Öşker Haci

(açıktan-açık proza)
Gaynekamalnıñ tavışı gırıldavık, käyefe yokılı-mıkılı ide, şunlıktan, küpme genä kırıp inteksä dä, tamak kop-korı kala birde. Bälşävik Harunga açu kilä. Soñ, tañ tişegennän kem cıyın cıya inde? Ä bu cıya. Cülär Minabetdin kavemennän şul!

Anıñ yuldaşı Naciyä, bıltır manarası kiselep, klubka äyländerelgän mäçet binasınnan yıragaya töşkäç kenä telgä kilde:

- Bezne ul ärtillärenä cazsalar cazsınar iye, ni bulsa da il belän bulır, tik ni pıçagıma dip Zäki hacigä şul qadärlem kanıgırga? Aptıragan...

Älifne tayak dip tä belmägän Gaynekamal da haman şul biçara Harunnı yamanladı:

- Kütenä kiyergä ıştanı da cuk iç, bädbähet! Äle üzenä yäşlärne iyärtep yöri bit, azgın täre! İşetteñme, nindider pianir törkeme oyıştırgan ikän dä, Hıransus Gabdrahman kızı Bibinurcamal şunıñ başlıgı di. Oyatsızlar! Densezlär!

- Cirbitlär, digen! Alaysa, Gaptelhak söylägän raska kilä inde, iyeme?!

- Närsä turında?

- «Kammunnarnıñ irläre dä, hatınnarı da urtak» diyep äytep äytkän di bit ul.

- Ras ta...

Cıyın azagında bulıp algan häl ikeseneñ dä küz aldınnan kitmäde, şuña kürä tagın Zäki hacine telgä aldılar:

- Ettän dä, bettän dä, açtan da, vlaçtan da kurıkmıy inde üze, iyeme?! – dide Naciyä.

- Ras ta...

Soklanıp söylärlek tä ide şul Zäki hacineñ tiskärelege. Döresen genä äytkändä, hacineñ ğamäle tiskärelek tä tügel, ä gap-gadi şähsi irek çagılışı ide. Avıldaşları, närsägä ikänen belmägän häldä, beräm-beräm barmak manıp ärtilgä yazılgan çakta ul «KLUB» digän yazulı binadan çıktı da kitte. Niçek digen äle?!.

Bu häl belenmiçä kalıp, cıyın berdämlek ruhında tämamlangan da bulır ide, läkin Zäki haci üze eşne bozıp kuydı – inde urınnarınnan kuzgalgan keşelär aldında tayagı belän stenadagı ber sakal-mıyıklı keşene törtep tişte dä: «Çukınçık!» dip ber genä süz äytte. Monı kürgännär kürmämeşkä salındı, tik Harun, oçınıp, Zäki kart yanına kilep tä citte, bakırırga da totındı:

- Min sine haci dip tormam, änä, Gaptelhak kulak yanına ozattırırmın, - dip yarsıdı. – Bez monda yaktı kiläçäk öçen berläşergä dibez, ä sin karşımı ällä? Ärtilgä dä yazılmadıñ bugay? Bäy, yazılmadıñ şul! Halık doşmanı!

Zäki haci anı tıñlap ta, anıñ belän sözeşep tä tormadı – «Hi, kanät!» dide dä, tayagı belän takıldıy-tokıldıy, binadan çıgıp kitte...

Naciyä belän Gaynekamalnıñ äñgämäse ikese öçen dä şulkadär möhim vä mavıktırgıç ide ki, alar, Hıransus Gabdrahmannar turısındagı sirtmäle koyınıñ avızına iyelep, karañgı töpkä tekälgän Santık Miñzifasınıñ klub yagına tuñkaygan kütenä kilep törtelä yazgaç kına tuktap kaldılar.

Miñzifanıñ gäüdäse turaydı, kızıl bäräñgene häterlätkän borını gaybätçelärgä taban borıldı.

- Närsä, ärtil tözedegezme? – dip endäşte ul tegelärgä. – Palnamuç kilgän, dilär – üze genäme, soldatldar belänme?

Şunda kılt isenä töşte Gaynekamalnıñ: pätäç, ras ta Miñzifa cıyında bulmadı bit!

