Oça Koşlar...

Vildan sugışka çaklı öylänä almıyça kaldı, avır yıllarda bu turıda uylarga vakıtı timäde, annarı inde kartlık yagı basa başladı. Häyer, öylänäm dip nıklı niyätkä kereşsä dä, akılga zägıyfräk häm yarım sukır keşegä kiyäügä çıgarga atlıgıp toruçıları da tabılmas ide bälki. Döres, akıl zägıyflege turında avız tutırıp söyläp bulmıy, ämma üzeñne beleşkännän birle keşelär şuña işarälägäç, kileşmi çarañ yuk. Avıldaşları da, çittäge tanış-beleşläre dä öylänergä kıstap karadılar anı. Şayartırga teläüçelärgä Vildan:

– Kızıñnı biräseñme soñ? – diyär ide. – Kürdeñme, sin çın küñeldän äytmiseñ, mine mıskıl itäseñ. Sineñ kızıña da öylänmägäç, min kemgä öylänim alaysa?! – dip tä östär ide.

İhlastan kiñäş itüçelärgä cavabı bolay ide:

– Kiräkmi. Min üzemne beläm. Kemgä öylänsäm dä, min aña tiñ bula almıym...

Monnan küp yıllar elek avıldaşları aña kümäkläşep keçkenä genä yort salıp birgännär ide. Tür yagında totaş ike täräzäle şuşı büläk yortta yalgızı gına yäşi birde ul. Indır artınaça suzılgan bakçasına yıl da beraz bäräñge utırta, kalgan cirdä bilgä citep ülän üsä häm anı kürşe-tirä çabıp ala. Vildan gomere buyına keşelärgä yöri, yakındagı avıllarga da çıkkalıy. Häyer estäp tügel. Ämma öyenä berkayçan da aç kaytmıy, här cirdä sıylap cibärälär üzen. Garmunın cilkäsenä asa da, yortın yalgız kaldırıp, kön buyına çıgıp kitä. İnde täftişläp äytsäñ, hezmäte belän – garmun uynap tuydıra tamagın. Ä keşelärgä cır kiräk, cır ul härçak härkemgä kiräk. Şuñadır, Vildanga kapka bikle bulmıy, anı üz itep karşılıylar, ozagrak kürenmäsä, çakırıp alalar.

Sugışnıñ ikençe cäye. Yaña citär çaklar – iñ avır könnär: fronttan küñelsez häbärlär yavıp tora, halık açlı-tuklı yäşi. Vildannıñ da hälläre şäptän tügel, bäräñgese betep kilä, bütän rizık inde küptän yuk. Garmunın kütärep avıldan avılga yöri, ärsezlänmi, çakırsalar – kerep çäyli, kulga birgännän almıy, aşka-çäygä ikençe tapkır däşsälär, rähmäten äytep baş tarta, artıgın kıstap ta tormıylar.

Berkönne anı avıldaşı Şäfıyka çakırdı. Anıñ öye bügen ayıruça pöhtä: täräzälärgä ak pärdä-kaşagalar elengän, säkegä däü yaña palas cäyelgän, idän küzne çagıldıra – kırıp yugannan soñ äle kibep kenä ölgergän. Şäfıyka säke çitenä kiyez saldı, Vildanga şunda utırırga kuştı. Vildan türgä barırga kıyınsındı.

– Uz, uz, Vildan enem! Pıçranmagayı tagın – miña yuarga säbäp bulır. Utır yomşakka, tartınma, üzebezneñ Vildan bit sin! Äle dä sin bar, Vildan enem! Şatlıknı da büleşäseñ, kaygını da eretäseñ...

Vildan galoşların tışkı yakta kaldırdı.

Ul kemneñ kaysı köyne yaratuın belä. Häm Vildan, säke yözlegenä ayagın ayakka salıp utırıp, “Uyıl” köyen uynap cibärde – yortka sälam birde.

– Timerşa abıy minnän gel şuşı köyne uynata ide.

– Rähmät, Vildan enem! Şatlıgım bik zur bit äle: Timerşa abıyıñnan hat kilde, posılkası belän!

