän arada ciñ oçına çikkän kulyaulık ta tıgıp kuyarga ölgerde. Küpme yäşerep çikmäsen, kırıyları zäñgär muline belän çeltärlängän, ber poçmagına kızıl çäçäk, ikençesenä avızlarına öçpoçmaklı hat kapkan ike kügärçen, öçençesenä küreşep torgan ike kul, dürtençesenä “Onıtma mine, Zahirım! Galiyäñ” dip çigelgän ul kulyaulıknı min kürdem inde. Tözänep-yasanıp betkäç, apam zırr –r-r itep ber közge aldında äylände dä äle köndez ük sandıktan alıp kuyıp, işek yanındagı elgeçkä elgän karañgı yäşel töstäge plaşın ( ul ör-yaña diyärlek plaşnı küptän tügel äni ber sarık bäyäsenä İcau tolçogınnan alıp kaytıp birde: imeş, apa citkän kız, anıñ bazar torası bar, ä miña, ğadättägeçä, härvakıt apadan kalgan kiyem) belägenä salıp, eçke yaktan kuış kaldırıp yasalgan ükçälärenä keçkenä genä agaç şakmak salıngan kıska kunıçlı rezin itegen kiyep,aşıgıp çıgıp ta kitte. Bezgä nindider yomış belän kergän kürşe Sähiptäy anıñ artınnan:”Kurçak inde, taşkurçak! Tfu-tfu, küzlär genä timäsen!” dip kaldı.

İrtägesen min yokıdan toruga biş yeget rayon üzägenä voyınkomatka, ä apam alardan da alda fermaga sıyır savarga kitkän ide.

Ber atnadan yegetlärneñ berse Kazannan kire äylänep kayttı. Soldat bulırga buyı citmägän dime

şunda, avırlıgımı. Apam söyläp tordı: soldat bulırga yaramagan yegetneñ häle hörti ikän, kiçke uyında aña ber genä kız da karamıy, annan kölälär genä,di. Apamnıñ üzençä Zahirın şäp kürsätäse kilä inde. İmeş, bezneñ ukıtuçı abıy da, küzlek kiyep yörgängä kürä, soldatka yaramagan. Ä inde soldat bulmagan keşe yegetkä dä sanalmıy ikän.

Apa apa inde ul Sin Käşifättäyne – Zahir abıynıñ änisen- äyt äle. Ulınıñ berençe hatı kilügä ük:”Bezneñ Zahir iñ şäbe bulıp çıkkan. Dürt malaydan ber anı gına sercantlıkka ukırga cibärgännär”.- dip uram tutırıp maktanıp yörgän ide, cäyen, Saban tuyları aldınnan:”Malayım Stalin kebek şäp, stanlı bulganga, Germaniyägä cibärgännär. Anda inde ul nimeçlärgä baş kalkıtırga irek birmäs”,- dip, öy sayın kerep, Zahirınıñ hatın ukıtıp yörde. Keşe arasında isä mondıyırak süzlär işetelde: Zahir abıy baştagı hatlarında uk, armiyägä kitkänemä bik söyenäm, ayaktan çabata töşte, monda kilgäç, berençe tapkır tuygançı aşadım, dip yazgan , imeş.

Öçpoçmaklı hatlar apama da kilä tora. Häzer apamnıñ berençe eşe - poçta kilgänme dip beleşü. Hat algan könne apam bötenläy başka törle bula: oçınıp, biyep kenä yöri, annan tön utırıp, ak käğaz bitenä serlären tezä, yılap ta ala. Ä inde Zahir abıynıñ härbi formadan töşkän kartoçkasın kükräk kesäsendä genä yörtä. Tiräsendä äylängälägän ukıtuçı abıyga haman borılıp ta karamıy. Äni kayçaklarda apamnı ügetläp tä ala. Bu qadär hıyalıy bulma, di. Tigez mähäbbät yäşämi, ya ayırıla, ya ülä, dilär, ükeneçkä bulmasın. Zahirga da bik ışanıp betmä, Kürkänekelär alar, bik täkäbberlär, erelär. Üzeñne sanga da sukmas äle, äytkän ide diyärseñ, di.

