Öç Başlı Keşelär, Yäki Hikmätneñ Dönyada Betäse Yuk

(hikäyätlär)
TAMAŞALAP KİLÄLÄR

Hikäyät

Älege dä bayagı «Tatarstanda ädäbiyät häm sänğat yılı» bara ikän. 1906 nçı yıl. Şunıñ 26 nçı mayı. Kaybıç rayonı üzägendä zur bäyräm uzdıralar. Kazannan kilep töşkän olı-olı kunaklar äüväle Keçe Kaybıç avılı klubında räsem kürgäzmäse karap, çäy eçep, notıklar tıñlaştıralar da Olı Kaybıçka, kürenekle opera cırçıbız Galiyä Kaybitskayanıñ yöz yıllık bäyräm tamaşasına dip sabantuy mäydanına yul alalar.

Ä monda G.Kamal teatrı artistları kontsertı. Biilär dä, cırlıylar da, hätta teatr uyınnarı da uynaştırıp kuyalar, filarmoniyäne dä, opera teatrın da alıştırıp, alar vazifasın üz cilkälärenä salalar. Galiyä Kaybitskaya zamandaşlarınnan dip atap Färidä Kudaşeva häm Robert Miñnullinnı da çıgaralar. Berse — cırlıy, ikençese — şiğır ukıy.

Tögäl öylä turında başlanıp kitkän tamaşa-kontsert säğat öçlärgäçä bara. Bar da söyli, bar da cırlıy. Hätta miña da bu tamaşalar şuşı qadär küñelle buldı ki, menä-menä sähnägä Galiyä Kaybitskaya üze çakırıla dip äyterlär kebek toyılıp kaldı.

BEZGÄ BAR DA «NİPOÇEM»!

Hikäyät

Mäğarif häm fän ministrlıgı väkile Berdäm däülät imtihannarın alu eşen küzätü maksatı belän Kukmara rayonına kilä. Hörmät belän karşı alalar. Kunakhanägä urnaştıralar. Ozak ta ütmi, işegen şakıp, kerergä röhsät sorıylar. İñgä-buyga ike metrlı, bik tä buldıklı, batırlık öçender mögayın, şaktıy gına «arıslan söte imgän» il adäme türgä uza.

İsänläşälär. Tanışalar. Väkil käğazlär çıgara.

— Miña,— di, kilep kergän abzıy keşe,— imtihan testlarınıñ cavapları kiräk ide!

Väkil monıñ isemen, familiyäsen, eş urının käğazenä terkäp kuya. Ul arada ikençe beräü işek kaga. Väkil anı da kertä. Şulay uk sorıy, äytkännären däftärenä yazıp kuya.

Bu räveşle unnan artık keşe cıyıla. İnde test cavapların tottıra da kitäbez dip torgannarında, väkil, işekne bikläp, telefonnan rayon mäğarif bülege mödirenä şaltırata häm:

— Bu keşeläregezne üzegez alıp kaytıp kitäsezme, ällä militsiyä çakırtıymmı?— di.

Un minuttan mödir kilep tä citä. «Arıslan söte» täesirennän aynıy töşkän tege unlap batır yöräkne väkil şunda rayon mäğarif bülege mödire artınnan, biçara ürdäk bäbkäläredäy tezep iyärtep, kilgän yullarınnan kaytarıp cibärä.

Tegelär atlıy-atlıy bolay dip äytälär ikän:

— Kara niçek bayuı citkän, rişvättän dä baş çöyä bit! Ällä sıyır birü genä azmı, döyä sorıymı?

ASILIÑ ALMAZ BULMASA

Hikäyät

Keşeneñ maturlıgı närsädän gıybarät? Älbättä yöze, buy-sını, çäçläre belän bäyle. Kotsız keşene: «Kara, nindi çibär!»— dip barı tik mıskıllaudan gına äytälär. Fälsäfä iyäläre, hikmätle süz bularak:

— Keşeneñ maturlıgı anıñ eçke dönyası yaktılıgına bäyle!— dilär, monıñ dälilenä tatlı tellären sarıf itälär.

Bolay da bilgele bit inde: ahmak keşe hiçniçek matur toyıla almıy. Çibärlek ul eçeñä-tışıña, digändäy, hämmä sıyfatlarıña bäyle.

Bervakıt şuşı turıda süz çıkkan ide, min:

— Keşedä tabigıy maturlıknı küzgä kürener märtäbägä citkerü öçen gıylem diñgezenä çumıp, şunda saflanıp çıgu zarur, bötenläy dä nurlanıp kitäseñ,— didem,— yağni mäsälän, almaznıñ brilliantka äverelüe kebegräk.

Yanımdagılar üzläre dä törle misallar kiterä başladılar. Ämma:

— Ämma brilliantka äverelü öçen asılıñ almaz bulu zarur!— didem.

05.05.06.

TORMIŞTA ÜZEÑNE TABU

Hikäyät

Häyran itä idem, tuktadım. Närsägä isem kitärgä tiyeş äle? Dönyada härkemneñ üz urını, dilärme? Ä kem äle üzenä atalgan ul urın belän genä riza bulsın? Yuk şul, başkanıkı kızıktıra! Ä niçek keşene üz urının belergä öyrätergä? Bälki keşelek kayçan da bulsa bu mäsäläne alga kuyıp eş itä başlar?

Zamana — kölke. Min — anıñ berämlege genä. Kölgän-elagan belän eş betmi. Här närsäneñ säbäbe bulgan kebek, anıñ näticäse dä bar. Haksızlıknıñ näticäse — tämug. Hökemsez ğamäl bula almıy. Nindi genä keşe tügelseñ, ğamäleñä hökem bar. Adäm balası üz hökeme belän ğamälen başlıy, başkalarnıñ hökeme belän tämamlıy.

Häm menä min berkönne bu fälsäfälärneñ hämmäse dä çüp ikänlegen kürdem. Häyran ittem. Äyttem:

— Bu dönyanıñ asılı «kakma keşe kapkasın, üz kapkañnı kagarlar»dan gıybarät ikän şul!

İnde niçä yıl «keşe kapkası»na barmak ta çirtkänem yuk. Ämma tınıçlıkta da kaldırgannarı bulmadı. Äyttem:

— Bu dönyanıñ asılı taş ikän,— didem.

— Nidän bolay äytäsez?— didelär.

— Gıybarälärdän çıgıp,— didem,— «fälsäfä taşı», «akıl taşı», nigez taşı» kebek süzlär belän söyläşmibezmeni?

Ämma ışanmadılar:

— Sez şayartasız!— didelär.

Kıyın bulıp kitte. Äytergä mäcbür buldım:

— Äye, sez haklı,— didem.— Taş bäğırle keşelär dönyada yäşi belä ikän!

— Alar bit tormışnıñ, yäşäeşneñ nigeze tügel. Bälki sez taş kebek nıklı namuslı keşelär bulu arkasında gına bu dönyanı bar dip äytergä telägänsezder?— didelär.

Min şunda gına üzemneñ ahmak buluımnı añladım.

— Bu dönyanıñ asılı namus ikän,— didem.

Şulay yäşäüne ğadätem ittem. Miña karata keşelärneñ mönäsäbäte üzgärde. Yäşäeştä üz urınımnı tapkan kebek buldım. İnde beldem: keşeneñ dönyada çın urını namusına bäyle ikän. Äyttem:

— Namus härnärsäneñ nigeze! Annan başka yäşäü mömkin tügel!

İyün, 2006.

YuAŞ İKÄNEMNE BELÄLÄR

Hikäyät

Ker kütärmägän küñel belän dönyada yäşäve avır şul ul. Yuktan gına da yä kabınıp kitäseñ, yäisä toman eçendä kalasıñ, güyäki olı taular üzläreneñ taşları-kıyaları belän östeñä işelgän kebek bulalar. Niçek üzeñne nıklı, katı adäm hälenä kiterergä soñ?

Telefonnan şaltırattılar. Öydä idem. Süzne korı gına totıp söyläştem. Şaltıratkan äfände ğalim-golamä keşelärdän ide. Annan yahşılık kürmäsäm dä, eleklärne üzlärenä yärdämnärem tiyä torgan ide.

Ber gozerläre bar ikän. Kızı bik çibär, di. Medalğä bargan, ämma berdäm däülät imtihannarında himiyädän «öçle» bilgese alıp kuygan. Şunı student itü eşenä kereşkännär. Minem kirägem çıkkan.

Kiñäşläremne tögäl, açık añlayışlı itep äytep birdem. Alar tagın da ber-ike ğalim belän fikerläşergä itep, şularnıñ telefon nomerların soradılar. Mindä telefon nomerları yuk ikänlegen äyttem. Şunda alar, tämam häyranga kaldırıp:

— Ällä närsä bulgan äle sezneñ belän. Telefonnarı belän dä yärdäm itmädegez!— didelär.

Söyläşü özelde. Telefonnıñ özek-özek tavışı täesirendä uylap kuydım:

— Küñel, vatılmasañ yarıy da! Ämma bigräk yuka pıyala kebek şul sin!

SÖLÄYMAN YÖZEGENÄ YaZILIRLIK SÜZLÄR KEBEK

Hikäyät

Tatar: «Bar da ütä» dip yazılgan Söläyman yözegenä»,— dip cırlıy. Häyere belän ütsen. Annan da yahşısı yuk. Ämma kayvakıtta kaygısı-häsräte yäisä yülärlek belän söyeneç-şuklık ütep kitä almıyça tilmertälär. Bu inde yäşäü tügel. Yäşäü ul — ütkäneñ yahşı hatirä bulıp kaytuında, kiläçäkneñ ömetle buluında, bügengeneñ çamalı ğamälendä!

— Menä şul çama hisen uzu yäki çamaga çamanı citkerä almau harap itä dä inde bezne!

— İsäbeñdä kanäğat!— didem min dä, ätkäyneñ üget-näsıyhätlärenä karşı.

Anıñ kinättän avırıy başlagan yılları ide. Küzendäge kaygılı yäş börteklären kulyaulıgına sörtep aldı. Aksıllangan çäçlärenä qadär tirläp çıkkan idelär. Min öygän peçän artınnan cıyıştırgalap yörüçe sänägenä tayangan hälendä avır sulış aldı.

— İsäp — üzenä, kanäğat — üzenä!— dide ul. Min dä riza bulıp, başka süz äytmädem.

Menä häzer yalgızım İdel yarında basıp toram. Gomer ütkän dä kitkän, isäp üz cayına kalgan, ä kanäğatkä ireşelmägän.

HUCALAR HÄM BEZ

Hikäyät

— Hucalar ahmak bulsalar da, alarga buysınırgamı?— dip soradılar minnän duslarım, ber äñgämä vakıtında mäzäklär söyläşep köleşkändä.

— Hiçşiksez!— digän cavabımnı işetkäç, tämam aptıraşta kaldılar.

— Yugıysä alar sezgä zıyan eşläp kuyuları bar,— didem, bolarnı tınıçlandırıp.— Ahmaklık häm hayvanlık — ber-tuma agay-ene kebek bit alar, haman da bergä, kulga-kul totışıp yörilär. Hucalarnıñ zıyan itülären ber dä kötep torası tügel. Alar anı härdaim başkarularında, tik bez genä, kolları, tözätep ölgeräbez.

— Nişläp min kol bulıym!— dide aradan berse.

— Äye, sezneñ kol tügel ikänegez belän meñ kat kileşäm,— didem min aña.— Üzeneñ kol buluın belmäüçe kol — kol däräcäsenä kütärelä aludan da mährüm!

Bu süzläremnän hämmäse berdäm köleştelär, ämma yılarga kiräk ide.

