Optimallek Zamanı

Hikäyä

I

Anı kabat kiräksezgä sanadılar. Alay gına da tügel äle, çıgarıp taşlamakçılar, häyersezlär. Bolay gına kaldıramı soñ!

Ämma närsälär eşläsen ul häzergä küz aldına kiterergä kıyınsına, şulay da belä ide: akılga utırtaçak äle ul alarnı! Başkaça bulmasın!

Gabdulla Kasıymoviç Vasin şuşı uylarında täräzädän uram yakka taba karap tordı. Kön bik tä yahşı ide, koyaşlı, agaçlar — çäçäktä. May ayı. Murtaygan agaçnı da mondıy könnär tereltü köçenä iyä, böreläre yañara, dönyalıkka meñ ömet belän küz törtä.

Gabdulla äfände ölkän yäşlärendä ide inde, altmış bişne uzıp kitkän. Şuşı barışı belän matur gına kilä kalsa, tagın da yözgä ük citäçäk, yäşäüdän tämam tuyaçak, tormış täcribäsen cuyaçak tügel.

Ämma ul akılı çıga baru yäşendä buluın başına da kertä almadı. Kemlege «söbhanallah» ide. Äle teşläre dä yahşı, bäleşlärne tegermän taşıday izep kenä taşlıy. Arakını, konyaknı da şäp çömerä. Möselman ömmätennän dip sanıy üzen, ämma namaz-uraza işene belmi, gadi halıknı sukır täkä urınına yörtü öçen dinneñ kirägen belä. Tege dönyaga kitä başlasa, anda urını, «inşallah», cännät türendä bulaçagın belä, çönki Gabdulla Kasıymoviç bit ul! Urlamadı-nitmäde, kulına kergänen çitkä etmäde. «Eget bulsañ — yegetlek kürsät ilgä, tırışlık putasın bäylä bilgä!»— digänme äle borıngı ber şağıyr Gabderähim Utız İmäni? Böyek mişärlärdän genä kalışa torgan keşe tügel tiptär Gabdullagız, uyını-çını bergä, billähi!

Häm täräzägä töşkän yılmayulı yözeneñ nurlı şäüläsennän canın cılıtıp, eş östälenä kilde. Rail Barlasoviç-Çuyırtaş ğadätençä yögerep diyärlek, tägärägändäy kilep kerde. «Küregezçe, tägäräp ber taş kilä... Taş tügel lä, tägäräp ber baş kilä!» Tukayda şulaymı äle? Bälki... Yarar, tärtäsenä kergän, ezenä eläkte digän süz inde ul!

— Sälam!

Barlasıç kabalı keşe ide, aşkın. Kulı kütärelep-suzılıp kilgän cirennän direktornıkına totaştı.

— Sälam!

Ägär dä çaması bulsa, ul bil alışırlık ir ide. Şähärdä berençelärdän şuşı adäm säüdä kioskları açtı, şampunder, sabındır, teş pastası, şyotka-mäsväge, başkası — barısı anıñ ütemle tovarına äverelde. Barlasıç hiçber dä ikelänep tormadı, spekulyatsiyä, alıp-satarlıktan çirkanmadı, anı barı tik olılap, märtäbä belän «biznes» dip atadı. Mäktäpne dä taşlamadı häm döres eşläde. Äye, çit illärdän çuman-çuman, biştär-biştär tovar taşuga komaçaulık itte bu ukıtuçılıgı, ämma ul däreslären taşlap kitärgä dä «öyrände». Direktor — dustı, nindi käğaz kiterep birsä, yazuın-möheren dä karap tormıy, «tabılgan säbäp»kä söyenep, şuña riza-şöker itte. Döres, yäşel töstäge «bülniçniy»lärne söymäsä dä, «adäm başlı yäşellär»ne hup kürde.

Kileşep eşli belergä kiräk! Şuña da Barlasıç:

— Tugankay, bezneñ biznes — urtak,— dip äytergä yarata ide. Ämma anıñ «urtaklıgı» yözgä ber buludan gıybarät ikänlegen añlatıp toruınnan ni fayda?

Barlasıç kayçandır şuşı häzerge direktorları Kasıymıçnıñ ukuçısı bulıp, «öçle»gä genä ciñelçä bargan cirennän kütärelep, mäktäpne dä medalğä beterergä mömkin ide. Kızganıç, kötmägändä eşlär bozılıp kitte. Direktor itep kuyılgan Kasıymıç, yazda kalaga ukularga çakırtılıp alınıp, şul vakıt aralıgında Barlasıç tagın üz urınına tägäräp töşep betä yazdı. Yarıy äle Kasıymıç kaytıp ölgerde, ämma Barlasıçnıñ medalen kotkarıp kala almadı. Malay — «kalıktı», medale isä «batıp kaldı». Anı da tartıp çıgaram dip yögersäñ-çapsañ, tuzannar kuptarsañ, Kasıymıçnıñ üzen dä Barlasıçı belän bergä söyräp töşep kitäçäk ide ul medal digännäre.

Bu vakıygalar alar mäktäbendä çagında buldılar. Kasıymıçka şul Barlas malayı berkem dä tügel ide, yugıysä. Ä menä bit, Barlasıçnı ukırga kertteme — kertte, aspiranturada kaldırttı. Döres, ul anı tämamlasa da, alay uk ällä kem dä bula almadı, ämma märtäbä arbasınnan töşep tä kalmadı. Urınnıñ türdä buluı mäcbürimeni soñ? Buş kalu tügel bit äle!

Ämma yegetebez ücät, teşläsä — cibärmi, kapsa — özmi kaldırmıy. Bara torgaç şuşı et zatınnan keşe çıktı bit!

Kasıymıç anı Barlasıç dip kenä yörtsä dä, üz ulı bulırga tiyeşlegen hisap itä ide. Hikmät malaynıñ tatlı çiyädäy änisenä bäyle. Keçkenädän şayarışırga yaratkalap, Kasıymıç belän bergä arka teräşep üste. Berençe tapkır, undürt yäşlärendä bulır, sukır tal töbendä übeştelär. İptäşläre belän kaçışlı uyınında idelär. Şulay rähät kenä kilep çıktı inde. Annarı huş isle peçänleklär, sırmasız kapka töpläre...

Kasıymıç üz tugan avıllarına institut beterep kayttı. Koş totkan keşedäy ide. Mäktäptä ukıta başladı. Kız ul vakıtta inde sirtmäle kiyäüdä, mäktäp yäşenä kergän çıpçık balasıday ulı da bar ide. Taz baş, digändäy, Kasıymıç aña märhämät itmi, «ikele»lär çäpäştergäläp tordı. Häm menä çiyädäy tatlı änise, monı belep algaç tämam kızarıp häm citlegep, iske tanışlıknı iskärtte:

— Malay — sineke!— dide.— Niçek inde añarga «ikele» kuyasıñ?

Kasıymıç çınnan da şul «ikele kapçıgı»nıñ üzeneke buluına ışandı. Niçek kire kagarga mömkin, ägär dä aliment mäsäläsen kuptarsa änise? Zamanası kotçıkkısız bit. Şul alimentçı buluları arkasında niçämä keşe harap itelde, kareraga iltüçe bähet küperlären dörlätep yandırdılar. Häzer alarga märtäbä digän yılgır aygırga atlanıp çaptırular tätemäyäçäk inde. Ä Kasıymıç berençe adımınnan uk iyärdän yıgılıp töşärgä tiyeşme? Minem malay tügel dip äytep karasın, änkäse tabagaç kebek şoma, sayıskan kebek cäbähäyer, usal ber nämärsä, tal töbendä berençe tapkır übeşü vakıygasın söyläüdän başlap kitär, käkre kayınga terälerseñ dä kalırsıñ. Köt tä tor. Süzdän tau tiz öyelä ul!