Zahir abıynıñ hatları kön aralaş kilä tora. Apam alarnı nomerlap, poçmaktagı komodnıñ ber tartmasına cıya bara. Alarnı köngä ällä niçä tapkır alıp, kat-kat ukıy. Hıyalıy! Şul korı käğazlärgä kuanıp yäşä inde, çıp-çın, tep –tere ukıtuçı abıynı kürergä telämägäç. Minem hätta kayçaklarda ukıtuçıbıznı “Kaygırmagız, abıy, menä min üsäm bit, üzem yaratırmın sezne”,- dip yuatasım kilä, çönki apa öçen gazaplanganı anıñ çırayına uk çıga: ul uyga bata, zur sorı küzläre moñlana, iren çitendä ällä nindi häsrät cıyırçıkları barlıkka kilä.

Tañ ata da, kiç bula digändäy, könnär sizelmi dä ütä. Tagın közlär kilde, tagın bäräñge kazıybız. Tik bıyıl inde ızannıñ tege yagında eşläüçe Zahir abıy – Galiyä apamnıñ koyaşı – yuk. Ul ällä kaylarda – koyaş batışlarında. Änä bit apam niçek moñlana:

- Garmunçınıñ barmakları
Garmun kayışlarında.
Bulmasın ikän yarlarıñ
Koyaş bayışlarında.
Tik berazdan, närsägäder küñele kütärelgändäy, ikençe ber cırnı köyli başlıy:

- Öy artında şomırtım bar,
Çäçäkkä bör(e)länäçäk.
Çäçäk atkan şomırt kebek
Bulır bezneñ kiläçäk.
Aprel ayınıñ görläveklär akkan , turgaylar sayragan; urman-kır, bolınnar, avıl uramnarı koyaş nurlarına koyıngan gacäyep yämle ber könendä armiyädän Zahir abıy kaytıp töşte. Yahşı hezmät itkän öçen yalga cibärgännär ikän.

Rayon üzägennän bezgä yazın-közen sazlamıkka äylänä torgan yegerme biş çakrımlı basu yulı gına suzıla, şunlıktan aprel ayında bez, böten dönyadan ayırılıp, utrauda yäşägän kebek kalabız. Menä şul yuldan pıçrak yırıp, yazgı sularga töşä-töşä, Zahir abıy avılga ozın kön buyı kaytkan.Anıñ çılangan, pıçrangan kiyemnären Käşifättäy munçada yuıp kiptergän. Kiçen yäşlär belän söyläşkändä: “Bezdän dä häyerçeräk, karañgırak cirdä cäfa çigep yäşäüçelär bar mikän?” – dip uftangan di soldat.

Soldatka ber ay yal birälär disälär dä, Zahir abıy nişläpter ber genä atna tordı da kitep tä bardı. Käşifättäy kürşe-külängä: “Germaniyädäge komandirı tatar ikän, Zahirımnı bik oşatkan. Üz malayı kebek kürep yörtä, di. İcaudagı tugannarına küçtänäçlären dä malayım artınnan cibärgän. Şuña da Zahirım, kaytışlıy, başta İcauga şul keşelärgä kergän. Bik nık kunak itkännär. Häzer dä, Germaniyägä kitkänçe, şularda tuktalam dip kitte. Ğalämät bay keşelär, di. Maşinalarına qadär bar ikän. Tik ul keşeneñ iseme genä bezneñçä tügel, ällä Kommivoyacer dide inde, şundıy da çiten isem bulsa bulır ikän”,- dip söyläp yörde. Ä avılnıñ tege oçına töşkäç: “Zahirımnı İcauda da şundıy oşatkannar, şundıy oşatkannar inde menä, belmässeñ, kızlarına dimläp kuymagayları. Zahirımnan dürt-biş yäşkä genä olırak kızları bar ikän, institutta ukıta, di”,- dip tä östägän.

Bilgele, mondıy süzlärne köne-säğate belän apama citkerälär. Yaman häbär tiz yöri bit ul. Zahir abıy kaytkaç, may koyaşıday balkıp yörgän apamnıñ yöze, yegete kitügä ük süränlängän ide, mondıy şikle süzlärdän soñ tämam külägälände.