Sukmakka arkılı bastı Miñzifa, ikese dä berär pot sıydırışlı olı imçäkle kükrägen kiyerep, baştan fıñgırdatıp mañkasın señgerde, annarı kulların bilgä kuydı da, koyı burasınıñ yarıgına kerep baruçı marca tarakanına töbäp, laçkıldatıp tökerep cibärde. Tämläp tökerde. Bu ğamälläreneñ üzenä gacäp oşaganı kanäğat yılmayulı yözenä bärep çıktı hätta.

- Tamaşañ tulı bulsın – şatırdatıp usırıp ta cibär inde, kanät, - dide Naciyä.

- Kuıgım tulmagan äle, - digän cavap belän genä çiklände Miñzifa. Läkin söyläşergä cay kilep çıkkanga çiksez şat ide bugay – bolarga täqdim räveşendä süzen dävam itterde:

– Açulanma, Naciyä! Äydägez, kerep çäyläp çıgıgız – atusäk, üzemä genä kızık tügel.

Tegelärneñ cavabın kötep tä tormastan, ber kulına sulı çilägen totıp, ikençese belän tegelärne kolaçlaganday suzılıp, öyenä österäde.

***

- Cäfräyter Şäyehgali abzıynıñ Gapteri bay malayına kiyäügä barıp kaytkan Miñnuriyäse turında da işetkänem bar. Üzem kürmädem - äytä almıym. Äy, carıy sana! Baştan üzemneken söylim äle. Häzer, işekne genä açıp cibärim dä... Çabatalarıgıznı menä mondarak salıp kuyıgız... Mä, Naciyä, göbene genä eläkterä ker äle, soñrak may yazasım bar...

