Oslan manaraları

I

Kemgä zur şatlık kilmi?!
Kar eçlärendä sular görläp kabındı. İdeldäge bozlar ürle-kırlı sikerep uynıy başladılar. Böten yılgalar köçle proletariat soldatlarıday bäyräm itälär. Cırlap-cırlap, şaulap-şaulap sikerenälär, oçınalar, hökem sörälär... Alarnıñ tavışlarında yäşel ülännärneñ, yagımlı çäçäklärneñ şaulavı görli; alarnıñ sikerenülärendä kotırıp üsäçäk aşlıklar häle oçına; alarnıñ yaltıraularında cäyge yal birgeç söykemle su ösläre kürenä; alarnıñ hökem sörülärendä yäşäüneñ ciñelmäslek köçe yañgırıy.
Häyer, kemgä niçek...
Tutıkkan çinovniklarga yazgı sular tavışınnan şat otpuskı gına işetelä. «Azgın hanımnarga» şular yögereşüennän gel «säfär yörü» kaygısı gına çirtelä. «Töşergän» çibär yegetlärgä yılgalar cırlavınnan «kıska külmäk kigännär» öçen iserü şaukımı gına sugıla. Şulay törleçä bara, yaz här katlaunıñ kılına üzenä bertörle kagıla...
Kılı çirtelmägän beräü dä yuk!
Revolyutsiyä taşkını belän kilep, Kazan şähärendäge uçrecdeniyelärneñ berendä terälep kalgan Harisovnıñ da kılları yazgı sular tavışınnan çirtelmi kalmıy äle. Yazgı canlılıktan ul da mäğnä taba äle. Bilgele, yaz hikmät kebek, anıñ kıllarına da üzenä bertörle çirtä, yazgı sular tavışınnan Harisovnıñ kolagına Oslan manaralarınnan äytelgän azannar işeteläme-işetelä; yaltırap, uynaklap akkan sulardan Oslan manaraları kürenäme-kürenä; Harisov häzer yıl sayın yaz köne şular belän iserep, mäş kilep çıga.
Nindi Oslan manaraları, şaytan algırı, kadalıp kitkere, nindi azannar alar?!
Aldan Harisovnıñ üzen mäydanga çıgarıyk äle... şät işetkänegez, kürgänegez dä bardır:
— Bigräk kısık küzle.
— Söylämä dä inde. Andıyga bezdä «orçık belän tişep yasalgan küz» dilär.
— Ä bezdä «çıpçık küz» genä dilär. Harisovnı berençe tapkır kürüçelär irekle-ireksez şundıy süzgä kereşälär. Harisovnıñ kiñ kanatlı, bile bite belän tigez bulgan bornı töbendäge sarı kaşlı, kerfeksez sıman keçkenä küzläre şulay ällä kaydan uk kalkıp:
— Bez monda!! — dip kıçkırıp toralar. Hätta anıñ arkılıga baskan zur kolaklarınıñ kilbätsezlekläre dä şul çıpçık küzläre yanında yugalıp kalalar. Barı berniçä tapkır kürgäç, küzenä berkadär küzlär iyäläşkäç kenä:
— Monıñ kolagı da tana kolagı ikän!
— Gacäp inde, töp-tögäl ärekmän kolak,— dip, kolagı turında süz başlıylar. Şularday soñ gına äle anıñ kolakları eçendäge töklärenä barıp kagılalar:
— Urmanlı kolak!
— Menäterä conlı ärekmän!
— Canlı bäräñge disäñçe!