30.09.06.

CURNAL ÖÇEN HİKÄYÄ

Hikäyät

Satira curnalına hikäyä kiterdem.

— Ozın,— didelär.— Kıskası yukmı? Un cömlädän dä artmasın!

Kıskartıp kiterdem. Alarça bulsın, didem. Hätta sigez genä cömlägä kaldırdım.

Söyendelär. Ämma:

— Ber cömlägä genä kaldırıp bulmıymı?— didelär.

— Bula torgandır,— didem.

— Bez kıska yazmalarnı yaratabız,— didelär.

Alarça eşlädem. Ber cömlägä genä kaldırdım. Monısın da artıkka sanamaslarmı dip kurkıp kına kiterdem.

— Menä bit, buldırgansız,— didelär.

Nindi şaytanım kotırtkandır, belmim:

— Äle ber süzgä genä dä kaldıra alam,— didem.

— Yuk inde,— didelär.— Sez närsä, bez süzlek çıgarmıybız bit, satira curnalı naşir itäbez.

06.06.08.

HÄYER HÄM HÄYERÇE

Hikäyät

Dönyada min böyek ğadelsezlekneñ şahitı buldım: zatlı tunnarga törenep utırgan telänçegä fäqıyr ös-başlı äbilär (häm şundıy uk yäşlär dä) häyer birdelär. Çegän alarga tatarça:

— Häyerle yul!— dip telä kaldı.

Min dä birdem.

Salgan häyerem arasında vak akçalar da bar ide.

Kitep barganımda çegän hatınınıñ vak akçalarnı çüp urınına çitkä taşlaganı tavışın işettem. Alar şaltırap häm çelteräp bozlı salkın taşka tägärädelär.

Üzem bara toram, üzem uyga bireldem:

— Allahı täğalä, Sin hiçnigä mohtac tügelseñ! Bezneñ «Allahı täğalä kabul itsen» dip çın küñeldän inanıp häyer birüebez Sine kimsetmime?

15.03.08.

HÄYLÄLE ADÄM

Hikäyät

Tun tekterergä tirese yahşı dip, ber adäm tölke yulına kapkın salgan. Ämma eläkterä almagan. Eşen täqdirgä sıltagan:

— Hoday miña kayırı tunnan gına yörergä kuşkan ikän, tölke tun nasıyp itmägän!— digän.

2009.

KANATLI ZATLAR

Hikäyät

Beräü munça seberkelärennän kanatlar yasap, arkasına tagıp, şularnı cilpi-cilpi oçıp bara ikän, anıñ yulına üz kanatlarında oçıp kilüçe alaşa turı kilgän. Ämma ırcıy-ırcıy kölä ikän bahbay.

— İ häsis,— digän tege adäm,— Hoday birgän kanat belän anı kem dä oça, ä sin üzeñ yasap oçıp kara!

KÄCÄNEÑ HÄYRANLIGI

Hikäyät

Käbestä kortına häyran itkän ber käcä:

— Minem aşka töşmäsäñ, eşeñ betkän ideme?— digän.

BAYLIK SÄBÄBE

Hikäyät

— Baylarnıñ yumartlıgında berär törle häylä barmı? — dip soragannar Kazıy Yahyadan.

Ul ciñel genä cavap birgän:

— Ägär dä peşekçe kulındagı çümeç kebek bulsa, monda bernindi dä häylä yuk!— digän.

Tıñlap toruçılar barısı da borçılıp, aptıraşta kalgannar. Bezneñ Kazıy şayarta dip yılmayuçılar da tabılgan. Şunda Yahya:

— Allah rizık birüçe, öleşe belän bezne öleşläüçe,— digän.— Ä yumart keşelär anıñ aş bülüçe çümeçläre genä. Ä bay keşelär — aşnı peşkändä kazan yanında kaynaşuçı peşekçeneñ üze inde. Utını da, ite-yarması da — Allahı täğalädän!

26.08.2009

ÇIBIRKI HÄM MAMIK

Hikäyät

Yözendä usallık tulgan hökemdarga halık ber dä ömet belän kütärelep karamıy başlagan. Monda zur märtäbä kürep, hökemdar maktanıp, täkäbberlänep yörüen arttırgan. Ä berkönne halıknıñ bäyräm itüen işetep, säbäben kuştannarınnan soragan.

Äytkännär:

— İlebezgä ber häkim kunak bulıp kilgän. Hämmä keşe anı kürü öçen şatlıkta cıyılışkannar, nurlı yözennän küzlären alalmıy söyeneşälär,— digännär.

Hökemdar, bu häbärdän häyran itep, üze dä mäydanga çıkkan. Ämma bernindi gacäplänerlek häl dä kürmägän, häkimneñ yöz nurı da anı cälep itmägän. Sarayına kaytıp, tagın da äytkän:

— İlemdä divana halık kına yäşi ikän. Ul häkimneñ ni akılı, ni yämle cire yuk. Teläsä närsä söyläp utıra. Ä halık avızın açıp tıñlıy, söyenä. Yülärlär, i işäklär!

Süzen häkimgä ireştergännär. Ul keşe Kazıy Yahya bulgan. Bolay dip cavap birgän:

— Allahınıñ kahäre çıbırkıga töşkängä kürä, ul uyıp alıp suga! Ägär dä mamıkka töşsä, tüşäk bulsa da — katılana,— digän.

ÄHLAKIY HÖKEM

Hikäyät

Akıllılar gına döres hökem çıgara ala, ahmaklık isä hatanı tiränäytügä sälätle. Monımı keşelär belmilär?

Ber adäm hämmä bändägä bäla-kaza gına teläp yäşi ikän. Anıñ şunlıktan dusları da bulmagan, doşmannarı da. Çönki hämmä kem bar, añardan kurkıp toralar, di.

Bervakıt bu adämneñ akıldan yazganlıgı hakında äytkännär. Kazıy Yahya isä:

— Monda bernindi dä yañalık yuk, ul moña qadär dä akıllı tügel ide,— dip, şunda döres hökemen beldergän.

03.09.2009.

HODAY SABAGI

Hikäyät

İke törle keşeneñ doşmannarı bulmıy, imeş. Yäki bik akıllı zatnıñ, yäisä ahmak adämneñ. Çönki akıllı keşedän östen çıgu mömkin tügel, ä ahmak belän alışu üze ük yülärlek.

İke kürşe yäşägännär. Berse ikençesennän divana dip kölä ikän. Bu hakta hökemen çıgaruın soragaç, Kazıy Yahya:

— Älbättä kürşesennän kölgän kürşese divana!— dip cavap birgän.— Keşene divanalıkta ğayepläp, añardan kölgän adämnärdän dä yülärräk ahmaklar yuk. Başında akılı bar keşe divanadan üzen östen kuya almas, çönki divanalık Allahınıñ bändälärgä birgän sabagı ul!

ÄTÄÇLÄR HÄM TAVIKLAR

Hikäyät

Üz yulım belän bara idem, uramda cim çüplänep yörüçe tavıklar oçradılar. Aralarında olı kikrikle ätäç tä bar ikän. Mine kürgäç, tämam onıtılıp yögerep kilde dä sikergälänä başladı. Kulımda tayagım da bar ide. Ämma ul anı kürmäde. Häyer, min dä seltänmädem. Ämma kalay ätäç berniçä tapkır sikergälände dä, tik toruımnı üzençä añlap, kuana-kuana tavıkları yanına kitte. Alar yanında «kürdegezme kem ikänlegemne» digändäy maktana başladı. Tegeläre dä «ätäçebez, soltanıbız!» digändäy şatlıkların belderdelär.

Yulımnı dävam itä birdem, üzem: «Menä ni öçen beräülärne ätäç, ikençe yülärlärne tavıklar atı belän atıylar ikän!»— dip uylap aldım.

05.10.2009.

TARİHÇILAR MÄCLESENDÄ

Hikäyät

Galimnär söhbätenä kilep kuşıldım. Süz tärtibendä curnallarda bastırılıp çıgarılgan berniçä dokumenttan algan häbärläremne iskä töşerep, şularnı fikerem ergäsenä kertep iskärttem. Anda çıpçık tezennän bulgan belemen diñgez dip uylap yörüçe ber äfände dä bar ide. Aña karata mönäsäbätem daimi yahşılıklı kaldı, «keşe tırışa bit, yärdämçel bulırga kiräk» digän uyım nigezendä faydam da eleklärne az timäde. Ämma ahmak keşelärneñ barıber dä akılda saylıgı üzen kürsätmi kalmıy şul.

Tege äfände:

— Bu äkiyätlärne kaysı kuak töbendä işetteñ?— digän süzläre belän başlap, minem kitergän häbärlärem belän bergä şähesemne ut eçenä aldı.

Küñelem-yözem häyran ide. Kuak töbennän tügel, kaysı curnaldan ukıganımnı äyttem. Äfändebez tagın da kaynarlandı. Kuak töbennän işetü bäyäse belän genä kalmıyça, tel söñgesenä nıklap eläkterep alıp, min-minlegen däğva kılunı dävam itterde. Şunda gına ikençe ber tarihçı:

— Äye, andıy dokumentlar bar. İsemä töşte, min dä ukıdım alarnı,— dide.

İnde telen «kuak artı» häm başka süzlär belän çuarlagan äfändebez, añına tiz genä kilä almıyça: «Kayda ul, kayda ul, kürsätegez?»— digän süzlärenä yabışıp, çıpçık tezennän bulgan gıylemenä başkalarnı batıra almavınnan häyran itte.

Min dä uylap kuydım: «Tarihçı ğalimnär arasında da faktlarga tayanıp fiker yörtergä kiräklekne, barı şunda gına tarihi ğadellek mäydanga çıgaçagın añlauçılar bar ikän bit! Tarih gıylemendä faktlar häm alarnı raslauçı dokumentlar — berençel, ä şul fakt häm dokumentlarnı añlata belü — ikençel şul!»

Ämma bu näticäm «kuak artı» belän telen çarlauçı äfändegä karamıy şul. Häyer, söhbät mäclesebez dä inde taralıp kitte.

ENCE BÖRTEGENEÑ BÄYÄSE

Hikäyät

Keşelärgä üz kemleklären raslau öçen berni dä komaçau itmi. Ägär sin, ence börtege bulıp ta, tireslekkä töşkänseñ ikän, monı bez yazmışka nisbät itäbez. Annan çıgar öçen sin kemneñder küzenä nur bulıp kerergä tiyeşseñ. Ämma tires eçendä pıyala kisäge dä yaltırap kürenüçän şul!

Ber ence börtege tireslektä bik tä ozak yatkan. Çönki ul tires öyemen kuzgatıp ta karauçı bulmagan. Ämma yıllar uza torgan, tires, çerep, yañgırlardan yuılıp, cillärdän taralıp betkän. Ä ence börtegenä berni dä bulmagan. Ul haman da saf kileş kalgan.

Bervakıt Kırtlıy tavık, çebilären iyärtep yörgändä, aña yulıgıp:

— Menä küregez, balalarım, ägär dä sez şuşı ence börtege kebek bulsagız, nikadär faydasız häldä yatar idegez,— dip, matur gına näsıyhät kılıp mataşa ikän, şunda koyma başına kilep kungan sayıskan anıñ ul süzlärennän häyranga kalgan.

Çebilär, çi-çi kilep seläüçän ezläp, Kırtlıy tavıkka iyärep:

— İ äniyebez, sin şundıy akıllı!— dip söylänep kitep bargannar.

Sayıskan gına, işetkän-kürgännärennän häyranga kalıp, koyma başınnan çak yıgılıp töşmägän.