Avır häbärne raslaganday, Zahir abıynıñ hatları da siräklände. Atnaga ber kilsä kilä, kilmäsä yuk. Ä ber tapkır ber ay kilmi tordı. Apam tämam avıruga sabıştı, aşau-eçüdän kaldı. Nihayät, hat kilde. Zahir abıy öyränülärgä çıktık, şuña yaza almıy tordım, digän. Şulayın şulaydır da ul, läkin bit Käşifättäygä hat kilde, üzem ukıp birdem; ul ukıy-yaza belmi, cavap hatın da min yazdım.

Menä şundıy hällär bezdä. Apama äyttem äle:” Hat yazarga da irengän keşe keşemeni inde ul. Änä bezneñ ukıtuçı abıy könnär buyı yaza. Ul siña, teläsäñ. köngä biş hat yazar ide”,-didem. “Küñelne bolgatma äle”,- di apam. Ä üze äkren genä moñlana:

- Öy artında şomırtım bar,
Çäçäkläre huş isle.
Min şul çäçäklärgä karıym,
Çönki ul sineñ tösle.
Cidençe sıynıfnıñ kışkı kanikulı ide, hezmäten tutırıp, avılga Zahir abıy kaytıp töşte. Ul Germaniyädän dekabr ahırında uk kaytkan ikän dä, Yaña yılnı haman şul İcauda tege keşelärdä karşılap, ber atna şunda kunak bulgan.

Zahir abıy avılda ozak yuanmadı. Atna –un könnän yañadan da İcauga kitep bardı. Käşifättäy äytä:”Gürnäderdäy gäüdäse, Stalin kebek başı belän nigä monda tires arasında yatsın? Armiyägä kitkändä ük çabatasın, kire mäñge kimäskä dip, basu kapkasınıñ baganasına elep kitte inde ul. Telägän keşe alıp kisen änä. Bezneñ Zahir kebeklär uramda aunap yatmıylar. Zavodta bik yahşı eşkä urnaştırırbız, tülke kiçke mäktäpkä ukırga kererseñ , digännär. Şulay inde, näçälnik bulası keşegä dürt klass belem genä citep betmi”.

Menä siña mä! Zahir abıy avılnı taşlagan ikän. Şähär keşese bula inde ul häzer. Anı söylägännär ide şul, Käşifä malayı soldattan soñ avılga kaytmas, kulına pasport eläktersä, kolhozdan kotılır dip. Hak ikän. Bolay bulgaç, Galiyä apamnı da şunda alıp kitä inde ul. Ukıtuçı abıyımnıñ tämam ömete kiselä ikän. Klubta ya uramda apamnı kürsä dä, küñele bula ide bit äle. Häzer ukıtuçımnı min dä yarata almam inde. Nigä disäñ, tugızınçıdan Taşbaş Lokman ( mañgayı bik biyek, kiñ bulganga, kuşamatı şundıy anıñ) miña küz salıp yöri bit. Kayda barsam, şunı oçratam. Häyer östägän telänçedäy miña karap tora, küzen dä almıy. Şulay bulgaç, anı da cällämi bulmıy bit inde. Ä Zahir abıy avılga bik siräk kayta. Apam äytä. yulı yuk bit, niçek gel kaytıp yörsen, di. Belmim inde, belmim, yul gına säbäp mikän.

Yazlar äylänep kilde. Tirä-yaktagı tabiğat üzgärä, maturlana, köyäzlänä bargan sayın, keşelärdä dä nindider üzgäreşlär sizelde, yäşeren ömetlär uyanıp, yöräklär cilkende, yäş küñellär isä bötenläy dä iläslände. Bezneñ şomırtıbız da bu üzgäreşlärdän çittä kala almadı: ak kübektäy çäçäkläre belän tirä-yünne baş äyländererlek huş iskä kümep, tuy külmäge kigän kupşı güzälkäygä äylände. Läkin küz yavın alırday bu güzällek belän bezgä ozak hozurlanırga turı kilmäde. Ozaklamıy könnär salkınaytıp cibärde. Olıraklar:” Şomırt salkınnarı bulmıy kalmıy inde ul”,- diyeştelär. Salkını salkın inde anıñ, tik menä berkönne üzäkkä ütärdäy yaman cil çıktı. . Töne buyı dulagan şomlı cil irtängä şomırtıbıznıñ çäçägen koyıp betergän. Uramga çıksak, şomırtıbız ,bahır, şärälegennän hurlangan sıman boyıgıp utıra.