Şul yugarıdagı hasiyätläre arkasında inde anıñ käkre ayakları bötenläy sanga da sanalmıy, hatını Mincan gına «i şadra şaytan,— dip tirgägäç, «söyläp torgan bulasıñ tagı, kamıt ayak», dip ıçkındıra. Çönki bitendäge borçak-borçak şadrası belän kabartma irne aña baş tiräsenä menep üçekläşergä hiçber mömkinlek birmi.
Harisov üze dä oçragan ber keşeneñ üzeneñ çıpçık küzenä tegälgänen bik äybät belä, ul anı küptän sizä. Şuña kürä ul yeget çagında yäşel küzlektän dä yörep mataştı. Küzlegeneñ tärtäläre kolakların tagın da arkılıgarak bora töşkäç, pensnä yasatırga da yörde. Läkin anıñ yämşäygän bornı öçen pensnä yasap birüne öslärenä aluçılar tabılmadı. Bargan ber cirendä anı:
— Knäz, gafu itäsez, mondıy borınga pensnä yasıy almıybız,— dip kenä kaytardılar. Şunnan ul nişläde?
Şunnan ul şadra Mincanına öylängänçe yäşel küzlegen österäde dä öylänep algaç inde tınıçlandı:
— Öylängäç maturlık ni pıçagıma! Maturlık digäneñ bit ul, äfändem, yäşlektäge nadanlıktan kilep çıkkan ahmaklık kına. Häzer, äfändem, baliğ buldık inde!
Anıñ tışkı yagı şulay äkämät bulgan kebek, eçke yakları da bik hikmätle. Eçke yakları belän tanış bulgan keşelär Harisovnıñ tışkı yagı belän kızıksınunı hätta onıtalar da.
Monıñ döreslegen beläsegez kilsä, sez gäzit redaktsiyäsendä eşläüçe, «yuktan kölär» kuşamatı belän yörtelä torgan Mäülävidän genä soragız. Ul, «Harisov» digän süzne işetkäç, ber un-unbiş minut çaması şarkıldap, kızarıp kölär-kölär dä, annarı söyläp birer.
Mäülävi berençe kürüendä, Harisovnıñ küze häm kolagı belän bulaşıp, şul turıda äkiyät çıgara yazgan ide:
— İmeşter, Harisov işäk näselennän kilä; şuña kürä dä anıñ kolakları Allaga şöker! İmeşter, anısı äle bernärsä dä tügel, anıñ küze bigräk tä hätär. Çıpçık bulıp gomer itäse urında — adäm bulıp hur bulgan bit malay...
— Ägär Harisov çıpçık bulsa, bik bähetle koş bulır ide, üzenä änkä çıpçıklar gel ğaşıyq kına bulıp torırlar ide. Bähetle bulmagan şul!
Ä Harisov belän berniçä tapkır utırdaş bulgaç, Mäülävi Harisovnıñ tışkı yakların bötenläy küñele türennän töşerde dä anıñ eçke dönyasına birelep kitte. Nigä birelep kitmäskä? Berençe tapkır utırdaş bulgaç uk, Harisov Mäülävigä:
— Sez nigä alay «promışlennost» dip yazasız, bu bit ber dä döres tügel. Sez, äfändem, urıslarnıñ nadanlıkların alasız. Urıslar gayät nadannar bit alar. Alar bit «promışlennost» digän süzne üzläre bezdän algannar. Sez bit, äfändem, yäş äle. Bernärsä dä belmisez. Ul tel gıyleme — gayät tirän närsä ul. Anda ällä nindi tirän serlär yäşerenep yata. Urıslar, beläseñme, äfändem, şul «promışlennost» digän süzne totkannar da bezneñ «timer eş» digän süzdän algannar. Sez inde üzebezneñ «timer eş» digän süzebezne, urıslarga iyärep, «promışlennost» dip yazasız. Bu, äfändem, gayät zur nadanlık, dip, ber şuşı süz turında säğat yarımnar fälsäfälägän ide. İkençe tapkır utırdaş bulgaç tagın:
— Sezneñ, äfändem, gayät zur tagın ber yalgışıgız bar. Sez tatarnıñ isem-familiyälären «Fälän Fälänov» dip yörtäsez. Bu bit çep-çi urısça. Urıslar nadannar alar. Bezgä «Fälän uglı» dip yörtergä kiräk. «Fälän Fäläni» dip yörtsäñ, bigräk tä yahşı bulır. Garäplärgä iyärüneñ hurlıgı yuk, garäplär gayät ğalimnär bit alar. Garäp tele bit ul, äfändem, dönyanıñ iñ bay, iñ qaderle tellärennän. Sez şul yäş äle. Sez bit baliğ tügel äle. Ul bit, äfändem, sezneñ latinçı Säyfetdinnäregez bernärsä dä belmi. Alarnıñ, äfändem, garäp härefenä karşı kilüläre dä gayät kölke. Alar nadannar. Alar, äfändem, garäp teleneñ, garäp härefeneñ böyeklegen hiçber ülçi almıylar. Äfändem, bit andıy närsälärne ülçärlek ülçäü bik siräk keşelärdä genä bula, dip, bik ozak fälsäfä satuı häm şul fälsäfälären satkanda, orçık oçı belän tişep yasalgan küzlären mölderätüe, kıyafäten bik ere totuı Mäülävidä:
— Tışkı kıyafäte hikmät bulgan keşelärdän, köt tä tor, ällä nindi imgä yarıy torgan äkämät keşelär kilä dä çıga,— digän inanunı tudırdı. Şunnan soñ Harisov turında söylärgä turı kilgändä, Mäülävi turıdan-turı hiçber köçlänmiçä:
— Bügen, yegetlär, professor Harisovnı kürdem,— dip, anıñ eçke yagına, anıñ «sugan fälsäfäläre»nä genä küñel kuya başladı.
Ägär ul «yuktan kölär» Mäülävine taba almasagız, hatını häm abzaları arkılı, berdän, elekke «milli irlär»gä, ikençe yaktan, dini idarägä çaklı dinçelärgä barıp totaşkan Zahiridän sorarga bula. Zahiri şul barıp totaşkan cirläre belän bäy totsa da, tışkı yaktan bik şäp sovetçı keşe ul. Profsoyuznıñ menä digän çlenı.
Zahiri Harisovnı berençe tapkır kürüdä:
— Äkämät tösle keşelär bula ikän dönyada,— dip, hatınına çıştın-pıştın gına söyläp uzıp kitkän ide.
Ä çitekçe Şäräfilärdä elekke kayber «millät irläre» belän täravih çäyendä utırdaş bulganda häm latin härefe turında süz barganda, Harisovnıñ şaktıy salmak häm ere kıyafät belän:
— Latin turında sezneñ fikeregez döres. Fäqıyregez dä şul fikergä kuşıla. Aña karşı köräştä, äfändem, bulışırga kiräk. Läkin, äfändem, sez tatarlık belän yukka bulaşasız. Sez monıñ belän gayät zur nadanlık itäsez. Bezgä, äfändem, böten törek halıkların berläşterü yulın nık kuätlärgä kiräk. Sez urıs kitapların ukıp sataşmagız, urıslar gayät nadannar alar. Törek şağıyrlärennän Zıya paşa äytä:

Bi bähet ulanıñ bagina
Ber katräsi döşmäz,
Baran yirinä
Dörri gäühär yagsa sämadän,* —

* Bähetsezgä cil karşı, digänräk mäğnäne añlata (Avtor).

di. Gayät döres äytkän. Bez şul bähetsez häm kilgän vakıtnı da yahşılap faydalana belmibez,— dip, küzlären tıçkan utı yasap söyläven kürgäç, Zahirinıñ da küñele kılt itep ikençe yakka avıştı:
— Bu bezgä faydalı süzlär söyli ikän,— dip, Harisovnıñ süzlärennän tirän mäğnälär ezlärgä kereşte. Kürşesendä utırgan dustı vraç Väliullovnıñ:
— Bu keşe bervakıt kommunist ide. Anarhis ta bulıp aldı. Häzer inde, küräseñ, çın millätçe bulıp kitkän,— dip, kolagına äytüe dä Zahirinıñ fikeren kuätläde genä.
Zahiri:
— Andıy keşelärdän bezgä kübräk fayda kilüe mömkin,— dip, uyın töyenläde dä, ikençe kunaklar cıyganda, «millät kaygırtu» mäclesläre yasaganda, Harisovnı çakırırga häm üze belän yahşılap tanışırga karar birde.
Ägär Zahirinı da kürä almasagız, ul vakıtta inde, elek zamanda üze magazin totıp, häzer kooperativlarnıñ berendä belgeç bulıp eşläüçe Şiap digän keşeneñ hatının kürergä bula. Şiapnıñ hatını başta:
— Şul sıyfatsıznı nigä alıp kiläseñ, töşemä kerer dä kurkıtıp uyatır. Äyterseñ dönyada rätle keşelär betkän,—
dip, Harisovnı alıp kilgäläve öçen Şiapka bik çerçeklänep bäylängän ide. Şiapnıñ:
— Hatın, sin yukka yarsıma äle. Ul bik ğalim keşe, ul böten närsälärne tikşerep bara,— dip cavap birüe dä hatının ber tiyenlek tä üz tupsasına utırtıp citkermägän ide.
Ä berniçä tapkır çınlabrak mäclestäş bulgaç, ul hatınnıñ da karaşı sındı. Harisovnıñ:
— Urıslar gayät nadannar alar, äfändem, häzer, mäsälän, Törkiyädä gıylem gayät alga kitte. Bezgä niçek bulsa da törek gezitlären ukırga kiräk. Äfändem, ul töreklär bit şundıy fäsıyh, şundıy nazikanä yazalar, ukıysıñ kilgännän kilep tora. Ul törek teleneñ, äfändem, analar kebek gayät yomşak vä irkäli torgan buluı bötenläy rähät dönyasına iltä dä kuya. Mäsälän, äfändem, törekneñ gayät ğalim şağıyrlärennän Kamal bäk äytä:

Hakir uldisä millät
Şäenenä noksan kiler sanma,
Yirä döşmäklä cäühär
Sakit ulmaz qader vä kıymmättän...*

* Altınnıñ cirgä töşüe belän kıymmäte yugalmagan kebek, ber millätkä dä anıñ naçarrak köngä kaluı gına kimçelek kitermi, digän mäğnädä (Avtor)

Gacäp ber nazikanä yazılgan bit, äfändem. Annarı soñ sez alarnıñ halık cırların gına alsagız da, gayät ber näfislek sizärsez:

Säüdem säni,
Sämteñ näräli.
Skedarda bılbıl däräli...
Ayä bak, yoldızä bak,
Tamda duran kizä bak.
Ay bänem, yoldız bänem,
Tamda duran kiz bänem...

Harisovnıñ küzlären yomıp töçkerep cibärüe häm sufilarça selkenä-selkenä näzek kenä tavış belän köyläp utıruı, Şiapnı oyıtkan kebek, anıñ hatının da ikençe törle uylarga kuştı. Ul häm ikençe törle uylıy başladı da:
— Hodanıñ eşen belmässeñ. Şundıy ğalim keşelärgä süz tiderep, ällä ni gönahlı bulırsıñ, imeş... Tukay «telänçeneñ dä Hozır buluı mömkin» dip, yukka gına äytmägänder şul.
II

Kem genä kızıksınmıy?!
Harisovnıñ gacäp äkämät keşe buluı yaz başlangaç tagın da köçäyä. Yaz başlandımı inde, anıñ küñelen Oslan manaraları kıtıklapmı-kıtıklıylar. Oslan manaraları Harisovnıñ miyendä bäträklänälär, bik katı oçınalar, hökem sörälär...
Harisov öçen Oslan manaralarınıñ oçınuında nindider ber yäşäü ğalämäte kaynıy. Oslan manaralarınıñ kıtıklavında Harisovnıñ böten peçän bazarçılıgı kıtıklana...
Anıñ soñ başlanuı niçek?
Monnan dürt yıllar elek Harisovnıñ küñlendä bu turıda ber şäülä genä bar ide. Harisov ul yılnı Yugarı Oslanda* käcä sötennän kımız yasap eçep, şunda ay yarımnar çaması daçada tordı. Şunda torganda, könnärneñ berendä su kerergä töşkändä, Harisov ni küze belän kürsen, ıcgırıp bara torgan zur mähabät parohodnıñ östendä ber ak sakallı möselman kartı namaz ukıp bara. Parohodnıñ östenä tup kebek baskan, kolagın kakkan, niyätlisen niyätlägän dä, namazına kereşkän, röküğlaumı-röküğlau, säcdäläüme-säcdäläü, çügäli dä bara...
Läkin şunı kürep äsärlänüçe beräü dä yuk! Parohod halkı üz eşendä, matur yar buyları, uyınçak su dulkınnarı, yaña tanış-beleşlär, parohod belän barıp töşäçäk cirlär-fälännär säfärçelärneñ uyların üzlärenä tartkannar da kuygannar. Şulay itep, kart yapa-yalgız namaz ukıy. Bu häl Harisovta yäşerenep yatkan ber açunı uyattı:
— Şul kartnıñ, mähabät ber kilbät belän namaz ukuın nigä böten parohod halkı kürmi? Kürsälär, äfändem, barsınıñ da küñle neçkärer ide, üzläreneñ Tatarstan eçennän ütep baruların da belep kitärlär ide!
Harisov açuın, ğadätençä, törek şağıyrlärennän Namik Kamalnıñ:

Äy hadime millät,
Sän şimdilek bul sabirı zillät
häykäl digäçäk
Säneñ namıña millät... —

digän şigıren köyläp cibärep kenä basmakçı ide, läkin anıñ başına ber vähi kilgän sıman buldı:
— Ägär dä bit şuşı yar başınnan Väli karıy** tavışı belän uñlı-sullı:

Häyä galäs sala-a-a...
Häyä galäl fäla-a-ah... —

dip ükertep azan äytep cibärsäñ, närsä bulır ide? Parohodtagı böten halıklar üzläreneñ nindi cömhüriyät eçennän ütep barganlıkların, äfändem, bik yahşı belerlär ide!

* Yugarı Oslan — Kazan pristenenä yakın cirdä İdel buyında ber urıs avılı.
** Väli karıy Kazan dinçeläreneñ şäp tavışlı mäqamçıları (Avtor).

Menä inde şul zamannan birle Harisovnıñ, bu uyı eçendä yana da yöri. Ber alay uylıy, ber bolay uylıy. Üzeneñ duslarına ber söylärgä bula, ber sabır itärgä karar birä. Kıskası, ul bu mäsäläne soñgı yıllarnı yöz törle ülçäp, yöz törle kisep, yöz genä tügel, meñ törle uylarga batıp bette:
— Aldan ällä Şäher Şäräf häzrät belän kiñäş itimme. Ziräk halıklar bit alar, monıñ da berär häyläsen tapmaslarmı?
— Ällä vakıt citmädeme ikän?
— Häzer ük şul mäsäläne agay-enegä söyläp, akça cıyarga kereşsäk?
— Bu fikerne kayber studentlardan başlatsak?
— Monı da latin mäsäläsenä bäyläp cibärsäk?
Şunnan ul nişläde?
Kaban küle buyında mäçet salına başlau belän, Harisovnıñ törle şik-şöbhäläre betep, bu turıda anıñ başında tulı ber proyıkt tudı. Häzer inde kar aslarına sular kabınu belän, anıñ bu proyıktı sipkelläre belän bergä yözenä ük yanıp çıga. Kaban küle buyındagı mäçet salınıp betä başlau belän, bu turıda ul bigräk küp kaygıra başladı. Kaygı küpersä, tışka bärep çıkmıy kalmıy. Harisov ta inde kükrägendä üstergän proyıktların agay-enegä söylämi tüzä almadı.
Monıñ döreslegen elektä ber «milli» curnalnıñ möhärrire bulgan, häzerge köndä isä säüdä belän kön kürüçe Cälili äfändedän sorarga bula. Harisov üzeneñ proyıktın berençe tapkır şul Cälili äfändedä bulgan mäclestä açıp saldı.
Kiç ide. Şul vakıt telägänçä latin mäsäläse belän bergä «şäräfläü»* mäsäläse turında kızu gına gäp bara ide. Agay-ene garäp härefe öçen tırışunı kuätläp «şäräfläü»neñ kayber keçkenä tarmagına beraz gına üpkä bäyän itep utıra ide, Harisov tüzmäde, çıpçık küzenä tıçkan lampasın kabızıp cibärde:
— Äfändelär, latin ütmi inde ul. Sez anı kuyıgız inde. Bezdän başka da äle anı karauçılar bar, alar da ütkärmäslär äle. Äfändem, menä min Sezneñ alga bötenläy yaña mäsälä kuyam. Min üzem cäy könnärendä dürt-biş yıldan birle inde Yugarı Oslanda daçada torıp kiläm. Bez, Tatarstan, Tatarstan, dibez. Tatarstannıñ häm böten Şäreqnıñ üzäge bulgan Kazan yagalıy uzıp kitkän keşelär Tatarstannıñ Tatarstanlıgın ber dä belmiçä kitälär. Äfändem, şuña niçek yöräk ärnemäskä mömkin? Vakıygañ, bu bik açı mäsälä: Tatarstan eçennän uzıp kitsennär, ä Tatarstannıñ Tatarstanlıgın belmäsennär?!
— Tatar telendä vıveskalar bar labasa! — dip, yarım citdi tavış belän kemder anı bülde.
— Äfändem, pristendäge vıveskalarga gına ışanıp torsañ, ul gayät zur nadanlık bulır ide. Cämäğat, min bu mäsälä östendä soñgı yıllarnı baytak uyladım häm inde mäsäläne sezgä eşlängän kileş kuyam.