Täğaen häterlämim, närsä aşap agulanganmındır, tik katı çirlägänemne genä beläm. Änkäy märhüm isän ide äle. İmçäklärem yaña tulıp kilä torgan çak. Cäyge çellä. Ciläkkä bardık. Hodayım, havanıñ kızuına çıdarlık tügel bit, ardık, alcıdık, susadık, belsägez ide! Tägäräplär üläbez dip torabız – su tamçısı yuk, külägädäge çiräm arasında at arbasınnan kalgan ezlärne suzılıp yatıp yalarsıñ! Şunıñ hätle bette hällärebez. Şulay añgı-miñge älseräp barganda nindider kara ciläk alıp kapkan idem – susau basılmasmı, cänäse. Basılgan di, ähä! Niçek avızımnan kakırıp çıgarganımnı belmim – şunıñ qadärlär tämsez, tavık bugımıni! Beravık küzläremne akaytıp ıyış-mıyış tordım-tordım da, dañk! Auganmın şul sukmakka, taç uklau inde, malakaygınam... Häzer, samavırımnı örderep cibärim dä... Şunnanmı... Närsä bulsın, änkäy, bette bu, tuñkayıp kattı, dip uylagan. Bäy, utırıp cılap algandır inde. Annarı bäräñge kapçıgı sıman cilkäsenä kütärep salgan da terägän avılga. Yarıy la, urman kırıyında uk moña Öşker haci oçrıy. Aklardan kalgan tege taçankısına berniçä çalgı salgan da üzeneñ umartalıgına barışı ikän. Karşı kilmägän, minem änkäy ütenep soragaç, aña dilbegäne tottırgan da: «Bar, sin monı Urıs alanına alıp bara tor, anda kötälär, - diyep äytep äytkän. - Ä min kızıñnı öşkerä torıym, anı selketergä yaramıy häzer». Änkäm kitkän, österälep, Urıs alanına, ä bu, kart alaşa, öşkerä. Min huşsız catam ikän bit haman. Belmim, nämälär kılangandır, tik berzaman añıma kilep, küzläremne açsam – küräm: kuaklık eçendä yatam. Niçek kenä yatam digen äle sin!? Şäp-şärä diyärlek! Eçke ıştanım gına kalgan. Anısı da bildän şaktıy askarak şugan. Ik-mık kilergä dä ölgermädem, Öşker haci kulı belän avızımnı yabıp ta kuydı: «Tik kenä cat, kızım, - digän bula. – Sin tege dönyadan kaytıp barasıñ. Ülgän ideñ, menä häzer, öşkerep, böten cennäreñne kuıp çıgarabız da, bötenläy terelerseñ». Üzem oyalam, het cir tişegenä señ! Ä selkenä genä dä almıym. Äyterseñ, taşka äylängänmen. Ällä oyaludan, ällä tege ülänneñ aguınnan – kem belgän inde anı. Ä ul nişli dip uylıysız inde – äkerten genä minem tänne sıypıy başladı. Menä şulaylar itep, menä bola-ay ışkıy cilkäläremne. Söylärgä dä oyat, hodayım. Gönah tügelme ikän?! Äy, bulsa da... Annarı, ayakların ayırıp, östemä menep atlandı da, ike kullap torıp imçäkläremne uarga totındı. Äy, ua inde, äy, ua! Borgalap-borgalap, kısıp-kısıp, oçların çemetkäli-çemetkäli ua. Oyalam – küzläremne yomdım. Kurkam – hodayım, nişlätä inde bu mine, dim. Ä üzem sizäm, canga rähät, tänem izeri. «Rähätme», - dip sorıy Öşker haci. Küzlärem genä ıyk-mıyk kilä. «Dimäk, cennär kotıra. Siña rähät bulsa, alarga yaman – şunı bel». İ ışkıdı inde imiläremne, i, udı! Oyıdım, izerädem, ıştanıma siyäm diplär toram. «Bot arasında cılılık sizäseñme», - di bu. Sizmägän kaya inde ul. Cılınu gına tügel, erep agam bit! Endäşergä kurkam. «Alaysa, häzer şul tişegeñnän çıga başlarlar alar. Kayale, ıştanıñnı bötenläy salıp kuyıyk... Komaçaulap, yulların kaplap tormasın!» Şulay dide dä, östemnän torıp, üz kulları belän minem ıştannı saldırırga kereşte. İpläp kenä saldıra, malakaygınam. Ber kul belän. «Yuksa, digän bula, kurkıtabız alarnı». Ä ikençe kulı anıñ sayın minem botlarnı sıypıy, bot arasındagı yonnarnı kapşıy. Minem tüzärlegem kalmagan bugay – ıñgıraşa başlaganmın. «Menä, menä, şulay it, kurıkma, - digän bula. – Nu-ka, botlarıñnı ayırıbrak sal äle». Monıñ hätle oyatsız dip uylamassıñ da Öşker tärene, äyeme. Ä karşı kilep bulmıy – islär kitkeç inde. Kuşkanın ütäp, tik yatasıñ söyrälçek çuvaş kızları kebek ıştansız, botlarıñnı ayırıp, tege töşeñne şunıñ küz aldında açıp salıp. Berzaman kulı belän bötenläy kerep kitte bu minem bot arasına! Barmakları şul tişegemneñ irennären kıtıklap tordı-tordı da, ahır çiktä ike kullap totındı bu. Oyatsız irennäremne ike yakka açtı da, mıgırdana başladı. Nişli dip toram - öşkerä ikän. «Çıgıgız, cen-pärilär, bu möslimädän. Ahirätkä küçegez, anda sezgä hatın-kız citärlek, cörmägez bu cihanda keşene keşedän bizderep...» Tagın ällä nilär söylände inde. Min bötenläy oyıp aktım – ni isän, ni üle digändäy, yatam şunda, oyatsız rähätemä çıdıy almıy, häldän tayıp. Annarı ni buldı, disezme? Miña kurıkmaska kuştı bu. «Şiklänmä, - di. – Sine köçlärgä isäbem yuk. Menä bu tayaknı totıp kına yat. Pärilär, ısıldıy-ısıldıy, tişegeñän çıkkanda, hatın-kız kulında ir-atnıñ şul äğzası bulırga tiyeş, cuksa, alar sineñ bötiyeñnän başların tıgıp kına karıylar da, bu tişekneñ bökese yuk ikän bit dip, kire kerep kitälär». Şulay dide dä minem ber kulnı üz täneneñ nindider cirenä kuydı. Eçtän katı, tıştan yomşak, belsägez ide, üzeneñ zurlıgın! Şunduk añladım, bu – Öşker hacineñ bot arasındagı tayagı labasa. Citmeştän uzgan dimässeñ dä sin anı! Beläsezme, nindi balta sabı anda anıñ?! Hodayım, avılnıñ kırık cäşlek häçterüşläre ber yakta torsın! Kulım üzennän-üze şul aygırga cabıştı, kısıp tottım da ütükli başladım. Bolay-bolay itterep ışkıym monı. Hacigä bik oşadı minem kul –«menä şulay kiräk, - di, - menä, menä buldırasıñ ikän, söbhanalla! Bolay bulgaç, çıgıp kaçalar bu mälgunnär». Ya, hodam, kiçer mine, dip, eçtän genä dogalarımnı ukıym. Uylap karasañ, gönah kılmıym da bit inde. Cennärne kuu öçen ir-atnıñ tege nämästäsen totıp yatu gönah bulırga tiyeş tügelder, dim. Şulay üz-üzemne tınıçlandırdım inde, nişlim. Başka berni eşläp bulmıy. Nişliseñ, kuıp çıgardı bu minem cennärne.