Ä ber atnadan kotoçkıç häl buldı: Zahir abıy şähärdän öylänep kayttı.

Salkınçarak bolıtlı kön ide. Bez apam belän ineş buyınnan ker çaykap kaytıp kilä idek. Käşifättäylär turına söt tösendäge aksıl ciñel maşina kilep tuktadı. Üz gomerlärenä ciñel maşina kürmägän malay-şalay maşinanı bik tiz sırıp aldı. Min dä yakınrak kildem. “Pobeda” dip yazılgan ide aña. Ul arada maşina işege açılıp, başta Zahir abıy, annan soñ ber apa çıktı. Şul mäldä çiläk tulı kerlären köyäntäsenä askan apam da kilep citte. Apam belän isänläşü tügel, aña küz dä salmıy, Zahir abıy tege hatın-kıznı sak kına kultıklap, kapkaga yünälde. Apam çaykalıp kitte, min tiz genä köyäntä-çiläklärne üz cilkämä eldem dä apamnı citäkläp, maşina yanınnan alıp kittem.

Ul yılnı cäye dä cäy bulmadı: könnärneñ küpçelege bolıtlı bulıp, salkın yañgırlar yaudı, äzeräk esse torsa, şunıñ artınnan uk öy, karaltı-kura tübälären kuptarıp atkan garasatlı cildavıllar uzdı. Ä şomırt agaçıbıznıñ botaklarında yaltırap tora torgan kap-kara şomırt tälgäşläre urınına ällä nitkän kuzaklar barlıkka kilde. Çın menä, gomerdä kürelmägän häl. Olılarnıñ kayberläre, iyärçennär oçırtabız dip, kükne tişkäläp beterdelär dä, häzer menä kislotalı yañgırlar yavıp, gayre tabigıy hällär kilep çıktı disälär, ikençe beräüläre, nigä annan bulsın, basulardagı çüp ülännärgä samolettan agu siptergängä ul, diyeştelär.

Yarabbi, başta uk äytkän idem bit, mähäbbät – çir ul dip. Hak ikän. Galiyä apam urınga audı. Ber aylap kına bulır, eşenä dä barmadı, uramga da çıkmadı, kerep-çıgıp yörgän kürşe-külängä dä endäşmäde. Keşe digäneñ hätär bit ul: kaysı Galiyä apamnı kızganıp, kaysısı kızık kürep, yuk yomışların bar itep, bezgä kerälär dä kerälär. Zahir abıy, anıñ öylänüe turında süz başlasalar, änkäyebez:” Yuk, yuk, ber dä kaygırmıybız, kemgä barıp rähät küräsen belgän yuk. Bähete yugalmasın. Su sölege kebek bazarlıklı kızıma, tak yaratılmasa, yegetlär betmägän. Häzer sugış vakıtı tügel”,- di. Ä üze keşedän dä, apamnan da yäşerep : “Nindi par kilgännär ide bit, nilär genä bulgandır, yazmagandır inde”.- dip yılap ala.

Yazmagan ikän şul. Galiyä apam yalgızlıkta gomer kiçerde. Tegü tegärgä ostarıp kitte. Böten avılnı kiyenderde. Saban tuyları aldınnan köne-töne baş kütärmi tegär ide. Üze tegä, üze äkren genä moñlana:

- İrtän torsam, allarıma
Kügärçen kilä görläp.
Yarlarımnı yatlar aldı,
Eçlärem yana dörläp.