Ämma Kasıymıç malaynıñ tatlı çiyädäy änisendä häterneñ üzendäge kebek yöz protsentlı tügel, übeşüme, hätta koçışuların da onıtkanlıgın belmi ide. «Malay — sineke!»— digänendä dä ul barı tik avıl hatınnarı äytä torgan süzne genä tägärätte. İmeş, bu anıñ: «İte — siña, söyäge — miña!»— digäne genä ide. Tatar mondıy gıybarälärne elektän, balaların mädräsägä iltep birä başlagan çorlardan birle äytä kilgän, yağni da mäsälän, haman da şul inde, belemle bulsa ide digän süze inde bu alarnıñ.

Kasıymıç anıñ borıngısın tügel, yañasınıñ da asılın mäğnäsenäçä ireşep belep betermi, bu mäsälädä älegä tomanarak ide.

«Malay — üzemneke!»— dip köyep yörde ul. Ä annarı eçenä cılı da yögerde. «Malay üzemneke!»— digänendä yäşerten genä söyengäli dä ide.

Öylände. Keşe buldı. Balaları tudı. Üstelär. Kasıymıç ta däräcädä, talçıbık kebek kenä bulsın, üz cayına üsä tordı. Äüväle rayonga, annarı başkalaga küçende. Forsatı çıga tordı.

Häzer ul mäktäp direktorı.

Ä menä Barlasıç hakında tege vakıtta işetelgän süzlär onıtılmadı, «malay — üzemneke» buluı cuyılmadı. Alar älegäçä bergä. Tärbiyä cimeşe dä tatlı ikän ul, äçkeltemlegen äytkän dä yuk!

II

— Nişlibez?— dide Barlasıç.— Bezne bolar beterergä cıyıngannar!

Kasıymıçnıñ kamır äçese kuzgaldı, bürtenep çıktı:

— Sez närsä! Sez närsä!— Tizräk barıp işekne yaptı.— Başkalar işetep torsınnar dip şuşılay äytäsezme?

Barlasıç, yıgılıp tezlänerdäy bulıp, şunda uk gafu ütenergä totındı. Anıñ koyaş yalarga ölgerüdän kabartma kebek kızargan başı, tarı börtege kebek çepi küzläre, kaşsız mañgayı, yuka borın häm cep neçkälek irenle uymak avızı çınlıkta anıñ kıyafäten tavık kükäyenä ohşata ide. Menä-menä tägäräp ük kitärder sıman. Käçtüm östenä şul başnı utırtıp kına kuygannar diyärseñ.

— Ni bit...— Barlasıç direktor östäle karşısına uk kilep utırdı. Ämma isäp-hisaplı Kasıymıç zatlı känäfilär yagına kürsätte. Ozaklap söyläşep utırırga ideme isäbe?

— Vakıt... Ni...— dide şomarırga itkän Barlasıç, kul säğatenä küz salıp alıp, annarı divardagısına tekälep.— Sezneke soñara bar. Un minutka.

Şulay da känäfigä küçenep utırdı. Ayak öste kalgan Kasıymıç ciñel avızlı şkaf işegen açtı.

— Yuk, min ruldä idem!— dide Barlasıç, tırmagıçtay ozın barmakların känäfi yanındagı östäldä sikertkäläp. Anıñ karañgı bazdagı bäräñge üsentese kebek kıyafäte, koyaş nurları yalap ölgergän kızgılt başı täbänäk häm tügäräk Kasıymıçnı bülbe itep toyarga mäcbür itä ide.

— Kem sezne äydäp tora äle?— dide direktor, sıyfat saklap.— Üzemlek kenä kalgan!

— Kitererbez!— dip yuattı, bu yulı ölgerlektä ölge bulırlık Barlasıç.— Yuk närsä tügel!

— Anısı döres eş bulır!

Kasıymıç därte çamasın belep kenä utız grammın kägep kuydı, artınnan ber kabım şokolad yulladı. Annarı yözenä tös kerep, känäfigä kilep, arka söyäp utırdı, söylänep aldı:

— Menä şulay döres bula ul, äye!

Berazdan käyefe yañarıp kitkändäy toyıldı, Barlasoçka ciñelçä genä toyılgan töçe sorau taşladı:

— Närsä äyttegez äle?

Berazga tınlık urnaştı. Barlasıç zurdan häm keçedän äytelgän süzlären häter tartmaçıklarınnan barlarga totındı. Ahırda ber ötek kararga ireşte, üsentedäy güyäki ürmäli kilgändäy suzılıp, käyef ceben ezlänep kenä äytte:

— Ni digän idem, äye... Ber-ber eş kılırga kiräk!

— Niçek bula inde ul eş?— Bülbe Kasıymıç şunda Ürmä Barlasıçka tora salıp usal karaş belän karap kuydı.

Alar ikese dä kayçandır, cebek yeget çaklarında, barı tik fizika-matematika ukıtuçıları gına bulırga hıyallangan keşelärdän idelär. Yäş ayırmaları nibarı yegerme yıl, ä hıyalları — atalı-balalı.

Kasıymıç äüväle Minzälä pedagogiyä uçilişesın tämamlap, annarı gına institutka çittän torıp ukuga barıp kerä aldı. Avıl mäktäben betergän sala balasına başkaça mömkin tügel ide. Çorı şundıy buldı. Ämma ikençe kurs urtasınnan köndezgegä küçü bähetenä ireşte. Säbäbe gadi ide: andıy diplomnıñ märtäbäse zur. Çittän torıp algan yugarı belemneñ köçe keçkenä.

Ä barlasıçlarga zaman başkaça kilde. Mäktäp busagasın atlap çıgularına institut işeklärenä yul turılandı. Ul arada Kasıymıç ta kalaga küçenep aldı. Üz ukuçılarına yärdämen kızganmadı. Süze dä älegäçä ütemle ide.

Häyer, boları başka törle süz, ä menä häzer Ürmä Barlasıçnıñ citdi ber kiñäş birä belmäve Bülbe Kasıymıçnıñ kotırıgına tide. Kiñäş dimäktän, ul töçe süz belän tügel, ğamäli eş belän, arka kuyarlık dusları aşa bulırga tiyeş ide.

— Niçek soñ?

— Kıyıngarak kilä!— Barlasıç haman da süzne başlarga aşıkmadı. Kızılça başın sıpırıp kuyuı yaradı, anısı, pesi balası kebek tınıçlanıp ölgerde.

Kasıymıçnı alsu töskä kerergä mäcbür itärgä ölgergän utız grammlı zatlı konyak utı tınmadı, inde anıñ hörmätle mañgayına tir börtekläreneñ küzçeklären törtep çıgardı. Anıñ da başı peläş ide. Ämma kolak artı yomşak çäçläre älegä hätta siräklänergä dä, çalarırga da aşıkmadılar. Altmış biş yäşne tutırıp ta, pensiyä alıp yäşäp tä, anıñ üz märtäbäsennän töşäse kilmäde.

Menä bit nişlilär!.. Köçläre citmi alarnıñ, şuña kürä häylä koralar!.. Ul menä şuşı fikerdä ide. Häylägä karşı başkası bar! Akıllı eşne genä bozıp bulmıy, şunı da belmilär mikänni?