Miñzifanıñ gayre tabigıy, serle, oyatsız bu hikäyäsen avız açıp, oyalıp, kızarınıp tıñlagan Naciyä üze dä sizmästän sorap kuydı:

- Berni eşlätmädeme?

- Nişlätmädeme, - dide Miñzifa, añlamaganga salışıp.

- Tege ni... itmädeme? Tıgıp karamadımı?

- Şunısı ni dä şul inde anıñ, nitmäde menä!

Miñzifanıñ bu cavabı ayıruça gorur yañgıradı.

- Niçek inde? – dip süzgä kısıldı Gaynekamal, bot arasında kaynap çıkkan tişegen kısıp. - Cennär kire kermäsen öçen sineñ bötine üzeneñ bökese belän yapmadımıni?

- Bäy, kiräkmi ikän bit! Tıgıp kuymasa da yarıy ikän. Üze şulay di... Çäyläregezne yañartıym... Suına bit inde... Tuktagız äle, - dide dä Miñzifa, «yalt» itep urınınnan sikerep tordı. – Kapka tavışımı soñ bu?

Naciyä belän Gaynekamal çınayaklarına ürelergä dä ölgermäde – ul inde täräzägä barıp ta yabıştı.

- Pätäç! Cikte... täübä-täübä... alaşa arbanı!

- Närsä buldı? Yañgır başlandımı ällä?

İrtädän birle cıyılıp kilgän yañgırdan başka mäşäqategez yuktır şul sez imgäklärneñ, digän uyların eçenä yotıp, Miñzifa, borılıp ta karamıyça, dävam itte:

- Öşker haci üze kerep bara! Täübä, täübä, ästäğafirulla-maşalla!

- Närsä, - dip, inde üzennän un-unbiş yäşlärgä olırak äñgämädäşläre dä täräzägä yabırıldı. – Bezdän alda çıgıp kaytıp kitkän ide iç...

Karasalar, çınlap ta, baltırlı galuş kebek çılana başlagan Zäki haci, bayarak kına Lenin başın tişkän tayagın çitängä söyäp kuydı da, ere-ere atlap boldırga yakınlaştı.

Döresen genä äytkändä, Zäki haci çakırılmagan cirgä, gomumän, yörmi. Üzenä üze huca. Keşe süzenä karap, bolayrak bulıym äle, tegeläyräk kılansam – keşelärdän kim-hur bulmam şät, dip şiklänep yöri torgannardan tügel. Üzenä niçek oşıy – şulay eşli. Üze niçek kürä - şulay söyli bulgan hälne. Üze kürmägänne çäynämi dä, başkalar çäynägändä katışmıy da. Menä bu öydä ni yomışı kalgan inde anıñ? «Romaşkinga bargaç, ber çuvaş hatınına kaptırdım äle», «Torna küle buyında Mäçtüräneñ ıştan salıp sigänen karap tordım», dip ätäçlänä-ätäçlänä şapırına torgan, kulları eşkä, «botakları» bögeşkä yaraksız avıl zägıyflärennän ayırmalı bularak, Zäkineñ bu öydäge Miñzifaga bernindi azgın yomışı da yuk. Sädaka birergä dip kergäli ul monda. Miñzifanıñ anasız kaluına öç yıl bulıp uzdı. Avırdır biçaraga. Başka ber genä tuganı da yuk iç meskenkäyneñ. Sädaka birep, anasınıñ ruhına doga kılıp çıksañ, ber dä artık bulmas. Üze dävalagan, tereltkän, öşkerep yärdäm itä algan keşelär öçen üzen cavaplı toya ul. Şuña kürä alarnı, üzlärenä sizdermiçä, küzätep tora, cayı çıkkan sayın bulışa, hällärenä kerä, kiñäşen birä, sadakasın kertergä onıtmıy.