Altın mikän, kömeş mikän
Talyan garmun telläre.
Börelände, çäçkä atmadı
Yäşlegemneñ gölläre.
Zahir abıylar avılga ara-tirä kaytıştırıp yördelär. Hatının tirä -kürşe bik uñgan dip söyläde. Çınlap ta eşkä şäp ide ul. Annan soñ, institutta ukıtsa da, üzen ällä kemgä kuymıy. Böten keşe belän açık çıray kürsätep söyläşä, kaytıp töşügä, bala-çagaga känfit-prännek, kart-korıga häyergä çäy öläşä. Ul arada, ciñ sızganıp, Käşifättäyneñ öyen cıyıştırırga kereşä: urın-ciren kagıp, cillätep, täräzä pıyalaların, idännären yuıp çıgara, morcasın agarta, ike-öç kaytuga ber palasların yua, yögerä-yögerä su taşıp, munçasın yaga, uñdırıp kına kamır aşları peşerä. Anıñ neçkä genä itep kiskän tokmaçları, Käşifättäy äytkändäy, kürgäzmägä kuyarlık bula. Tegärgä, çigärgä, bäylärgä dä bik osta dilär anı. (Kilene bäyläp birgän kalın yäşel yon koftanı kiyep Käşifättäy öy sayın kürsätep yörde.) Ä inde Galiyä apamnıñ tegü tekkänen belgäç, aña hätta, ölgelär yasarga dip, bik zur lekalo belän nindider “Siluet” digän curnalnıñ berniçä nomerın da alıp kaytıp birde. Menä şundıy açık yözle, uñgan- bulgan, yumart, kiñ küñelle ide Zahir abıynıñ hatını. Tik... ul yämsez ide. Kara tut yözendäge tukmak borını anı Kavkaz keşelärenä tartım itä, ä gäüdäse, bile-mazarı bulmaganlıktan, tumboçkanı häterlätä.. Häyer, min ,bälki, arttıramdır da. Nişlärseñ, açu agu şul.

Unnı beterügä, min satuçılar äzerli torgan altı aylık kurslarga kitep bardım. Ukıp çıguıma eş tä tabıldı: avılda hucalık tovarları kibeten açtılar da, min şunda satuçı bulıp urnaştım. Şul yılnı apamnı kötep arıgan ukıtuçı abıyıbız da öylänep kuydı. Mäktäp karşındagı tulay torakta tärbiyäçe bulıp eşläüçe , mäktäpne minnän alda gına tämamlagan yäş kenä kıznı aldı ul.

Öç yıldan min dä tege Taşbaş Lokmanga kiyäügä çıktım. Kazannan kaytıp aldı ul mine. Aviatsiyä institutın tämamlap, şunda zavodka eşkä urnaşkan ide.

Bıyıl bala belän öydä utıram. Lokmanım köne-töne eştä. Min sine sılukayım, Gölem – Gölliyem, (min Göliyä isemle) ber närsägä dä mohtac itmäm, di. Tegene alırga, monı buldırırga kiräk dip, zavodta da bik tırışa, (süz uñayınnan, monda anı beräü dä Taşbaş dimi, eşlägän cirendä - konstruktorlık byurosında – zurlap Lokman Häkim dilär), öydä dä tönnär buyı sızımnar belän utıra. Allaga şöker, şuña da tormışıbız keşenekennän kim tügel.

Äle menä tik torgannan (min nişläpter Galiyä apama ohşamaganmın – tegärgä, çigärgä ber genä dä mahirlıgım yuk.) sezgä yugarıda söylängän hälläre bäyän itärgä buldım. Ä-ä-ä, ber närsäne onıta yazganmın bit, anısın da äytep kitim inde.

Uzgan yıl, may ahırlarında, şomırtlar şau çäçäktä çakta, dekret yalına çıktım da avılga kaytttım. Apam belän älege dä bayagı ineş buyına ker çaykarga töştek. Kulıña salkın bulır dip, apa kerne üze genä çaykap kaldı, min altın tuy çäçäkläre, tuzganaklar arasınnan kuzgalaklar, yualar ezläp alıp aşıy-aşıy tugay buylap atladım.

Äy, bu tugan cirneñ rähätlege! Anıñ yomşak kara tufragına, yäşel hätfä çirämnärenä basıp atlauları, çelteräp akkan çişmälärennän tämle sularnı kuşuçlap eçüläre! Niklär bu tugan cir şul qadär dä gaziz ikän! Üzeñ täpi basıp kitkän, yalanayak yögerep yörgän avıl uramnarı, äti - äniyeñ, tugannarıñ, kürşeläreñ belän görläşep yäşägän çaklarıñ nilärgä bu qadär sagındıra!

