Öçençe Orden

(hıyalıy bäyän)

Poyızd, bäläkäy stantsiyälärgä tuktap ta tormıyça, könçıgışka - Seber yagına çaba. Kupeda yalgızım gına torıp kaldım, çönki minem belän bergä utırgan säfärdäşlärem küptän töşep kaldı.


Tön. Törle uylar uylıy-uylıy yoklıy almıy yata torgaç, nihayät, erep kitkänmen. Bervakıt nindider tavışka uyanıp küzemne açkan idem, karşı yaktagı utırgıçta olı yäştäge ber keşene şäyläp aldım. Ul bu kupega äleräk kenä kergän ide, ahrısı. Tiz genä anıñ yäşen dä çamalap kuydım: siksännär tiräse, çäçe dä koyılmagan: çalarsa da, kuyı.


Tışta yaktıra başlagan ide inde, min urınımnan kuzgaldım. Kart belän isänläştem. Bik tiz söyläşep kittek. Yuldaşım İlyas atlı ide.


- Sez, İlyas abıy, sugışnıñ başınnan ahırına qadär katnaşkansız bugay, orden-medallärne baytak kına cıygansız,- didem min, anıñ tüşendäge plankalarına ımlap.


-Äye, enekäş! Katnaştık, -dide ul, körsenep.- Kahär sukkan Gitler mäñge tämugta yansın!


- Sez inde, abıy, ut eçendä yörep, isän kalıp, ber-ber näticä dä yasagansızdır. Bu sugışnıñ başlanuına kem ğayeple ide soñ? Kemgä kiräk ide ikän ul?


Babay başın çaykadı.


- Bik avır sorau birdeñ bit äle sin, enem. Uylanılgandır inde anısı, şulkadär yäşäp tä uylamıyça bulmıy. Şunsı açık, gadi halıkka hiç kiräge yuk ide ul kankoyışlarnıñ. Sugışlarnı härvakıt säyäsi eşleklelär başlıy. İñ yugarı baskıçta torgannarı – il başlıkları. Ä alardan monı üz halıkların talap ta bayuları citmägän kapkorsaklar taläp itä...


Sugış hatirälären kuzgatıp, babaynıñ käyefen töşerdem ahrı: anıñ yözendä borçılu ğalämätläre sizelde. İreksezdän süzne ikençegä bordım.


-İlyas abıy! Öç däräcä Dan ordenın sezgä ni öçen birdelär soñ? Minem belüemçä, alarga iyä keşe Sovetlar Soyuzı geroyına tiñ bit.


Monı işetkäç, yuldaşımnıñ yöze yaktırdı.


- Öçençese- front sızıgınıñ tege yagınnan berniçä “tel” alıp kaytkan öçen. İkençese- faşistlar tılınnan bik kiräkle mäğlümatlar cıyıp komandovaniyegä tapşırgan öçen. Ä iñ yugarısı – Berençese – Amerika Kuşma ştatları prezidentı Ruzveltnı ütergän öçen,- dip tezep kitte ul.


-Närsä-ä-ä!?-dip, üzem dä sizmästän kıçkırıp cibärdem min babayga.-Sez şayartasız bit, İlyas abıy! - Babay kölärgä totındı. Miña karıy da kölä, karıy da kölä. Nihayät, ul tınıçlandı. Häm bik citdi itep:


-Alaysa, tıñla, enem! – dide. - Bu hällär turıda zamanında 4-5 kenä keşe belä ide.Häzer inde alarnıñ berse dä isän tügelder.


Hörmätle ukuçım! İlyas babaynıñ başınnan kiçergännären avtor isemennän bäyän kılsam, şät açulanmassıñ.


...Dähşätle 1945 yılnıñ ğıynvar ayı.


Batalon häm rotalarga tizlätelgän kurslarnı äle genä tämamlap çıkkan yäş ofitserlar kiterelde. Tıldan yaña diviziyälär dä kilgänlege belende. Küp tä ütmäde, yal itkän häm keşelär, koral belän tulılandırılgan,inde yälitep tuygan 19 nçı armiyä sugışçıları tizräk yañadan frontka kitü turında hıyallana başladılar. Böten dönyanıñ hucası bulırga omtılgan Gitler Germaniyäse çiklärenä dä inde yırak kalmagan ide.


Menä şundıy könnärneñ bersendä razvedka vzvodı urnaşkan gadi avıl öyenä nindider ber tanış bulmagan pehota sercantı kilep kerde dä:


- Leytenant Häbibullin!- dip kıçkırdı.


- Min monda! – dide İlyas.


- İptäş leytenant! Sezne polk komandirı çakıra!


İlyas Häbibullin - razvedka vzvodı komandirı, tiz genä ös – başın tözätkäläp, polk ştabına aşıktı.


Ul barıp kergändä, polk komandirı yanında nindider general – leytenant häm SMERŞ kapitanı utıra ide.


- Menä şuşı inde ul bezneñ kıyu yegetebez,- dide podpolkovnik.- “Tel”ne şäp kaptıra.


Çigä çäçläre agara başlagan general İlyaska sınıy karadı. Annarı:


- Utır, leytenant!- dip urın kürsätte.- Bezneñ vakıt tar. Min sineñ turındagı mäglümatlar belän tanıştım. Sine ışanıçlı keşelärneñ berse, dip isäplim. Monda işetkännäreñne berkemgä dä söylämässeñ, cide yozakka biklärseñ. Alda möhim burıç tora.Siña tarihi vakıygalarda katnaşırga turı kiläçäk. Tizdän Gitler Germaniyäsenä karşı sugışuçı illärneñ citäkçeläre konferentsiyägä cıyılaçak. Sez älege kiñäşmädä katnaşkan zur däräcäle kunaklarnı saklayaçaksız. Köne kilep citäräk, barısın da añlatırlar. Häzergä kapitan Yakovlev karamagında bulırsıñ.


İlyas SMERŞ kapitanına borılıp karadı.Urtaça buylı, bültäyep çıkkan korsaklı, peläş başlı bu ofitser da aña sınaulı karaşın töbägän ide.


Oşamadı Yakovlev İlyaska. “Bu kapitan okoplarda yatmagan, küräseñ. Frontta sugışkan keşe “may cıya almıy”,-dip uylap kuydı ul.


- Sezgä kitärgä röhsät, leytenant! - dip boyırdı general.


...İlyas Habibullinga 25 yäş ide. Böyek Vatan sugışı başlanganga qadär ul ataklı Ural zavodında eşläde. İncener bularak häm çit tellär belgängä, aña Evropadan eş buyınça kilgän delegatsiyälär belän dä hezmättäşlek itärgä turı kilgäläde. Anı hiçşiksez zavodta kaldıralar ide, ämma tatar yegete üz teläge belän frontka kitte. Asıl zatnı kayda da tanıylar, nik tanımasınnar di: İlyas fizik yaktan taza, nık ide, ike dä uylap tormadılar-razvedçik ittelär. Häm menä 1945 yılnıñ başına ul inde üz polkında gına tügel, diviziyädä danlıklı, kükräk tulı ordennarga iyä razvedka leytenantı bulıp ölgergän ide.


Şul hakta uylıy – uylıy kaytkanda, ul bügenge hällärgä bäyläneşle ber vakıyganı isenä töşerde. Monnan ike atnalap elek Märyam isemle meditsina kapitanı belän tanışkan ide İlyas. Kız Ulyanovsk ölkäsendäge ber keçkenä şähärdän ide bugay. Sugışka qadär meditsina institutında ukıgan, läkin bu uku yortın tämamlarga ölgermägän: sugış başlangan. Alarnı kursları belän frontka ozatıp, kır gospitallärenä, medsanbatlarga taratkannar. Kız katlaulı operatsiyälär yasap, üzen – üze ayamıyça snaryad – minalar astında 16-18 säğat eşläp abruyın kütärgän häm, kapitan däräcäsenä ireşep, baş vraç urınına kuyılgan.


- İlyas!-dide kız ul vakıtta.- Sine ezläp kilüem yukka gına tügel bit. Minem öskä bik zur burıç yöklängän. Süz millätebez yazmışı turında bara. Ozaklamıy Germaniyägä karşı sugışuçı illärneñ başlıkları ber urınga cıyılaçak. Bu kiñäşmäneñ töp maksatı, älbättä, faşist ilbasarların tizräk beterü yulların açıklau bulaçak. Älbättä, sugıştan soñ bulaçak tormış turında da söyläşenmi kalınmas. İkençe Bötendönya sugışına çaklı eşläp kilgän Millätlär Ligası urınına yaña dönyaküläm oyışma buldıru turındagı Dumbarton – Oksta başlangan söyläşülär dävam itäçäk, dip tä uylıybız äle. Bu kiñäşmädä älege yaña oyışmanıñ printsipial nigezläre salınuı mömkin. Şuşı problemalarnıñ yäşeren räveştä, fäqat däülät başlıkları arasında gına karaluı mömkin. Härhäldä, iñ çeterekle punktları. Ä bit alar här millätkä, bigräk tä bezneke kebek ayanıçlı yazmışlı millätlär kiläçägenä dä kagılaçak.


Sineñ burıç, İlyas, menä şuşı yäşeren kiñäşmä bargan cirgä ütep kerü häm ni-närsä söylänsä - şularnı yatlau. Razvedçiknıñ hätere yahşı bula, dilär bit.


Şuşı könnärdä, - dip dävam itte Märyam,- älege bulaçak kiñäşmäneñ kurkınıçsızlıgın täemin itü öçen front razvedçikları arasınnan iñ ışanıçlı keşelärne saylap alaçaklar. Anketa mäğlümatlarıñnı, frontta yaulagan kazanışlarıñnı isäpkä alıp, bez, sine dä saylarlar, dip ışanabız.


- Märyam! Ägär dä mine anda almasalar, sezneñ bu eşegezne kem başkarır?


- Bez berniçä keşe äzerlibez.


- Añlaşıla. Menä sin bez dä bez diseñ. Kemnär alar – sez?


- Bez – dide Märyam nık tavış belän, - halkıbıznıñ turılıklı ulları häm kızları!


- Kaysı halıknıñ? Sovet halkınıñmı?


- Tatar halkınıñ!- dip cavap birde kız.


- Soñ!- dip aptıradı yeget.- Tatar halkı da şul uk sovet halkı tügelmeni?


- Sin, İlyas, bik añlı, başkalarga ürnäk bulırlık pioner häm komsomolets bulgansıñdır. Bik kızganıç, çönki sineñ başıñdagı çüp-çarnı alıp atarlık minem vakıtım yuk.


- Yahşı! – dide İlyas, - ozak kına uylanıp torgaç.- Anda işetkän kürgännäremne min soñınnan kemgä tapşırırga tiyeşmen inde?


- Sine tabarlar. Yäki sineñ üzeñä mine şuşı küçmä gospitaldän ezläp tabarga turı kiler, - dip, kız yegetkä ike käğaz kisäge tottırdı. – İkençe käğazdä öy adresım. Ägär dä frontta oçraşmasak, sugıştan soñ şunda kil. Kan koyular barıber ozakka suzılmas.Annan soñ, zinhar bu adreslarnı yatla da käğazlärne yuk it!


- Märyam, gafu it mine! Frontta törle hällär bula bit. Ägär keşe cibärergä dä ölgerä almasañ? Öyeñä dä kaytıp citmäsäñ?


Kız ozak kına uylanıp tordı da, nihayät, äytte:


- Min tormışımnı sineñ kulıña tapşırganımnı añlıysıñdır inde. Läkin oyışmanıñ yazmışın min kurkınıç astına kuya almıym.Gafu it, anıñ turıda berniçä keşe genä belä. Bu oyışmanıñ nigezenä bezneñ ata – babalarıbıznıñ azatlık turındagı ömete, hıyalı salıngan, häm anıñ izge maksatı halkıbıznıñ layıklı kiläçäge belän bäylängän. Kiler ber kön, ul bezneñ yulıbıznı mayak kebek yaktırtır, bayrak bulıp alga, irekkä öndär.


- -Hiç bulmasa, oyışmagıznıñ isemen äyt, - dide İlyas.


Tirän tınlık urnaştı.


- -Sin haklı, - dide Märyam.- Sin dä küpmeder belergä tiyeş. Tıñla! Anıñ iseme “Vasıyät”...


Berniçä könnän törle diviziyälärdän cıyılgan İlyaslar törkeme härbi transport samoletında Kırım yarımutravına cibärelde. Gitlerga karşı sugışkan koalitsiyä illäre citäkçeläreneñ konferentsiyäse Kırımda bulaçagı İlyaska häm başkalarga inde añlaşıla başladı.


Samolet, Simferopol şähärennän yırak ta tügel, yaña gına tärtipkä kiterelgän kır aerodromına kunakladı. Sugışçılar, berniçä ciñel maşinaga töyälep, könyak – könbatışka taba kuzgaldılar. Frontoviklarnıñ kübese yokımsırap bara ide, İlyasnıñ gına küzenä yokı kermäde, ul tirän uyga çumgan ide.


...Anı üsmer çagında uk tarih kızıksındırdı. Menä häzer dä yeget Kırım turında ni – närsälär belgänen häter sandıgınnan aktarırga kereşte.