Şularnı uylap boldırga menep barganda, Zäki hacineñ küzenä täräzädäge häräkätlär şäylänep ölgerde. Kemder bar bugay. Kem ikän? İr-atmı, berär kürşe hatınımı? Hatın-kız bulsa ber häl – kötü kugan vakıtta uk yalgız hatın yanına zatsız tügel, ä ihlas uylar belän yörüeñne belep torırlar. Ä menä ir-at bulsa? Kire borılırgamı? Ällä niçek bulıp kitte hacigä. Kerergäme, borılırgamı, digän şöbhälänülär belän buılgan häldä ul ğadättä «ışt-vışt» itterep kenä başkarıla torgan galuş salu ğamälen baytak vakıtka suzdı, tulı ber tamaşaga äyländerde: baştan, iyelep, ber sıñarın kulı belän totıp salgaç, turaydı, galuşnı kuyarga urın ezlägändäy, tegendä karadı, monda küz yörtep çıktı, kuydı galuşnı, ikençesenä ürelde; annarı närsäder isenä töşkän keşe kebek beravık häräkätsez kalıp tordı; şunnan soñ gına iskitkeç avırlık belän, ğadättän tış ozak itterep, ikençe ayagın da galuştan çıgardı. Yuk, häzer kire borılıp bulmas. Ul şulay mätäşkän arada, maylanmaganlıktan näzek kenä ıñgıraşıp, boldır işege açıldı. «Kayan yalgız hatın öyendä deget bulsın inde?» – digän uy belän Zäki haci, kütärelep, işekkä karadı. Läkin şulçak, anı uñaysız halätennnä kotıldıru bulıp, uram yaktagı kapka işegeneñ çıyıldaganı işetelde. Öşker haci kolagı belän işette, küñele belän sizde dä, täne çımırdap kuydı, läkin borılıp karamadı. Belä ul, täğaen çamalıy: anıñ monda kergänen kürep kalıp, Harun kilep citkän bulırga tiyeş.

Harun, kapkadan äle ber ayagı kürenügä, dönyasın onıttırırlık itep kıçkırdı:

- Närsä, Öşker haci, seber kitkänçe Miñzifanı ber «kaptırıp» kalırga buldıñmı?

Haci bu oyatsız kılanıştan, bu şakşı süzlärdän niçek kenä ğarlänsä dä, cavapsız kala almadı:

- Oyatsız sin, Harun enem! Atañ yahşı keşe ide, anañ mondıy zatsız itep tärbiyälämägänder, ämma da cirbit ikänseñ. Cir yotkırı üzeñne, kabähät ikänseñ.

- Yä, yä, kart bükän, teleñä salınıp torma, yäme! Bar kayt ta cıyına başla, seber ozatam min sine.

- Keşedän kurıkmasañ, alladan kurkır ideñ, divana... Bu kılanmışlarıñ belän cennärne kotırtasıñ iç, yavız urıs. Ä alar, ber kotırsa, eçeñä kerep oyalarga da küp sorap tormıylar...

- Allagıznı da sörderermen sineñ belän bergä şul yaklarga, cennäregezne dä teräp atırmın.

Bu yülär belän süz köräşterep torunıñ faydasız buluı açık ide. Şuña kürä Zäki haci galoşların kire kide dä, «yä, hodam, üzeñ kiçer bu nadannarnıñ hatalanuın» dip mıgırdana-mıgırdana, uramga çıgıp kitte.

Älegäçä işegaldına karagan täräzägä tekälep torgan hatınnar, kapkada kün kurtkalı Harunnıñ taralmagan başı kürenügä, şaytannıñ üzen kürep örekkändäy, artka çikkän idelär. İñ kurıkkanı, dereldäp şiñep töşkäne Miñzifa buldı. Ul bötenläy telsez kaldı, kulın kulga bärä-bärä uçın-uçka ışkıy başladı. Anıñ niçekter kerfek yomıluları da yışaya töşte bugay. Kurkudan kütenä urın taba almagan cinayätçe kebek borçıluın yäşerergä tırışsa da, Naciyä belän Gaynekamal soramıy buldıra almadılar:

- Ni buldı siña, Miñzifa? Üzeneñ kamunında gına başlık bit ul, ä bez aña närsägä?