Min kayçaklarda Kazanda Lokmanıma; “Ni pıçagıma şuşı taş arasında avılıbıznı sagına-sagına yäşibez? Kaytıp kitik bulmasa, avılda da berär eş tabılmıy kalmas, açık avız açka ülmäs äle”,- dim. “ Yülärem,- di – minem akıllı başım,- härnärsäneñ uñ yagı da, sul yagı da bar. Avılda yäşäü berençe karaşka gına rähät kebek. Ä çınlıkta isä... Ber smena eşläp kaytkaç, ikençe smena hucalıgıñda eşlärgä kiräk – avıl cirendä mal-tuarsız, yäşelçä bakçasız tormıysıñ bit inde ul ,- monıñ östenä koyı çıgırı äyländerep yäki çişmädän köyäntäläp su taşıysıñ, irtän torıp miçeñä yagasıñ (äle korı utınıñ bulsa yarıy). Şulay da sau –sälamät bulsañ, bu eşlärgä tüzärgä bula äle, ni äytsäñ dä bez bit avıl balası, mondıy gına eşlärgä künekkän. Tik menä..avılnıñ anıñ ber bik naçar yagı bar; anda süz, gaybät küp. Ä yaman süz canıñnı talkıy torgan närsä ul. Sin äle monda, şähär cirendä diyüem, avtonomno yäşiseñ, şulay bit? Sineñ üzeñne dä, ğailäñne dä tişerüçe yuk. Annan kilep, Lenin babañ, iñ alga kitkän kapitalistik cämgıyättä dä avıl karañgı poçmak bulıp kalaçak , dip yukka gına yazıp kaldırmagandır. Kapitalistik ildä bit äle ul, ä bezdä...,”- di dä Lokmanım uyga kala.

Ber koçak kakı, kuzgalak cıyıp, apam ker çaykap kalgan cirgä kilsäm... Asta, ineş aşa suzılgan basma başında, Zahir abıy belän Galiyä apam söyläşep toralar. Min, artım belän çigenä-çigenä, kakı, kuzgalaklarımnı kükrägemä kıskan kileş, şomırt agaçları arasına kerep kittem. Monnan, biyektän, min alarnı küräm, alar mine iskärmi. Apamnıñ kulın ap-ak şomırt çäçäkläre belän tiderer-tidermäs sıypap, Zahir abıy äkren genä nider söyli, apam isä başın igän dä tıp-tın basıp tora, ä dä dimi, cä dä dimi.

Kinät cil borıldımı, Zahir abıy kıçkırıbrak söyli başladımı, miña anıñ süzläre işetelä başladı; “Äti sugışka kitkändä, biş yäştä kalıp, şunnan birle gel yuklık, mohtaclık, açlıkka integep yäşälde bit. Häyerçegä tirä-yündägelär dä tökerep karıy, menä şunısı bigräk üzäklärgä ütä.

İr-egetkä mondıy kimsenüne kütärü bik avır. Üzeñ beläseñ, zşlämädem tügel, eşlädem. Tik eşläp kem bayıgan? Kolhozda bigräk tä. At kebek eşläü östenä urlaşsañ gına ipigä tuk bulasıñ. Mondıy hälgä, märhüm babam äytmeşli, böten vöcüdem karşı ide. Ä inde Germaniyägä bargaç, min bötenläy başka tormış kürdem. Urlaşmıyça da, barı tik eşläp kenä dä, mul, matur yäşärgä mömkin ikän bit. Diñgez buylarında yal itärgä, sanatoriylarga barırga, maşinalar satıp alırga... Bezdä şähärdä dä eşçe halık oçın oçka yalgap kına kön kürä.Avılnı inde äytkän dä yuk. Äle bu ciñ sızganıp eşlägän çakta şulay. Ä kartaygaç... Avıl keşesenä pensiyäsen dä altmış dürtençe yıldan gına tüli başladılar bit.(Eşçe, hezmätkärlär ille altınçı yıldan ala başladılar bugay.) Anısı da inde, adäm kölkese, sigez sum, häyer, soñrak unike sum ittelär inde. Şul sigez, unike sumga yäşäp kara sin! Eş akçası et akçası diyuläre hak. Ä inde urısnıñ söygäneñ belän şalaşta da ocmah diyüe döres tügel ul, qaderlem. Eh!.. Tormış ul yaratudan gına tormıy şul. Bezneñ halıknıñ ,barlık söyeşterä, yuklık talaştıra diyüe belän kileşmi bulmıy.