– Ämma mahir keşe inde Timerşa abıy! Sugıştan da posılka cibärgän, äy! İsän-sau kayta ul, menä min äytkän ide diyärseñ.

– Kayta, minem Timerşam kaytmıymı soñ!

– Cir astınnan yul yarıp bulsa da kayta ul!

– Posılkasında närsä digen?! Çigüle külmäge dä menä şuşı çılbırlı säğate. Bik fırtovoy keşe bit Timerşa abıyıñ! Sugışka iñ zinnätle äyberlären kiyep kitte. Ällä kunakka barırga cıyınasıñ inde, digäç, annan da cavaplırak, dide.

– Çibär keşe şul. Ni kisä dä kileşep kenä tora. Säğat çılbırın tüş kesäsennän salındırıp yörer ide. Bezneñ avılda ber añarda gına ide “Omega” säğate.

– Bäy, gel dä onıtıp toram ikän lä! Sine yomış belän çakırgan idem bit! Timerşa abıyıñ äytkän, şuşı külmäk belän säğatne Vildan enemä büläk it, digän. Üzen öygä çakırıp tapşır büläkläremne, digän...

Vildan Şäfıykanıñ küzlärenä karadı da kaldı – bu söyeneçle häbärgä ışanıp citmäde. Anıñ da şundıy kıymmätle säğat tagıp yörer könnäre bulırmı ikänni?!

– Işanmıysıñmı ällä? Menä, alaysa, hatın ukıp kürsätäm. Menä monda, – dide Şäfıyka häm käğaz bitenä törtep kürsätte.

– Şuşısımı, Şäfıyka apa?! Miña digänme?! – Vildan hatnı kulına aldı. – Timerşa abıy kükrägendä min bu säğatneñ çılbırın totıp karaganım bir ide...

– Şuşı töşen här könne irtän borırsıñ da, täülek buyı tuktamıyça terkeldär annarı. Timerşa abıyıñ kön dä irtänge altıda bora ide anı.

Vildan säğatne uçında koş balası kebek itep tottı. Annarı garmunı östenä kuydı da, ozın telneñ akrınlap küçüen ozaklap karap tordı. Änä, bara bit ozın tel, haman bara, keçkenäse aña iyärä, tik anısı bik salmak yöri ikän, bäläkäy adımlı keşe ozın keşe artınnan citeşä almagan kebek...

– Rähmät Timerşa abıyga, rähmät ikegezgä dä. Timerşa abıy yaratkan köyne tagın ber uynıym äle!

– Uyna, Vildan enem, uyna, äle dä sin küñelne açıp yöriseñ avır könnärdä, küñelne sıgılırga irek birmiseñ şul moñıñ belän. Yör sin avıldan avılga, keşelärneñ kaygı-häsrätlären ciñeläyt. Bik izge sineñ hönäreñ.

– Yarar, Şäfıyka apa.

Şäfıyka säkegä urtalay bökläp aşyaulık cäyde, ciz podnoska samavır kiterep utırttı. Ap-ak käsägä sötläp çäy yasadı, anı Vildan aldına kuydı, üzenä keçkenä çokırga çäy agızdı. Garmun tavışın samavır cırı alıştırdı.

– Timerşa abıyıñnan häbär kilmävenä bişençe ayga kitkän ide bit. Kamalışta kalıp, partizannarga kuşılgannar ikän. Hat cibärergä mömkin bulmadı, digän, monnan soñ da yış yaza almam, digän. Riza inde, ällä nigä ber hatı kilsä dä riza! Biş ay häbär-hätersez torgaç, bik tä kaygırgan idem. Şul kamalışta isän kalıp, partizannarga kuşılu söyeneçennän büläk itkän inde säğaten. Ber dä vatılmıyça yörsen, yäme...

– Yarar, Şäfıyka apam...

Bügen şatlıkka bizälgän öyne tutırıp, ozın köy tagın yañgıradı.

Agaylar zirattan menep kilälär. Törkem urtasında, başkalardan ber buyga kalkıp, däü adımnarı belän bütännärne yögertep diyärlek, Timerşa bara. Kulların artka kuygan, gäüdäse bökräyä töşkän. Kuyı sakalında ak börteklär dä yıltıraşa – kartaydı abzıyıñ, avılnıñ iñ ölkännäre rätenä çıktı.