Elekke zamannarda Kırım cirläre törki halıklarnıñ da yırak ata – babaları sanalgan skiflar bilämäläre bulgan. Kayçandır anıñ könyak yar buyına ellinnar kilep utırıp, üzläreneñ koloniyälären tözegännär. Skiflar häm bu borıngı greklar tatu gına yäşägännär. Soñrak, tagın meñ yıllar ütkäç, bu urınnar skiflarnıñ näselläre bäcänäklär, inde dä soñrak kıpçak halıkları ile bulıp, Altın Urda sostavına kerep kitkännär. Altın Urda cimerelgäç, Kırımda, Azov häm Kara diñgezneñ tönyagında yäşägän törki halıklar Kırım tatar hanlıgın täşkil itkännär. Ä inde 18 - nçe ğasırda bu däülät Räsäy tarafınnan basıp alıngan, häm tatar halkı kuılıp, Kırımga, hanlıknıñ başka cirlärenä tönyaktan urıslar küçerep utırtılgan. Ä tatarlarnıñ bik kübese Törkiyägä küçkän. Tugan illärendä kalgan tatarlarnı bıltır gına, bersen dä kaldımıyça, Urta Aziyägä, Sebergä sörgännär...


Şul çakta kemder: “ Bahçisaray!” – dide häm İlyasnı uylarınnan bülde. Alar han sarayına yakınlaşalar ide. Bötenese dä zur kızıksınu belän saray kapkasın, Olı mäçetne häm Çereksu küperen karap üttelär. Saraynıñ korılmaları yarım cimerek häldä ide.


Bakçasaray artta kaldı. Yulçılar kapıl gına könyakka borıldılar häm Bälbäk yılgası buylap Kırım taularına taba yul tottılar. Bu urınnar yarımutraunıñ iñ güzäl cirläre ide. Menä Ay – Petri kürende. Ul – bu taularnıñ iñ yugarı noktası ide. Asta, bolıtlar arasında Kara diñgez cäyelep yata, ä suldarak, diñgez yarı buylap, Yalta şähäre suzılgan.


Ay – Petri tavınnan diñgez yarına töşä torgan yul taş kıyalarnı uyıp salıngan. Yulnıñ uñ yagında töpsez upkın, sul yagında kükkä çaklı mengän vertikal kıya. Şundıy kurkınıç, avtomobillär menä - menä aska oçarlar tösle.


Nihayät, kolonna tuktadı. Bu – diñgez yarına yakın gına urnaşkan Livadiyä sarayı ide. İlyaslarnı ber säğat eçendä urnaştırıp beterdelär dä safka çıgarıp tezdelär. Nindider polkovnik alar aldında sugışçan burıç kuydı. Kapitan Yakovlev belän kilgän törkem saraynıñ eçke kurkınıçsızlıgın täemin itüçe cıyılma vzvod itep bilgelängän ide. Ähä, konferentsiyä şuşı sarayda ütäçäk ikän bit! Ä halıkara kiñäşmä ütkärergä nibarısı ber genä atna vakıt kalgan ide. Sarayda buyau – tözekländerü eşläre betep kilä. İlyaslarnıñ da eşläre katı: binanıñ eçen – tışın tikşerälär, karavıl punktları, postlar açalar.


Kiñäşmäneñ töp urını - Livadiyä sarayı Yaltadan öç çakrımda urnaşkan. Bu saray Nikolay patşanıñ cäyge rezidentsiyäse bularak, 1910 – 1916-nçı yıllarda salıngan bulgan. Monnan tış, konferentsiyägä kilgän kunaklarnı urnaştıru öçen, Alupka şähärendäge elekke graf Vorontsov sarayı häm Koreizdagı knyaz Yusupov yortı äzerlände.


Bu zur konferentsiyä turında şul vakıttagı Üzäk gazetalar menä närsälär häbär ittelär: “Argonavt” iseme birelgän bu kiñäşmä 1945 yılnıñ dürtençe fevralennan başlap, unberenä qadär dävam itte. SSSR delegatsiyäsen İ.Stalin citäkli ide. Annan başka tagın Yaltaga Tışkı eşlär halık komissarı V.Molotov, Härbi hava köçläre halık komissarı N.Kuznetsov, Kızıl Armiyäneñ General ştabı başlıgı urınbasarı A.Antonov, Amerika Kuşma Ştatlarındagı häm Böyekbritaniyädäge SSSR ilçeläre A.Gromıko, F.Gusev häm başka hökümät äğzaları, Başkomandovaniye väkilläre kildelär.


Britaniyä delegatsiyäsenä Premer - ministr U,Çerçill, Tışkı eşlär ministrı A.İden, anıñ urınbasarı A.Kadogan, feldmarşal A.Bruk, general İsmey, marşal Portal häm başka däülät eşlekleläre, admirallar häm marşallar kerälär ide.


F.Ruzvelt citäkçelegendäge Amerika Kuşma Ştatları delegatsiyäse däülät sekretare E.Stettinius, prezidentnıñ mahsus yärdämçese G.Gopkins, admirallar: Ç.Legi, D.King, general Dc. Marşall, AKŞnıñ Mäskäüdäge ilçese A.Garrimannan häm başkalardan tora ide.


Kiñäşmä bargan Livadiyä sarayındagı yan korpuslarda AKŞ delegatsiyäse dä urnaştı. Çönki prezident F.Ruzvelt, garip bulu säbäple, yırakka yörergä avırsına ide.


Premer-ministr U.Çerçill üz delegatsiyäsen urnaştıru öçen ingliz gotikası stilendäge Vorontsov sarayın oşattı. Ä SSSR väkilläre cihazlandırılu häm zurlıgı yagınnan tıynagrak bulgan Yusupov yortında urnaştılar.


Konferentsiyäneñ berençe plenar utırışında härbi mäsälä - kümäkläşep Germaniyäneñ sırtın sındırıp, anıñ korallı köçlären bötenläy yuk itep, faşistlarnı tizräk kapitulyatsiyä yasarga mäcbür itü burıçı kuyılgan ide. Sigez plenar utırışnıñ kalgannarında isä säyäsi problemalar karaldı: Germaniyäneñ kiläçäge turında, anı okkupatsiyä zonalarına bülgäläü häm härberse belän ayırım – ayırım idarä itü mömkinlege, Yırak könçıgışta Amerika Kuşma Ştatlarına karşı sugış alıp baruçı Yaponiyägä kümäkläşep karşı toru häm başkalar.


Kiñäşmädä şulay uk Berläşkän Millätlär Oyışması tözü turında da zur bähäslär bardı. Ul oyışma sugıştan soñgı dönyada iminlek häm totrıklılık täemin itü belän bäylängän ide. Soyuzdaş illär, äle İkençe bötendönya sugışına çaklı uk eşläp kilgän, läkin üzen uñay yaktan kürsätmägän Millätlär Ligasın yaña tördäge halıkara oyışma belän alıştırırga karar itkännär ide. Äle 1944 nçe yılnıñ cäyendä ük Germaniyägä karşı sugışuçı illär delegatsiyäläre Dumbarton – Oks şähärendä konferentsiyä ütkärep, zur eşleklelek kürsättelär häm bulaçak oyışmaga nigez saldılar. İnde isä şuşı däülätlärneñ iñ yugarı citäkçeläre Dumbarton – Oks dokumentların üzara söyläşep nıgıtırga tiyeşlär...”


İlyas Yalta konferentsiyäse turında uylanganda, pressada ukıgan çakta, şunı añladı: Märyam birgän burıç ta näq menä şuşı mäsälä belän bäylängän ikän bit. Igı – zıgı eçendä yeget anıñ turıda çüt kenä onıtıp cibärmägän. İsenä töşkäç tä äle ähämiyät birmiçäräk yörde. Läkin berniçä könnän soñ borçıla başladı. Häm, nihayät, bernigä dä karamastan, üzenä kayandır eçtän birelgän burıçka buysınganday, Märyam kuygan burıçnı ütärgä kiräk, dip karar kıldı...


Kapitan Yakovlev törkemeneñ Livadiyä sarayınıñ eçke kurkınıçsızlıgın täemin itüçe cıyılma vzvodka äylänüen belgän idek inde. Älbättä, rezidentsiyäneñ tışkı yagındagı postlarda başka härbi çastlardan kilgän soldatlar da tora. Ämma alarnıñ aldına kuyılgan burıç ta, alarnıñ eş şartları da başka törleräk ide.


İlyas Amerika Kuşma Ştatları delegatsiyäse tuktalgan, keçe konferentszal dip atalgan zalnı häm yal korpusların karauçı törkemgä eläkte. Alar Prezident komandasındagı Ştatlardan kilgän agentlar belän tıgız elemtädä eşlädelär, turısın äytkändä, şul hezmätkärlärneñ eşendä yärdäm ittelär.


Konferentsiyädä karalgan soraular berkem öçen dä ser tügel ide, çönki alar turında böten dönyaga belderelde. Ä menä delegatsiyälärneñ şuşı utırışlarga häm kiñäşmälärgä äzerlänü protsessı kuyı toman belän çornalgan. Añlaşıla ki, näq şuşı äzerlänülär sugışta katnaşuçı här ilneñ säyäsi häm härbi dairälären genä tügel, alarnıñ yäşeren agentların da bik kızıksındıra ide. Çönki bu däülätlär säyäsättä taktika yagınnan berektäş bulsalar da, strategiyä mäsälälärendä ber – bersenä karşı torırga tiyeşlär ide. İkençe yaktan, Germaniyäneñ mahsus razvedka organnarı – Abvernıñ yäki Gestaponıñ Tegeran konferentsiyäse vakıtındagı şikelle koalitsiyä illäre başlıkların yuk itärgä mataşıp karauları da mömkin ide.


Kiñäşmägä cıyılgan väkillärneñ kurkınıçsızlıgın buldırunı üz östenä algan häm monıñ öçen havada da, cirdä häm diñgez yagınnan da küp äzerlek ütkärgän Sovet hökümäte mondıy omtılışlarnıñ şansı nul däräcäsendä, dip isäpläde. Ä şulay da...


Konferentsiyäeñ öçençe könendä İlyas belän Amerika Kuşma Ştatları härbi diñgez köçläreneñ Maykl isemle ofitserı täräzäläre diñgez yagına karagan, mahsus apparatura belän cihazlandırılgan bülmädä utıralar ide. Döres, İlyasnıñ üz urını monda tügel, läkin alar yomış – fälän töşkändä, ber – bersenä kerep yörilär. Amerikalı ofitser köläç yözle, keşe belän tiz tanışıp, duslaşıp kitä, rusça da yarıysı gına sukalıy ide.


- Elias! Ä sin nindi tellär beläseñ? – dip soradı ul.- Rus telennän başka, älbättä.


- Nemets häm tatar tellären,- dip cavap birde İlyas.


- O-o-o! – dip kuydı Maykl.- Alay bulgaç, sin miña tatar telennän däreslär birerseñ äle.


- Häzer ük başlasak ta bula,- dip kölemseräde yeget.


Tagın Pirs isemle razvedka agentı belän tanıştı İlyas. Monsı Livadiyäne saklauçı Amerikalılar yagınnan iñ baş keşe, polkovnik bulıp çıktı.


Bervakıt, Maykl bülmädän çıgıp kitkäç, İlyas äle genä amerikalı östäl östendä onıtıp kaldırgan nindider käğaz bitenä küz töşerde. Bu käğazdä vak kına häreflär belän Amerika Kuşma Ştatları delegatsiyäse äğzalarınıñ üzara söyläşkän süzläre yazılgan ide. “Bik säyer!- dip uyladı İlyac.- Bu svodka kemgä kiräk ikän? Amerika Kuşma ştatlarınıñ böten yugarı katlavı monda bit. Livadiyädä nilär söylängänne alar bolay da belä. Bu “täti yeget” öçençe yak faydasına mäğlumatlar cıya tügeme soñ? Dimäk, ul – Germaniyä yäşeren köçläre şpionı”.


Maykl kilep kergändä, İlyas bitaraf kıyafättä üz urınında utıra ide. Yazuın onıtkan öçen yarıysı gına şomlangan Maykl, İlyasnı bu häldä kürgäç, tınıçlandı häm berni bulmaganday anıñ belän söyläşergä totındı.


Un minut ta ütmäde, bülmägä tagın ber ofitser kilep kerde. Monısı köndä diyärlek monda kilep – kitep yörüçe, Sevastopol yanında reydta torgan kreyserda hezmät itüçe elemtä ofitserı ide. AKŞ härbi diñgez köçläreneñ “Ketoktin” digän kreyserı prezident Ruzvelt komandasın törle kiräk – yarak belän täemin itüçe baza hemäten üti. Anıñ tiräsendä başka yärdämçe korablar da bar ide.


Kunak, ğadätençä, öç – dürt minut kına söyläşep utırdı da saubullaşıp çıgıp kitte. İlyasnıñ küze şunduk östäl östenä töşte: bayagı käğaz yukka çıkkan ide. İlyas, älbättä, monı kürmämeşkä salıştı.


Şul vakıyga turında ber – ike säğat uylap yörgäç, İlyas bu turıda kemgä dä bulsa äytergä karar birde. Berençe mizgeldä üzeneñ turıdan – turı başlıgı – kapitan Yakovlevnı iskä töşerde. Läkin anıñ yanına barırga çıkkaç, şiklänä başladı. Bu bit äle isbat itelgän fakt tügel, kölkegä kaluıñ da bar. Annan soñ İlyas Mayklnıñ bu säyer kılanışın polkovnik Pirska söyläp kürsätmäkçe ide, läkin anı tagın närsäder tuktattı. Yuk, kürgän – belgännärne berkemgä dä ıçkındırırga yaramıy, bälki bolardan üze öçen berär fayda çıgarıp bulır.


Mömkinlek tuu belän ük Häbibullin Mayklnı ezläp kitte häm anı bayagı tanış bülmädä taptı. İşekne eçtän biklägäç, İldar pistoletın çıgardı häm Amerikalınıñ kükrägenä tözäde.