Bıyıl mäktäplärne optimalläşterü digän safsata uylap çıgardılar. Ğadäti şau-şu gına kebek ide bu, cämäğatçelekne häm däülät çinovnikların mäktäp problemalarına yöz belän bordıru öçen genä tügel, yaña kilep utırgan ministrnıñ üz kemlegen tanıtırga mataşuı da bulıp çıktı. İmeş, menä nindi zur eşlär başkarırga cıyına äle türä! Mäktäplär optimalläşerlär dä mäğarif sistemasında bulgan barça mäsälälär, şul isäptän milli mäktäp problemaları da beryulı häl itelerlär. Eh, belsä idelär alar, belem birü sisteması katlaulı küreneş ikänlegen. Anıñ belän şayarırga yaramıy. Adäm balası öçen belem mökatdäs häm izge äyber ul! Şuña kürä dä keşelek añ, belem, mäğrifät mäsäläsendä ütä dä sak eş itkän häm itärgä tiyeş. Häyer, mäğarif häzer däülät kulında. Şuña kürä dä däülätneñ hämmä naçar häm yahşı yakları mäktäp sistemasında çagılış taba. Moña töşengän akıl iyäläre säbäpne döres bilgeli alalar, faydalı ğamällär başkaralar. Däülät sisteması üzgärmi torıp, häzerge mäktäp, belem birü tärtiben üzgärtep koru mömkin tügel. Ul eleklärne genä tatarlarda mäğarif eşe cämgıyätneñ üz kulında bulgan. Tatar cämgıyate nindi, belem birü sisteması da şundıy häldä yäşägän. Tatar tormışı HIH yöz ahırı — HH ğasır başına zur üzgäreş kiçergän, mäğarif, mäktäp-mädräsälär sistemaları da şunlıktan yäşäeş tärtipläre belän bergä üzgärgän. Ä däülät sisteması ul cämgıyät kebek tere organizm tügel, ul yasalma byurokratik maşina. Anı sütep taşlap yäki vatıp kına üzgärtergä mömkin. Menä şuña kürä dä mäğarif tärtipläre cämgıyätne kanäğatländerü yünäleşendä üseş ala almıy. Tatar cämgıyate ber vakıtta da, altı-cide balalı gına dip, mäktäp-mädräsälärne yapmagan, optimalläşterü turında uylap ta karamagan, bälki eçtälekne üzgärtü, nindi fänne niçek ukıtu turında bähäs korgan, şuşı mäsälälärne häl itärgä tırışkan. Ä boları — forma üzgärtügä alıngan bulıp eş kürsätälär, keçkenä balaga atasınıñ buşlatın kidertergä häm sin baliğ buldıñ dimäkçe bulalar. Şuşımı döres eş?

Kasıymıç, bu mäsälädä süzlärne kiñ agım belän aldırıp, Barlasıç belän kiñäşep aldılar. Ukıtuçılar kollektivınnan yäşerelgän serneñ dä, kötmägändä hafaga salıp, bar tulılıgı belän kalkıp çıguı mömkin ide. Kasıymıç asılda kübräk şul turıda uylap canın igäüläde. Barlasıç isä anıñ avırtkan cirenä buldıra alganınça baskanday äytep kuydı:

— Menä bit niçek añlagannar... Het hatıgıznı ministr kulında kaldırmaska ide!

Kasıymıç uylap kına aldı da, irennären tursaytıp:

— Baş yukalık bälase inde ul!— dip kötelmägänçä äytep, divardagı olı häm altınlangan zatlı säğatkä tekälep karap kuydı. Güyäki böten närsägä dä sikältäle zaman ğayeple, şuşı säğatneñ alga çabuı arkasında gına hämmäse dä!

— Aşıga!— dide ul berazdan, irennären cıya töşep, säğatneñ yöreşennän tutık tösendäge tiptäri küzlären alıp.

Boların Ürmä Barlasıç üzençä añladı da:

— Sez üzegezne baş yukalıkta ğayepläsägez, bezgä närsä kala, Gabdulla Kasıymoviç? Ber dä aşıkmadıgız, näq vakıtında ide,— dip söylänä dä başladı. Ul tagın da ällä närsälärgä kerep kitärgä mömkin ide. Mäsälän, Kasıymıçnıñ zatlı restoranda baylık belän uzdırılgan yübiley mäclesenä, anda söylänelgän süzlärgä, yäşlärneñ niçek, avızların yırıp: «Kart täre, pensiyä yalıña kitüeñ şuşı bulsa ide!»— dip utırularına. Barsı hakında da häbärdar ul. Yäşlär belän ölkännär arasında butalıp häm aralarnı butap yörüçe Barlasıç üze tügel ideme soñ? Direktor bulıp kalam, imeş! Menä, kalamı soñ?

Kasıymıç tagın da kızarıp, borçaktay bürtenep çıktı häm Barlasıçnı süz kılıçı belän urtalay çaptı:

— Yarar, citte! Süz minem turıda barmıy! Bormagız!

Barlasıç «ülde». Aña häzer kabat «tereler» häm akılın kaytarır öçen vakıt kiräk ide.

III

Kasıymıçnıñ yazmışka rähmäte dä, üpkäse dä zur ide. Tormışta uñışka ireşü bar, cay kilü bar. Anıñ bar ireşkännär cayı kilep toru säbäbennän buldı. İnde täqdir koyrık uynatmakçımı? Öç yıl elek ul Kazanda rono mödire vazifasında utırsa, häzer menä direktor, irtägä bu känäfiyennän dä kolak kagarga tora. Tiz üste, zur templar belän. Äüväle, yäş vakıtında mäktäp direktorı ide, annarı Kazanga küçenep, älege dä bayagı şul fizika däresläre mäktäptä niçek ütkärelä digän mäsäläne üzäkkä alıp, pedagogika buyınça kandidatlık dissertatsiyäse yaklauga ireşte. Avır birelde, ämma yırıp çıktı. Añarga citäkçese: «Ällä ni açışlar bulmasa da yarar, barnı yuk itep, yuknı bar itep kürsätmäsägez, fizika ukıtu metodikasın tärtipkä salıp añlatıp birä alsagız, şular da citär!»— dide, bu «böyek baş»tan küpne ömet itmäven belderep. Kasıymıç süz tıñlauçan, «cirgä yatıp toz yalauçan» yeget ide, bu sıyfatı monda da faydaga buldı. Gomumän dä adäm balasında süz tıñlauçanlık, kuşılgan eşne cirenä citkerep başkara belü digän sıyfat bar. Gabdulla Kasıymıç belä, näq menä şuşı sıyfatı bulu arkasında yuk kına keşelär ällä kemnär märtäbäsenä ireşälär, akıllı gına Allah bändäläre, bu üzençälekläre yuklık säbäple, başları belän cirgä kadalalar. Ällä kemlek, havalık, tekälek, min-kemlek kebek tabigıy köçeñne, näfseñne ciñä almaudan ul, tärbiyä citenkerämäüdän. Yahşı ata, kürkäm analar üz balalarında, akıllımı alar, yukmı, tıñlauçanlık sıyfatın tärbiyälärgä tırışalar, şunıñ belän alarnı bähetle itälär. Halıkta ul üzençälekne häzer zıyalılık dip atıylar. Bügenge zamannıñ küp kenä yäşläre şuşındıy diyärgä aşıgası tügel. Ämma da läkin üzara yarışıp ta kuyalar inde. Bu Barlasıç ber yakta torsın!

Kasıymıç tiz genä ber kararga kilä ala torgan ölger keşelärdän tügel ide. Andıylarnı söymäde dä, üşänlek märtäbäsen sabırlık belän butaştırıp añlıy ide. Kızu keşedä ut bula, yandırıp cibärüe bar, üze genä dörlämiçä, başkalarga da yalkının küçerep cibärüen köt tä tor. Annarı yörerseñ peşkäneñä ah orıp!

— Tege vakıtta...— Barlasıç, añına kilgändäy, kızulık belän süz başladı, Kasıymıç aña sin mondamıni äle digändäy karap kuydı. Barlasıç su yottı. Härhäldä stakanda ul anıñ öçen äzerlänep kuyılmagan ide. Kasıymıç irtänge yakta daru kapkanında anıñ yartısın tamagı buylap yullagan ide inde. Yarar, äytep tormasa da bulır, ütep kitsen. Anıñ öleşenä kalgandır. Bolay da ber savıttan aşaganday yäşilär bit!

Häyer, ber savıttan aşau dimäktän, bik alay uk tügel ide ul. Kasıymıçka Barlasıç gomergä yahşılıklı buldı, elgäre defitsit taşıdı, kayan taba torgan bulgandır, anısı uk bilgesez, annarı särtäfikatle tovar belän kinänderde. Ul kiosk häm bazarlarda zatsız äyber tulıp yattı, keşe, şularnı satıp alıp, alarnıñ sıyfatına karamadı, ä Kasıymıç andıy uk ahmak tügel ide. Citmeş törle kontrol ütkärmäsä, ülçämäsä, tikşermäsä, şular aşa uzmasa, tovar anıñ öçen kiräk tügel. Azmı anda Çernobıl yaklarınnan äyber taşıylar, atom stantsiyäläre tiräsendä üskän mutant azık-tölek kibet kiştälärenä menmäde tügel, ul hakta kıçkırıp häbär salmasalar da, Kasıymıç — fizik, belep tora, gäcitlärdä dä häbärlär çıkkalıy.