ŞİKLE KEŞE

Hikäyät

Küñelgä şik kertergä yaramıy. Kerde isä, ul sine avıruga äverelderä. Ber genä dä kotılu cayıñ kalmıy, dävası da yuk. Şuña kürä, ägär dä matur yäşimen disäñ, şikkä birelmäüdän tormışıñnı başla.

Kazıy Yahyaga ber şundıy keşe hakında söylägännär:

— Ul hämmä närsädän şiklänä, keşelärgä ışanmıy,— digännär.

— Kem ul keşe, närsä belän şögıllänä?— dip soragan ul.

— Ğalim,— digännär ber süz belän.

— Aña yarıy, ğalimnär şundıy bulganda gına açışka ireşälär,— digän Kazıy Yahya.

ŞAĞIYRLEK MÄRTÄBÄSE

Hikäyät

Ber şağıyr äfände belän söyläşep tora idek, bülmäsenä, kübäläk oçıp kergändäy, ber tutaş uzıp, kemneder soradı. Andıy keşeneñ monda yuk ikänlegen belgäç, çıgıp kitte. Şağıyr äfändebez, yörägen totıp, uh itep yıgılıp kitä yazdı. Totıp kaldım. Ni bulganın soradım. Ul:

— Beläsez bit inde, bez şağıyrlärneñ küñellärendä bötenläy başka dönya. Menä bu kız kerep, küz sirpep çıgıp kitkändä, nişlim, hislär çülmägemne küsäk belän ber Diyü päriye orıp vatkan kebek buldı,— dide.

— İ-i,— didem,— bu kübäläk kebek kız da Diyü päriye sıman kürengäç, usal hatınnar sezgä acdahanı häterlätä torgandır inde?

— Häm şulay,— dide ul, beraz huşın yañartıp,— sindä dä şağıyrlek bar ikän!

DÖRES SÜZNEÑ BÄRÄKÄTE

Hikäyät

Şağıyrlärneñ küñele şiğırläre aşa halkı belän aralaşa, imeş.

Ber şağıyr bik tä ömetlänep, üz şiğırlären bastırıp çıgarunı ütenep naşirgä bargan. Tegese aña:

— Zamanalar avır, akça yuk. Akça tapsagız — hiçşiksez çıgaram!— dip cavap birgän.

Şağıyr, biçara, akça ezläp kitkän. Taba almagan. Yulında ber adäm oçragan. Ul bakçada ber balanıñ kübäläk kuıp uynap yörgänen karap utıra ikän. Şağıyrneñ zarın tıñlap betergäç, aña:

— Sez menä bu bala kebek, kübäläkne totamın digän kebek, ömet artınnan yörisez,— dip äytkän.— Ägär dä kübäläk bu baladan kaçarga itsä, ul ällä kayçan oçıp kitkän bulır ide inde. Sez yukka kitap dip kaygırasız. Kiräksä, halık üze sezne ezläp tabar. Änä kübäläk tä çäçäkkä üze barıp kuna bit! Balanı da ul uynata!

Şağıyr äfände anıñ bu süzlärennän soñ bik tä käyefsezlängän, annarı gına, berazdan:

— Bu çäçäklärne dä kara şäl belän kaplap kuysañ, kübäläk alarnıñ barlıgın belmäs ide,— digän häm, torıp, kitä başlagan.

Şunda tege keşe:

— Min sezdän döres süz işettem, şunıñ öçen akçanı üzem tabıp biräm,— digän.— Dorfalıgım öçen gafu itegez!

HH yöz başı danlıklı tatar naşirlärennän Kärimovlarnıñ matbagası şuşı söyläşüdän soñ başlanıp kitkän, dilär, hak bulsa. Şagıyre kem ide ikän?

DÖNYaNI AÑLARGA TELÄSÄÑ

Hikäyät

Dönyanı añlarga telägän ber keşe, biyek tauga menep, hämmä yakka äylänä-äylänä karap torgan. Ämma annan da şul uk bolınnar, urmannar, yullar, avıllar gına kürengän.

— He,— digän bu keşe,— dönya böten cirdä dä bertösle ikän!

Öyenä kaytıp barganında, kapka töbendä uylanıp utırgan ber agayga oçrap, anıñ yanına tuktagan. Söyläşep kitep, üzeneñ nindi eş maytarıp yörüen äytkäç, tege agay kölep:

— Ä min menä dönyanı añlarga teläp üz uyıma çumıp utıra idem, miña da tauga gına menep kenä karıysı kalgan, ällä kayçan töşengän bulır idem,— digän.

NÄRSÄ UL ŞİGIR?

Hikäyät

Närsä ul şiğır? «Ul — yöräk avazı!»— dilär beräülär. «Yuk, ul — akıl cimeşe!»— dilär ikençelär. Ämma şiğırneñ törleçä bulırga hakı barlıgın islärenä dä töşermilär.

Şundıy bähäslärneñ bersendä üzemä dä bulırga turı kilde. İke äfände yakalaşıp uk aldılar. Aralarına kermi yaramıy ide.

Vakıtlar uzdı. İkeseneñ dä şiğırlären ukırga turı kilde. Mähäbbät turında ide alar. Ukıganımda küz aldıma ber söyäk öçen ike etneñ teşläşü vakıygasın kiterdem. Annarı şiğır hakında ike şağıyrneñ bähäsläşüenä aptıradım. İkeseneñ dä şiğırläre bertörle ikännär bit! Bähäsläşerlek tä tügel.

YaPON TANKASI

Hikäyät

Ber ğalim belän şiğriyät hakında söyläştek. Ul äytä: «Yapon şiğri formaları bügenge tatar ädäbiyätına köçle täesir yasadı, mäsälän, «tanka» canrın gına alıyk»,— di.

Bolar hakında tatar ädäbi tänkıytendä küptän inde süz botkası peşerelä başlap kuyırtılganga, mäsälädän yahşı häbärdar idem. Citmäsä «yapon tankası» kısalarında şiğırlär yazudan «gayıplängän» şağıyr äfändebezneñ meñ tapkırlar täübälär äytep aklanganın da işetergä turı kilde: «Nişläp min yaponnan şiğri formalar urlıym ikän? Üzem uylap çıgardım min alarnı!» digännären.

Şunlıktan fikeremne katgıy itep äytergä buldım:

— Tatar belän yaponnıñ ruhi-mädäni bäyläneşlärenä min karşı tügel. Ämma rusçaga tärcemä itelgän häm rus şigıre üzençäleklärenä buysınırga mäcbür itelgän ul «yapon äsärläre» çınnan da yapon şiğır sisteması taläplärenä cavap birep beteräme ikän? «Yapon şiğır sisteması»n bez beläbezme, añlıybızmı? Bügenge köngä qadär şiğır tärcemä itü mäsäläse keşelekneñ çişelmäs töyene bulıp kala birä. Yapon şiğırläreneñ rusçaga tärcemäläre dä «kuyan şulpasınıñ şulpası» gına bulıp çıkmıymı? Änä, Şärık şiğriyäten bügenge tatar ädipläre rusçalarga tärcemälärdän genä ukıy torgaç, «robagıy»larnı, mäsälän, «kıytga» formasına korıp, bötenläy ällä närsälär maytarıp taşladılar. Tarih aldında, gıylem karşında oyatka kalırlık bulmasın!— didem.

Ämma barıber ğalimneñ üz tuksanı, üz kırıgı, hätta üz arşını üze belän. Alar änä şul üzläre «tudırgan» berämleklärne añlatırga tırışa-tırışa ğalim bulalar, ahır çiktä yalgış añlauların häm añlatuların tanıy almıyça, äytsäñ, añlarga telämiçä sataşıp betälär.

Ä ğalim äfändebez miña da cavapnı bik osta taptı:

— Bäylänmäsägez, sez — sez bulmıy kalasız!— dide dä, pır-fır kilep, bäddogasın ukıp kitep bardı.

Ul inde çınnan da häzer üze «yapon tankası»n häterlätä ide.

«MİRAZ» MÄSÄLÄSE

Hikäyät

Ber ğalimä olı ber cıyında tatar şağıyrläreneñ bersendä «miraz» digän yaña şiğır forması barlıkka kilü faktın raslap doklad yasadı. Bu vakıygada şahitlık itär öçen çakırılgan akademiklar da bar ide.

Küñelgä uy kilde: «Garäptä dä bar ul süz — «miraz», döresräge — «meraz» yäki «meriz», «märiz». Ul süz alarda «avıru» digänne añlata. Dimäk, dokladçı bu canrnı çıgışında «şağıyrneñ avıruı» dip äytergä telämädeme ikän?»

Ahırdan, mömkin qadärle yomşartırga teläp kenä, bu uyımnı sorauga äverelderdem.

Galimä isä:

— Bez aların uk uylap, belep eş itmägän idek,— dip cavap birde.

MÄCLES HİKMÄTE

Hikäyät

Söylärgä kiräk bulganga gına söyläşep utıruçılar mäclesendä katnaşırga turı kilde. Süzläreneñ ahırı talaşu-äytkäläşü belän betär dip hatalanganmın, şundıy da dustanä häldä huşlaşıp taralıştılar ki, küñelem söyende.

Monıñ säbäben töşener öçen alarnıñ mäclesen kabat ezläp kildem. Şul uk keşelär idelär, ämma bu yulı äytkäläşep häm üpkäläşep taralıştılar. Tik häzer min dä säbäben tögäl añlagan idem inde: urtaga ber mäsäläne kuyıp, anı çişärgä tiyeş ikänbez — hiçşiksez äytkäläşäçäkbez şul!

— Hikmät bezdä tügel, mäclestä kuyılgan mäsälädä bit, cämäğat!— didem, güyäki çañ kagıp.

AHMAK SÜZNEÑ KIYMMÄTE

Hikäyät

Ämirhan Yenikineñ 100-ellık yübiley kiçäse köne ide. G.Kamal isemendäge teatrda bäyräm tantanası uzaçak. Şunda kittem. Kiçke säğat cidelär. Keşe alay uk küp kebek kürenmi. Ber böyek ädibebezgä oçradım. Teatrda kemneder kötäme, ällä çıgıp kitärgä itäme — belmim.

İsänläşkäç:

— Ällä karap tormaska, kaytırga çamalıysızmı?— dip soradım yüri, şayartırga teläp.

— Nigä alay diseñ? Nindi süz inde bu?— digän ide, cavabımda:

— Başka törle, monısınnan da ahmagragın uylap taba almadım,— didem.

Ädip äfändeneñ küñelenä şatlık tulıp, şunda sagışları taralıp, rähätlänep kölep cibärde.

19.10.2009.

KART «TÖLKE»

Hikäyät

Kiçke marşrut avtobusında teatrga kittem. Yul biletı alganımda konduktor kızdan soradım:

— Sez niçägä qadär eşlisez?

— Belmim,— dide çibärkäy,— törleçä bula.

— Avtobusnı äytäm!

— Soñgısı tönge unnan da kalmıy,— dip yılmaydı ul häm başkalarnıñ biletların tikşerä kitte.

Bezneñ süzlärgä yuan gına ber hanım kolak salıp utıra ikän. Ul, kuangan hälendä sabırsızlanıp:

— Ä min tanışırga telisez, oçraşırga çakırasız dip toram,— dide.

— Yuk şul, andıy eş öçen min kart inde!— dip, sıkrap cavap birergä mäcbür buldım, ähele avtobus karşında kölkegä kalıp.

GADEL KUTUY BELÄN

Hikäyät

Küñeldä ällä moñ, ällä sagış. Ayırıp bulmıy torgan çaklarda bälki kemnärder cır suzadır, kemnärder buşlıktagı tınlıknı ezlilärder, ä kemnärder... Keşelär akılda, zihendä, kiçereştä berdäy yaratılmıylar şul.