- Äyt äle, Maykl! Prezident Ruzvelt häm başka türäläregezneñ yäşeren äñgämäläre turındagı svodkanı kemgä birep barasıñ?


Maykl,älbättä, mondıy soraunı kötmägän ide. Aptıravınnan süzen dä äytä almadı. Annan soñ beraz isenä - akılına kilgäç, üze kontratakaga küçte.


- Niçek isbat itä alasıñ?


- Gadi genä. Min sineñ ul svodkalarıñnıñ küçermäsen algan idem.


- Dimäk, min sine bäyäläp betermägänmen,- dide amerikalı berençe märtäbä İlyaska açulı häm citdi karaş taşlap.- Ä bit dus bulıp kılandıñ.


- Tınıçlan, duskay!- dide aña İlyas.- Bu turıda sineñ belän minnän başka ber keşe genä belä. Läkin ul lıgırdıklardan tügel.


- Kem ul?


- Anısı ser. Ägär dä inde monda, Kırımda, min berär törle serle ülem belän ülsäm, ul min yazgan beldermälärneñ bersen Yakovlevka, ikençesen Pirska tapşıraçak.


- Dimäk, sin gadi şantacçı,- dide beraz tınıçlana töşkän häm analitik akılın eşkä cigärgä ölgergän Maykl.- Häm sin minnän nider teliseñ bulır. Yä!


- Aşıkma!-dide İlyas.-Vakıt citkäç, barısın da belerseñ...


“Argonavt” dip isemlängän bu konferentsiyäneñ - ä bu isemne Çerçill täqdim itkän ide – soñgı eş könendä töştän soñ säğat dürttä Livadiyäneñ Amerika Kuşma Ştatları delegatsiyäse yäşägän öleşendä ciñelçä ıgı-zıgı kuptı. Bu vakıtta İlyas Märyamneñ kuşkan yomışın üti almaganın, aña söylärlek ber törle dä ser belä almaganın añlap, bu häldä üzeneñ gayıbe bulmasa da berkadär poşınıp, Maykl kabinetında utıra ide. Huca üze yuk, ä bülmäse härvakıttagıça açık ide.


Şulvakıt keçe konferentszal bulıp hezmät itkän zur bülmäneñ işekläre açılıp kitte, häm bülmägä polkovnik Pirs yögerep kerde. Anıñ artınnan uk diyärlek kolyaskadagı prezident Ruzvelt, tärcemäçeläre belän Stalin häm Çerçill kürendelär. Yan bülmä işegeneñ açkıç tişegennän küzätep torgan İlyas essele – suıklı bulıp kitte.


Kinät işek artınnan Ruzveltnıñ tavışı kilde:


- Polkovnik! Rezidentsiyädä tärtipme!


- Härvakıttagıça, Prezident äfände.


- Yahşı! Bezne berse dä işetergä tiyeş tügel. Äfändelär, tartırga mömkin,- dide ul Stalin belän Çerçillğä karap.


Tegelärneñ berse sigara, ikençese trubka kabızdı. Ä Pirs bu vakıtta işeklärne tagın ber märtäbä tikşerergä totındı. Ul här işekne açıp karıy Häm kire yabıp kuya ide. Näübät İlyas utırgan bülmägä kilep citte. Polkovnik, işekne açıp cibärügä İlyasnı kürde häm avıp kitä yazdı. Läkin ul sovet ofitserınıñ bu bälmädä utıruı öçen üzen ğayeple dip sanadımı, başka säbäptänme, endäşmäde. Yazmışnıñ kisken borılış yasavın sizgän Häbibullin, Pirsnı kürügä, çänçä barmagın irennärenä tiderde: “Tavış çıgarma!”, yänäse. Polkovnik bik tiz “huşına kilde” häm işekne yabıp, arı kitte. İke minuttan inde ul Ruzveltka çest birep, Böten närsäneñ dä tärtiptä ikänen belderep tora ide.


- Ä häzer bezne kaldırıgız, polkovnik!- dip boyırdı Prezident. Prezidentnı etep yörtüçe ofitser belän Pirs çıgıp kittelär.


Süzne Stalin başladı:


- Äfändelär! Sezne şulkadär kötmägändä küzgä-küz söyläşergä çakıruım öçen gafu itegez. Çönki aldan äzerlängän eş härvakıt faş bula. Eş menä närsädä: Dumbarton – Oks kileşülärenä bez sezneñ belän möher suktık. Ä bulaçak halıkara oyışma ustavınıñ iñ töp maddäsen bez sezneñ belän karamadık.


Ruzvelt belän Çerçill başta ber - bersenä, annan soñ Stalinga karadılar.


- Bezneñ vakıt az,- dide Stalin, -şuña kürä iñ möhim närsä turında gına äytäm. Bulaçak Millätlär Oyışmasınıñ ustavına “bu sugışlar näticäsendä barlıkka kilgän däülätlär çikläre mäñgegä şul kileş kalırga tiyeşlär” digän süzlär terkärgä çakıram.


-Niçek inde? – dip gacäplände Çerçill.- Añlatıp biregez, marşal äfände!


- Germaniyä häm anıñ satellitları çikläre turında inde bez söyläştek...- dip dävam itte Stalin.


- Şulay bulgaç, nindi illärneñ çikläre turında süz bara soñ? – dip soradı närsäder töşenä başlagan premer – ministr.


-Dönyadagı böten illärneñ çikläre dä,- dide Stalin ğadättän tış tınıç häm bitaraf kıyafät belän tröbkäsen suırıp.


Bu täqdim Böyek Britaniyä häm SSSR kebek gayät zur imperiyälär öçen bik kulay ide. Çerçill monı şunduk añlap aldı häm:


- Min karşı tügel,-dide.


Häzer inde alar ikäüläp Prezidenttan cavap köttelär.Läkin Ruzvelt üz fikeren äytergä aşıkmadı. Nihayät, ul, kırıslana töşkän yözen tegelärgä borıp, äkren genä:


- Bu gadi maddä tügel!- dide.


- Sez bu täqdimneñ närsäsenä karşı?- dip soradı üzeneñ fikeren inkar itügä künekmägän häm töse bozıla başlagan Stalin.


- Gomumän alganda karşı tügel, ikençe yaktan karaganda, sezneñ bu täqdimegez cir şarında yäşäüçe bik küp halıklarnı kimsetä torgan närsä.


- Kaysı yaktan, Prezident äfände?- dip soradı Çeçill.


- Cir şarında bik küp az sanlı halıklar köçle millätlär kul astında yäşi,- dip dävam itte Prezident.- Alarnıñ telläre, mädäniyäte yukka çıga...


- Prezident äfände!- dip, anı tupas räveştä bülderde Stalin.- Sezdäge negrlar häm hindlelär da sez äytkän izelgän halıklar rätenä keräme? Alarnıñ da bit hälläre şäptän tügel.


- Amerika Kuşma Ştatlarındagı töp halıknıñ, min näq şul hindlelärne küzdä totam, tormışın yahşırtu buyınça eşlise bar äle. Häm bezdäge demokratik tärtiplär bu problemanı çişüdä yärdäm itärlär, dip ışanam. Ä inde negrlarga kilsäk, bez bit inde üzebezneñ gayıbebezne tanıp, alarnı tarihi vatannarına kaytargan idek, läkin alar anda yäşärgä künmiçä, kire kildelär. Älbättä, negrlar probleması da häl iteläçäk.


Çerçill Ruzveltka taba iyelep yılmaydı da:


- Prezident äfände! Bez sezneñ belän sugışçan duslar. Nigä sez mondıy vak – töyäklärgä karşı kiläsez inde?


- Bu vak – töyäk tügel,- dide Ruzvelt, üzeneñ kakşamas ihtıyarın kürsätep.- Bez sezneñ belän öçäü bügen böten dönya halıklarınıñ kiläçägen häm yazmışın häl itäbez.


- Monı niçek añlarga, Prezident äfände?- dip soradı tüzemen yugalta başlagan Stalin.


- Dönyada progress bara,- dip dävam itte Ruzvelt, Stalinga karap, - telibezme bez monı, yukmı, läkin yañadan – yaña halıklarnıñ milli üzañı artaçak. Alarnıñ alga taba da imperiyä koloniyäläre bulası, alar tarafınnan talanası kilmäs. Bigräk tä Böyekbritaniyä häm SSSR halıklarınıñ.


- Bezdä, Prezident äfände, Britaniyä imperiyäsendäge kebek koloniyälär yuk!- dip kırt kiste Stalin.- Bez tigez hokuklı respublikalar berlege. Bezneñ Vatanıbıznıñ iseme dä şunı uk añlata.


Stalinnıñ bu süzläre premer – ministr Çerçillneñ küñelenä uk bulıp kadaldı, ahrısı. U şunda uk kıza töşep, kisken cavap kaytardı:


- Böyekbritaniyä imperiyäseneñ diñgez artı cirläre belän sezneñ soyuzdaş respublikalar arasındı ayırma yuk, dip äyterlek, marşal äfände. Ayırma tik şunda gına: bezneñ koloniyälär yırakta, okean – diñgezlär artında, ä seznekelär şunda uk, üzegezneñ itekläregez astında. Kaysılarınıñ yazmışı facigalırak ikänen belergä kiräk äle. Läkin bu ähämiyätle tügel, bolar – tarihi söreşlär.


- Bik uñay pozitsiyä,- dip kölemseräde Prezident,- başta basıp alu, ä annan soñ tarihi protsess dip iğlan itü.


- Rossiyä ber ilne dä sugışıp almadı,- dide Stalin tupas kına.- Soyuzdagı millätlär Rossiyä sostavına üzläre teläp kergännär. Kübese. Ä Rossiyä imperiyäse SSSR ga äylängäç, alar inde bötenläy dä irekle buldılar, çönki alarnı berkem dä Soyuzga köçläp kertmäde.


- Dimäk,- dip Stalinga borıldı Ruzvelt,- Rossiyä yäki SSSR sostavındagı här millät tsivilizatsiyäle illärdäge kebek üz vakıtında referendum ütkärgän, annan soñ, küpçelek tavış belän, irekle räveştä imperiyägä kergän. Şulaymı, Stalin äfände? Bu-kölke! Bolşeviklar milli säyäsättä tagın da ostarak eş yörttelär: sez Rossiyä imperiyäsendäge halıklarnı irekle dip iğlan ittegez häm respublikalar tözedegez. Läkin bu halıklarnı üz yagıgızga audaru häm vlast başına menep utırunı ciñeläytü öçen genä eşlände. Ä soñrak sez alarnı üzegezneñ kollarıgızga äyländerdegez.


Ämma, Rossiyäneñ, häm şulay uk Sovetlar Soyuzınıñ da, imperiyäçıl säyäsätendä, minem uyımça, kenäzlär dä, patşalar da, Sovet citäkçeläre dä ğayeple tügel. Rus halkı, härhäldä anıñ ekstremal häm imperiyäçıl omtılışlarga häväs öleşe, äylänä - tirädäge köçsezräk halıklar isäbenä yäşärgä künekkän häm şul yünäleştä häräkät itkän citäkçelärne genä tota. Ägär däülät başlıgı şuşı yul belän bara ikän, halık öçen barıber, rusmı ul, tatarmı, gruzinmı ällä nemetsmı. Rossiyä niçä distä million halıklarnı sugışıp buysındırdı, häm monı alar öçen alga kiteş, dip añlattı. Ä çınında, närsä birde ul alarga? Bertuktausız sugışlar, açlık häm millät bularak yukka çıgu. Sez minem belän kileşmisezme?


Ruzveltnıñ bu süzlären Çerçill aptırabrak tıñladı: yänäse, bügen moña ni bulgan? Stalin isä Prezidentnıñ yözenä centekläp karadı, häm anıñ bu fikerne küptän eçendä saklaganın, ä bügen, forsattan faydalanıp, tirän ışanıç belän äytkänen añladı.


- Gafu itegez, äfändelär,- dide Stalin,- läkin bez problemadan beraz çitkä taypıldık.


- Hiç yuk. Ägär dä bulaçak halıkara oyışmanıñ töp mäddäsen andıy punkt belän üzgärtsäk, kiläçäktäge böten cir şarındagı tınıçlık häm iminlek astına akrın şartlauçı bomba salgan bulır idek. İrekkä omtıluçı halıklarnıñ köräşe yüridik yaktan tıyılır, ä üzläre terrorçılar rätenä kerteler ide.


Yarsıp – yarsıp söylägän süzläre Ruzveltnıñ üzenä dä naçar täesir itte bugay: ul alga iyelep yütällärgä totındı. Bülmädä berazga tınlık urnaştı. Annan soñ Çerçillneñ tavışı imetelde:


- Dimäk, bez sezne künderä almadık, Prezident äfände?


- Gafu itegez! Älbättä, bezneñ bügenge bähäs moña çaklı kul kuygan dokumentlarga zarar kitermäs, dip ışanam,- dide tegese yılmaep.


Şunda Stalin ällä yalgış ällä yüri:


- Sezneñ urınga kalgan keşe kündämräk bulır, dip ışanam,- dip ıçkındırdı. Häm tärcemäçeneñ küzlärenä bik mäğnäle itep karap ta kuydı. Yulbaşçınıñ ğadäten häm holkın yahşı belgän tılmaç yugalıp kalmadı, şul uk mizgeldä:


-Aldagı köndä kire uylarsız, dip ışanam,- dip, dönyanı zur halıkara nizagtan kotkardı. Çerçill – küpne kürgän kart häyläkär tölke - sigara tötene aşa ozak kına Stalinga karap torgaç, tılmaçka borılıp:


- Sezneñ tormışıgız öçen min tsent ta birmäs idem,- dide. Stalin anıñ süzlären rusçaga äyländergänne kötep tora ide. Tärcemäçe:


- Ul miña äybät tärcemäm öçen rähmäten belderä,- dide.