— Bez alayga taba borılıp kitär dip kötmägän idek!..

Barlasıçnıñ bu süzlären Kasıymıç işetkäne bar ide inde. Kolanı avırttıru tügel, küñelenä tiyä.

Alar kış urtasında bıltır uk ber eş başlap cibärdelär. Barısın da aldan arşınga salıp ülçäp, grammına qadär kiñäşep digändäy. Häzerge köndä mäğarif ministrlıgınıñ kiräktä dä, kiräkmägändä dä «optimalläşü», tagın da şuña kuşıp, «globalläşü» hakında söyläp, ciñelçä ber safsata satıp yörüläreneñ avtorın härhäldä Kasıymıç üze dä belä, çönki ul aña berençe bulıp şuşılar hakında süz açtı. Hikmät üzeneñ näfsesenä bäyle ide. «Optimalläşü» digänendä vak-töyäk mäktäplärneñ erelär tarafınnan yotıluı, «globalläşü»dä isä internet çeltärenä mäktäp kompyuterların totaştıru kebek vak mäsälälär genä küzdä totıldı. Ämma säyäsät mäydanına kerep kitügä, alar şarday kabarıp, ällä nindi hikmätle böyek problemaga ävereldelär. İmeş, bolardan başka kiläçäk mäğarif eşen küzallarga da mömkin tügel. Eleklärne niçek fizkultura däreslären uzdırmıy torıp yahşı fiziklarnı üsterü mömkin tügellegen dälilläp söyläp kebegräk inde.

Häyer, şar da kuık kına bit, anı kesä töbendä dä yörtep bula, ä menä kabartıp cibärsäñ, kük yözenä dä sıymas hälgä citä. Şuña kürä oça da inde ul, üzen kabartkannarnı kütärep oça. Yarıy da yırakka alıp kitmäsä! Kuıknı da örä belep kenä kabartırga kiräk anı. Yugıysä Kasıymıç ta bik sak eş yörtte, teläge dä ällä ni zurdan tügel ide, ni barısı ike keçkenä mäktäpne kuşıp, ber zurnı yasau, menä şunda direktor bulıp utırıp kalu. Bu hakta ministrga, kiñäş itkändäy süzne cay yörtep, alda bähet yılmayasına ışanıç belän törtkän ide ul.

Kileşmi. Niçek rizalık itärgä mömkin? Ber binada ike mäktäp bulıp, bersenä Gabdulla Kasıymoviç üze huca, ä tegeseneñ direktorı kürer küzgä kürkämlege belän genä östengä çıkkan cilsä itäk mişär hatını Halisä Motıygovna, yünsez! Menä şul kara tolım, yäş kenä nämärsä ikänlegen onıtıp, menä bu däü, K.Nasıyri, Ş.Märcani kebek premiyälär laureatı häm büläklär iyäse, Räsäyneñ häm Tatarstannıñ atkazangan ukıtuçıları bulıp betkän, hätta orden-medallärdän mährüm kalmagan, här açık işekkä üzen kıstıra belgän Kasıymıç abzası belän yarışsın inde, adäm kölkese! Anı bit Gabdulla abzagızga birelgän prezidentnıñ ber maktau gramotası da urındıgınnan törtep töşerä ala. Ä andıy käğazlär Kasıymıçta ikäü tügelme äle? Şul kara tolımga bireşep torsınmı? Yotaçak ul anı! Başkaça ikän, iseme Gabdulla bulmasın!

Menä şuşı Kasıymıçnıñ min-minlek häsräte arkasında kilep tugan ide ul mäktäplärne berläşterü, ministrnıñ säğadätle häsräte bulgan optimalläşterü säyäsäte. İnde dä üsep kitep, yağni kuıgı kabartılıp, ilküläm böyek häm maksatçıl säyäsätkä äverelep kitte. Ul curnalistlar yazıp rähätlänälär, ul radio-televideniye söylärgä yaña süz tapkanına kuanıp betä almıy. Beräülär Nikita Hruşev digän ilneñ başbaştak partorgı zamannarın islärenä alıp, kolhozlarnı berläşterü vakıygaların kiterep kıstıra, ikençeläre ğaläm-kosmos kiñleklärenä çıgıp kitä, öçençeläre çit illärdä bu yünäleştä eşneñ küptännän başlangan buluın misallar belän söyli. Kıskası, biçara halık tıñlap häm ukıp rähätlänä. Gabdulla Kasıymıç ta şulay eşli, ämma borın astınnan yılmaya häm bazga töşkän büre balasıday nişlärgä belmi bimazalanıp integergä tiyeşle tege direktor kara tolımnı karşında küzallıy, häm añarga äytep tä kuya:

— Menä şulay ul, señlem Halisä Motıygovna, abzagız belän yarışmagız, dönyanı bozıp kuyuıbıznı kötegez dä torıgız!

Äye, märtäbäsen saklagan hälendä şulay diyä häm diyäçäk ide. Ämma ul karabaş kara tolım çın mişär bulıp çıktı, Kasıymıç ipläp kenä borıp yatkan dönyanı iyärläde dä aldı, cay gına optimalläşep häm globalläşep bara Gabdulla abzagıznıkı, şul Motıygovna kulına küçte dä kuydı yögän başı. İmeş, Kasıymıçka altmış biş yäş ikän, pensiyägä kitüe mäğkul kürelä. Ä tege — yäş, perspektivalı kadr. He! Yülärlär, şunı da belmisezmeni, borıngılar belmi äytmägännär, «kart alaşa buraznanı bozmıy ul!»

Kasıymıç ürtälep aldı. Ägär dä keşe añarga bolay itep äytsä — ber häl, üze şulay uyladı bit: kart alaşa bulıp çıgadır tügelme soñ?

Kartayırga?..

Kasıymıçnıñ kartayası kilmäde. Nindi kartlık di äle ul? Änä ätkäse, gazize, bu yäşenä citä dä almagan, altmış öçendä kitep tä bargan, yäşärgä ölgermägän. Ä menä ulı tuksannı gına tutıraçak äle, anda da şalkan kebek bulaçak.

Ul üzeneñ yılına bişär märtäbä hasta-hanägä kerep, anda sistemalar kuydırtıp, kanın alıştırıp çıguların isäpkä almıy ide. Şuşı çaralar gına «komı koyılıp kitüdän saklıy» tügelme soñ? Häm konyak. Ämma monısı yöräk-kan äyläneşenä fayda itsä dä, artıkka kitep, kayçaklarda bavırına da suga ide. Yahşı tanışı tabibä Zinaida hanım monıñ säbäben häzerge «kaynar» eçemleklärneñ yasalma bulularına, spirt häm buyaular kuşıp, himik yullar belän barlıkka kiterelülärenä bäyläp añlata. Elgärräk yıllarda mondıy ğalämätlärne Kasıymıç maktap söylär, progress-täräkkıyätkä bäyläp añlatır, fän-tehnikanıñ üseşe tabigıy resurslarnı gına tügel, Cir yözendäge başka mömkinleklärne dä uñışlı faydalanuga yullar açuın gorurlanıp maktar, şunıñ yärdämendä üzen dä fizik bulganı säbäbennän küklärgä çöyär ide. Ämma hikmät bit adäm balasınıñ himikmı, tözüçeme, başkamı buluınnan gına da tormıy. Belem alu ul küpçelek vakıtta oçraklı küreneş kenä, ukıtuçılarıña, alarnıñ yünäleş birep cibärä belülärenä bäyle. Keşe yazmışınıñ yartı öleşe oçraklılıktan, öçtän bere — täqdirennän, kalganı ihtıyarınnan tora ikänen genä Kasıymıç üz tormışı tarihçası aşa da yahşı kürep tora ide. Ämma bu monı hakıykat bularak raslarga alınmayaçak. Yülärmeni ul? Ägär dä raslasa, kaya barıp çıgaçak? Barlık keşelär dä üzlären yugarı märtäbälärgä, hörmätkä layıklı dip yöriyäçäkme? Yuk inde, kiräkmi! Dönyalık menä şuşılay niçek bar, serläre yäşerelgän kileş kenä tora birsen!