Kafedrada eş belän mäşgul idem. Yäş dotsent hanım, möräcäğat itep:

— Miña Ğadel Kutuy kiräk ide, belmisezme?— dip soradı.

Älbättä yäki kitabı, yäisä tormış yulı hakındagı material, ya suräte turında süz baradır inde. Ä min şayartalar dip toram.

— Äye,— digän buldım,— näşriyätta ber bülmädä utırıp eşlägän idek. Öställär dä yänäşä genä. 27 nçe bülmä inde... Bik yahşı keşe...

— İ-i, bigräk yahşı,— dide dotsent hanım, Ğadel Kutuy belän bergä dä eşlägänsez... Anı kürep tä beläsez...

Artıkka kitte bulsa kiräk dip, yılmayuımnan tizräk tuktarga buldım. Dotsent hanım härhäldä Ğadel Kutuynıñ 1945 nçe yılda gospitaldä vafat bulganlıgın isendä totarga tiyeş ide, çönki universitetta ul inde niçä yıllar rättän sugış çorı tatar ädäbiyätın ukıta. Ä min isä Ğadel Kutuydan soñ 16 yıl uzgaç kına dönyaga kilgänmen.

Professor äfändebez süzlärebezgä kolak salıp utıra ikän. Ul da şayartıp östäp kuymasınmı:

— Hadi Taktaş sezgä kilgäläp yöri ide, äyeme?

Kafedra bülmäsendä şartlap kölep cibärmäs öçen tizräk koridorga yögerep diyärlek çıgıp kittem. Ämma uylap ta ölgerdem: «Bälki dotsent hanım üze yüri bezne şayartırga itkänder?»

HUŞ KİTÜ

Hikäyät

Teatrda buldım. Kafedra ukıtuçılarıbıznı zurlagannar, hämmäsen dä öçençe rätkä tezep utırtkannar. Citmäsä minem yanga iñ çibär zat turı kilgän. Danlıklı dotsent hanıbıznıñ dustı ikän.

İkençe könne kiçäge kiçereşlär hakında söyläşep utırabız. İptäş dotsent beleşä:

— Niçek minem dus hanım? Huşıgıznı aldımı?— di.

— Ah, äye!— min äytäm häm üzemne bik toygılı häm häterle keşe itep sizderergä itäm: — Sezneñ islemaylarıgız ise dä ber ük törle ikän! Kiçä ük küñelemä señdergän idem anı, bügen dä sezdän şundıy uk zatlı huşbuy ise kilä!

— İ-i,— dide dotsent hanım,— kiçä islemayga üzemne koyındırgan idem şul! Dustıma da ise küçkän bulgandır...

GİGANT

Hikäyät

Kayber keşelär nindider sıyfatları belän çirkandırırga mömkinnär. Ä kemnärneñder ul yaklarına iğtibar da itep tormıysıñ. Därdemänd çabır keşe bulgan, kıska buylı, dimäk. Ämma surätendä ul nindi mäğrur, hätta gäüdäle adämder sıman toyıla.

Bervakıt ğalim-golamä belän şul hakta söyläşep utıra idek, şaklar katıp, aradan berse äytep kuydı:

— Därdemändme kıska buylı bulgan? Sez närsä, anıkı kebek mähabät gäüdä, kileş-kilbät, üz-üzen totış, zıyalılık kaysı tatarda bar?

Min dä telemne avızlıkladım. «Ya Hoday, Därdemändneñ böyeklegenä kagılırga ni hakım bar ide? Gafu itä kür!»— didem.

BÖYEKLEKNEÑ ÇİGE YuK

Hikäyät

Buy mäsäläsendä ber ara vakıt bik yahşı tanış duslarımnan berse bik tä gasabilık kürsätep aldı. Ozak tınıçlanu bähetenä ireşüdän mährüm häldä yörde. Miña da eläkte:

— Sin, Ozın, niçä metrlı äle? Yazuçılar, talant iyäläre andıy ozın buylı bulmıylar!— dide, teş arasınnan açu köyen sızgırtıp.

— Menä häzer genä tögäl äytä almıym, ämma sezdän, dustım, biyek ikänlegemne bik yahşı beläm,— didem, küñelemnän süzlär niçek çıksalar, alarnı cilgärtep tormıyça gına ırgıtıp.

Ämma dorfa kilep çıktılar şul, ah!

— Maktan-maktan!— dide äfändebez, tämam şäfäq kızıllıgı tösle bulıp.— Berdän ike keşe yasap kuymaslarmı!

BÖYEKLEKNEÑ ÇİGE YuK

Hikäyät

Öndäü bilgeseneñ yasalışı kızıklı: ul noktadan häm anıñ östenä töşkän basım bilgesennän tora. Alar bergä yörgändä, yağni nokta öndäü bilgese belän kilgändä — mäğnäläre üzgärä, şulay tügelme?

Buyga ikebez ike törle ber äfände belän min dä, basım belän nokta şikelle, bervakıt duslaşıp algan idek. Ozak ta ütmäde, anı tormış şundıy däräcälärgä kiterep kuydı ki, ul sähnädä süz ostası da, cırçı da, başkası da bulıp kitte. Citmäsä ğalim bularak ta tanıldı, ädäbi tänkıytçe dä. Mondıy keşelär dönya yözenä siräk tualar, dilär. Böyeklegendä hiçber şigem yuk ide. Talantlı!

Ämma buyga nokta. Bu anı borçıy ide. Kayvakıtta ul, min ozınnı da iğtibarına alıp:

— Sezneñ kebek biyeklär yanında bezneñ kebek...— dip, beraz pauza yasap alıp, kanäğatlek belän söyläşü manerasın üz itte.

Aralar yıragaya bara ide.

Äye, añlıy idem: ul süzdä tuktalıp kalganda härhäldä «böyek» digän epitetnı küzdä tota. Miña bik tanış häm mäğnäle sıman toyıla ide bu cömlä. Hikmät şunda ki, eleklärne, nokta belän basım bulıp, yağni öndäü bilgesedäy bergä yörgän çaklarıbızda:

— Dustım, täbänäk keşelär alar böyek bulalar! Min biyek ikän, sin — böyek!— dip, küñelen yuatıp äytä torgan idem. Bolay digänemdä bik tä käyefe kilep, söyeneç tulı hälgä çuma ide ul.

Belä idem: ägär dä üzeñne kimsetep keşene östengä çıgarasıñ ikän, monı işetep söyengän adäm eçtälektä vagrak bula, imeş.

Dustımnıñ böyeklegen zamana kat-kat rasladı. Talant häryaktan talant inde ul, östen bula. Aña:

— Sezneñ kebek böyeklärne bezneñ kebek biyeklär külägäli almıylar,— dip äytep kuyu ğadätenä küçärgä turı kilde.

KÖRÄK TÄ, SÄNÄK TÄ

Hikäyät

«Köräktän sänäk buldı»,— digändä, kaşık belän aşagan cirennän çäneçkegä küçte digän süz küzdä totıla bulsa kiräk. Härhäldä mondıy bäyäne kiçäge sarıktan bügen adäm kötüçesenä äverelgän keşelärgä karata äytälär.

Şuşı hakta söyläşep utıra idek:

— Yarıy äle köräktän sänäkne ayıra başlasa!— dip, hörmätle kart professor äfändebez kinayale genä itep äytep kuydı.

— Şulaydır,— dide aña ikençe däü professorıbız, mäğnä belän yılmaep,— kürgän-belgän äybereñ bulmasa, bik tä avırga kilä şul ul!

BAŞKALARDAN AYIRMALI BULARAK

Hikäyät

Halıkçan şağıyrlärneñ üzläre işetkännären häm kürgännären äsär itep yazuları hakında söyläp algan idem, äñgämädäge yäşlär:

— Gabdulla Tukay da şundıy bulganmı?— dip soradılar.

Min «äye» didem.

— İşetkänen-kürgänen genä yazgaç, ä icatı kayda? Çın şağıyrlär icat itärgä tiyeşlär!— didelär alar miña, çın mäğnäsendä kanäğatsezleklären belderep.

— Tukaynıñ böyeklege şunda — ul yöräge belän işetkän, yöräge belän kürgän, yöräge belän añlagan, çönki hakıykatne başkaça tanıp alu mömkin tügel,— didem min alarga, ämma yäşlär barıber dä rizasız kaldılar.

26.10.2009

ESTETİK TANIP BELÜ

Hikäyät

Bez hakıykatne tanıp belgändä fikerlärebezne mantıykka buysındırabız, tormış faktların alıp, alarnı mäğnä ülçävenä salıp, asıl näticälärebezne çıgarabız. Mantıygıbız nikadär korı häm nıklı bulmasın, ämma hatalanmıy mömkin tügel.

Şuşı hakta añlatkanımda ukuçı yäşlär minnän soradılar:

— Ul vakıtta nindi tanıp belü döres bula soñ? Niçek tanıp belergä kiräk?— didelär.

— Yöräk belän töşenüdän dä döresräk yul yuk,— didem min.

— Ul barı tik estetik tanıp belü genä tügelme soñ?— dilär tagın da.

— Äye,— didem,— ämma yöräkneñ saflıgınnan başka ul mömkin tügel.

NÄRSÄ UL ŞİGIR?

Hikäyät

Şiğırne keşe tudıra häm ul anıñ tabigatenä turı kiler däräcädä bula. Ä keşeneñ tabigatendä ike üzençälek bar: ul yäki his itärgä, yäisä akıl satarga mahir! Şağıyrlär dä şunlıktan ike törle bulalar.

— Ä cır akıl satamı?— dip soradılar minnän.

Mönäcätlär, yağni köyle dogalar hakında isemä töşerdem. Başka misallarnı ezläp başımnı katırdım. Cavap taba almadım. Annarı ukuçılarıma:

— Yuk, akıl satmıylar. Cırlar hiskä korılmasalar, alarnıñ mäğnäläre bulmıy,— dip cavap birdem häm akıl satuga korılgan şiğırlärneñ dä asılda şiğır genä bulmauların añlap aldım.

İLAHİ ŞİĞRİYÄT

Hikäyät

— Korän şiğır belän yazılganmı?— didelär ukuçılarım, «ak şiğır» mäsäläsen tikşergänebezdä.

— Yuk,— didem min.

— Ä nigä ayätne «stih» dilär?

İkelänep kalırga tiyeş idem. Ämma HI–HII yözlärdä yäşägän İmam Gazälidän bu hakta ukıganım bulu säbäple bik ciñel cavap birdem:

— Şiğır ul keşelärneñ tabiğatlärenä has hisläre täesirendä barlıkka kilä. Şunlıktan alar añlaşıla häm küñelgä yogıntı yasıy. Ä Korän — İlahi, bez anıñ hakıykatlären toyıp citkerä dä almıybız, kaya di inde ul kabul itärgä? Barı tik rizalaşabız gına!

BÄLADÄN KOTILU

Hikäyät

Hodaynıñ miña birgänennän duslarım-tanışlarım küpsendelär häm könçeleklären belderäse ittelär. İnde alarnıñ üçläre arta bargaç, yılap doga ukıdım:

— Allahı täğalä, birgäneñne dä barı tik minnän keşe könläşmäslek itep birsäñ ide!— didem.

Hak täğalä barlık birgännären minnän alıp beterde. Könçelekle duslarımnı-tanışlarımnı minnän östen yasadı. Hurlıkka töştem. Küñelem häyranlık eçendä ide.

Ämma könnärneñ berendä küñelemä nur iñde häm min söyenep doga ukıdım:

— Allahı täğalä, dogalarımnı kabul itkäneñ öçen rähmät!— didem.— Könçeleksez, üçleksez keşedän dä bähetleräge dönyada yuk!