Şul mizgeldä İlyasnıñ kulı urındıkka tide, häm urındık görseldäp idängä audı. Ber sekund ta ütmäde, İlyas kaçıp torgan bülmäneñ işege açılıp, tılmaçnıñ başı kürende. Stalinnıñ: “Kem bar anda?”- digän tavışı yañgıragaç, ul ber çitkäräk taypıldı. Barısı da İlyasnı kürep aldılar. Pirs ta yögerep kilep kerde. Stalin İlyaska färman birde:


- Yakınrak kilegez! Sez kem?


- Livadiyäne saklau vzvodınan min, iptäş Stalin. Familiyäm Häbibullin.


Ruzvelt Pirska borılıp sorau birde:


- Polkovnik! Sovet ofitserı bu bülmädä utırırga tiyeş ideme?


- Prezident äfände! Bez Sovet agentları belän tıgız elemtädä eşlibez, ber – berebezgä ışanabız häm, yomış töşkändä, ber – berebezneñ eş urınında da oçraşabız,- dip añlattı yöze agargan Pirs.


- Äfändelär! Ofitserlar eşlären dävam itsennär,- dide Stalin.- Äydägez, bezne kötälär.


Bülmä buşap kaldı, ä Pirs İlyastan töpçenergä kereşte:


- Leytenant, sez ni öçen bu bülmädä utırasız, ä?


- Min Mayklnı ezli idem. Delegatsiyälärne ozatkan vakıtta karavılnı köçäytü turında aña kayber täqdimnärem bar ide.


- Çak yandırmadıgız!- dide Pirs.- Elias, sezdän sıy.


- Yarıy, bulır,- dip kölde İlyas. Polkovnik İlyasnı üz urınına ozata kitte häm saubullaşkan vakıtta aña bolay dide:


- Miña ışana alasız,Elias! Bez sezneñ belän duslar bit. Citmäsä, bergä faşistlarnı dömbäslibez.


- Monı niçek añlarga soñ, polkovnik äfände?


- Bezdä keşene tereläy tunau yuk, ä menä sez, leytenant, sak bulıgız.


İlyas polkovniknıñ kisätüe bik urınlı ikänen bik tiz añladı. Ul eş urınına kilgändä kapitan Yakovlev ofitserlarnıñ soñgı ber säğat eçendä kayda buluın tikşerä ide. Leytenant Häbibulin kerü belän anı da borgıçlıy başladı:


- İlle biş minut elek, leytenant, sin üz urınıñnan yukka çıktıñ. Min sine ezlätep tä karadım, sin kayda ideñ?


İlyas kapitannan mondıy soraunı hiç tä kötmi ide, şuña kürä cavabı da äzer bulmadı, läkin kauşap kalunıñ,endäşmäüneñ hätär ikänen ul bik açık sizde:


- Mine polkovnik Pirs üz yanına çakırgan ide, iptäş kapitan.


- Nindi maksat belän çakırdı inde ul sine?- dip töpçenergä totındı Yakovlev.


- Ul mine törle yomış belän çakıra. Bigräk tä mahorkası betkändä. Ul anı bik yarata ikän.


- Bu yulı ni yomış belän çakırdı?-dip soraştı haman kapitan.


- Äytergä ölgermäde,anı kayadır çakırdılar.


- Bülmädä sin üzeñ genä kaldıñmı?


- Äye, iptäş kapitan,-dip, Häbibullin baş oçında bolıtlar kuyırganın sizde, yöräge şäp-şäp itep tibep kuydı.


- Ul çıkkaç işekne açıp karadıñmı?


- Yuk, iptäş kapitan.


- Berär närsä işetteñme?


- Anıñ işege kalın, iptäş kapitan, nindider tavışlar kolakka çalındı, läkin süzlären ayırmadım.


- Yahşı!- dide !-dide Yakovlev,- häm selektornıñ trubkasına endäşte:


- Polkovnik Pirs! İşetäsezme mine?


- Hellou, kapitan!


- Yahşı mahorka bar, polkovnik äfände, kunakka çakıram.


- O-o, äye, kapitan! Vakıtım yuk şul, gafu itegez! Soñrak yarıymı?


- Aşıkmagız, polkovnik! Leytenant Häbibullinnı kürmädegezme?


İlyas auçılar tarafınnan uratıp alıngan büregä äylänä baruın sizende. Häzer küp närsä polkovnik Pirsnıñ nindi cavap birüennän tora ide.


- Ä, Eliasmı? Ul unbiş minut elek kenä minem yannan çıgıp kitte. Bez tarttık. Sau bul, kapitan!


- Polkovnikka rähmät äyt!- dide kapitan Yakovlev häm kitärgä röhsät birde. Häbibullin irken sulap, uramga çıktı. Şulvakıt ul ber törkem AKŞ armiyäse härbilären oçrattı. Alar arasında Pirs ta bar ide. İlyasnı kürügä, ul tuktap, yegetne çänçä barmagı belän üz artınnan çakırdı.


- Stalinnıñ tärcemäçesen kiçke utırış betügä dcipka utırtıp, kayadır alıp kittelär,- dide polkovnik Pirs.


- Kemnär?- dip soradı gacäpkä kalgan İlyas.


- Kem bulsın! Çeka,- dide Pirs.


- Bulmas, eş belän kitkännärder,- dide İlyas.


- İke yagına ike avtomatçı utırtıpmı? Minemçä, Elias, sezgä saklanırga kiräk. – dip kisätte polkovnik. Häbibullin kulın gına seltäde, berni dä yuk, yänäse.


Kızganıçka karşı, Pirsnıñ süzläre döreskä çıktı. Eş bolayrak buldı. Yartı säğatläp vakıt ütkäç, İlyasnı yañadan kapitan Yakovlev yanına çakırdılar. Häbibullin kilep kerügä, küzlärendä usallık häm täväkällek artkan kapitan, utırırga urın da täqdim itmiçä, yanaulı tavış belän söyli başladı:


- Leytenant Häbibullin! Sin şuşı kiñäşmädä katnaşkan soyuzdaş illär citäkçeläreneñ yäşeren äñgämäse turında mäğlümatlar cıyuda ğayeplänäseñ.


Üz östenä taşlangan ğayeptän İlyasnıñ täne essele – suıklı bulıp kitte.


- Ğayeplänäm? Kem tarafınnan ğayeplänäm, iptäş kapitan?- dip soradı ul, nihayät.


- Älegä minem taraftan. Küräseñme?- dip, barmagı belän kükrägenä törtep kürsätte Yakovlev.- Monda ber ordenlık urın bar. Sineñ teleñne çişkäç, bu urın layıklı büläk belän bizäler, dip ömetlänäm.


Şul vakıt telefon çıltıradı. Kapitan trubkanı alıp kolagına kiterügä, urınınnan sikerep torıp, ürä kattı. Trubkanı kuygaç mıgırdap aldı.


- Başlana. Kudryavtsev!


Yakovlevnıñ yärdämçese starşina Kudryavtsev kilep kerügä, kapitan aña İlyasnı karañgı bülmägä yabıp torırga kuştı. Aptıraşta kalgan starşina bülmä işegen açıp, leytenantnı kertte dä tışkı yaktan eläkterep kuydı. “Ä sin, leytenant, uyla!”-dip kaldı Yakovlev anıñ artınnan.


Ämma Häbibullin seberkelär, köräklär, pıçrak çiläklär yanında ozak utırmadı: 15-20 minutlap vakıt ütügä, anı tagın kapitan Yakovlev bülmäsenä kerttelär. Bu yulı mondagı väzgıyät töptän üzgärgän ide: Kapitan ber çittä der kaltırap basıp tora, anıñ urınında Stalin tiräsendä çualgan polkovnik utıra. İşek katında isä ike korallı ofitser.


İlyas kilep kerü belän, polkovnik cähät kenä sikerep tordı da:


- İkegez dä minem arttan!- dip işekkä yünälde.


İlyas belän Yakovlev işek aldındagı dcipta urın algaç, ciñel maşina Koreizga – Yusupov sarayına taba yul tottı.


Koreizga citep, knyaz Yusupov sarayı aldında tuktagaç, polkovnik üzeneñ äsirlärenä: “Minem arttan!”- dip cikerde dä, maşinadan sikerep töşep, biyek baskıçtan menä başladı. İke avtomatçı yanınnan algı bülmägä uzgaç, polkovnik andagı ofitserlarga koralların alırga boyırdı.


Nihayät, alarnı zur ber zalga kerttelär. Türdä Stalin utıra ide.Uñ kulı belän östäldäge zur kartaga tayangan, ä ikençe kulı belän trubkasın totkan, üze kartadan küzen almıy. İñnärenä marşal pogonnarı berketelgän kiteleneñ öske töymäläre ıçkındırılgan. Yöze sorılana töşkän, kalın mıyıklarınıñ askı yagı sargaygan. Anıñ sul yagında çäçen takır itep aldırgan general – leytenant basıp tora.


- Yakınrak kilegez!- dip boyırdı generalnıñ saklanıp kına yötkerüen işetkän Stalin gruzinnarga has aktsent belän häm başın kütärde, annan soñ östäldä yatkan nindider käğazne karadı da tınıç kına dävam itte:


- Kapitan Yakovlev! Sez bezneñ ışanıçnı aklamadıgız, üzegezgä tapşırılgan eşne naçar başkardıgız. İptäş polkovnik!- Stalin İlsnı alıp kilgän ofitserga endäşte.- Kapitannı frontka cibärergä! Gadi sugışçı itep. Barıgız!


Üzen aklar öçen nider äytergä cıyıngan Yakovlevnıñ avızınnan nindider mıgırdau gına işetelde.


- Barıgız! Barıgız!- dip kulın gına seltäde böyek yulbaşçı häm şunnan soñ ozak kına itep İlyaska karap tordı. Ahırda aldında yatkan ör – yaña papkanı açtı häm ukıy başladı:


- Leytenant Häbibullin İlyas Fäthulloviç. Ofitser, razvedçik, geroy dip äytergä yarıy. Äytegez äle, geroy, sez niçek Çerçill häm Ruzvelt belän bezneñ aradagı äñgämäne tıñlarga batırçılık ittegez?


İnde ber märtäbä yulbaşçını kürgän İlyas ul qadär kaltırap töşmäde.


- İptäş Stalin! Bu oçraklı räveştä kilep çıktı. Sez ul zalga kerergä tiyeş tügel idegez bugay bit.


- Äye, döres!- dide Stalin.- Yarıy, yahşı. Şulay da bulsın di. Sez bez söylägän süzlärneñ barısın da işettegezme?


- Äye, iptäş Stalin, işettem.


- Bu hakta ni uylıysız inde?


- İptäş Stalin! Min prezident Ruzvelt belän kileşä almıym!- dip cavap birde İlyas.


- Menä, menä!- dip, çänçä barmagın İlyaska töbäde yulbaşçı.- Sez anıñ belän kileşä almıysız, çönki ul haklı tügel.Çınnan da, ul bezneñ partiyägä, tugan ilebezgä häm halkıbızga yala yaktı. Bu - cinayät. Hätta Amerika Kuşma Ştatları prezidentına da monıñ öçen cavap totarga turı kiläçäk. Ul ülärgä tiyeş, häm bu eşne sez başkarırga tiyeşsez, leytenant Häbibullin! Sez – täcribäle razvedçik, nemets häm ingliz tellären beläsez. Bu burıçnı ütär öçen sezgä ike ay vakıt biräm. Şul vakıt eçendä Ruzvelt isän kalsa (yulbaşçınıñ tavışı ütä katgıy yañgırıy başladı), iptäş general,- dip, Stalin üze yandagı generalga borıldı,- leytenant Häbibullinnıñ ata – anası häm tugannarı atılırga, ä üze halık doşmanı bularak hökem itelergä tiyeş. Ata – anasın bügen ük Mäskäügä ozatsınnar. Anda alarga tınıçrak bulır. General Kravets! Leytenantnı Livadiyägä iltep kuysınnar! Ä sez, iptäş leytenant, ber minutıgıznı da yugaltmıyça, eşkä totınıgız!


İlyasnı şul uk dcipka utırtıp, kire Livadiyä sarayına kiterdelär. Cäza algan Yakovlevnıñ östäle artında kapitannıñ urınbasarı ölkän leytenant Sıçyov utıra ide. Ul, cähät sikerep torıp, İlyasnı kitergän polkovniknıñ kürsätmälären tıñladı da, çest birep, anıñ boyırıkların ütärgä äzer ikänen belderde.


“İdel” curnalınıñ 199elgı 8nçe sanında basıldı.




Häbibullin, bülmäsenä kerep, karavatına audı, çönki ütkän ozın häm ütä mäşäqatle kön anı tämam keşelektän çıgargan ide. Ul yoklap alırga uyladı, läkin küzenä yokı kermäde.