IV

İke kollektivnı bergä kuşu mäsäläsen sugışsız häm ülemnärsez genä, yağni tınıç yul belän häl itü öçen ministr üze kiläçäk ide. Menä bit niçek: säyäsi küreneşkä äverelä barıp mataşa bu optimallek, äye! Kasıymıç söyenä ala: anıñ ideyase bit bu! Ämma köyeneçe dä yuk tügel şul äle, Gabdulla abzaların üze pışıldagan kiñäşkä tayanıp yukka çıgarırga mataşalar. Gomergä şuşı räveşle bardı dönyalık, änä, tege vakıtlarda da tormışnı üzgärtergä, bolay yäşäü mömkin tügellege hakında avızın açıp söyli genä başlagan ide, säyäsät mäydanına Gorbaçyov Mihail kilep çıktı da näq Kasıymıçnıñ äytergä telägän süzlären halık östenä tükte. Süzläre genä tügel, köyläre dä turı kilde bit! Niçek üsep kitte Kasıymıç abzagız? Ho, artış tayagı diyärsez: kuaktan agaçka äylände dä kuydı.

Häm menä tagın da anıñ ideyasenä huca bulıp yörüçelär tabıldı. Tik yalgış añladımı, ällä töşenep citkermädeme — Kasıymıçka taba töbäde dä kuydı şul optimalläşüne biçara ministr. Kem ide soñ äle ul şuşı qadär kılanırga? Yuk-bar kiñäşlärne anıñ kolagına kem pışıldap aptırata?

Kötmägändä ministr känäfiyenä menep utırgan häm inde «optimalläşü atası» bula bargan ul astırtın äfände Kasıymıçka ber dä yat keşe tügel ide. Gabdulla abıysı anı Şäyhiyeç dip kenä yörtte. Yaratkan ukuçıları isemlegenä kermäsä dä, häzer hällärneñ torışı üzgärde: yuknı bar itep kenä söyläp bula ul! Anı çitkä kagarga yaramıy ide. Şunlıktan Kasıymıç aralarnı cılıtıp cibärde, ministr känäfiyendäge Şäyhiyeçkä tugannarça kaynar mönäsäbät buldırdı. Monı başkarıp çıgu avırga kilmäde. Hätta küñele dä üzeneñ tiz üzgärüçän mondıy holkına künep, şomarıp betkän, vöcdan gazabı digän häsrätne kiçererlek tügel Kasıymıç, cil üzgärgän sayın borılu añarga berni tormıy. Şulay da bu yünsez Şäyhiyeç, çamadan uzıp, kimsetep ük mataşa tügelme soñ? Menä bit eşlär niçeklär bolgana bara: altmış biş yäşkä citkän keşe direktor bulıp kalmayaçak, ä tege ike-öç yäşkä yäşräk nämärsägä — yarıy! Kara tolım, imeş... Ul da «vısluga» digännärendä tügelme soñ inde? Anısı da şul uk pensiyä bit inde anıñ! Öç yıllap bardır inde, şulay dip işetkän ide bit.

Yuk, monda Kasıymıçnı ürtärgä, üz keşe dip çitkä çigerep tormakçı bulalar bolar. Tege, tatar mäzägençäräk inde: kiyäü üz keşe, añlar äle, diyäräk, haman işek töbenä tabarak kuzgatmakçılarmı?

Ä menä, seren çişkändä, Kasıymıçnıñ, şul dusların adäm kölkesenä kaldırıp, mäzäk yasap alırga da isäbe yuk tügel ide. Barlasıç belän dä şuşı hakta kiñäşälär-kiñäşälär, anısı. İnde bu yulı ul närsä täqdim itär ikän?

— Yañalıklar barmı?

Barlasıç bu soraunıñ bulasın belä ide.

— Min alarnıñ kollektivında buldım,— dip şunda uk söyläp tä kitte.— Söyenälär, yözläre — şat. Menä bit niçek!

— Şulay bulmıy ni! Bik şulay! Eş urınnarın saklap kalalar, ul gına da tügel, kollektivları üsä, eş säğatläre arta!

Kasıymıç añsız keşe bulmadı. Ämma ul üz kollektivı hakında tügel, üz yazmışı turında häsrättä ikänlegen sizderäse itmäde. Şuña kürä:

— Menä sezne kaygırtuım! Üzemä kilgändä — närsä, aşım aşalgan, çäyem çäynälgändäy digändäy... Döres, beraz eşläp alırga isäp yuk tügel! Menä bit nişlilär!— dide.

Bu qadär dä eçke kaynarlık, tışkı sabırlık belän äytelgän süzläre anı kimendä kırık biş yäşlek örlektäy nıklı ir dip küzallatırga mömkin ide. Ämma ul asılında çerek agaç sıman, yalgış kına kuzgatılıp kuyıludan da büselep-sınıp kitärgä mömkin ikänlegen belmi ideme, ällä sizderergä telämädeme — boları uk hätta ukuçısı, bügen-irtägä anıñ urının alırga da direktor vazifasında kalgan gomeremneñ çäçäk kebek vakıtların kiçerermen dip uylagan Barlasıç öçen dä karañgı ide.

— Bernindi dä fiker, ütemle täqdim bumıni?— dide Kasıymıç. Ämma bu yulı inde üzeneñ küñelendä yahşı uyı, ni citte genä bulmagan häyläse dä barlıgın sizdermi kala almadı: cide yozak astında yäşerelgän niyäten, kinät kenä yaltıratıp, küz aldına çıgardı da bastırdı: — Ä minem... Äye, bolay... Ber uy bar ide!

Barlasıç koyaştay balkıp kitte. Anıñ şunda uk Kasıymıçnıñ küñel sandıgında yäşerelgän nindi uyı barlıgın beläse kilde. Salpı yagına salam kıstırganın yarata ide. Şunlıktan sorau urınına maktau süzlären yulladı:

— Sezneñ başıgızda gomergä şulay fikerneñ asılı gına buldı. Bezneñ yaktan närsälär kiräk, hämmäsen dä cirenä citkerep eşlärgä tırışırbız! Äytegez genä!

Kasıymıç bu süzlärneñ sorau bularak äytelüen, ämma Barlasıçnıñ turıdan-turı birergä köçennän kilmäven belä, zıyalılarnıkı kebek barıp çıksın öçen teatr uynap mataşırga mäcbür ikänlegen añlıy ide. Monı kuştanlık dip uylarga başına da kilmäde.

— Sez kileşersez mikän?

— Äytegez genä, kiräkne eşlärbez! Gabdulla Kasıymoviç, monda ike törle uy bulırga da mömkin tügel!

Bu süzlären Barlasıç ihlastan äytä ide kebek. Älbättä, älbättä şulay! Niçek inde ul Kasıymıç qadär Kasıymıç belän uynasın di!

— Menä närsä! Mäsälä çeterekle,— dip, tagın da ber kat ülçäp algaç, Kasıymıç süzne karşıga töptän kisep audarırga buldı.— Bezneñ ukıtuçılar belän söyläşep, alarnı ministr karşısında harakterlı itep kürsätergä ide...

Här süze niçek äytelergä tiyeşlegen Kasıymıç toyıp belä ide, ämma dulkınlanuı säbäbennän fikeren Barlasıçnıñ yörägenä ütep kererlek itep citkerä almadı, moñarga küñele bozıldı. Soñgı vakıtlarda ällä niçek kenä üpkäläüçän bulıp kitüen üze dä sizenä ide ul. Yuktan gına da küñele karañgı koyıga olaga häm şunda torıp kaladır sıman.