Zahir abıy tınıp kaldı. Berazdan yazgı cılı cildä dulkınlanıbrak torgan kuyı koñgırt çäçlären kulı belän artka taba sıpırıp, ak neylon külmägeneñ öske töymäsen çişep cibärde dä dävam itte;

-Ülçäüneñ ber yagına mähäbbät häm yarlı tormışnı, ikençe yagına mäşäqatsez diyärlek bay yäşäüne kuyıp, küp ozın tönnär uylanıp çıktım min. Keşeçä, meskenlänmiçä yäşäü bärabärenä mähäbbätebezne korban ittem. Kiçer mine, berdänberem!.. Sineñ küz yäşläreñ totkandır inde, balabız da yuk bit, içmasam. Ğailäläre belän Seber sörelgäç, (alar üzläre Kazan yagınnan) Magnitogorskida barakta yäşägändä Luizam salkın tidergän bulgan şul. Zahir abıy avır sulap kuydı.:. Anıñ kiñ cilkäle, ozın matur gäüdäse dä niçekter alga taba sıgılganday buldı. Firüzädäy kükne häterlätkän küzlärendä iksez-çiksez sagış çagılıp kitte. Çibär yöze buylap yögergän häsrät dulkınnarın taratırga telägändäy, ul tagın süz başladı;

- Galiyäm! Niçeklär genä teläsäm dä, onıta almadım... Sineñ kebek sılunı kinolarda da kürmädem min. Germaniyädä nindi çibär kızlar da sinnän küpkä kaytış idelär. Zavodta tönge smenada – min master bulıp eşlim – stanoklar göreltesenä ayagurä yoklap kitkändäy bulam da şul arada sine küräm: bögelep kilgän ozın kerfekläreñne leperdätep, miña karap torasıñ . Gomerem buyı sine yaratıp, sine yuksınıp yäşävemä ışanmassıñ da inde. Gomerlek yöräk yaram sin! Uzgan yıl Saban tuyına üzebezneñ tseh naçalnigın kunakka alıp kaytkan idem bit äle, şunda sine kürsätep, menä minem yäşlektä söygän yar digän idem, ul, barmagın çigäse tiräsendä böterep; “Eh sin! Soñ Gollivud yoldızlarına birgesez bit, niçeklär itep taşlıy aldıñ?”- di. Beläm, üzem dä beläm sineñ yoldız ikäneñne, keşedän sorap torası yuk.

Kinät Galiyä apam başın kütärde. Anıñ zur kara küzlärennän ozınça tügägräk alsu yöze buylap yäş tamçıları tägäräp, bantiksıman uyılgan tulı kızıl irennärenä töştelär. Neçkä bille sıgılmalı gäüdäse çaykalıp kitte. Anı yıgıla dip kurkuımnan ;”Apam!” ,- dip kıçkırıp, agaçlar arasınnan yögerep çıkkanımnı sizmi dä kaldım. Mine kürügä, Zahir abıynıñ dulkınlanudan çak kına kızargan yözendä uñaysızlanu kebek närsä çagılıp ütte. Ul;”Gafu itegez”,- dide dä ayak astındagı ülännärgä sörlegä-sörlegä yar östenä menep kitte.

Min kalgan kerlärne çaykaganda, apam Zahir abıynıñ kulınnan töşep kalgan şomırt çäçäklären kükrägenä kısıp, basma kultıksasına söyälgän kileş süzsez-önsez basıp tora birde. Berazdan min kerlärne çaykap beterdem dä, kaytıp kittek. Öydä bezne östäldä şaulap utırgan ak samavır belän änkäyebezneñ miç karşında kızartıp kına peşergän tämle eremçek koymakları kötä ide.

Click or select a word or words to search the definition