Stalin karşısında basıp torgan çakta ul üz häleneñ şulkadär katlaulı ikänen añlap citkermägän ide äle. Çınnan da bit, ägär dä däülät mänfäğatlären küz uñında totıp, Ruzveltnı üterergä kiräk ikän, bu eşne başkarıp çıgu öçen tiyeşle äzerlege häm täcribäse bulgan agentlar betkänmeni? İlyas bit front razvedçigı. Front sızıgı aşa ütü häm üzebeznekelär belän elemtä buldıru, doşmannıñ yırak tılında operativ mäğlümatlar cıyu, “tel” alu häm anı bezneñ yakka kaytaru, diversiyä aktları başkaru – İlyas öçen künegelgän eşlär. Ä inde çit ilgä çıgu, şundıy az gına vakıt eçendä prezident rezidentsiyäsenä ütep kerü, yäki ul ütäse yulnı, tuktıysı urınnı aldan belep, diversiyä oyıştıru – bolar bar da leytenant Häbibullin başkarıp çıgarlık närsälär tügel. Ä Ruzveltnı monda, Kırımda üterü İlyaska katgıy räveştä tıyılgan ide. Bu turıda Häbibullinnı ozatkanda general Kravets bik açık äytte. “Monda bez anıñ öçen cavaplı,”- dide.


Häleneñ möşkellegen tulısınça yaña gına añlagan İlyas yatıp ta karadı, diñgez buyına da töşep yörde, tagın kerde; annan soñ yañadan saray tiräsen uradı, läkin atılıp çıgarday tipkän yörägen tınıçlandıra almadı. Anı barınnan da bigräk alla urınına ışangan, çiksez hörmätlägän böyek keşese İosif Vissarionoviç Stalinnıñ, üzen häm ata – anasın nigezsez cäberläve açındırdı. İlyasnıñ älegä qadär yäşägän tormışı, eşlägän eşläre, frontta doşmannı tırışıp dömbäsläve, namuslı komsomolets digän danı – bolar bar da buş närsälär bulıp kalganday toyıldı.


Läkin ğayepsezme soñ ul? Kinät kılt itep Märyam yöklägän burıç isenä töşte. “Yuk! Nigezsez cäzalamadı mine iptäş Stalin. İlem häm halkım aldında gayıbem zur minem. Ä sin, Märyam, yä sukır, yä doşman. Sineñ arkada iñ yakın keşeläremä hälaqät yanıy. Häzer min nişlärgä tiyeş? Yäşi alammı soñ bolay hurlanıp häm kahärlänep. Yuk! Bu dönyada, tugan ilemdä miña bütän urın yuk! Äle yarıy pistoletımnı kire birdelär...”


Şundıy uylar belän gazaplana – gazaplana, ul, üze dä sizmästän, Amerika Kuşma Ştatları yäşägän korpus yanına barıp çıktı. Şulvakıt anıñ yanında nindider külägä uzdı, läkin İlyasnıñ kaygısı anda tügel ide: kemder anıñ yözenä hloroformlı çüpräk kisäge kapladı, häm İlyas şul uk mizgeldä añın cuydı.


Añına kilgändä inde İlyas polkovnik Pirsnıñ irken kabinetında çuyınnan koyıp eşlängän häykälgä sul kulı beläzek – bogau belän berketelgän häldä idändä yata ide. Totkınnıñ añına kilüen kürep, kemder iyelep anıñ küzlärenä tekälde. Bu – Maykl ide.


- Hellou, leytenant! Sin ni öçen cide tön urtasında prezidentnıñ täräzä aldında koral totıp yöriseñ?


- Min monda oçraklı räveştä genä kilep çıkkanmın, üzem dä häterlämim,- dip cavap birde İlyas.


Şul uk vakıtta bülmägä polkovnik Pirs ta kilep kerde. Ul totkınnıñ soñgı süzlären işette bugay.


- Menä sez prezidentnıñ täräzä töbendä taptanganıgıznı oçraklı häl dip añlatasız, - dip başlap kitte ul süzen.- Gafu itegez mine, leytenant, andıy oçraklıklar artık kübäyde tügelme soñ? Berençedän, sez oçraklı räveştä fronttan Kırımga kiläsez. İkençedän, Livadiyä sarayında prezident Ruzvelt hezmätkärläre arasında üz keşe bulıp kitäsez häm şunnan faydalanıp, saraynıñ böten bülmälärenä diyärlek kerep yörisez. Annan soñ üzegezneñ eşegez belän turıdan-turı bäylänmägän bülmägä kerep, Stalin, Ruzvelt, Çerçillneñ yäşeren uzdırılgan äñgämäsen tıñlap torasız. Şunnan soñ sezne Yusupov sarayına marşal Stalin yanına alıp kitälär, läkin şunduk kire kiterep kuyalar. Nihayät, tön urtasında, sakçılardan başka böten keşe yoklarga tiyeş bulgan vakıtta, sez prezident täräzäläre yanına koral totıp kiläsez. Sez üzegezneñ säyer kılanışlarıgıznı açıklap birergä tiyeş.


- Mine nişlätergä uylıysız?- dip soradı İlyas polkovniktan.


- Prezident uyangaç, üze karar çıgarır. Ul äle genä yokıga kitte. Älbättä, min bu eşne anıñ sanktsiyäsennän başka da tikşerergä tiyeş idem, läkin aña sezneñ turıda kemder beldergän, häm ul nigäder sezneñ belän kızıksına.


Amerikalılar çıkkaç, bülmädä häm yakın-tirädä tirän tınlık urnaştı. İlyas tagın avır uylarga çumdı. Berazdan saklanıp kına baskan ayak tavışları işetelde. Bu – Maykl ide. Ul, İlyas yanına kilep, tiz – tiz genä:


- Min sine kotkarırga telim,- dip pışıldadı. İlyas endäşmägäç, anıñ bogavın ıçkındırdı. – Min bülmädän çıgıp ber minut ütkäç kaç!


“Provokatsiyä,- dip uyladı İlyas, - Ul mine kaçkan çakta atarga uylıy”.


- -Yuk, Maykl, min monda kalam. Minem sezneñ alda ber gayıbem dä yuk.


- Alay bulgaç, sin betäçäkseñ,- dip, amerikalı İlyasnıñ arkasına pistoletın teräde.


“Ä bit ul çınnan da mine üterergä kilgän, - dip uyladı İlyas.- Min kaçammı, ällä monda kalammı, ul barıber mine ataçak, çönki anıñ minem karmakta yörise kilmi. Min tere bulganda, ul üzeneñ tormışın härvakıt kurkınıç astında, dip isäpli. Ä mine betersä, kaçarga telägän ide dip, uñay gına kotıla”.


İlyas ber sekundnıñ bäyäse tormış bäyäsenä bärabär ikänne añladı häm yäşen tizlegendä borılıp, Mayklnıñ yözenä berne tondırdı. Tegeneñ kulınnan oçıp töşkän pistolet İlyaska küçte.


Ä şul arada berniçä keşe söyläşä - söyläşä işekkä yakınlaşalar ide.


- Bogaunı eläkter!- dide Häbibulin yañagın ugalap torgan Mayklga.


Tegese anıñ kulların yañadan bogauladı häm koralın soradı.


- Yuk, älegä mindä kalsın, - dide İlyas. – Maykl! Sineñ miña pistolet birgäneñne älegä ber keşegä dä äytmim. Läkin, dus, iseñdä kaldır: vatanıñ aldında bu sineñ ikençe hıyanäteñ.


Amerikalı anı özgäläp taşlarga äzer ide, läkin aña tagın bähet yılmaymadı.


Bülmägä Pirs belän korallı ike ofitser kerde. Alar İlyasnı yañadan tentergä kereştelär. Kesäsendäge pistoletnı tapkaç, polkovnik gacäplänüdän telsez kaldı.


- Nindi pistolet bu? Kem birde?


- Min anı Maykldan aldım,- dide İlyas.


- Maykldan? Niçek?


Maykl kauşaudan käğaz kebek agargan ide.


- Min atılırga telägän idem, polkovnik. Ä ul miña ışanmadı, tikşerep karar öçen koralın birde. Sez kerep kenä eşne bozdıgız.


- Tikşerep karar öçen?- dip aptıradı Pirs.- Bu nindi andıy şikle eksperiment? Añlaşılmıy. Yarıy, soñınnan!.. Prezident häzer ük kilep citä. Aşıgıyk! – dip, polkovnik İlyasnı üze belän alıp kitte.


Alar tanış zalda 2 - 3 minut köttelärme – yukmı, prezident Ruzveltnıñ arbası kürende. Anı östäl yanına etep kitergäç, kolyaska yörtkän ofitser ber yakka taypıldı.


Polkovnik kulındagı papkasın prezidentka suzdı. Tegese İlyasnıñ ingliz telendäge dosesın ukıy başladı. Häbibullin üze turındagı mäğlümatlarnıñ tulılıgına häm tögällegenä şakkattı.


Nihayät, prezident başın kütärde dä İlyaska karap:


- Mister Häbibullin! Bez sezneñ belän bik säyer şartlarda ikençe märtäbä oçraşabız, - dide. – Monı niçek añlatır idegez?


Ruzveltnıñ citdi yözen häm küzlären kürgäç, İlyasnıñ fikere çualdı. Ul ni dip cavap birergä dä belmäde, ozak kına uyların tärtipkä kiterergä azaplandı.


-Yahşı, mister Häbibulin! Min sezdän tege vakıtta ni öçen ul bülmädä utıra idegez, dip soramıym. Tik şunı gına äytegez, sez bezneñ süzlärne işettegez häm añladıgızmı?


- Añladım, Prezident äfände!


- Yahşı! Rähmät, mister Häbibullin! Marşal Stalinnıñ soñgı replikasın ni öçen döres itep tärcemä itmädelär ikän? Min monı Çerçillneñ çırayınnan añladım. Stalin ni dip ıçkındırdı soñ?


- Ul, Prezident äfände, sezneñ urınga kalır keşe kündämräk bulır dip ışanam, - dide.


- Niçek inde minem urınga kalır keşe? Nindi keşe?..Kayçan?..Min bit äle...Yaña prezident saylauları yakınlaşuı turında äytmider inde ul, çöki aña qadär vakıt küp äle. Aña qadär sugış ta betäçäk. Dimäk, ul mine üterergä cıyına!


Mister Häbibullin! Sez niçek uylıysız? Marşal Stalin ni öçen miña açulı? Anıñ, sugıştan soñ barlıkka kilgän däülätlär çikläre üzgärmäsen, digän täqdimen kabul itmägängäme? Ällä säbäp bütänme?


- Üzem dä aptırıym, Prezident äfände! Çönki ul vakıtta iptäş Stalin kütärgän problema hiç tä ähämiyätkä iyä tügel, härhäldä, Sovetlar Soyuzı halıkları öçen. Ä inde şunıñ öçen Amerika Kuşma Ştatları prezidentına kul kütärergä teläü bötenläy añlaşılmıy.


- Dimäk sez,- dide Prezident, ozak kına yegetkä karap torgaç,- Sovetlar Soyuzında yäşägän millätlärneñ kiläçäktä irekkä çıgarga, SSSR çiklären üzgärtergä omtılaçagı bötenläy yat küreneş bulır ide, dip sanıysız?


- Näq şulay, Prezident äfände!


- Yä alla, sezneñ niçek añıgıznı tomalagannar. Bolşeviklar ul yaktan eşli belä, - dide Ruzvelt. Annan soñ, beraz uylap torgaç, dävam itte,- Äytegez äle, Yusupov sarayına sezne nik alıp bardılar?


- İptäş Stalin yanına, Prezident äfände!


- Ser bulmasa, nindi maksat belän?


- Ul miña mahsus zadaniye birde, Prezident äfände!


- Nindi zadaniye inde ul? Ul niçekter soñgı bulıp ütkän hällär belän bäyleme?


- Bäyle, Prezident äfände: iptäş Stalin miña sezne üterergä kuştı.


Prezident aptıravınnan başta süz dä äytä almıy tordı.


- Sezgä?.. Mine?..Kayçan?..


- İke ay eçendä min sezne yuk itärgä tiyeşmen, Prezident äfände!


- İke ay eçendä? Ä ni öçen ike ay? –dip, Ruzvelt närsäder añlarga tırıştı.- Leytenant! Ä ni öçen sez miña seregezne açasız?


- Çönki, Prezident äfände, min moña karşı. Bu minem karaşlarıma turı kilmi. Annan soñ, minemçä, bu ütereşneñ mäğnäse dä yuk. İkençedän, min bit sugışçan razvedçik, terror eşen başkaru öçen mahsus äzerlekle keşelär kiräk. Bälki, andıylarga da şul uk ämer birelgänder, ä min alarnıñ ezen yäşerü öçen genäder. Läkin bit bu kotoçkıç uyında min genä tügel, minem iñ qaderle keşelärem dä katnaşa.


- Monı niçek añlarga, mister Häbibullin?


- Prezident äfände, iptäş Stalin minem ata – anamnı, tugannarımnı Mäskäügä kiterep yabarga kuştı. Ägär ike ay eçendä sez isän kalsagız, alarnı ataçaklar.


- Dimäk, alarnı kotkaru öçen miña ike ay eçendä ülärgä kiräk bula. Äytegez äle, bu häl sezneñ halıklarnıñ çın berdämlege turındagı fikeregezne üzgärtmädeme?


- Hiç yuk, Prezident äfände! – dip cavap birde İlyas. – Ber Stalin äle ul böten il şundıy digän süz tügel. Annan soñ...


- Närsä annan soñ, mister Häbibullin?


- Min, ikençe yaktan, iptäş Stalin yalgışadır, dip tä uylıy almıym.


Beraz tınıp torgaç, Ruzvelt İlyastan soradı:


- Mister Häbibullin, sezneñ iñ zur telägegez nindi?


- Doşman belän tulı ciñügä ireşkänçe sugışu, Prezident äfände. Läkin inde monıñ ähämiyäte yuk şikelle.