— Belmim şul,— dide Barlasıç, ber dä başına uy kertä almıyça gacizlänep.— Härkem üzeneñ eş urının saklap kalırga tırışaçak, şunlıktan harakter tügel, üzlären kürsätsä, yaña hucalarnıñ küñelenä oşap kalu telägendä başların urtalay yarırlardır mögayın!

Barlasıç bu süzläre belän asılda üzen söyli ide. Akılı bulsa, Kasıymıç monı gına añlarga tiyeş, yugıysä. Ämma anıñ başına häsrät töşte, çınnan da kollektivı, köymäne su basa başlaganın sizenep... He, sizenep kenäme, inde dä kürä torıp, küselär kebek kaçu cayın karagan bulsalar? Härhäldä alar şulay eşlärgä haklı. Alar öçen Kasıymıç nindi fayda itte soñ äle? Açulanası vakıtta tışaulanıp kaldımı? Yuk! Mömkinlek çıguına söyenep, aguınnan teşe sızlıy başlagan yılan kebek zähären bişe belän oçırdı, keşelären ğayepsezdän ğayeplelär itep beterde. Ul maktau käğazläre, orden-medallär, fatirlar bülü, premiyälär — bolar barısı da anıñ näfsese öçen hezmät ittelär. «Häzer sezgä kollektiv kiräk buldımı?»— dip sorasalar. Ä tege, ğadel birelergä tiyeşle däülät fatirların ul bıltır gına bülderde bit äle, menä şul keşelärenä tayansa niçek? Rähmätle bulırga tiyeşlärder bit inde!

Kasıymıç küñelennän genä alarnıñ isemlegen barlap çıktı. Ämma berseneñ dä süze kemgä bulsa da ütärlek keşelärdän tügel idelär alar. Ni genä dimäsennär, kem alarnı citdigä kabul itär? Yuk, ministr aldında andıy vak-töyäklär belän eş maytarıp bulmıy. Monı gına Kasıymıç bik yahşı belä. Zavuçlar, yağni uku-ukıtu, tärbiyä eşläre buyınça mödirläre bar, zur täcribäle, hezmätläre il külämendä yañgırau algan keşelär bit alar, atkazangan ukıtuçılar. Menä şularga tayanıp eşne başkaru kala, äträk älämnär belän bulmıy! Barlasıç aşa alarnı süzgä etärgändä effektlırak, ütemleräk bulır ide dä bit, belmim şul, bardırıp çıgara almas kebek. Şulay da, äytep uzganda niçek bulır ikän?

Eh bez, keşelär, arabızda şundıy da tähet totkannarıbız bar, ni färman itsäk tä, telebezdän dä, kulıbızdan da kilä. Ämma buldıklı irlärgä ışanıçıbız yuk, tähetebezne almagayları dip kurkabız. Ä avırda, kıyınlıklar kilgändä näq şul cilkäle irlärgä tayanabız da bit inde, meskennärgä tügel. Nigä bez alarga rähmätle bula belmibez? Mögayın näfsebezneñ zurlıgı küñelebezne tarlıkta totudan şulaydır. Eş uzgaç tersäk teşlärgä omtıludan ni fayda?

— Karagız äle, Barlasıç,— dide Kasıymıç, süzen saran gına, teş arasına kıstırıp söyläp.— Mödirlär bezneñ köçle keşelär, alarnı eşkä ciksäk?

Barlasıç bu yulı üzen akıllı itep kürsätte, şunda uk tel sandugaçın sayratıp aldı:

— Gabdulla Kasıymoviç, alarnı cıyılışka aldan äzerlärgä kiräk! Avızlarına su kabıp, cäme — cä, äyeme — äye, kemleklären onıtıp utırmasınnar. Äytsennär üz süzlären!

— He,— dide Kasıymıç, mondıy cıyılışlarda, forsattan faydalanıp, hezmätkärlär üz hucaların pıçrakka batıruların, şuşı yul belän üzeneñ dä üsü bähetenä ireşülären isenä alıp,— alar bit beroçtan, yarıy, seltängäç, monısına da eläksen äle dip, mine dä ayamayaçaklar!

— Kıñgır eşläregez yuk bit!— dide Barlasıç, üzeneñ yalgan söylävenä yöz öleş inangan hälendä yılmaep.

— Anısı şulay!..— dide Kasıymıç, üzen çınnan da ğadel häm döres keşe bularak küzallap. Ämma dä hezmätkärlären yögänläp kuyunı häyerleräk ikänlegen belä ul, citdi eştä uynap mataşu ut çıgaruga kiterüe bar. Annarı bit ministr karşısında yöz suın tügärgä, abruynı yugaltırga yaramıy. Miña karşı ukıtuçılarnı kotırtıp kuygansız disälär, başın Seber kitärgä mömkin!

Berazdan ul östäp kuydı:

— Uku-ukıtu mödirlären cıyıp, alarga cıyılışta, ministr karşında nindi soraular birergä ikänlegen barlap, şularnı aldan käğazgä yazıp, kullarına tottırsak, niçek bulır? Ber stsenariy buyınça eş yörtü kiräk!

— Bik hup! — dide Barlasıç, inde ällä kayçan tirläp çıkkan mañgayın östäldäge salfetkanı alıp sörtep häm şunnan soñ gına ciñelçä sulış alıştırıp.

— Menä min alarnı, yakınça niçek bulırga tiyeşlär, üzemçä yazıp ta kuygan idem!..

Kasıymıç alarnı nindider ber rähätlek belän ukıp çıktı. Soraular Barlasıçka da bik oşadılar. Härberse yanına anı mödirlärdän kaysısı birergä tiyeşlegen yazıp kuygaç, kiñäşmäne kiçektermi, häzer ük, tiz genä cıyarga Kasıymıç ämer birde.

V

Mödirlär arasında iñ ışanıçlısı häm direktor aldında zur burıçlısı çit tellärne ukıtu eşe belän idarä itkäne ide. Ul üzen kuya belde. Berärse räncetä başlasa, häzer Kasıymıçka kerep äläkläde. Astırtın gına tügel, mäkerle keşe. Kemdä yuk inde ul citeşsez yaklar?

Kasıymıç menä şul hanımga soraunıñ kättäsen, optimalläşterü säyäsäte belän adaşıp yörüçe ministrnıñ başına avır çükeç bulıp töşärgä tiyeşlesen tottırdı. Tegese ukıp çıktı. Oyatı bar ikän äle, yöze alsu töskä kerde. Kasıymıç monıñ yahşı fal ikänlegenä töşende häm üz aldına: «Sineñ kebek çüpräk baş ta añlagaç, ministrnıñ yörägenä barıp kadala ikän bu sorau!»— dip kuanıp kuydı. Anıñ yözenä yılmayu yögerde.

İkençe citdi sorau tarih häm ictimagıy fännärne uku-ukıtu mödirenä atadı. Bu äfändeneñ başı şaktıy gına peläşlänä töşkän bulsa da, akılı yagınnan kuäte bar ide. Ämma berniçä kärrä iserep, şul hälendä mäktäpkä kilep, däres birergä mataşıp, üzen harap itüe, Kasıymıçnıñ anı çak kotkarıp kaluı, annan başka da bälalärne havalıgı arkasında eşläp kuygalauları kollektivka mäğlüm faktlardan idelär.

Mödir eşneñ asılın añlap aldı, soraunı ışanıp tapşıruların kuanıp kabul itte häm hiçşiksez anı kiñäytep, tagın da ütemleräk itep ministrga halık aldında biräçägen äytte. Citmäsä: «Kürsäterbez bez aña!»— dip tä östäde. Kasıymıç bu hälgä kuana ide. Ämma: «Bik alay uk açıp kürsätmäsägez dä bula!»— dip şayartıp kuyunı da kiräk taptı.