– Matur yäşäde, märhüm, tormışın. Saf keşe ide. Beräügä dä naçarlıgı timäde, izgelege küp buldı, – dide Timerşa salmaklap kına.

– Tufragı ciñel bulsın...

– Üze töşmägänder bit inde suga?

Yuk. Akıllı malay ide ul. – Timerşa sakalın aralap sıpırdı. – Soñgı vakıtta küz kürüe ayırata naçarlangan ide. Basmadan taygan da, taşkın agızıp ta alıp kitkän.

– Meskenkäy, yarga üze çıkkan äle. Garmunın aldına alıp, uynagandagı kebek utırıp ülgän...

– Kanatlı da ide soñ moñı! – Timerşanıñ küzlärennän salkın yäş töşte. – Berkönne maşina kügärçenne bärep kitte, – dip süzne avılga kilgän kaygıdan beraz çitkä borıp aldı ul. – Çäbälänä, kanatı kayırılgan ikän. Talpınıp-talpınıp tordı da, min barıp alırga ölgergänçe, oçtı, biçarakay. Öy kıyıgına kundı da, tübädän tägäräde. Soñgı sulışınaça oçtı kügärçen. Koş kanatı oçar öçen şul... Vildan da, änä, soñgı mäldä dä moñı kanatın cäygän – garmunın tartkan...

– Kordaş, sin büläk itkän säğate dä üzendä, çılbırın sineñçä kaytarıp salındırgan...

– Säğat digännän...

Timerşa söylävennän kapılt tuktap kaldı, cenaza halkı süzsez bardı. Berazdan Timerşa elekkedän dä salmagrak dävam itte:

– Sugışnı beterep kaytışlıy stansada uk oçrattım üzen. Koçaklaştık. Berençe süze – säğat öçen rähmät buldı. Keşelärgä büläkne bäyräm yäki tugan köne uñayı belän birälär, sin miña, Timerşa abıy, di, sugış tizräk betsen, sugış bütän berkayçan da bulmasın öçen büläk itep cibärgänseñder inde bu säğatne, di. Küz yäşläremne tıya almadım. Sugışka kitüdän kaytıp kergänçe berdänber yılavım şul buldı... – Timerşanıñ küzlärennän tagın salkın yäş töşte. – Äye, säğat digännän, Şäfıykaga rähmät, başı eşlägän, onıtılmaslık yahşılık kıla belgän. Häzer serne açsañ da yarıy inde... Balalar işle, aşau-eçü yagı takı-tokıdır, säğat belän külmäkne satıp, azrak rizık yünäter dip cibärgän idem. Şäfıyka minem isänlek häbären işetü söyeneçennän külmäk belän säğatne Vildanga büläk itkän. Başta alası kilmägän Vildannıñ, Timerşa abıyıñ üze şulay kuşkan, min ämanätne genä ütim, dip, hat ukıp kürsätkäç kenä ışangan...

– Säğatle bulu şatlıgınnan berniçä kön öyennän dä çıkmagan ikän. Säğatenä karap utırgan. İptäş ide inde ul aña...

– Üzeñ şatlana belmiçä başkalarnı söyenderä almıysıñ şul...

– Sugış vakıtın säğatläp sanap bargan bit, sugış betüen säğatläp kötkän... – Başkalar Timerşanı tıñlap tagın tın kaldılar, ölkän agaynıñ cenazanı tämamlap süz äytüen köttelär. Timerşa aşıkmadı, avıl başına citep, keşelär taralışır aldınnan gına bolay dide: – Säğaten cibärep yanına kuyu äybät buldı, döres buldı. Tagın ber täülek Vildannıñ kolagına vakıt serlären söyläp toraçak säğate...

Koşlar oçalar, ışıkka aşıgalar. Bıyılgı berençe yañgır yavarga cıyına. Başta yäşen yäşnärme, kük kükrärme ikän...

1974

Click or select a word or words to search the definition