- Rähmät, mister Häbibullin! Min sezgä ışanam. Ä ähämiyäte turında soñrak ber-ber kararga kilersez, dip uylıym.- Prezident Pirska karap dävam itte, - Polkovnik! Beleşegez, Utraularga berençe samolet kayçan kitä ikän. Yalgışmasam, alar ber – ike kön eçendä Vallettadan kuzgalaçaklar. Leytenantnı bügen ük Maltaga oçuçı “Duglas”ka utırtıgız! Anda anı Utraularga oça torga transportka alsınnar. Böten kiräkle käğazlärne äzerlägez!


- Prezident äfände, sorau birergä yarıymı? – dide Pirs.


-Äye, äye! Rähim itegez!


- Leytenant Häbibullin sugış äsire sıyfatında cibäreläme?


- Niçek inde alay bulsın, polkovnik. Ruslar bit bezneñ sugışçan duslarıbız. Käğazlärgä “ul gomumi doşmanıbızga karşı bezneñ belän bergä sugışırga teli”, dip yazıgız!


- Eşläner. Prezident äfände!


İlyasnı, öste brezent belän yabılgan yök avtomobilenä utırtıp, nindider härbilär belän bergä, Sevastopol yagına alıp kittelär. Anı ike korallı soldat ozata bardı häm “Saki” aerodromında ber amerikalı ofitser karamagına tapşırdılar.


“Duglas” ka utırganda dokument – fälän tikşermädelär, çönki bu härbi samolet bulıp, üzläreneñ keşelären genä yörtälär ide bugay. Üzen Dcozef dip atagan kara tänle yaktı çıraylı ofitser İlyasnı Ştatlarga qadär alıp barırga tiyeş ide.


Samolet, havaga kütärelep, könyak – könbatışka taba yul tottı. Kara diñgez östennän ike säğat çaması oçkaç, könyakka borıldı, ä berazdan tagı elekke kursına küçte. Bu – faşistlar yagında sugışkan Gretsiyä bilämäläre ide. Samolet tiräsendä snaryadlar yarıla, cirdän zenit tupları ata ide. Läkin täcribäle oçuçılar, hävefsez – hätärsez genä oçıp, tagın ber säğat ütte digändä, Urta diñgez östenä kilep çıktılar.


- Malta! – dip kıçkırdı şulvakıt passacirlarnıñ berse. Alda, okean urtasındagı ozın kreyser kebek bulıp, Malta utravı suzılıp yata ide, ä anıñ çitendä Valletta şähäre...


İlyas abıy şuşı vakıygalarnı tasvirlagaç, söylävennä tuktap, tamak kırdı.


Min isä macaralarnıñ dävamın kötep:


- İlyas abıy! Söyläp beteregez inde tarihıgıznı! – didem.


- Äy! – dip kulın seltäde kart. – İnde ber kızık cire kalmadı.


- Kaldı, İlyas abıy, kaldı. Äle böten kızıgı alda! Orden, prezident Ruzvelt, ata – analarıgız, Märyam, nihayät...


Şulay digäç, babay tagın canlandı:


- Kızık diseñme? Alaysa söylim. Huş, mine beläseñme amerikalılar kay cirgä itep olaktırdılar? Amerikanıñ Tın okean urtasındagı ştatı – Gavay utraularına, vät! Maltadan gavaylarga Kuşma Ştatlarnıñ härbi diñgez flotı öçen nindider priborlar alıp baruıbıznı min Gonoluluda gına beldem.


Amerika Kuşma Ştatları belän Yaponiyä arasında Tın okean utrauların häm Yırak Könçıgışnı üz kullarına alu öçen bargan sugışlar turında sin häbärdar, dip uylıym. Alar 1941 nçe yılnıñ azagında Yaponiyäneñ Pirl – Harborga höcüm itüennän başlangan ide. Ul vakıtta alar Ştatlarnıñ Tın okean flotın tulısınça diyärlek yukka çıgardılar. Läkin Amerika ştatlarınıñ iqtisadi potentsialı zur bulu säbäple, 1945 yılga alar inde Yaponiyäne üz utraularına kuıp kertep baralar ide.


Miña andagı kan koyularda turıdan – turı katnaşırga turı kilmäde. Zavodta min sugışta yaponnar tarafınnan vatılgan tehnikanı tözättem. Bu zavodnı amerikalalır yaponnar belän sugış başlangaç mahsus tözegännär ikän.


Gavaylardagı tormış turında ike genä süz äytsäm dä citä: yäşärgä häm eşlärgä bula ide. Böten närsä yahşı ide: ös böten, tamak tuk, eş avır tügel. Tik irek kenä yuk. Läkin inde ansı tabigıy häl, min bit, enekäş, yal yortına barmadım anda, üzeñ añlıysıñ.


Min Gonoluluda aydan artık yäşädem. Köndez dä, tönlä dä äti - äni, tugannar baştan çıkmadı.


Başta küñelne töşenkelek baskan ide. Bu dönyada yäşäüneñ mäğnäsen kürmiçä, tormış belän isäp – hisapnı beterergä dä uylagan idem hätta. Läkin tora – bara, dönyanıñ maturlıgın kürep, törle hıyallar belän yäşi başladım. İh, mäytäm, tizräk tugan ilgä kaytıp, doşmanga karşı sugışıp, batırlıklar kürsätäse ide. Ul vakıtta, bälki, yakınnarımnıñ yazmışın da ciñeläytergä bulır ide. Döresen äytkändä, alarnı ülemnän kotkaru öçen minem başka mömkinleklärem dä yuk ide bit.


Şuşı hıyalımnı tormışka aşıru öçen utraulardan kitüçe sudnolar turında beleşep tordım, totkınlıkta yatkan cirdän kaçu yagın ezlädem. Nihayät, miña da bähet yılmaydı: härbi tehnika töyägän transportka elägep,Utraulardan kaçtım häm niçek itsä itep, Manilaga kilep cittem. Bu utraular ul vakıtta inde amerikannar kulında ide. Materikka elägü ul qadärle avır bulmadı: Filippin utraularınıñ bersendä nık kına köymä urladım häm, şul vakıtlarda bula torgan diñgezdän materikka taba isä torgan cildän faydalanıp, öç könnän soñ Makaoga kilep cittem.


Miña, Makaodan Vladivostokka qadär baru öçen, böten Kıtaynı ütärgä kiräk bula ide. Nişlärgä?


Kıtayda da ul vakıtlarda bolgavır zaman. Böten cirdä tärtipsezlek, ıgı – zıgı. Şunnan bik osta faydalandım da inde min: törle transportka, bigräk tä yök poyızdlarına utırıp, üzebezneñ il çigenä yakınlaştım.


Vladivostokka kilep citkäç, tagın aptıravıç: ni akçam yuk, ni dokumentlar, ni başkası. Vlastlarga barıp kürenergä kurkınıçrak ide nigäder. Läkin miña “yardäm ittelär”, militsionerlar totıp, uçastokka alıp kittelär. Bu kön – aprel ayınıñ yegermese ide. Anda miña katı gına bäyländelär, sugışka barudan kaçıp yörüçe dizertirga sanadılar, läkin min bireşmädem, üzemne kontrrazvedka organarına tapşıruların taläp ittem. Häm moña ireştem dä.


Vladivostok kontrrazvedkasında min, älbättä, üzemneñ öskä nindi burıç kuyılgan bulganlıgın çişmädem, barı tik general Kravetsnıñ isemen genä atadım. Şunnan soñ inde alar tiz genä Mäskäügä şaltırattılar, annan nindider kürsätmälär aldılar, ä inde ber – ike säğattän soñ mine, Mäskäügä kitüçe General ştab ofitserlarına iyärtep, başkalaga ozattılar.


Döresen genä äytkändä, Mäskäüneñ mine alay bik tiz çakırtıp aluı şöbhägä töşerde. Domodedovoda samolettan töşüem buldı, başına eşläpä, östenä plaş kigän karañgı çıraylı ber adäm miña endäşte:


- Leytenant Häbibullin sez bulasızmı? Minem arttan barıgız! – dip, aerodromga uk kilep çıkkan ciñel avtomobilenä taba atladı.


Mäskäügä kilep kergäç tä, äle ber säğatläp bardık bez. Nihayät, şähär üzägendäge kvadrat formasındagı zur ber yortnıñ artkı yagına tuktadık. Bu - Dzercinskiy mäydanındagı ataklı urın – Lubyanka ide.


Mine koridordan – koridorga, kattan - katka atlata – yögertä yörtep älserätkäç, ber kabinetka kerttelär. Komitet räise urıbasarı bülmäse ide ul. Östäl artında tanış general – Kravets.


- Äydä uz, yeget!- dide ul, häm min anıñ berençe tapkır yılmayuın kürdem.- İosif Vissarionoviç sine häterendä tota,sinnän bik kanäğat häm, ul gına da tügel, sine büläkläü turındagı Ukazga kul da kuydı.


Generalnıñ bu säyer süzläre başıma tiz genä barıp citmäde, ä inde beraz añlap algaç, min tämam koyılıp töştem.


-Kauşama, kauşama, yeget! Eşli beldeñ, maktalırga da kıyınsınma! Häzer käğaz al da bötenesen dä yaz: kıskası, kapitan (kapitan, dip endäşte ul miña), başkargan eşeñ buyınça otçet töze. Annan soñ yal itärseñ. Yefremov!-dip ul işekkä taba borılıp kıçkırdı häm şunduk kilep kergän ofitserga miña käğaz, kaläm häm urın birergä kuştı.


Min süzsez genä Yefremov artınnan atladım. Ofitser mine ber aulak bülmägä kertep urnaştırdı. Zur gına bu bülmädä minnän başka tagın nindider mayor da bar ide. Ul tämäke tötenenä kümelep utırgan, üze gäzitlär karaştıra ide. Niçä aylar buyı gäzit- curnal kürmägängä, min dä ber gäzit aldım häm yotlıgıp uky başladım: fronttagı häm, gomumän, dönyadagı hällärne beläsem kilä ide.


“Amerika Kuşma Ştatları prezidentı Trumen ştab başlıkları komitetı räise belän oçraştı”-dip yazılgan ide berençe bittä.


“ Bu bit hata!-dip uyladım min.- Nindi curnalist yaza ikän monı?» Läkin ikençe urında da Trumen prezident dip yazılgan ide.


Mayor urınınnan kuzgalgan ide inde, aña möräcäğat ittem:


- İptäş mayor! Ni öçen Trumen digän keşene AKŞ prezidentı dip atıylar?


- Soñ, Ruzvelt ülgäç, anıñ urınına vitse-prezident Trumen kaldı bit. Amerika Kuşma Ştatları konstitutsiyäse buyınça şulay tiyeşle.


- Ruzvelt ülgäç?!- dip kıçkırıp cibärdem min, üz – üzemne tıya almıyça.- Ul üldemeni? Kayçan?


Mayor miña gacäplänep karap kuydı da:


- Sezneñ politrugıgıznı urınınnan alıp, gadi soldat itärgä kiräk! Niçek itep ul şundıy häbärne sezgä citkermägän? Yarıy, äytsäm äytim: Ruzvelt yartı ay elek vafat bulgan. Yöräge çıdamagan imeş didelär. Häyer, kem belgän inde anıñ döresen? Andıy eşlär turında gadi halıkka açık itep añlatalarmı soñ? Häyer, räsmi dairälär dä küp närsädän şiklänälär: Prezidentnıñ üleme turında törle süzlär yöri. Kıskası, bu nindider butalçık vakıyga.


İsem-akılıma kilgänçe, berniçä minut ütep kitte. İnde mayor da çıgıp kitte. Leytenant Yefremov ta, säğatenä karaştırgalap, minem yanga öç – dürt märtäbä kerep çıktı. Şaktıy soñ ide inde bugay: bülmälärdä utlar da kabındı. Nihayät, Yefremov, tınıçsızlanıp, minem tagın küpme eşlärgä cıyınuım turında soradı.


- Leytenant!- didem min aña.- Min inde bügen eşli almamdır. Ber täülektän kübräk yulda azaplandım. Miña yal kiräk.


- Häzer!- dide ofitser miña häm bülmädän çıgıp kitte. Berniçä minuttan ul minem yanga kire kerde häm:


- General eşegezne irtägä köndezne säğat unikegä çaklı beterergä röhsät birde,- dide.


Mine aşattılar da şul uk binadagı ber bülmädä yoklarga da urnaştırdılar.


Miña, tınıçlanıp, uylarımnı ber tärtipkä salırga kiräk ide. Dimäk, Ruzvelt ülgän (Kılt itep anıñ, sezne kotkarır öçen miña ülärgä turı kiler, digän süzläre isemä töşte). Ülemeneñ räsmi räveştä iğlan itelgän säbäbenä küplär ışanmıy. Şul uk vakıta Stalin üzeneñ boyırıgın ütägän öçen mine büläkli, yağni ul Ruzveltnıñ ülemen minnän kürä. Keşe ışanmaslık häl, billähi!


Bik ozak uylanıp yatkaç, min generalga Prezidentnı min üterdem, dip äytergä buldım. İrtägä min otçetka Prezidentnı niçek yuk itüem turında yazarga tiyeşmen. Minem bütän yulım yuk. Nidän başlarga ikän? Keşe ışanırlık nindi yalgan uylap tabarga?


Nihayät, minem baştan yäşen tizlegendä ber uy yögerep ütte: “Maykl!” Menä kem miña Ruzveltnıñ “başına citärgä” yärdäm itärgä tiyeş. Şunduk bu variantnı nıklap eşkä cigärgä buldım. Yartı tön uzgançı “Maykl” versiyäsen, üzemä kalsa, yarıysı gına legendaga äyländerep, tınıçlap yokıga kittem.