GAMÄLLÄR HİKMÄTE

Hikäyät

İzgelek kılgan keşelär bervakıtta da kanäğatlänä almıylar, şunlıktan alarnıñ eşenä bez daimi rähmätlär belderergä mäcbürbez. Ägär dä yahşılıkka yahşılık belän cavap kaytaruıbıznı ul izgelek iyäse azsınsa — gacäplänmägez. İzgelek kılgan keşedä kanäğatlek bula almıy!

— Monnan kotılu çarası barmı?— didelär şäkertlärem.

— Äye,— didem,— ike yul bar: berse — yahşılıknı kıl da onıt, «suga sal», ikençese ... Ägär dä yamanlık kılsañ, sin şul usallıgıñ belän şulkadär kanäğatlänäseñ, hätta böten eçeñne-tışıñnı kuanıç biläp alganday toyıla!

CÄNNÄTLEME, TÄMUGLIMI?

Hikäyät

Keşelärdän izgelek ezläp kilsäñ häm alar anı siña kürsätsälär, belep tor — gomereñ buyına anıñ bäyäsen tüläp beterä almayaçaksıñ. Üzeñ onıtsañ da, siña kürgän izgelegeñ hakında iseñä töşerep torır.

— Ä kayber keşelär izgelekne bäyäli belmilär, rähmät tä äytmi kalalar äle,— didelär ukuçılarım.

— Äye, sez — haklı!— didem min.— Böten keşelär dä Allahınıñ izge bändälärennän tügel şul. Kürsätkän izgelegeñne añlar öçen dä izgelegeñne kürgän keşeneñ yöräge saf bulu kiräk!

ŞİGIR ÇİŞMÄSE

Hikäyät

Şiğırlärneñ eçtälektä gadiläre dä, katlaulıları da bula. Ämma mäğnä tiränlegen ğadäti hislärneñ kuäte bilgeli. Ägär dä bu ğadätilek eçtälekkä äverelä ikän, ul vakıtta şiğır ülä.

Şuşı hakta añlatıp söylägänemdä minnän:

— Kaysı tör şiğır çın şiğır soñ?— dip soradılar.

— İkese dä çın şiğır!— dip cavap birdem.

— Ä ğadäti hislärneñ tiränlege närsädän soñ?— didelär.

— Şağıyrneñ yörägeneñ nikadär çista häm saf buluınnan, ziheneneñ kamillegennän!— dip cavap birdem.

Tıñlauçılar kanäğat kaldılar.

Min isä şunı añladım: adämneñ döreslege, ğamällärendäge ğadellege haman da küñele saflıgına barıp totaşa, şuña kürä dä yahşılar — haman da yahşı, yamannar — haman da yaman!

KİLEŞLE NÄSIYHÄT

Hikäyät

Üzeñne akıllı keşe itep toyuı ber häl, ämma kürsätä belügä kilgändä — açılasıñ da kuyasıñ, hätta berkem dä tügellegeñne añlap häyran kalasıñ.

Şulay bervakıt ber adämnän näsıyhät işettem dä häyran kaldım: «Üzenä dä akılı citmägän bu keşe nindi hakıykatlärne açtı bit!»— didem. Ä berazdan şuşı uk keşeneñ ineştän arkılı çıgarga dip taştan-taşka sikerüen, ämma tayıp kitep, suga kaplanuın kürdem. Annan ille adım da yırak tügel urında arkılı basma da bar ide yugıysä.

Äyttem:

— Näsıyhäte üzenä kileşle bulgan!

KOL TÜRÄLÄR DÄVERE

Hikäyät

Bervakıt mine, türä itäbez dip, cavaplı eşkä çakırdılar. İmeş, buy-sın da kileşle, belemem dä citärlek. Ämma:

— Minnän bulmıy,— dip baş tarttım.— Bändälärgä tügel, üzemä dä huca bula alganım yuk!

Allah bändäse ni diyä ala soñ?

Ämma alar:

— Häzer zamana üzgärde. Demokratiyä! Ul elek kenä halıknı kolga sanauçılar huca idelär, tiraniyä çorında! Ä häzer bezneñ hucalar sezneñ kebek bulırga, halıkka kol sıyfatında üzlären his itärgä tiyeşlär,— didelär.

Äye, niçä yıllar halıkka kol bulıp eşlärgä turı kilde.

TORMIŞ TÄCRİBÄSE

Hikäyät

Halıklarnıñ tormış täcribäläre folklorlarında, matur ädäbiyätlarında saklana. Halıknıñ küñelen añlıym-töşenim disäñ, menä şularnı öyränergä häm belergä kiräk tä inde.

— Çönki halıknıñ akılı-añı anıñ ruhında, ä ruhı isä ädäbiyätında çagıla,— didem.— Tormış täcribäse şul uk añ inde ul, akıl!

— Ä monda halıknıñ ruhınıñ ni katnaşı bar?— didelär miña.

— Härkem üz tabigate belän yäşi. Ruhnıñ, cannıñ tabigate — añ inde, akıl,— didem.— Ägär dä alar bulmasa, yäşäüneñ mäğnäse kalmas ide.

YuMARTLIK BİZMÄNE

Hikäyät

Yöräklärneñ katılıgın beterer, küñel kazanınıñ yuşkının çistartır öçen yumartlıknıñ böyek ähämiyäte hakında näsıyhätlär äytkänemdä:

— Altın öläşkän bay yumartrakmı, bakır songan yarlımı?— dip minnän soradılar.

Alarga İmam Şäfigıy vakıygasın söylädem. Ul monnan gıybarät ide:

«Elekke zamannarda meskennär faydasına häyer-sadaka cıyıp, alarga yärdäm itü eşen oyıştıru belän mäşgul ber adäm yäşägän. Şähäre — Kahirä ikän.

Berkönne aña, ber mesken kilep:

— Minem ulım tudı!— digän.

Alar şuşı bala faydasına häyer soraşırga çıkkannar. Ämma halık zur saranlık kürsätkän.

Bolar zarda ber ziratka kergännär. Oçraklı kaber yanına utırıp, tege yarlılarga yärdäm eşen oyıştıruçı, yağni häyer estäüçe adäm:

— Ya rähmätle Allah, üzeñ kürdeñ, tırıştım, ämma hiçkem sadaka birmäde,— dip zarlanıp äytkän dä, kesäsennän ber bakır akça çıgarıp, anı urtalay sındırıp, yartısın älege dä bayagı ir balası tugan meskengä birgän. Ämma äytkän:

— Bayıgaç, miña kaytarıp birerseñ!— digän.

Şulay ayırılışkannar.

Häyer estäüçe adäm tönge yokısında töş kürgän. Köndez kabere östendä utırıp zar kılganın işetkän gür iyäse, imeş, aña kilgän dä, bügen yortıma bar, balalarıma äyt, miç töbenä kümelgän çülmäkne kazıp alsınnar, altınnarın siña birsennär, digän.

Yarlılar faydasına häyer estäüçe mesken adäm, uyangaç, töşendäge häbär buyınça eş itkän. İşetkännäre hak bulıp çıkkan. Tege gür iyäseneñ dönyalıkta yäşägän yortına bargan, häzinäsen ezläp tapkan.

Çülmäktäge altınnarnı häyer estäüçe adäm tege ulı tugan meskengä kitergän. Bik kuanışkannar. Şunda ulı tugan mesken keşe, ber altınnı ikegä bülgän dä, yartısın häyer estäüçegä birgän, yartısın üzenä alıp kalgan. Çülmäktäge başka altınnarnı isä mohtaclar faydasına totarga kuşkan.

Bolarnıñ kaysısı yumartrak bulgan?»

— Bakırnı urtalay bülep, ber yartısın ulı tugan meskengä birgän yarlılar faydasına häyer estäüçe adäm yumartrak bulgan!— didelär tämam kuanıçtagı akıllı başlar.

— Ni öçen şulay uyladıgız? Raslagız!— didem.

— Çönki baylıktagı yartı öleş mohtaclıktagı yartı öleştän mäğnävi yakta kimräk bula,— didelär miña.— Hikmät sanda, külämdä, avırlıkta tügel bit, hikmät — mäğnädä! Ä yumartlık ul mäğnävi köçkä iyä!

Uyga bireldem: dönyalıktan kitkän gür iyäsenä häzinäse kiräk tügel, şuña ul yäşergän häzinäsen birde, ämma bu yumartlıkmı?

Ägär dä ul tege häyer estäüçe meskenneñ töşenä kerep serne äytmäsä, gür iyäseneñ balaları çülmäkne ezläp tapmasa häm aña birmäsä, ulı tugan meskengä ul anı iltmäsä, bu adäm üzenä ber altın akçanıñ yartısın sındırıp alıp, ikençe yartısın burıçı bularak kaytarıp birep, kalgan başka akçalarnı mohtaclarga bagışlıy alır ideme?

Bu mäsäläne hiçşiksez çişäsem kilde. Belä idem, moña qadär anı berkem dä häl itä almagan. Borıngıdan mädräsä mödärrisläre şäkertläreneñ başın şuşı mäsälä belän katırırga yarata torgan bulgannar.

— Mantıyk noktasınnan çıgıp karaganda — iñ yumart keşe,— didelär miña,— älbättä äle genä ulı tugan mesken adäm inde! Ul üzenä nasıyp itelgän altınnarnıñ da bersenä genä kızıkkan, hätta anı da, urtalay sındırıp, yartısın burıçı öçen tülägän. Härhäldä yartı altın akça yartı bakır akçadan kıymmätleräk!

— Bolarnıñ barısı da häm mäğnävi, häm mantıykıy yaktan yumartlar,— didem min, yumartlıklarınıñ berse ikençesenä bäyle ikänlekne añlatıp birep.

Alar, tıñlap betergäç, süzlärem belän kileştelär. Tik min şikkä kalırga ölgerdem: bu süzlärem belän artık yumartlık kürsättem tügelme?

DOŞMANNAR ARASINDA

Hikäyät

Ber tanışım oçradı. Süzen başladı, söyläp tä betersen inde dip tıñlap tora idem, yanıbızga ber miña bilgesez adäm kilep, tanışıma akça suzdı häm:

— Burıçlı bulasım kilmi! Küptän biräse idem, oçrata almıyça yördem!— dide.

Ämma tanışım annan akçasın almadı, säbäben añlatıp birep:

— Sezneñ miña bernindi burıçıgız yuk bit. Yalgışasız. İnde ul zamannardan birle niçä tapkır akça alışındı,— dide.

Tege keşe äüväle aptırabrak kaldı, annarı gam eçendä kitep bardı.

Şunda min:

— Sezneñ bügennän tagın ber doşmanıgız arttı,— didem tanışıma.

— Niçek inde?— dide ul.— Min aña yahşılık eşlädem, ä ul aşka taş belän kire kaytarırmı?

— Burıçı bar keşelär, burıçları öçen oyalıp, küzgä kürenmäskä tırışıp yörilär.

— Äye, anısın beläm. Döres äytäsez, näq şulay eşlilär. Ämma bolay bulmasın öçen burıçın inkar ittem häm hätta häter däftäremnän sızıp taşladım bit!

— Ä ul aña bik tä kimsende. Ä kimsengän keşelär üçle bulalar. Ägär dä anı şuşı qadär dä niçä yıllar sabır itüe öçen maktagan bulsagız, küñelen aulap, üzegezne ciñüçe itär idegez,— didem.