Ozak uylap, yäşerep, ser itep tormadı Miñzifa, çıgardı da saldı:

- Minem yanga kerä ul, zatsız. Min kiräk aña.

- Närsägä kiräk soñ sin aña?

- Kergän sayın köçli ul mine, - dide dä, kıçkırıp yılap cibärmäs öçen, avızın yaulık poçmagı belän kapladı Miñzifa.

Naciyä belän Gaynekamal ni dip äytergä, yäştilären niçek yuatırga belmiçä, ber-bersenä karaşıp tordılar. Şul çak kinät Miñzifa üze añga kilde:

- Kızlar, äydägez, kızık itäbez kabähätne...

Kammun Harun kergändä bolarnıñ plannarı korılgan, karmak salıngan ide inde.

Bu ozın buylı, härçak tuzgan çäçle, ike süzlek cömlädä dä revolyutsionerlarça dip uylap öç sügenü süze kıstırıp söyläşüçe, ara-tirä çänti barmagın yartısına hätle tıgıp borın kazırga ğadätlängän keşe, Miñzifadan öç kenä yäşkä olı bulsa da, bu yulı üzen bik zur bolşevik itep kürsätergä tırıştı:

- Mä, - dide ul, iskitkeç täkäbber kıyafättä kesäsennän keçkenä genä şikär pukkile çıgarıp, Miñzifaga suzıp. – Minem ätineñ ruhına ber doga ukırsıñ.

Annarı, bu ğamäle bik dinle, ädäple, tärbiyäle keşeneke kebek bulıp çıkkannan ahırı üze dä kurkıp kitep, şarkıldap kölep cibärde:

- Şayaram, siim äle denegezneñ kütenä! Şikärne annarı tıgınırsıñ, ä häzer çişen davay!

- Bälki çäy genä eçep çıgarsıñ, Harun abıy, - dip karadı Miñzifa. – Yuksa, Zäki haci kürep kaldı iç sineñ monda kergänne... Ällä ni uylavı bar...

- Närsä-ä-ä, - dip çäreldäde Harun aña karşı. – Ul tileneñ süzenä kem ışana? Bügen ük ruzalıtsı yazam da seber ozata min anı.

- Kiräkmi, Harun abıy!

- Närsä «kiräkmi»?

- Kiräkmi, yazma! Kart keşe bit. Gönah bit!

- İskelekkä yabışıp yatu – gönah! Ä bez yañaça yäşibez! Äydä, äydä, sal bu sälämäläreñne! Sal da tuñkay! Vakıtım az.

- Kiräkmi, Harun abıy, ä?!

- Sin närsä tukran kebek ber süz tukıldıysıñ äle: «kiräkmi» dä «kiräkmi»? Sineñ östän dä ruzalıtsı yazırgamı ällä? Kaya, kil äle... Salıyk äle monısın...

Şunnan soñ tartış bulmadı. Karusız Miñzifanı Harun üze çişenderä başladı. Ul anı cälläp, irkäläp-nitep tormadı, kiyemnären aşık-poşık saldırıp attı da poçmaktagı säkegä teräp tuñkayttı. Şunnan soñ, zur şärä küte belän östälgä taba tuñkayıp torgan yäş hatınga karap, «ilä-lä, ilä-lä» dip köyli-köyli, östäldä torıp suınıp betkän çınayaknı kütärep ber yotım çäy eçep aldı, annarı ber kulı belän «şap» itep Miñzifanıñ kütenä sugıp kuydı, annarı ike balagına cide tişekle ıştanınıñ börmäsen sütep cibärde dä, ıştan koyılıp idängä töşügä, äle seräyä genä başlagan beldiyen üzeneñ kulına totıp, «dogasın» köyläp aldı:

- Istavay, praklätem zaklimunnı,

Vis mir rabuçıh i rabuf!

Kipit naş razum vazmuşunnı,

İ smirtni buy idti gatuf.