Kalgan mödirlär belän eş itkändä direktor süz dilbegäsen kıska tottı:

— Şunıñ belän — şul!— dide ul.— Üz mänfäğatlärebezne yaklarga äzer torıgız! Min üz yagımnan hämmäsen dä eşlädem. Häzer sezneñ çirat!

Kiñäşmä taralıştı. «Yarıy äle üzem başlagan şul optimalläşü ideyase çokırına barıp töşkänemne belmilär!»— dip kuanıp, ministrga şaltıratırga buldı häm añarga:

— Kollektiv belän avır älegä, ber dä kuşılasıları kilmi. Menä tagın kiñäşmä cıydım, alarnı yumalap gomerem ütä!— dide.

Ministr isä anıñ hälen añlavın belderde häm hiçşiksez yärdäm itärgä süz birde. Kasıymıç, uyınnıñ üzägendä buluın añlap, uñın-sulın häterläp eş itärgä tiyeşlegenä tagın ber kat inandı.

Anıñ cäymäläre cäyelgän, kapkınnarı kuyılgan, avı uñışlı barıp çıgarga tiyeş. Mondıy vakıtta Allahı täğaläne teldän töşermiseñ inde anısı.

Kasıymıç şunda kart, ämma älegä koymak kebek peşep torgan häm sulırga aşıkmagan yözen kanäğatlek belän sıpırıp kuydı:

— Allahı äkbär! Allaga tapşırdık!

VI

İkençe könne mäktäp busagasın atlap kerä kilgän ministrnı häm köndäşe direktornı isä Kasıymıç kiñ kolaç belän karşı aldı. Kunaklar ikese dä yäş keşe, optimalläşterü säyäsäteneñ kinät barlıkka kilüenä häyran itsälär dä, ölkän iptäşneñ üzen «korban itärgä» cıyınuına soklanuların yäşerä almıy idelär. Ministr hätta:

— Sezneñ kebek zur täcribäle, izge canlı citäkçelärebez bulu arkasında bu dönya bara!— dip, bu yulı da Kasıymıçnı maktap alası itte.

— Yuk-yuk!— dide Kasıymıç, itağat saklagan tös çıgarıp:— Aşım aşalgan, çäyem eçelgän digändäy... Menä yäş iptäşneñ olı kollektivnı bergä tuplap äydäp barırga alınuı kuanıç uyata!

Ämma yäş direktor aktan da, karadan da äytmäde, yılmaep kına kuydı. Ul da beleme buyınça fizik, ämma yazmış cile anı zamanında çitkä iltep taşlap, komsomol yullanması belän ul anda negr balalarına ingliz katnaş rus telendä fännär ukıtıp mataşkan ide. Şunnan birle çit tellärgä mähäbbäte artıp, Afrikadan kaytkanına un yıldan artık gomer uzsa da, kayvakıtlarnı monda da däres barışında ingliz telenä küçep kitä, ukuçılar aldında şulay kılandırgalap ala torgan ide. Metodik yaktan aklanmasa da effektlı bulıp kilep çıga tagın!

Alar Kasıymıç belän äşnälär isä dä, ber-bersen söymädelär. Bälki söykemle söyäkläre yäki cennäre kileşmägännärder. Kasıymıçnı ul härvakıt buldıksız, yalkau citäkçe dip bäyäli ide, şuşı fikerenä tayangan häldä ike arada üz säyäsäten ärlän yögertkän kebek yörtä belde.

Kunaklar äüväle direktor bülmäsenä kagılıp çıgarga tiyeş idelär. Ämma ministr:

— Eşem aşıgulı, kön tärtibem tıgız!— dip, kıstaularga baş tartıp cavap birde.— Kollektiv cıyılgandır bit? Äydägez!

Ukıtuçılar şıplap tutırılgan sıynıf bülmäse tınçulanırga ölgergän ide. Kasıymıç, kilep kerügä, täräzälärne açarga häm cillätep alırga ämer birde. Bülmä buylap cil uzdı. Kayberäülärneñ borınına tide, töçkerep tä kuydılar.

— Yahşı fal! Töçkerek ul, äbi-babalardan kalgan sınamış buyınça, döres eş, döres süz söylänä digänne belderä. Dimäk, ğamällärebez uñ bulası!— dip, ministr kolagına pışıldadı Kasıymıç. Bu inde cıyılışnı açıp cibärü öçen üzenä kürä yalagaylık belän röhsät sorau da ide.

— Äye,— dide anısı da,— söyençegä bulsın!

Şuşı därt belän ministr da optimalläşü häm zamana taläpläre mäsälälären kütärü yünäleşendä süz aygırın yögertep alıp kitte. Yögänen katı kulında totarga tırıştı. Notıgı, aña da karamastan, därtle häm därmanlı kilep çıktı.

— Soraularnı soñınnan, çıgışlar betkäç birerbez!— dide ul, kulın kütärgän ber ukıtuçı hanımnı tınıçlandıru öçen.

Ul arada Kasıymıç yäşelle-zäñgärle töslärgä kerep aldı, çönki anıñ äzerlägän stsenariysı buyınça süz barışı başkaçarak planlaştırılgan, ä bu ukıtuçınıñ hämmä eşne bozıp kuyuı bar! Belmässeñ, añarga iyärep başkalar niçek söyli başlar bit äle?

Ämma süz algan, ike mäktäp kollektivına ber üze huca bulırga tiyeşle direktor isä, kiñ küñellelek kürsätep, şul mögallimägä:

— Närsä ide? Äytegez!— dip möräcäğat itte.

Hanım, kauşaulı halättä:

— Täräzälärne yapsak ide, cil yöri,— dip ütende.

Kasıymıç üz tösenä kayttı häm mögallimäneñ telägen kanäğatländerüne kiräk taptı. Cıyılış dävam itte.

Yäş direktor üz cilkäsenä töşkän häm töşäçäk avırlıklar, ike kollektiv kuşılu säbäple tuaçak nizaglar hakında ozaklap söyläde. Ul halıknı güyäki sez alay itegez, bolayrak eşlägez dip kotırtadır sıman ide. Ämma Kasıymıç aldan köyläp kuygança, kollektiv anı kabul itmäskä, önämäskä, yaratmaska tiyeş ide. Tik alay uk karañgı yöz kürsätüçelär kürenmäde. Berençelärdän bulıp çit tellär uku-ukıtu buyınça mödir süz aldı häm, yäş direktornıñ inglizçäne şäp belüen isendä totıp, şul telgä küçte. Alar ikese şunda uk urtak tel taptılar. Kollektiv karşında alarnıñ şuşılay kılanuları ädäptän şaktıy yırak buluları hakında söyli ide.

— Sez miña irtägä säğat öçtän dä kalmıy kerersez! Sezneñ kebek belgeç üz däräcäsendä kalırga tiyeş!— dide yäş direktor, inglizçä beraz sıtık häm yılamsık basım-aktsent belän sorau birüçe mödirne tulısınça kanäğatländerep.

Annarı tarih häm ictimagıy fännär uku-ukıtu mödire üz öleşenä tigän soraunı birde, üzeneñ respublikada tanılgan mögallim buluın da iskärtte, ämma mäktäplärne kötkän optimallek säyäsäte mäğarif eşenä asılda berni dä birmäyäçägen, gomumän dä faydasız ikänlegen äytte. Süzläre ni ministrga, ni direktorlarga, ni kollektivka oşamadı. Kübräk üz şähesen kaygıruı, ügez ülgändä dä üzenä kalca eläkterep kaldırırga omtıluı sizelde. Ämma üz telägenä ireşü eşen tege mödir kebek astırtın räveştä başkarsa, eşe barıp çıgar ide.