İREKLE ADÄM

Hikäyät

Borıngı hakimnärdän İmam Gazäli äytkän: «Keşe üzen şulkadär nık yarata häm monı yäşerä almıy, hätta başka keşegä ğaşıyq bulsa da — anı üze öçen yarata!»— digän.

Bu süzlären yahşı häterli idem. Şunlıktan ğaşıyqlarnıñ süzlärenä ışanmaska, tırnaklarına kapmaska tırışıp yäşädem. Monıñ öçen salkın akıl, taş yöräk iyäse bulu kiräk ide. Ämma yörägemne taşka äverelderü cayı bulmadı. Citmäsä härkönne diyärlek ber ğaşıyqka oçrap, ädäp vä oyatım mähäbbät uçagında köyep betärgä mömkin idelär. Yäş keşeneñ häle şulay möşkel bula bit inde ul.

Nişlärgä belmiçä aptıraganımda akılsız telem yärdämgä kilde. Kem oçrasa da häm, ägär minem belän kızıksınuın beldersä, min aña mähäbbät hakında äkiyätlär söyläp, üzemne tavıkka tölkeneñ ğaşıyq bulganıday kürsätä başladım. Ozaklamıy minnän dä azat, minnän dä irekle keşene dönya yözennän ezläp tä tabarga mömkin tügel ide.

«Menä şulay,— didem tämam kuanıp,— sezneñ beregezneñ dä milke tügelmen!»

Äle dä yarıy keşelär yahşı bulıp çıktılar, mähäbbätemneñ dälilen taläp itmädelär.

BERDÄMLEK HAKI

Hikäyät

Ätkäy täräzä yasıy torgan ide. Anıñ agaç eşendä ostalıgı mäşhür bulıp, eş kütärep kilüçelär bezdän özelmäde.

Bervakıt kürşelärebezdän berse kergän. Täräzä yasap birüen sorıy, ämma ätkäy bu arada gına mömkin tügellegen äytä. Kürşebez, açulanıp, rizasız çıgıp kitä.

Ätkäydän sorıym:

— Nigä baş tarttıñ?— dim.— Kürşe hakı — Alla hakı bit, berençe bulıp aña bulışırga kiräk ide!

Ätkäy dä süzläremnän aptıraşta kala, annarı gına:

— Keşelärgä väğdä itelgän eşlärem bar ide, väğdä — iman bit!— dip äytep kuya.

Ätkäydän sorıym:

— Allah hakınnan bändäneñ imanı östen bula alamı?— dim.

Ul üze täräzä kısaları yasıy, üze uylana, annarı cavap birä:

— Bolar bähäs kılına torgan äyberlär tügel şul!— di.

Miña bu cavabı oşamıy. Anda nindider äytep betermägänlek, yarım-yortılık dimme şunda, citeşsezlek bar.

— Allah öçen älbättä üz hakı, bändä öçen üz imanı qaderle,— dip äytep kuya tagın ätkäy.

Min, uylarga birelep, ser dönyasına çumam. Dönya ber dä gadi genä tügel ikän şul!

BÜLÄK SERE

Hikäyät

Päygambärebez, aña Allahınıñ rähmäte yausın:

— Hoday täğalä, miña yaman keşe büläk birmäsen, yuksa anı küñelemä yakın itärmen!— dip äytä torgan bulgan.

Bez, keşelär, büläklär alırga yaratabız. Ägär dä kemder sezgä büläk kiterä ikän, dimäk anıñ uyı — küñelegezgä kerergä teläü.

Bervakıt miña yırak ber şähärdän yat ber keşeneñ bülägen kiterdelär. Kurka kaldım. Alasım kilmäde. Hatı da bar ikän. Ukıdım. Yazgan kitaplarım öçen häm zamanında birgän kiñäşem arkasında rähmät yözennän ikän bu istälekle büläkläre. Ber tapkırmı küreşkänbez şunda.

Bik ozak uylarda canımnı aptıratkaç kına üzemne künderergä turı kilde. Hörmät yözem bulsın, didem. Ämma küñel sizengän ikän. Ul isä mañgay küzennän yahşırak häm açıgrak kürä şul.

Ber yıldan soñ büläkneñ iyäse dä kilep çıktı. Ul:

— Päygambärebez, aña Allahınıñ rähmäte yausın, öç äyberne söygän,— dide.— İsle may isen, hatınnarnı häm izge dogalarnı!

Äye, ul şulay öç äyberne küñelenä yakın dip sanagan, şuşı öç äybergä soklangan. Monı belä idem. Ämma cavabımda:

— Huşbuylarnıñ da, hatın-kızlarnıñ da, dogalarnıñ da barısı da küñelemä huş kilep betmi şul, min päygambär tügel!— didem.

MÄHÄBBÄT SINAVI

Hikäyät

Dönya yöze şıksızlanıp kaldı. Anda mähäbbät tä, hakıykat tä yuk ikän, imeş. Alarnıñ barısı da barı tik mänfäğatne, üz faydañnı kuunı yäşerü öçen uylap çıgarılgan. Keşelär çönki barı tik üzlären genä yaratalar, närsä eşläsälär, äytsälär, uylasalar da — barı tik üzlären genä küz aldında totalar.

Düsem avılında şulay ber yäş yeget ülep-betep ber kızga ğaşıyq bulgan. Bu hakta dönya yözenä häbäre dä taralgan. Ämma kız bik tä gorur ikän, bu hakta işetergä dä telämägän. Ä annarı başına uy töşkän, sınap karıym äle bu yegetne, hisläre çınnan da safmı, digän. Tik niçek uyın tormışka aşırırga, ğaşıyq canga nindi avır eş kuşarga belmiçä aptıragan. Ber sandık ence-märcän sorasa, yäki taunı işärgä kuşsa, yäisä kışnı cäy belän alıştırırga ämer itsä dä bula bit inde, bolarnıñ bersen dä gadi adäm balası moğcizasız başkarıp çıga almıy.

Kız bu hakta änise belän kiñäşergä bulgan. Yeget hakında söyläp birgäç, niçek sınap kararga mömkinlegen soragan. Änise şunda aña äytkän:

— Ä üzeñ yaratasıñmı soñ ul yegetne?— digän.

Kız şunda uk cavabın birgän:

— Yuk, yaratmıym şul!

— Ul vakıtta,— digän kızga änise,— anıñ mähäbbäte saflıgın sınarga sineñ hakıñ yuk! Bu ğamäleñ zur gönah bulır ide!

STUDENTLAR DA KEŞE

Hikäyät

«Belem dä, ukıtuçı da — söyekle, ämma belemne belem bulganı öçen, ukıtuçını isä şul belemneñ çıganagı bulganına kürä yaratalar»,— digän böyek akıl iyäse İmam Gazäli.

Bervakıt millätebezneñ söyekle häm bähetle äfändeläre belän söyläşep toram. Min — mögallim keşe, alar — şağıyr häm yazuçılar.

Aradan berse:

— Sezneñ anda lektsiyägez sayın yegerme bişär ence börtekläre kebek güzäldän dä güzäl çibär kızlar! Şul ille soklangıç küzneñ yavın alıp lektsiyä söyläp yörüläre rähätter ul!— dip, bik tä rähät yılmaep, gacäyep däräcädä üz itep sorap kuydı.

Ä min, tile, tämam dulkınlanıp, bu hakta uylaganım da bulmavı başıma kerep, şunda uk:

— Yuk,— didem,— utızar, kayvakıtta yözär studentka da minem lektsiyäläremdä utıra. Ämma alarga bit min üzem tügel, gıylemem kiräk!

Duslarım rähätlänep köldelär. Annarı:

— Sin äle yalgançı gına tügel, maktançık ta ikänseñ!— didelär.

Min şunda gına, barmak belän törtep kürsätkännärennän soñ, üzemneñ itağatsez däräcädä maktanıp alganımnı añlap ölgerdem. Yözem kızardı.

Alar:

— Yarar, borçılma, dustım, kızlar turında söyläşkändä hämmäbezneñ dä yöze kızara. Sin dä alarga ukıtuçıları bularak tügel, vakıt-vakıt keşe bularak kara!— didelär.

SABAK

Hikäyät

Birgän keşeneñ yözenä, büläkneñ «teşenä» karamıylar, dilär. «İzgelek iyäseneñ üzen tügel, igelegen yaratabız!»— digän bit äle İmam Gazäli.

Allahı täğalä dä igelek iyäse, bez dä aña karata şundıy häldäbezme? Ul bezne tügel, aña gıybadätebezne genä söyäme? Mondıy mähäbbät çın bula almıy tügelme soñ?

Şularnı uylap başımnı katırıp, yörägemne taşka äverelderep yörgän könnäremneñ bersendä min monı böyek ğadelsezlek dip bäyälädem. Ruhıma bik tä küñelsez ide. Niçämä keşegä kılgan izgelek häm igelekläremne isemä töşerdem, alarnıñ näticäsendä aşka taş kına algalaularımnı häteremdä yañarttım da:

— Bu dönya yöze märhämät urını tügel, usallık cire,— dip, küzlärem dımlanıp, çak yılap cibärmädem.

Beraz tınıçlangaç, tönlä belän kürgän töşem isemä kilde. İmeş, minem kulımda kap-kara yomşak yonlı keçkenä cänlek ide. Ul divar buylap yögerep kitte dä ürmäküçkä äverelde. Aşıgıp-aşıgıp yätmä ürä başladı. Ämma ul ürgän ceplär ällä kayçangı başka iske ceplär belän uralıp-çornalıp bara idelär. Ul da tügel, yanımda bik çibär ber hanım ikän, ämma aña irlär bäylänep aptıratalar, di. Şunlıktan borının ozın häm yämsez itep bozdırırga mäcbür bulgan. İmeş, menä häzer berkem dä anı üçeklämäs inde!

Şuşı gıybrätle töş isemä töşte dä — ah ittem. Allahı täğalä minem nindi hatalı uylarga töşäsemne aldan uk belep, sabagın birep kuyganın añlaudan ide bu.

MÄĞNÄGÄ İREŞÜ

Hikäyät

«Çın yaratu ul üzennän-üze, närsägä bulsa da karap tügel, üz-üzennän kanäğatlek tabıp yaratu»,— digän İmam Gazäli. Mondıy yaratuda mantıyk ta, säbäp tä yuk, anda barı tik rähätlek kenä bar. Ämma bu rähätlek küñelneñ soklanuınnan gıybarät!

Nartsiss turındagı rivayätne isemä töşerep, çın mähäbbät anıkı kebek, menä şundıy buladır inde digän fikergä kildem. Keşelär çın yaratu belän üz-üzlären genä söyälär dip uylaudan da küñelseze yuk ide anısı.

Min sandugaç tavışın tıñlarga yaratam, ämma sandugaçnıñ üzennän başka anıñ cırı bula almıy. Dimäk, min sandugaçnıñ üzen dä yaratam, tavışın gına tügel, didem. Miña bik küñelle bulıp kitte.

Gomerlär bara tora, uylar — onıtıla. Ämma sandugaçnı berär tapkır kürermenme ikän dip şulay uk üzemä, täqdiremä sorau da birep kuygan idem.

Sabır keşegä nasıybı citä ikän ul. Bakçada utırganımda sandugaçnıñ özderep sayravınnan huşlandım. Başımnı kütärep karasam, baş oçıma taba cäyelgän almagaçka kunıp, dönyanı cırga kümgän näfis, ämma çıpçıktay şökätsez ber koşnı kürdem. Sayravınnan anıñ sandugaç ikänlegen añladım. Alarnıñ şundıy ikänleklären işetkänem bar ide inde. Şunlıktan isem kitmäde. Süzläre hak ikän dip kenä uylap kuydım. Ämma mäğnägä yulıgu hise böten dönyamnı biläp aldı.