* Kazandagı nepman Şäräflärneñ böten eşlärgä tıgılırga mataşuları şulay «şäräfläü» dip ataldı (Avtor).

Bez Kaban küle buyına — Sukonnıyga taş mäçet salıp bik yahşı itäbez. Şul salınıp betä başlagaç, miña Kazan İstambulnı häterlätä başladı. Vakıygañ, ul mäçet salınıp betkäç, Kazanga İstambul kıyafäte keräçäk. Läkin ul gına citmi. Bezgä Yugarı Oslanga, annarı Spas, Täteş, Alabuga pristene kebeklärgä — barsına da berär gazamätle manara saldırırga kiräk. Mäçetläre bulamı, yukmı, anısı ähämiyätle tügel. Barı zur parohodlar uzıp kitkändä bik moñlı tavış belän şul manaralardan azan gına äyterlek bulsın. Äfändem, urıslar gayät nadannar alar. Şul azan arkılı alarga ällä niçaklı täesir yasarga bula.
Ägär Cälili äfändene kürä almasagız, ul vakıt tege kooperativlarnıñ berendä eşläüçe Şiapnıñ üzennän (hatınınnan tügel) sorarga bula. Harisov Şiapka Sukonnıy mäçete öçen huşlanganlıgın söyli torgaç:
— Şiap äfände, ägär İdel buylarına berniçä cirgä şäp kenä manaralar saldırıp kuysak, nindi tarihi ber vakıyga bulır ide. Ansız Tatarstannıñ Tatarstanlıgı da kürenmi,— dip söyläp kitte dä:
— Sin, äfändem, Törkiyäneñ hälen tikşerep bargan bulsañ beler ideñ, anda İstambul bugazında da, başka cirlärendä dä Törkiyälek ällä kaydan kürenep tora ikän. Ägär böten tatarlar minem kebek, äfändem, törekçelek tärbiyäse kürgän bulsalar, bu eşne eşläü gayät ciñel bulır ide. Mäğattässef, alay tärbiyälängän keşelär bigräk az. Halık urıs tärbiyäsenä birelä. Urıslar gayät nadannar bit alar, dip tämamladı häm şunnan, süzen totmagannarga açu itep, bornı belänräk törek şağıyrlärennän Äşräf bäy şigıren köyläp cibärde:

Dagä ittem nida
Äyläde takse sada,
Taşä dünmeşlärä
Ganse itmäde föryadım...*
*Tauga süz äytkän idem, içmasam, tavışım kire kayttı, taşka äverelgännärgä nikadärle kıçkırsam da, zarımnı hiç işetmädelär, mäğnäsendä (Avtor).