Soraularnı härkem şuşı räveşle üz faydalarına taba borırga telädelär, aldan uk uylanıp, monı ahırına qadär başkarıp çıguçılar gına az ide. Kollektiv mänfäğaten yaklap barı ber mödir genä söyläde, ämma ul da, artıgı belän hislärgä birelep, säyäsät, milli tärbiyä mäsälälärenä kerep kitep, süzen şaktıy bolgatıp beterä yazdı. Şulay da çıgışı täesirle häm yöräklärne ötep alırlık tonda tämamlandı:

— Bez niçä yıllar buyına milli mäktäp, añ-belem, tärbiyä hakında avız sularıbıznı korıtıp söylädek. Härkaysıbız şuşı ezdän barıp, zur maksatlar kuyıp eşlädek. Häm menä bolarnıñ barçasın da şuşı optimalläşü, berläşü digän säyäsi çokırga törtep audaru belän yukka çıgarırga buluıgız añlaşıla başladı. Tatar milli belemle bulırga tiyeş, yugıysä ul bitaraf, köçsez, mäğnäsez kavemgä äylänep kalaçak häm yukka çıgaçak. Tatarnı moña qadär belem kotkara kilde häm kiläçäktä dä anı barı tik ul gına saklap kala alaçak. Milli mäğariftän başka bezneñ kiläçägebez yuk! Sez monı beläsez tügelme soñ?

Süzläre härkemgä köçle täesir ittelär. Cıyılıştagılar telsez kaldılar. Ministr tämam aptıraşta ide. Ul bu vakıtta üze utırgan botaknı üz kulları belän pıçkı tartıp kisep mataşkanın añladı bulırga kiräk, kızıllı-zäñgärle-yaşelle häldä kaldı. Halık arasında iñ bähetsez keşe itep üzen mögayın ul toygandır? Ämma çinovniklarda oyat bulmıy, dilär.

VII

İkençe könne Kasıymıçka ministr üze şaltırattı häm kiçäge utırışlarınnan soñ beraz hälsezlek toyuın äytte. Optimalläşüdän küñele kaytıbrak tora ikän.

Anıñ süzläre nigäder avır bulıp ireştelär. Kasıymıç ta tänendä hälsezlek toya başladı. Äle yaña gına üzeneñ direktorlıktan kolak kaguına kotırınırga torsa, inde küñelen başka hislär biläp aldılar: bolar anı tiz genä pensiyägä ozatmayaçaklar, akılı başınnan kitkänçe, tüşäkkä barıp yıgılgançı urınında totarlar ahrısı!

Häm moñarga ul kuanıp kuydı. Ministr belän söyläşüennän soñ tämam tınıçlandı. Bu cebegän mesken dönyalık belän niçek teli — şulay uynarga kulınnan kilä torgan bahadir Salsal, Zähkum, Katil häm Davıtlar isenä töşep, iñenä kanatlar üsüdän ğalämnärne äylänep kaytırday buldı.

Ozaklamıy Barlasıç kilep kerde. Uzgan cıyılış, annan soñ bulgan ikesenä genä oyıştırılgan çäy eçü mäclese islärenä töşep, äle haman häsrättä yanuların yäşermi uftanuları — bolar barısı da Kasıymıç öçen çınnan da kiçäge hällärdän idelär. Ul:

— Yalga kitärgä bulır. Anda berär putyovka-yullanmanı yartı bäyäsenä genä yünätergä ide,— dide, Barlasıçnıñ küzlären mañgayınaça kütärtep. Annarı telefon töymälärendä barmakların yögertep kenä yörtep aldı. Söyläştelär. Kem beländer süz kuyıştılar. Kasıymıç närsäneder kıymmätsende, ukıtuçı halkınıñ hezmät hakı azlıktan zarlandı. Bara torgaç, rizalaşıp, urtak ber süzgä kildelär bulır, direktornıñ tavışları tınıçlana bardı.

— Närsä?— dide Kasıymıç, telefon trubkasın urınına kuygaç, kunagına kütärelep karap: — Käyefegez yukmı ällä, Barlasıç? Minem kiñäşem: yal itep alıgız! Kara diñgez komlıklarınamı, Kavkaz tavı artlarınamı... Baylıgıgız citärlek. Adäm balasına da yal kiräk!

— Ä optimalläşü, kuşılu?..

Barlasıç sabıy bala kebek avızın açtı. Optimallek süze yäşerten genä avız açıp isnär öçen bik tä kulay ikän bit!

— Taşlagız!— dide añarga Kasıymıç.— Taşlagız! Nindi optimalläşü di ul? Yallarnı uzdırıp, közdä kabat eşlärne başlap cibärgändä äylänep kaytırbız äle şul berläşü mäsälälärenä. Min irtägädän — yalda!

— Nindi küñel belän?— dide Barlasıç, huşın köçkä cıyarga ölgerep. Kasıymıçnıñ bu kılanışlarınnan ul tämam örkep kalgan ide.

— Tınıç küñel belän, tınıç küñel belän!— dip kabatladı Kasıymıç, cavapnı ber dä soñartıp tormıyça.

— Närsä, davıl şulay örketep kenä kittemeni?

Barlasıçnıñ avızın yomdıru Kasıymıçka berni tormıy ide. Şuña da ul:

— Bezneñ belän yukka şayardılar!..— dip söyläp alıp kitte.— Optimallek zamanı kilergä ölgermäde, koyrıgın söyräp kitep tä bardı. Äyttem bit, kuldan kitmägän älegä, kitmägän! Ministrnıñ üz süze, hatalanganmın, dide. Barısı da elekkeçä kala, dide.

Barlasıçka da bu süzlärdän soñ can kerde. Känäfigä señgän cirennän sikerep tordı, Kasıymıçka kilep, aña kulın suzdı. Täbrikläştelär. Barlasıç tüzmäde, direktornı cılı itep koçaklap uk aldı häm:

— Zur söyeneç bu, zur söyeneç!— dide.

Ä annarı işekkä taba atladı:

— Kollektivnı da kuandırıym!

Şunda Kasıymıç kıçkırıp cibärde:

— Stop! Es-s-top! Sin närsä!

Barlasıç işektän çigende. Närsäne döres äytmädem digändäy aptırap kaldı.

— Sin närsä?— dide, beraz tavışın tınıçlandıra töşep Kasıymıç.— Belmi torsınnar! Avızıñnan çıgarası bulma! Alar — kötü, alar — sarık! Cannarı köysen, häsrättä yansınnar! Närsä, idarä itü kanunnarın belmiseñ, çamalamıysıñmı ällä? Öyräterbez! Belep tor, öyräterbez!

Kasıymıç barmak belän törtep kürsätep kenä Barlasıçnı urınga utırttı. Anıñ karşına avıp diyärlek, ike kullap östälgä tayandı, galstugın, zur korsagın sıpırıp kuydı, annarı märtäbäle süzgä kereşte:

— Mondagı süz — monda kalsın! Mäsälä bik avır dip äyterseñ alarga. Min şunı çişü belän mäşgul. İşetep torsın kolagıñ! Yalga baruımnı da belmäsennär. Ut yotıp torsınnar. Menä şul!

Ul beraz tınıçlana töşte, annarı Barlasıçka urınınnan kütärelergä häm çıgıp kitärgä röhsät birde. Annarı tagın telefon trubkasın kütärde. Bu yulı ul kötelgännän dä şatlıklırak ide. Hatınına yalga çemodannarnı cıyarga boyırdı, üze haman da «optimallek zamanı» digän süzlärne kuşa-kuşa, nindider yat, «Kara urman» belän «Ällüki» arasında adaşkan köygä cırlaştırırga mataştı.

Berazdan särkätip kıznı çakırıp, añarga yöklämälär yazdırdı, üze yuk vakıtlarda direktorlık vazifasın başkarunı Barlasıçka yöklävenä ämer birde. Ber säğattän soñ ul inde öyenä kaytıp kitkän ide.

Bu vakıtta televizordan «Soñgı häbärlär» tapşıruı başlanıp kitep, optimallek zamanaı temasına curnalistlar gäp kuyırta başladılar. Mäğarif ministrı da bu hakta şaktıy gına söyläp aldı. Anıñ fikere buyınça, şuşı optimallek arkasında il halkı gıylemgä kümeläçäk, mäktäptä uku-ukıtu sisteması kamilläşäçäk, balalar bermä-ber akıllırak häm belemleräk bulaçak idelär.

Kazan, 2006–07.

Click or select a word or words to search the definition