İrtän, tönlä uylangan otçetnı käğazgä küçerep, generalnıñ yärdämçese, kara bödrä çäçle Alfimovka tapşırdım. Annan soñ, Yefremov yanına kilep, ata – analarım turında soradım. Leytenant sikerep tordı da kayadır kitep bardı. Min aña ul soraunı kiçä ük birgän idem, läkin ul älegä berni dä açıklıy almagan ide.


Menä ul kire kilde häm:


- Sezneñ yakınnarıgız hakında min bernärsä dä belä almadım, çänki alar turındagı mäğlümat yäşeren dokumentlar rätenä kertelgän,- dide.


- Ä kem minem üteneçemä kolak salır ikän?- dip soradım min.


- İptäş Häbibullin!- dide ul korı gına.- Vakıtı citkäç, sezgä bu turıda tulı cavap birerlär.


Annan mine general bülmäsenä däştelär.Anda podpolkovnik Alfimov ta utıra ide. General Kravetsnıñ aldında käğazlärem sibelep yata.Anda minem Mayklnı Amerika Kuşma Ştatlarına karşı eşläven sizengäç, anı kurkıtıp, üzemä audaruım turında sırlangan ide. İmeş min aña Ruzveltnı üterergä kuştım hm şunıñ öçen Mayklga anıñ nindider däülät razvelka faydasına eşläve turında berkemgä dä äytmäskä süz birdem. Ä inde Mayklnıñ nindider razvedkaga eşläven sizenüem, Maykldan talap algan pistoletnıñ Pirs tarafınnan mindä tabıluı, miña anı Maykl üze birde, dip kürsätüem hak närsälär bulganga kürä, alar minem hikäyätemdä ışandırırlık itep sürätlängän ide.


General otçetnı ukıp betergäç, mıskıllı salkın küzlären miña töbäde häm ozak kına mine borauladı. Anıñ ışanmavı yözenä kiçä ük çıkkan ide inde, şuña kürä generalnıñ “tämle süzlärenä” min artık iltifat ta itmägän idem. Soraularnı miña Alfimov birä başladı:


- Mayklnıñ nindider razvedka öçen äzerlängän beleşmäsendä nindi mäğlümatlar bar ide?


- Amerika Kuşma Ştatları delegatlarınıñ konferentszaldan tış üzara söyläşkän süzläre.


- Ni öçen bu turıda Sovet komandovaniyesenä citkermädegez?


- Min bu eşne nıklabrak tikşerergä uylagan idem, çönki Mayklnıñ tärtibe şikle kürensä dä, anıñ ğayepsez buluı mömkin ide. Annan soñ, anıñ tapşırırga äzerlängän svodkasındagı mäğlümatlar bezneñ il mänfäğatlärenä karşı kilmi...


- Bezneñ hökümätebez mänfäğatlären bilgeläü sezneñ kebeklärgä tügel, yugarırak dairälärgä yöklängän, iptäş Häbibullin!-dip tupas räveştä bülderde general häm Alfimovka borılıp,- dävam itegez!-dide.


- Sezneñ otçetta, iptäş Häbibulin, Mayklnı Gavay utraularında taptım, dip yazılgan. Anıñ anda ikänen kayan beldegez?


- Ul miña bervakıt, Yaltadagı Konfrentsiyä betkäç, Gonolulu şähärenä yalga baram, dip äytkän ide. Anıñ anda tanış kızı da yäşi bugay. Bu, çınnan da, şulay bulıp çıktı. Şähär zur tügel iç, anı tiz taptım.


- Maltaga nindi transport belän bardıgız?


- Min, iptäş podpolkovnik, prezident Ruzveltka möräcäğat ittem, ä ul mine samolyotka alırga ämer birde.


- Närsä-ä-ä?! Bu yalgan! Prezident öçen sin kem?-dide general tüzmiçä.


- İptäş general! Min Ruzveltka, säyäsi sıyınu urını sorap, üteneç yazdım.


- Närsä? Niçek batırçılık itteñ? Bu bit tugan ileñne satu!


- İptäş general! Şundıy kisken çaralar kürmiçä, kıska gına vakıt eçendä min niçek Ştatlarga barıp citep urnaşıym da niçek üzemä yöklängän burıçnı ütim soñ?


- Şulay da bulsın di. Säyäsi sıyınu urını sorar öçen töple dälil kiräk bit, ä sineñ nindi nigezeñ bar ide Prezidentka andıy üteneç belän kerer öçen?


- Minem tugannarım Mäskäügä kiterelergä tiyeş ide bit, iptäş general! Min bu faktnı küpertep, mine häm minem tugannarımnı säyäsi ezärlekläü alıp barıla, dip añlattım.


- Yağni, sineñ äytüeñçä, ata-analarıñnıñ monda kiterelüen amerikalılar tikşerep beldelär häm siña ışandılar?


- Näq şulay, iptäş general! Monıñ öçen alarga yartı kön vakıt citte.


General Kravets podpolkovnikka ütergeç karaş taşladı.


- Bu yalgan!- dip aklanırga totındı tegese. – Mondıy mäğlümatnıñ binanıñ tışkı yagına çıguı mömkin tügel.


Min şunda uk Alfimovnıñ säğatläre sanaulı buluı turında uylap kuydım. Ul yäşeren dokumentlarnıñ häm alardagı informatsiyäneñ Lubyanka binasınnan çıkmavı öçen cavaplı ide, ahrısı. Kızganıçka karşı, min aña ber niçek tä yärdäm itä almıy idem: yä ul, yä min.


General miña taba borıldı häm karañgı çıray belän:


- Ägär yalgan söyläsäñ, bik kıyu yalganlıysıñ, ä andıy yalgan tiz ışandıra. Läkin, iptäş Häbibullin, sineñ koyrıgıña basarga bezneñ mömkinleklär citärlek, añlaşılamı?


- Näq şulay, iptäş general, añlaşıla!- didem min türägä, ä üzem eçtän uylap kuydım: “Menä mondıy eşkä, çınnan da hälegezdän kilä!”


Menä şuña ohşaş “äñgämä” yartı köngä suzıldı. Şul vakıt eçendä minem niçä märtäbä hälaqät yarı çitendä torganımnı sin, bälki, añlıysıñdır.


Ordennı miña general öç-dürt ofitser aldında üze tapşırdı. “Min SSSR Verhovnıy Sovetı deputatı bulganga kürä Prezidium räise bu eşne miña kuştı,”- dip añlattı ul. Ul täbriklägändä, anıñ yözendä, tavışında älläni cılılık sizelmi ide. Kabinettagı ofitserlar çıgıp kitügä, ul miña utırırga urın kürsätte häm korı gına äytep kuydı:


- Yä, böyek razvedçik! Häzer bezne yaña eşlär kötä. Sin añlıysıñ bulır, bez inde Mayklnı kuldan ıçkındıra almıybız. Aña bik citdi yöklämälär bireläçäk. Süz uñayında şunı da äytim: bügen sineñ ata – anañnı, señleñne poyızdga utırtıp, öylärenä ozattılar,- dide ul minem küzläremnän atılıp çıkkan yäşlärgä iğtibar birmiçä.- Sineñ alarnı kürergä mömkinlegeñ bulır: irtägä ük Omskiga baruçı mahsus samolyot belän Uralga - öyeñä oçarsıñ. Tugannarıñ belän küreşer öçen öç kön vakıt biräbez. Ä häzer ...


Şulay itep, enem, miña Mayklnı ezläp tabarga, çın-çınlap anı törle yullar belän bezneñ yakka audarırga, häm Sovet razvedkası faydasına ozak kına eşlätergä turı kilde. Ä min anıñ belän bezneñ kontrrazvedka arasında elemtä yörtüçe, ä soñrak rezident buldım. Barı şul operatsiyälärne başkarıp çıkkaç kına, general Kravets miña tulısınça ışana başladı. Ä şulay da Ruzveltnıñ minem taraftan üterelgän buluında şiklänep yörde. Bu turıda nindider yaña informatsiyä algan bulgandır, ahrısı, ul. Läkin bolarnıñ sine kızıksındırgan Dan ordenı belän bertörle dä bäyläneşe yuk.


-Mine kızıksındırgan närsälär baytak äle, İlyas abıy!- didem min.- Mäsälän, sezneñ tarihıgız şulkadär mavıktırgıç, häm şul uk vakıtta, akılga da sıymaslık. Niçek moña çeka ışandı?


- Ruzveltnıñ miña birelgän vakıt eçendä ülep kitüe ışanırga mäcbür itte. Stalin ışangaç, çekanıñ ışanmıy häle yuk. Ä Stalin isä üze tarafınnan birelgän boyırıknıñ ütälmi kaluın küz aldına da kitermi ide, ahrısı. Ä Kravetska kilgändä, ul şunıñ öçen dä bit miña şunda uk amerika Kuşma Ştatlarınnan Mayklnı ezlärgä kuştı. Bu anıñ miña ışanmavı turında söyli tügelme soñ? Ägär dä min Mayklnı tabıp, üzebezgä eşlätä almasam, minem äti-äniyemneñ yañadan törmägä kerep utıraçagı kön kebek açık ide.


- Yahşı, İlyas abıy! Ni öçen sezgä, üzen üterergä dip cibärelgän keşegä, Ruzvelt şundıy izgelek kürsätte? Turısın gına äytkändä, ul sezne cäzalarga kuşarga tiyeş ide bit.


- Berençedän, Prezident keşelekle, eçkersez häm keşegä ışanuçan ide, ahrısı. Härhäldä beznekelärgä iş tügel. İkençedän, miña Ruzveltnı üterergä bik az gına vakıt ,birelgän ide bit. Ägär dä Berläşkän Millätlär Oyışması tözü turındagı Bötendönya Konferentsiyäseneñ 1945 yılnıñ aprel ahırında gına bulaçagın isäpkä alsañ, barısı da añlaşıla: min bit ul vakıtka qadär Gavay utraularında kalırga häm Prezidentnı üterä almaska tiyeş idem. Läkin mine bu variant ışandırmıy. Tagın ber mantıykka sıyarlık versiyä bar: Ruzvelt mine andıy eşne ütäüne buldırırlık keşegä isäplämi häm şuña kürä minnän kurıkmıy. Ä çın üterüçe bötenläy başka keşe, ä min anıñ ezen yäşerer öçen genä cibärelgän, dip uylıy.


- İlyas abıy! Mindä dä bit bu hakta ber versiyä bar.


- Yä-yä!- dide miña babay yılmaep.


- Prezident üzeneñ könnäre sanaulı ikänen sizgän yäki täğaen belgän, şuña kürä üze tiräsendäge ıgı-zıgını vak mäsälä dip isäplägän.


- Bu kızıklı fiker!- dide miña kart.- Afärin! Tagın nindi soraularıñ bar?


- İñ möhim soraular alda äle: Märyam, “Vasıyät”.


- Min sineñ bu soraularıñnı küptän kötkän idem, ämma sin, tıynak yeget, tıñlıy beläseñ, barı tik küzläreñneñ kirägennän artık yanıp-yanıp kitüe genä sineñ yäşeren teläkläreñ turında söyli.- Babay östäl östendäge vak kulyazuı belän tutırılgan karalamalarga ımladı:


- Yazıp ta mataşasıñ bugay?


Min kulnı gına seltädem: monıñ ähämiyäte yuk, yänäse.


- Sin beläseñ bit inde,- dip dävam itte hikäyäten minem äñgämädäşem,- 1945 yılnıñ aprelenä qadär min Märyam turında bötenläy onıtıp torırga mäcbür buldım, çönki ike ay vakıtımnı Amerikada äsirlektä ütkärdem. Aprel ahırında Mayklnı ezläp, yañadan Ştatlarga kitärgä turı kilde, ä annan ilebezgä kaytkanda sugış inde betkän ide.


Turısın äytergä kiräk, mindä ul vakıtta, Märyamne ezläp torırga kiräk mikän, digän sorau da tugan ide. Tapkan sürättä dä min aña ni turıda häbär itärgä tiyeşmen, dip uylıy idem min. Yağni, minem Yaltada vakıtta işetkän- kürgännärem Märyam öçen kiräkle yañalıklar ideme? Döres, öç däülät yulbaşçısınıñ Protokoldan tış ütkärgän (min yalgıştan işetkän) äñgämäse, bälki, Märyam öçen dä kızıklı bulır tösle ide, läkin kaysı yagı belän, min monı añlamıy idem.


İkençe yaktan, min bit ul vakıtta Märyamgä ul minem östemä yöklägän burıçnı ütärmen, dip süz birdem. Dimäk, anı ezläp tabarga kiräk bula ide.. Läkin sugış küptän bette. Märyamne kayan ezlärgä kala? Anıñ öyennän genä. Ul bit üze şulay kuşkan ide, ä min frontta yatlap algan anıñ adresı äle haman istä ide. Läkin, kızganıçka karşı, anıñ tugannarınıñ äytüe buyınça, Märyam ciñü könendä diyärlek Germaniyädä hälaq bulgan, urını ocmahta bulsın märhümäneñ!


Anıñ tugannarı Märyamneñ nindi dä bulsa oyışmada katnaşuın bötenläy inkyar ittelär. “Vasıyät» digän süz alar öçen gadi ber süz genä ide. Bälki alar miña gına şulay digännärder, alla belä. Şul qadäresen açıklagaç, başka ezlänep torırga minem vakıtım da häm, turısın äytergä kiräk, telägem dä bulmadı. Çınnan da bit, böyek Ciñü könendä, böten dönya Sovet halkına häm anıñ yulbaşçısı Stalinga dan cırlaganda, Märyamneñ miña kuşkan nindider säyer yomışı vak- töyäk bulıp kürenergä tiyeş tügel idemeni?