Sandugaç matur tügelmeni?

SARMAN TURINDA CIR

Hikäyät

«Güzällekne tanıp-belüdän dä rähäträk ğamäl yuk!»— digän İmam Gazäli. Dimäk, güzällekneñ säbäben açıklarga omtılu keşedä tabigıy teläktän gıybarät ikän ul.

Güzällekkä ğaşıyq bulsak, bezdä soklanu hise barlıkka kilä, ul isä küñel rähätlegen tudıra häm kanäğatlek däryasında ruhıbız köymäse yözä başlıy. Bu häl mäñge bulırdır sıman. Ämma ul närsä öçen şuşı qadär güzäl ikän soñ digän sorau bezdä tusa, anı tanıp belügä-taba berençe adımnı yasıybız. Tanıp-belü yulınıñ başı härvakıt «bu närsä çınlıkta närsä ikän?» digän soraudan başlana häm bezne cavabın ezläp tabuga alıp kerep kitä. Ul ezlänü yulınıñ ozınmı-kıskamı buluı üzebezdän tora, bilgele. Döres, başka faktorlar da bar, ämma aları ikençel yäki öçençel rolne genä başkaralar.

Min Sarman yagında tuıp üstem. «Sarman cırı» turında nindi genä soklanu süzlären işetmädem häm ukımadım yugıysä. Ämma häyran itüdän uzmagan idem — ul cırlarnıñ närsäse bar inde! Änä Maykl Dcekson niçek şäp cırlıy içmasa!

Ämma tormış diñgeze çaykaldı da çitkä tibrätep alıp kitte üzemne. Häzer beläm: «Sarman cırı»day güzäl cırnı keşelek älegäçä icat itmägän. Andıy cır başka yuk!

— Şulaymıni?— didelär miña.— Asılıña kayttıñmıni?

Äye, şulay şul!

ÄMMA KÜÑELDÄ ŞİK İDE

Hikäyät

Mähäbbät soklanu bilävendä tua, soklanu yortında yäşi, soklanu dalasında ülä. Ä çın mähäbbätne ülmi dilär, yugıysä.

Bu hakta işetkäç, tämam aptıraşta kaldım. Häyer, min añlamagan äyberlär dönyada bik küp oçradılar. Menä şularnıñ tagın da berse:

Bervakıt namaz öçen dip ber avılnıñ mäçetenä tuktaldım. Yul keşese idem. Küräm, kartlar da kilep mataşalar. Mäçet yanında koyaştan yangan, yañgırlardan yuılgan, yazmış tarafınnan izelgän, cillärdän tetelgän, küñele belän kiselgän ber adämneñ mohtaclıkta basıp toruın kürdem. Aña babaylar sälam dä birmädelär, anı zurlap namazga da çakırmadılar. Mögayın bu adäm alarnıñ teñkälären üze dä az tetmägänder digän uyga kilergä ölgerdem.

Ul da tügel, şulvakıt zatlı maşinada ber bay yeget kilep tuktadı. Muyınına häm kulına altın çılbırlar tagılgan ide. Yegettän zatlı huşbuy isläre kilep tora. Yözendä — koyaş yaktılıgı, irennärendä — yumart bähet yılmayuı. Millätebezneñ mondıy yegetlärenä kemnär soklanmaslar da ah itmäslär!

Mäçet babaylarına bötenläy dä yaña därt kerde. Yeget belän olılap isänläşä başladılar. Mulla agay isä anıñ karşına güyäki kalaç kebek tägäräplär kilep citte, hätta iñennän alıp koçtı, bit oçlarınnan üpte.

Uyladım: «Bu keşe şuşı mäçetne saldıruçı buldıklı yeget inde! Şuşındıy yegetlär il teräge tügelme soñ?»

Häyer, bu vakıygadan soñ küp sular agarga ölgermäde, häterem yañarıp, şuşı bulgan hälne isemä aldım häm üz aldıma äytep kuydım: «Küñelebez törleçä butala şul, ä altın täesirennän bigräk tä!— didem.— Ä bez Şaytannı ğayeplägän bulabız!»

DÜSMÄMBÄT CIRAUNIÑ TOTKINLIGI

Hikäyät

Keşene, üzeñne yaratsın disägez, maktagız, zurlagız häm östen kuyıgız. Ägär dä bu mähäbbätne yöräklärdä tagın da nıgıtasıgız kilsä, ul keşene buy citmäslek biyeklekkä kütäregez. Bu isä hämmäbezdä sagış uyatır häm yöräklärne güzällek belän tutırır. Güzäl gam, yağni güzäl kaygı digännäre menä şuşı bula da inde ul.

Küräsezme, monda nikadär mäker, häylä! Şunıñ öçen dä isän keşene başkalar aldında maktau — yalagaylık, citmäsä äle başkalarda ul zatka karata könçelek tudıru yulı da. Ämma keşelärne layıklı maktasak häm monı çama belep başkarsak — igelekle kalırbız.

Tarihta Düsmämbät cırau yäşägänlege turında häbärlär barlıgı ildä yahşı mäğlüm. Ul keşe şundıy da üzsüzle bulgan, dilär.

Şiğır-cır, törle vakıygalarnı maturlap söyläve hakında nugay mirzası Yosıf hanga häbär barıp citkän. Ämma Düsmämbätneñ baylarnı yaratmavın da iskärtkännär.

Han anı sarayına çakırtkan. Ni hikmät, Düsmämbät bu çakırunı söyenep kabul itkän, citmäsä Yosıf hannı maktap cır da çıgargan. Divan zalında anı tıñlagannar. Han ber süz dä äytmägäç, Düsmämbät cırau, torıp, aptıraşta çıgıp bara ikän. Şunda Yosıf han aña:

— İnde häzer, Düsmämbät, sine halık kire kabul itmäs, sarayda yäşäp kal inde!— digän.

Şağıyr monı işetkän dä, güyäki şunda ayakları bäylänep, yañadan urınına kaytıp, tezenä utırgan.

UÑIŞSIZLIK BÄLASE

Hikäyät

Açu kilüne könçelekneñ tamırı ul digän İmam Gazäli. Barlık bälalär dä ğadäti açu kilüdän başlana. Adım sayın açuı kilep, keşelärne açulanıp yörüçe keşelär asılda bik tä könçelekle bulalar häm alardan kayçan da maktau häm kotlau süzläre işetü mömkin tügel. Keşelärne tanıy belüçelär monı şulay dip äytälär.

Hämmä keşene açulanıp yörüçe ber adämne belä idem, şul äfände bälagä targaç, aña yärdäm dä itkän idem äle. Ä bervakıt anıñ minem hakında naçarga alıp söylägänen işetkäç, tämam häyran kaldım häm:

— Bökrene kaber genä tözätä ikän!— didem.

Anıñ üzenä yasagan yahşılıkka ni öçen naçarlık belän cavap kaytaruınıñ säbäben beläsem kilep, küñelemne ozak vakıtlar tarkaulı borçuda yörttem. Mondıy keşelär belän oçraşmaska, küreşmäskä, andıylarga yärdäm kulımnı suzmaska digän näticägä dä kildem.

Soñgı vakıtlarda käyefsez hälemdä yörüemne işetkän dä, kiñäştä-fikerdä batır ber dustım şaltırattı. Min säbäpne aña añlatıp birdem. Ul rähätlänep kölde-kölde dä:

— Ber kiñäş birim äle!— dide.— Ägär dä halıkta yahşılık häm östenlek belän tanılasıñ kilsä, menä şuşındıy yaman keşelärneñ telenä kerergä kiräk, häzer däräcäñ üsep kitä. Änä yazuçılarda şundıy ğadät bar: kemder anı tänkıytläp yaza ikän, häzer ukuçıları artıp kitä, äsärlären ukıy başlıylar, yazmışı, tormışı, yäşäeşe belän kızıksınu arta başlıy.

KÖYMÄ BATKANDA

Hikäyät

Altı törle keşeneñ tämugka Kıyamät könenä qadär ük kerteläsen äytkän Päygambärebez, aña rähmätlär yausın! Alar kemnär: «Halkın kısuçı hökemdar, kan tuganlıgına tugırı garäp, borının çöygän şäyeh, yalgançı säüdägär, vayımsız nadan häm könçe ğalim».

Köymägä su ütä başlasa, annan berençe bulıp küselär kaça, dilär. Bulır da.

Şulay bervakıt ildä globalläşü iseme astında säyer ber säyäsät cäyelderelgäç, yugarı uku yortları berläşterelä başlagaç, ukıtuçı-professorlarnıñ töp sostavında is kitmäü häm häyran itmäü kıyafäte barlıkka kilde. Üzläreneñ zur ğalim bulularına, belem nigezlären aça alularına bäyle däräcä-kemlekläre dä bar ikänlekkä ışanıp, bähetlären alar yazmış kulına tapşırdılar. Monı bez namuslı bulu dip atadık. Ägär dä härkem üze öçen genä kaygırtıp yögerä başlasa, şähärebez ut, su häm kan eçendä kalaçak ide älbättä.

Ämma dönya bit ul, aralarında şundıy ğalim-golamälär dä tabılgannar, alar bata bargan, yağni kıskartılırga tiyeşle sanalgan yugarı uku yortınnan isän kaldırılaçak vuzga sukmaların salırga ölgerep, andagı citäkçelek karşında üz kemleklären uçlarına kütärep, başkalarnı karaga buyap, kırıkmasa-kırık törle häylä yärdämendä hätta känäfilären dä yahşı urınnarga küçerep ölgergännär.

Bu hällär ahırda gına mäğlüm bulıp, moña qadär üzlären akıllı dip uylauçılar kiresençä ahmakta kalgan ikänleklären töşengännär.

Köymälär bata ikän ul, ä küselär — isän kalalar. Şunıñ öçen, ägär dä küselär kaça başlaganın kürsägez, imin kalırga da aşıkmagız. Keşe ikänsez, sezdä namus häm gorurlık ta bar, bulırga tiyeş bit äle ul! Hävef vakıtında bädbähetlär genä häylägä tayanalar. İsän kalu äle berni dä tügel!

Şuşı süzläremne işetkän ber äfände:

— İ sugan sufiı!— dide, minnän kölep.

— Äye,— didem.— Nişlämäk kiräk, başka çara bulmagaç!

BÖYEK ÄDİPLÄR ARASINDA

Hikäyät

Böyek ädäbi äsärneñ eçtälege şunnan gıybarät: keşe anı ukıganda üzeneñ barlıgın, kaydalıgın onıtsın, hisläre yugarı däräcägä citkerelsen! Ägär dä kitapnı ukıganda cömlälärne häm vakıygalarnı uku belän genä ukuçı şögıllänsä, kitapnıñ eçendä küñele yäşämäsä, monı uku dip äytep bulamı? Yuk, älbättä!

Moña ireşü öçen bertörle ädiplär hisne berençel itep, ni-närsä hakında yazunıñ ähämiyäte yuk dip beldergännär, ikençe törleläre isä, cömlälär vä vakıygalar matur itep tezelsennär, digännär. Öçençeläre ğadellek tantanasın alga çıgarırga omtılgannar.

Eşkä utırganda törle maksatlar kuyıp, zihennärenä häm hezmätlärenä ömetlär baglap icat itüçe yözlärçä ädiplär bar. Ämma ukuçılar alarnıñ aralarınnan bersen, ikesen, küp bulsa — öçesen-dürtesen genä saylap alalar da, şularnı gına ukıylar. Bez inde «O vkusah ne sporyat» dip kenä äytäbez häm bäyälibez citmäsä.