Läkin şunnan soñgı hällärne Kamun Harun ul çakta da añlıy almadı, unbiş yıldan soñ Stalingrad okoplarında tuñıp ülär aldınnan uylanıp yatkanda da başına sıydıra almadı. Anıñ ber selägäy toz yalarga mohtac bulıp üskän bozaunıkı hätle genä zurlıktagı baş miye öçen bu kıyamät artık zur yök ide. Çönki bu kıyamät kölke dä, şul uk vakıtta ayaktan yıgarlık däräcädä kurkınıç ta, akıldan şaştırırlık serle dä bulıp çıktı.

Harun üzeneñ keçe çükeç sabı zurlıgındagı beldiyen Miñzifanıñ şärä kütenä teräp ışkıy gına başlagan ide – şul çak başta miç artında närsäneñder dambırdap idängä töşkän tavışı yöräklärne yardı, annarı... miçne bülmädän ayırıp toruçı çarşau açılıp ta kitte, annan... annan... tep-tere ike cen hatını kilep tä çıktı! Kap-karalar! Şäp-şärälär! Kul-ayakları, başları, hätta imçäkläre dä näq keşe hatınnarı kebek, läkin bolar cen hatınnarı ide. Çönki alar ikese dä kap-kara! Küzläre dä bar! Avızları da açıla häm annan «hau, kamun! Hau, kamun» digän nindider añlayışsız avazlar çıgıp tora. Harun avızın açtı da kaldı. Seräyep katkan häm äleräk kenä Miñzifanıñ bot arasındagı tişegenä kerergä cay ezläp mätäşkän tege «botak» şul uk mizgeldä şiñde dä töşte, kurkudan cıyırılıp, böreşep, parlap peşerelgän sarık eçägeseneñ keçkenä genä ber kisäge bulıp kaldı. Şul çak cennärneñ berse bötenläy yakın uk kilde dä: «yä-ça-ça!» diyä-diyä Harunnıñ «botagına» ürelde. Ul da bulmadı, ikençese anıñ artına çıktı, muyının kıtıklıy başladı. Keçkenädän ük kurkak bulıp, cen-pärilärgä ışanıp, şul kurkaklıgınnan hurlanıp, citmäsä yabık, köçsez, zägıyf bulıp üskän Harunga citä kaldı, ul päri zatlarınıñ fani dönyaga menä şulay gadi genä, tere bulıp, isän keşelärçä häräkätlänep, hätta tatarçaga ohşaş avazlar çıgarıp päyda buluına ışana almaunıñ çigenä barıp citte – añın cuyıp, idängä audı.

Harunnı ciñüen ciñdelär, läkin häzer üzlären kurku bastı: huşınnan gına yazdımı? bötenläy kadalıp kitmädeme?

- Kızlar, bettek bugay, çüñkäyde bu! – dide Miñzifa, aşıga-aşıga şärä tänenä zur ozın külmägen kiyä-kiyä.

- Şaytanım bulsınmı bu häçterüşkä! – dip kenä taşladı Naciyä.

Läkin Gaynekamal bolardan töpleräk fikerdä ide. Ul Harunnı ahırınaça faş itärgä kiräklegen onıtmaska öndäde.

- Häzer bez Naciyä belän sineñ munçaña çıgıp kitäbez. Anda yuınıp, şunnan arttan gına kaçırbız. Ä sin kiyen dä bu häşärätneñ huşına kilgänen köt. Annarı üzeñ belerseñ niçek bärep çıgarırga... Monnan soñ eze dä bulmas öyeñdä, - dip östäde ul çıgıp kiteşli.

Alarga rähät – alar, änä, çıgıp kittelär dä kotıldılar. Ä sin utır inde monda, şärä irgä karap, anıñ böreşkän beldiyenä küz töşerergä oyalıp. Sulışı bar bugay, dimäk, ülmägän. Tik niçekter tizräk huşına kiteräse dä çıgarıp cibäräse kilä bit. Nişlätergä soñ?

Şundıy uylar belän Miñzifa cirängeç Harunnı tegeläy törtep karadı, bolay çemetep karadı, läkin bolşevik yöräge uyanmadı. İnde aptıragaç, Miñzifa Öşker haci alımın isenä töşerde. Anıñça, teläsä nindi avıruga karşı däva cenes äğzasında ukmaşkan. Bäy, digän fiker kilde anıñ üzençä akıllı gına başına, Öşker haci minem cennärne tege tişegem aşa kuıp çıgargaç, bu densezne dä şulay dävalap bulırga tiyeş bit inde. Läkin monda tişek tügel şul! Monda, änä, nindider, it kisäge şul!