Läkin şunnan soñgı yartı ğasır eçendä küp närsä üzgärde. Ruzveltnıñ Yaltada Stalinga äytkän süzläre östen çıktı. Dönyanıñ distälärçä halıkları, kolonial bogauların salıp taşlap, irek yauladılar. Nihayät, iñ soñgı imperiyä – Sovetlar soyuzı tarkalıp, küp kenä millätlär bäysezlek yauladı. İnde Rossiyä imperiyäseneñ äle yukka çıkmıy kalgan halıkları, millätläre üzläreneñ dä çın häm tulı hokuklı keşelär bulırga tiyeş ikänen añlıy başladılar. Läkin Millätlär Oyışmasınıñ sugıştan soñ barlıkka kilgän däülätlär çikläre mäñge üzgärmäskä tiyeş, digän, Ruzvelt ülgännän soñ kabul itelgän maddäse irek öçen köräşkän halıklarga kirtä bulıp tora. İnde häzer Rusiyädäge nindi genä millät üz bäysezlege öçen köräş başlamasın, ul halıkara terrorçılar bandası dip iğlan iteläçäk häm yukka çıgarılaçak. Ä Halıkara Oyışmalar moña tınıç kına karap toraçaklar.


Bügenge köndä Berläşkän Millätlär Oyışması İkençe Bötendönya sugışında berektäş bulgan (AKŞ, Angliyä, Frantsiyä, Rossiyä häm Kıtay) häm başka kaysıber ere däülätlär mänfäğaten genä yaklauçı oyışma bulıp sanala. Ul kübräk şul illärneñ, bigräk tä alarnıñ töp halkı faydasına eşli. Minemçä, BMOnı küptän inde üzgärtep korırga häm anı barlık izelüçe halıklarnıñ yaklauçısı itärgä vakıt.


Döres, inde böten tsivilizatsiyäle illär dä aña karamıyça, koloniyälärennän baş tarttılar. Ä Rossiyä isä, baş tartu gına tügel, hälennän kilsä, bülenep çıkkan respublikalarnı gına tügel, böten dönyanı üzenä buysındırır ide. Härhäldä, şundıy ideyane açıktan-açık alga sörgän, yazgan säyäsätçelär bar.


Niçek haklı bulgan tege vakıtta Ruzvelt! Şunıñ öçen genä dä ul Stalinnıñ kan doşmanına äylängän. Namuslı häm aynık akıllı prezidentnıñ üleme Stalinga bik kulay buldı. Prezident urınına Çerçill belän bertavıştan dönyanı salkın sugış açarga çakırgan Trumen kaldı. Çerçill, Trumen häm Stalin öçäüläp, gärçä ber-bersenä karşı bulgan ike sistemada bulsalar da, ğaläm halıkları yazmışın irkenläp häl ittelär.


Älbättä, min bolarnı soñ añladım. Küp närsälärgä karaşım üzgärde. Şul vakıtta “Vasıyät” iskä töşte. İseme cisemenä turı kilgän bu yäşeren “...oyışmanıñ nigezenä bezneñ ata-babalarıbıznıñ azatlık turındagı ömete, hıyalı salıngan häm anıñ izge maksatı halkıbıznıñ layıklı kiläçäge belän bäylängän...”- digän ide tege çakta Märyam. Dimäk, “Vasıyät” – ata-babalarıbız barlıkka kitergän häm ğasırlar aşa bezgä kilep citkän oyışma. Ä anıñ mondıy şartlarda da eşlären dävam itkän äğzaları - iñ çın halık kaharmannarı. Min ireksezdän Märyamne Nursoltannar, Söyembikälär rätenä kuydım.


Miña kiçekmästän bu oyışmanı ezlärgä kiräk ide. Mögayın cepneñ oçı Märyamneñ tugannarına yäisä dus-işlärenä barıp totaşadır. Läkin kıznıñ tugannarı barısı da ülep betkännär bulıp çıktı. Ozak kına ezlägäç, Märyamneñ Ästerhanda yırak ir tuganı isän ikäne belende. Ul minnän un yäşkä keçe ide. Bez anıñ belän bik ozak söyläşep utırdık. Tulı ışanıç yaulagaç kına, äñgämädäşem miña yärdäm kulı suzarga buldı:


- Min Kazanda yäşägän çagımda ber keşene belä idem, Foat isemle ide bugay ul. Alar sugıştan elek ber-ike märtäbä Märyam belän bezneñ öydä oçraştılar. Nindi maksat belän oçraşkannardır, äytä almıym, bigaybä! Adresın äytä almıym, läkin ul yazgalıy ide bugay.


Kazanga kilep, yazuçılardan soraştıra-soraştıra, Foatnıñ ezenä töştem. Aña häzer siksän yäşlär tiräse bulırga tiyeş, didelär.


Ul yäşägän fatirnıñ işegen barıp kakkaç, kırık-kırık biş yäşlär çamasındagı ber marca çıktı. Min anıñ belän isänläştem, ul minem nindi yomış belän yörüemne soradı. Ä Foat digän isemne işetkäç, anıñ nigäder çırayı üzgärde. Läkin ul üzen tiz kulga aldı häm mine öygä kerergä çakırdı. Kergäç ul mine algı bülmädä utırtıp kaldırıp, zur bülmägä aşıktı, artınnan işekne dä yaptı. Bu häl miña säyer toyıldı.


Şul uk sekundta anıñ kayadır şıltıratkanı işetelde. Ber ük vakıtta kuhnyada da apparat çıkırdap kuydı. “Parallel telefon!-dip uylap aldım min häm tiz genä aş bülmäsenä kerep, trubkanı kütärdem.


- Fomiçyo tıñlıy!- dide çıbıknıñ tege oçındagı beräü.


- İsänmesez! Bu - Sinitsına Mariyä. Sezne kızıksındırgan keşene ezläp kildelär.


- Kem?


- Nindider ber kart.


- Ni öçen kiräk,di?


- Kvartiranıñ elekke hucasına yomışı bar.


- Ülgän keşegä nindi yomışı bar ikän?-dip töpçende Fomiçyov.


- Dimäk, ul anıñ ülgänen belmi,- dip cavap birde huca hatın.


- Kızık. Menä närsä, iptäş Sinitsına! Sez anı bez kilgänçe totkarlagız, cibärmägez! Unbiş minuttan bez sezdä bulaçakbız.


Min, tiz genä trubkanı kuyıp, urınıma utırdım.


- Foat abıy häzer kilä, beraz gına kötegez,-dide hucabikä.


- Eh-ma!- didem min.- Kızganıç, vakıtım bik az. Ul kötsen inde, berkaya da kitmäsen, yäme! Min yartı säğattän äylänep kilermen.


Hucabikä avız açarga da ölgermäde, min fatirdan çıgıp taydım...


Poyızd, tizlegen kimetä-kimetä, keçeräk kenä stantsiyägä yakınlaşa ide. Menä ul bötenläy tuktadı.


-Enem! - dide şulçakta miña İlyas babay.- Min häzer töşäm. Bar äle provodnik hatınnı küzät, ul kupesına kergäç, miña äyterseñ.


- Yahşı!- didem min.


Poyızd kuzgala başlagaç, provodnik hatın çınnan da üz oyasına çumdı. Min babayga ımladım. Kart, akrın gına basıp, tamburga çıktı da mine üz yanına tartıp kiterde häm kesäsennän mahsus açkıç alıp, vagon işegen açtı. Baskıçtan aska töşkändä miña borılıp:


- Siña üzemneñ bu tarihımnı yukka gına söylämädem. Sportçılar äytkändäy, estafeta tayagın siña tapşırdım, çönki min inde bu missiyäne başkarıp çıga almam kebek.Uyla... Sin mine, älbättä, kürmädeñ. Yarıy, huş!- digäç, babayım şaktıy zur tizlek algan poyızddan cirgä sikerde. Min isä şıpırt kına kupema uzdım. Bähetkä karşı, minem kerep-çıgıp yörüemne berse dä kürmäde.


“Menä siña mä!- dip uyladım min sikerep töşep kalgan kart turında.- Çınnan da razvedçik ikänen kürsätte bu!”


Säyer yulçımnı, anıñ moğcizalı hikäyäten uylıy- uylıy yata torgaç, tägärmäçlärneñ tirbätüenä izräp, yoklap kitkänmen.


Uyanıp kitsäm, kupeda ike ofitser basıp tora.


- Küptän yoklıysızmı?- dip soradı alarnıñ berse.


- Utırgannan birle yoklıym,- didem min.


- Niçek inde ul alay?- dip, şiklänep karadı ul miña.-Säğat unber bit inde.


- Anıñ karavı, kiçtän bik ozak yoklıy almıy yattım.


Ofitser iptäşenä, urta yäşlärdäge olı gäüdäle, Eçke eşlär ministrlıgı ğaskärläre forması kigän kapitanga boyırdı:


- Kapitan, monda gına utırıyk, biredä irkenräk. Sez häzer provodnik hatınnı çakırıgız! Biletlarnı da üzennän kaldırmasın!


- Yıst!-dide militsiyä kapitanı häm şunda uk küzdän yugaldı.


Leytenant, östäl artına urnaşıp, nindider käğazlär çıgargançı, tegelär kilep tä cittelär, ä leytenant şunda uk vagon hucabikäsennän sorau ala başladı.


- Sezneñ bu keşene kürgänegez barmı?-dip soradı ul añardan tupas kına itep häm aşıgıç kına itep eşlängän ber sürät kürsätte.


“Fotorobot!”-dip uyladım min räsemdä İlyas babaynı tanıp.


- Kürdem şikelle,-dide huca hatın,- moña ohşaşlı keşene bügen tönlä Sarapulda utırttım.


- Sez anı kaysı kupega urnaştırdıgız?


- Cidençegä. Biletındagı yazu buyınça.


- Anıñ biletı sezdäme?


- Äye, menä,-dip, provodnik sumkasınnan timer yul biletı tartıp çıgardı.


- Tömängä çaklı alıngan,-dide leytenant.- Kapitan, sez häzer tiz genä Sarapulga şaltıratıgız häm vokzaldagı kassir aşa bu kart turında soraştırıgız, ul anda üze genä buldı mikän , ällä...Kıskası, kapitan, sezne öyrätep toru kiräkmider, dip uylıym.


- Ä häzer bu passacir kayda?-dip soradı leytenant provodniktan, kapitan çıgıp kitkäç.


- Kupesında yal itäder, anıñ yörgäne bötenläy sizelmäde.


- Yalgışasız, hörmätle hucabikä. Ul kupeda gına tügel, vagonda uk yuk.


Provodnik kurkıp-aptırap:


- Niçek inde yuk?!-dide.


- Menä şulay yuk! Şäp eşlisez: sez yokı simertäsez, ä passacirlar erep yugala.


-Bütän vagonga küçkänder ul, - dip aklanırga totındı hatın.- Tambur aralarındagı işeklär bikle tügel bit. Ä kem soñ ul? Nigä ezlisez?


- Ber karak inde. Retsidivist,-dide leytenant.


Gacäp, provodnik babaynı cidençe vagonga urnaştırdım di, ä bit minem bişençe! Dimäk, kart minem yanga soñınnan, bu hatınga sizdermiçä genä kerep utırgan. Nik? Nigä? Menä tabışmak!


Ofitserlarnıñ kılanışı dä säyer ide. Leytenant üzen kapitannan östen tota! Nigä? Kapitan bit härbi çin buyınça leytenanttan ike baskıçka yugarırak. Dimäk, leytenant – çekist, militsiyä kapitanı şuña kürä aña buysına da. İlyas abıy karak kına bulsa, anı Federal Kurkınıçsızlıgı hezmätkäre ezläp yörer ideme? İkele...


Poyızd min yäşägän şähärgä yakınlaştı. Min aşıga-aşıga äyberläremne, östäl östendä taralıp yatkan kulyazmalarını cıya başladım. Kitap- yazularnı salırga dip, keysnı açsam, yugalıp kaldım: buş keysnıñ eçendä, cep belän nıgıtıp bäylängän, kalın tışlı ber törgäk yata ide.


Öygä kaytkaç, min, älbättä, älege törgäkne sütärgä totındım. Nindi genä käğazlär yuk ide anda! Kırık-ille yıllar dävamında cıyılgan dokumentlar, hatlar... Ä iñ möhime – däftär.Ul garäp härefläre belän yazılgan ide. Dimäk, İlyas abıynıñ bu yazmaların ukır öçen miña garäp yazuın öyränergä turı kiläçäk ikän äle.


İlyas abıy belän ayırılgannan birle küñelemdä tıngı yuk minem. Anıñ: “Estafeta tayagın siña tapşıram”,-digän süzläre närsä añlata ikän? Bälki, tege “Vasıyät»ter ul? Äye, äye, näq şul “Vasıyät» turında äytkänder kart! Bit Märyamneñ yartı ğasır elek İlyaska yöklätelgän burıçı äle ütälmägän.


Räsäy halıkları irek, bäysezlek daulasa da, “Vasıyät” nigä haman yaktı dönyaga çıga almıy? Nigä ul haman däülät kurkınıçsızlıgı organnarı küzätüe astında?


“Yazıp ta mataşasıñ bugay?”- dide İlyas babay. Menä bit nindi akıllı kart. Miña yulın da kürsätte! Älbättä, min bu hällär turında yazarga tiyeş. İlyas abıynıñ süzlären Märyamneñ eşen dävam itterüçelärgä barıber işetteräçäkmen min.