Ägär Şiapnı da kürä almasagız, ul vakıtta inde Zahiridan gına sorıysız, milliräk keşe bulsagız, ul küp kıstatıp tormas, barın da söyläp birer:
— Harisov inde ul algarak kitkän. Ul İdel buylarına manara saldırmakçı häm Kamil Motıygi tavışı kebek köçle tavış belän şunnan parohodlarga yogıntı yasamakçı bula. Yahşı fiker inde ul, läkin, minemçä, äle anı menä häzer şuşı Çernışevskiy uramına häm İdel buyına utırgan poseloklarga salırga kiräk ide. Bez monı Harisovnıñ üzenä dä äytkän idek tä, ul tıñlamıy,— diyär.
Şulay, Oslan manaraları — ni citte manaralar tügel. Citmäsä äle, Harisov şul manaralarga bäyläp monı da äytä:
— Äfändem, elek ber yunan hakime bulgan; şul äytä ikän, ägär dä minem köçem citsä, min üzemneñ hakimlegemä ber böyek manaranı kuşar idem, digän. Gayät döres süz. Äfändem, ul manara gayät mähabät närsä ul, anıñ belän küp närsä eşlärgä bula. Ul manaralar, äfändem, millätne gayät tiz oyıştıralar. Sez, äfändem, İstambulnı häterlägez, gacäp bit anda...
III

Kem niçek uylıy?
Bıyıl da kar eçlärendä sular görläp kabındı; İdel bozları bıyıl da koyrıgı tigez bulmagan oçırgıday kotırdılar; yılgalar bıyıl da oçındılar. Zahirilarnıñ:
— Harisov, sin anda yörmä äle, bıyıl sezgä anıñ belän mataşırga kiräkmäs ide. Ägär dä sin Çernışevskiy uramına manara salu turında gına uylasañ, bik yahşı bulır ide. Latinçılar belän köräşergä bulışsañ, tagın da äülarak bulır,— dip ütenülärenä karamastan, bıyılgı yaz Harisovnı Oslanga österädeme-österäde, Harisov bıyılgı yaznıñ yılgaları tavışınnan üzeneñ manaraları eşkä aşunı işetteme-işette. İşette genä tügel, Yugarı Oslannıñ İdelgä çekräyep torgan ber cirennän daça alıp, könnär cille, yañgırlı, salkın buluga karamastan, may başında uk ul şunda küçte häm kiçlären manara torgızır öçen, caylı urın ezlärgä dä bik çınlap torıp yabıştı.
Anıñ soñ başlanuı niçek?
Harisov başta tınıçrak vaktındagı ğadätençä:

Açıldıkça kapansın
Çaşme ägda
Bihäkki süräi
İnna fätahna...
Kapandıkça açılsın
Çaşme mähbüp,
Bihäkki süräi
Ayate mäktüp...* —
dip, bornı arkılı köylänä-köylänä:
— Kyafer nadan bit ul, minem nişläp yörgänemne berse dä belmi, dip urıslarnıñ nadan bulularına kilänä-kilänä Yugarı Oslan avılınıñ böten tiräsen berniçä tapkır karap çıktı.

*Dusnıñ küze açılgaç, «İnna fetähna» süräseneñ hakı öçen doşmannıñ küze yabılsın; doşman küze yabılgaç, böten sürälär hakı öçen dusnıñ küze içılsın, digän mäğnädä (Avtor).

Beräü dä kürüçe yuk!!
Kiç avıl halkı karavatında. Yäşlär üz eşlärendä. Harisov ta üz eşendä. Ul üze oşatkanrak cirlärgä barıp sınap karıy. Hatının İdel buyınarak töşerep, üze şul oşatkan urınnan torıp:

Bihäkki süräi
İnna fätähna...—

dip kıçkırıp köyläp cibärä. Hatını işetsä — huş, işetmäsä inde, ikençe ber oşatkanrak cirenä alıp barıp, tagı sınarga kereşä. Läkin bu räveşle sınau anı kanäğatländermi başladı.
İdel buyına işeteler, ämma parohodka işetelmäskä mömkin... Şunnan ul nişläde?
Annan soñ äle ul, Kazanga bargaç, agay-eneläre Zahirilär belän latin härefläre turında bik küp gäpläşep:
— Yuk artınnan mataşasız, aña karşı äle bezdän başka keşelär dä bar. Alar üzläre genä dä ciñärlär! — digän fikeren kuätläde dä: — Äfändem, sez menä min başlap yöri torgan ideyagä bulışıgız,— dip, üzenä yärdämgä çakırıp yörde.
Zahirilär ul çakırulardan soñ tagın niçek itep uylagannardır... Bälki, alar Harisov süzenä iman kitergännärder, bälki, garäp häreflärenä söyälep oyışırga mataşu yulına baskannardır; soñgı yıllarda Zahirilärgä akıl sata torgan Bikmullov äfände, bälki, alarga bötenläy başka yul öyrätkänder. Harisov alarnı beleşep tormadı:
— Küp uylasañ, bulmıy ul,— dip täväkkälläde, berençe parohod oçrau belän, üzenä çınlap ta oşagan urın bulgan İvan dädäy keläte başınnan, kiyerelep torıp, azan äytergä karar birde.
Ul häm şunı eşläde dä.
Ayaz çak. Kiçkırın «Komintern» isemendäge parohod tübängä taba kızu gına uzıp- bara ide. Harisov Yugarı Oslannıñ İdelgä kapma-karşı tezelgän uramdagı İvan dädäy keläte östenä basıp ıçkındırıp cibärde:

Allahı äkbär-r-r,
Allahı-ı-ı äkbär!!
..............................
..............................

Yar buylap, uynaklangan sıman şoma gına uzıp bara torgan parohod palubasındagı halık başta:
— Kaydan bolay kıçkıralar, avılda pocar çıkkanmı ällä,— dip, Harisovnı taba almıy aptıradılar.
Kapitannıñ başına da:
— Ällä tuktap sündereşergä yärdäm itik mikän? — digän uy kilgän ide. Läkin parohod palubasındagı beräü, Harisovnı törtep kürsätep, närsäder söylägäç, halıknıñ yöze açıldı — barısı da yılmaygan sıman buldılar. Ahrı, tege söyläüçe tatar-mazar bulıp azan mäsäläsen añlatıp birgänder.
Parohod palubasında halıknıñ kübäyüe häm bik ähämiyät birep karagan tösle kürenüläre bezneñ Harisovka bik oşadı, anıñ başında ciñü uyları kuyırdılar; anıñ kükräge şundıy ideyalärne üsterer öçen tagın da irkenäyep kuydı; anıñ çıpçık küzlärendä tagın ber ömet utı kabındı sıman buldı.
Harisov azanın äytep betergäç, uzıp kitkän parohodka:
— he, äfändem, sezneñ işelärgä anı şulay täesir itälär,— digän ber kıyafät belän genä karap aldı da, manarasın şul urınga saldırırga karar birep, ätäçlänebräk daçasına kaytıp kitte. Uramdagı ber urıs äbineñ:
— İptäş, alay zerä kıçkırırga kiräkmäs ide. Keşe üterälär dip torabız. Bötenläy kurkıttıñ,— dip äytüenä dä:
— Äbi, nişläp tä bulmıy. Bezneñ millätebez şulay kuşa bit. Millätebez, dinebez kuşkannı eşlämi hälebez yuk. Sez bit urıs keşese — nadan keşe. Üzegez, äfändem, Tatarstan cömhüriyätendä torasız, ä bernärsä dä belmisez. Min moña gayät gacäpländem,— dip, ber ciñgän kıyafät belän genä cavap birde.
Şunnan soñ ul nişläde?
Şunnan soñ anıñ uyları Söyembikä manarasına kittelär. Harisov üze saldıraçak manarasınıñ şulay tarihi manara bulaçagı-fäläne turında fiker yörtkälärgä kereşte, möselman daçniklar da añarga bik zur rähmätlär ukıyaçaklar, imeş... Ä berazdan anıñ aldına inde şähri Bolgar kilep basıp, üzen höcrätebräk cibärde. Ul şunda, avızı eçendä äväläp kenä, närsäder mıgırdadı:
— Kyafer cire... dönya bozıl... äfändem...

1927

Click or select a word or words to search the definition