Şunnan soñ Miñzifa, şiklänä-şiklänä, huşsız yatkan ir-at gäüdäseneñ oyatsız äğzasın kulına aldı. Oyala-oyala bulsa da, nihayät, anı kıskalap karadı. Yomşak! Hälsez! Ä bayarak kına nindi kaharman ide! Kammun ide! Tartkalap aldı. Läkin hälsez ir-at üze dä, anıñ äğzası da uyanmadı. Miñzifanıñ bu imgäkkä çın-çınlap açuı kilä başladı. Üzen köçlägän, şul räveşle räncetkän vakıtlar öçen üç alası kilep kitte. İh, pıçak belän kisep atası änä şul äğzanı! Karap-karar idek annarı Kamun Harunnıñ niçek ätäçlänep yörgänen! Kisep tügel, teşläp özep alasımı soñ, digän nindider şaytani väsväsä kisep ütte anıñ zihenen. Bu bozık uy köçle bulıp çıktı – Miñzifa tezlänep utırgan kileş Harunnıñ şärä yatkan gäüdäse östenä iyelde dä äkerten genä irlek äğzasına telen tiderep karadı. Nindider tuk, tozlı täm sizde. Läkin äğza tämsez bulıp toyılmadı. İnde kıymıyçarak kına başlap, äğzanı avızına kertep cibärde, anı şul cılı kuışlıkta tele belän bolgatıp karadı. Tik ni qadär genä tırışmasın, äğza canlanmadı.

- Äy, tıçayım äle başıña, - dide dä Miñzifa, Harunnıñ östenä çöydän iske tun alıp taşlap, ikençe yakka çıgıp kitte.

Annan yulı tup-turı munçaga yünälde. Ul barıp kergändä Naciyä belän Gaynekamal ciz tazga suga kuşıp munça köle salgannar da, şunnan uçlap-uçlap köl alıp, ber-berseneñ tänen yuışu belän mäşgul idelär. Miç korımı tiz genä bireşmägänlektän, bu eşläre ozakka suzıldı. Äle Miñzifa da bulışıp, öslären kat-kat kölle munçala belän kırıp yuıp azaplana torgaç kına, şaktıy vakıt uzgaç, alar cen kıyafätennän çıgıp, keşe tösenä kerdelär.

Niçek yöräksez kala yazıp huşın yugaltkan bulsa, şulay yöräksez häm kurkınıç uylar belän huşına da kilde Harun. Ul küzen açkanda bülmädä berkem dä yuk ide. Dimäk, Miñzifa da ul cennärne kürep öyennän çıgıp kaçkan bulsa kiräk. Şärä kileş çıgıp kitmägän bugay – kiyemnäre säkedä yuk. Ul yarımpışıldap, yarımıñgıraşıp kıçkırıp karadı:

- Miñzifa-u!

Cavap bulmadı. Anı tagın kurku biläp aldı. Tege cennär kaya kitte. Bötenläy kittelärme, ällä miç artında tagın kötep yatalarmı?

Kaltırana-kaltırana ıştanın kide, aşıga-kabalana anı tartıp bäyläşterde dä kün tucurkasınıñ ciñnärenä kulların tıga-tıgışlıy işekkä ürmäläde. Yarıy çabatasın salıp kaldırmagan ide äle, şuña kürä işektän çıguga kapkaga yögerüläre tiz kilep çıktı. Yavam-yavam dip kurkıtıp torgan bolıtlar küptän taralıp, inde koyaş ta şaktıy kütärelgän ide. Harun tup-turı Zäki haci öyenä atladı. Yuk, timäskä kiräk aña, timäskä! Tege cennär eçkä kerep oyalagan bulsa, nişlärgä? Nişlärgä, öşkertergä inde. Öşker hacidän öşkertergä! Bu cennärdän kotılsamı? Bu cennärdän kotılsa, Harun başka berkayçan da allaga tel tidermäs ide. Ya. Rabbım, üzeñ kiçer! Ya, hodam, üzeñ saklıy kür!


Click or select a word or words to search the definition