— Här çornıñ ni öçen üz ädibe bar? Yugıysä ul yäşägän däverdä bütän yazuçılar da bulgan, icat itkän bit! Alar da matur, rähät, küñelle itep yazgannar!— didelär miña.

— Çönki här çornıñ üz yöze, üz eçtälege, üz mäğnäläre bar, kaysı ädip şularnı döres, tugırı häm açık itep tasvirlıy, şul tarihta kala,— didem.

Ämma bu süzlär üzemneñ haklı ikänlegemä ışanu belän genä äytelgän idelär. Ä miña:

— Üzegezneñ äsärläregez hakında äytäsezme?— didelär.

Oyalıp kuydım.

TANIP-BELÜ SERE

Hikäyät

Belemne bez tanıp-belüdä mantıyk yärdämendä tababız, ägär dä başkalarnıñ süzlären tıñlap utırudan näticä çıgara belsäk, monısı inde ışanu dip atala. Häyer, monı İmam Gazäli inde HI ğasırda uk äytep, keşelekkä töşenderep birgän.

Ä menä ışanu digännäre närsä soñ? Monı härkem üze genä belä!

Keşelärne ägär dä üzeñneñ haklı buluıña ışandırasıñ kilsä, alarga başkalarnıñ fikerlären misal itep kiterergä mäcbürseñ. Menä kayçan başka keşelärneñ fikerlären sanga sugunıñ ähämiyäte añlaşıla başlıy!

Ägär dä hakıykatne açıklarga teliseñ ikän, ul vakıtta mantıyk yärdämendä tanıp-belü eşenä kereşäseñ bilgele. Olı-keçe fänni açışlar şulay gına yasala alalar.

Eleklärdä mine ber talant iyäse soklandıra torgan ide. Aña hörmätem dä zur buldı. Ämma bervakıt, anıñ belän bergä eşli başlagaç, ul äfände üzeneñ intrigaları, häyläläre-mäkerläre häm mäğnäsezlekläre belän häyran itä başladı. Ä aña hämmä keşe dä: «O ulmı!»— dip soklana idelär barıber.

Ber dustım isä:

— Ul bit ak yözle şaytan, kara färeştä!— dide.

Bu hakıykıy süze akılımnı häyran itte.

Menä bit hikmät närsädä ikän, ä min belmi genä yörgänmen!

ŞAĞIYR HÄM GALİM

Hikäyät

Ädäbiyät tarihı, ädäbi icat häm anıñ üzençälekläre turında mäqalälär yazarga yaratkan ber şağıyr ikençe ber ğalimgä äytä ikän:

— Sez dä ğalim, min dä, sez dä şağıyr, min dä!— dip.

— Äye,— digän aña tege ğalim,— ämma bezneñ ayırmalık ta bar şul: sez küñelegezgä kilgän häm äsärlärne ukıganda tugan hisläregezne bäyän itep yazasız, ä miña äsärlärne analizlarga, hakıykatne mantıyk yärdämendä açıklarga turı kilä.

— Ämma mindä haklık kübräk,— digän şağıyr.

— Süz dä yuk,—dip yılmaygan ğalim,— şulay bulıp toyılgan belän näq şulay bulu arasındagı ayırmanıñ barlıgı da küplär öçen ser hälendä kala.

— Ämma min tormışnı yörägem belän açık kürep, döres itep tasvirlıym,— digän şağıyr, kızıp kitep,— ä ğalimnär — min yazgannardan ilham alıp, şul yul belän kilep, hakıykatne açalar!

— Kileşäm,— digän aña tagın da ul ğalim, bähäs itmiçä, fiker kaynarlıgın sabırlıkka kire kaytarıp,— küzlärebez kürgänne, kolaklarıbız işetkänne küñellärebez açık añlasın öçen sez kiräk älbättä! Döres! Bähäsläşü urınsız sıman...

— Menä-menä, şağıyrlärneñ böyeklegen dä tanıysız ikän bit!

Galim tınıç kına bu yulı da küñel rähätlege belän yılmaygan häm:

— Min äle üzemneñ hatalı fikerdä buluımnı da yahşı tanırlık häldämen!— digän.

GALİMLEK TİRÄNLEGE

Hikäyät

Galimlekneñ tiränlege gıylemnärne küp itep cıyuda häm şul gıylemnärneñ sandıgı sanaluda tügel, bälki halıkka faydalı häm kiräkle belemnär iyäse buluda. Ämma beräülär hakıykatne açıklau aşa gıylemnär tudıralar, ikençelär ul fännärne halıkka faydalı itep äverelderälär. Berençeläre yuk ikän, ikençeläre dä bula almıy.

Häyer monı gına belmägän häm tanımagan keşe yuktır ul.

Ä menä min ber zatlı äfändene belä idem. Ul härvakıt turı süzle, açık akıllı, küñel küze yaktı kürüçe keşelärdän sanaldı. Äytälär bit, bäheteñne sıyır sözsä, dilär, yaranı bäyläp kuygandagıça itep kenä tözätep bulmıy.

Bu äfändegä dä tormışta yul birmädelär, könçelekle doşmannarı da kübäyde. Min annan:

— Nigä şul öçle-tugızlılarga irek kuyasız, alarnı beraz tänkıyt itmisez?— didem.

Ul yılmaydı gına. Güyäki şunda: «Akıl öyrätkänçe, üzegez ürnäk kürsätsägez ide!»— diyä kebek ide. Ämma yuk ikän. Ul miña bolay dide:

— Bez barıbız da Allahı täğalä bändäläre. Härkaysıbızga ul üz öleşen, rizıgın birgän. Ägär dä başkalarnıñ hataların açıp añlatıp yörsäm, alar oyatlı bulırlar, avızların rizıklarınnan özärmen dip kurkam!

Bu süzläre mine häyran ittelär.

SUKIRLIK GALÄMÄTLÄRE

Hikäyät

Ädäbi äsärneñ eçtälegen bez küp oçrakta üzebezgä kiräkçä añlıybız. Bügen ukıganda andagı ber törle fikerlärgä iğtibar itsäk, irtägä, mäsälän, kabat ukısak, yañaça, başka mäsälälärneñ dä şaktıy kalku buluın açıklap, bötenläy başkaça kabul itäbez kebek. Äye, bez küp oçrakta Äbul-Mäcit Sänainıñ «Sukırlar häm fil» mäsnäviyendäge kebek, äsärneñ kaysı cirenä küñel kulıbız tiyep kitsä, şul urınga bäyle fiker yörtäbez. Şulay itep filebez, näq Sänaidagıça, äle keläm, äle torba, äle bagana bulıp küzallana. Dimäk bez kemnär inde? Äye, sukırlar! Küzallau üze genä berniçek tä hakıykatne turı tanuga kitermi, ul hätta hatalandıruga gına sälätle. Hakıykatne tanıy belmävebez arkasında bez barı tik sataşulı fiker bişegendä genä kala biräbez...

Şuşı räveşle ozın häm ozak söyläşü dävam itep, mäclestäge kayber tıñlauçılarnıñ itağat belän akrınlap yokıga kitä baruların kürep, citmäsä süzlärdä hatalanu barlıgın toyıp, aptıraşta uk kaldım. Fiker kaynarlıgın totkan keşelärne bülderüe niçekter kıyınrak ide.

Forsat kilgäç äyttem:

— Yuk, cämäğat, küzallau bulgan cirdä tanıp-belü, hakıykatkä ireşü bar, ägär dä küñel küzebez açık kürsä, aknı kara belän butamasa bilgele...— didem.

Bu süzlärem halıknı tämam yokıga birelderde. Üzemneñ dä avız açılgalap, buınnarnı taratır öçen kiyerelgäläp kuydım häm:

— Ällä nigä köne avır, söyäklärne cebetä,— diyäräk äytep tä saldım.

Mäcles rähätlänep ber gırıldap cavap birde.

TÄRÄZÄ TÖBENDÄ GÖL

Hikäyät

Küñeleñ yahşı häm yahşılıklı bulsa, sine berkayçan da yämsez keşe dip äytmäslär. Ämma yözeñ çibär bulsa da, küñeleñ yamanlık belän tulı ikän, sine hiç tä göl belän çagıştırmaslar...

Şul turıda fiker yörtep äytkän idem, minnän:

— Ä gölneñ canı barmıni?— dip soradılar.

Keşelärne kıyın häldä kaldırırga tırışu nadanlık bilgese tügel, anısı.

— Gölneñ tını — anıñ huş isle buluı!— dip cavap birdem, borıngı törki babalarıbızda «tın» süzeneñ häzerge bezneñ «can»süzenä adekvat-turı kilüen küzdä totıp.— Hakıykattä çäçäklärneñ bernindi maturlıgı yuk, ägär dä isläre belän huşlarıbıznı almasalar!

Äyttem äytüen, ämma telemne teşlärgä mäcbür idem. Çäçäklärneñ tösläre dä, formaları da moğcizaday bulgannarı yukmıni? Alarnıñ balkışı da, surätläre dä, isläre dä bezne häyran itmilärmeni?

Min kitaphanäbezneñ uku zalında idem. Uylarım tıgızlanudan tämam arıp, alarnı güyäki taratıp cibärergä telägändäy, kiñ häm olı täräzä yanına kilep, çiksez irken kükkä töbäldem. Şunda mizgel eçendä böten närsäne onıttım da kuydım. Küzemä dönya yözeneñ tösläre açık kürenä başladılar. Täräzä töbendä bik matur çäçäkle göl üsep utıra ide. İsemen belmim. Ämma anıñ çäçäkläre köymädä yözep bargan çibär kıznı häterlätä idelär. Sabırsızlanıp alarnı isnädem. Ä tınnarı yuk ide.

SÜZEM YuK

Hikäyät

Härkem üzençä kürä, üzençä añlıy, üzençä işetä, üzençä söyli. İmeş, kılıy küzlelär berne ike itep kürä. Ber şundıy keşedän soragannar, döresme bu süz dip. Ul äytkän: «Sez närsä, min dä bit sezneñ kebek ük küktä ike aynı küräm, dürtne tügel!»— digän.

Bu kıyssanı HII yöz başı sälcük akıl iyäse Äbul-Mäcit Sänaidan ukıgan idem. «Şulay şul!»— dip söyenep kuydım.

Hikmät şunda, berara vakıt miña ber mäğnäsez hucanıñ kul astında täqdirem kuşuı buyınça eşlärgä turı kilde. Häyer, eşläü dip inde, minem burıç — cıyılışlarga vakıtında kilü, fiker alışkanda katnaşu häm kiñäşlär birüdän genä gıybarät ide. Akçasız eş. Bu ictimagıy tärtiptä eşläp kilüçe oyışma üzenä üze eş uylap çıgara häm şularnı başkargan bulıp yäşi ide, biçarakayım.

Min anda ozak cäfalanmadım. Kittem. Ä bernikadär vakıtlar ütkäç, şuşı uk hucabız inde, başka eş urınımda başlık bulıp kilde. Ul keşegä karata bernindi üpkäm dä, tiskäre karaşım da yuk ide. Ämma ul berençe könennän mine kaga, kısrıklıy häm cäfalıy, hätta cäzalıy uk başladı. Bu hälgä bik aptırıy torgan idem. Miña iskedän yahşı tanışım oçrap, hälne añlatıp birep: «Sineñ turıda ul «elekke urınımda tınıçlap eşlärgä birmäde, kanıma gel toz salıp kına utıra ide» dip niçä tapkır äytkäne bar ide!»— dide.

Min aptırap kaldım. «Aña ul vakıtlarda mömkin qadär yahşılıklı häm igelekle kiñäşlär biräm dip uylıy idem üzemne» diyäräk häterem tagın da bozılıp aldı. «Menä bit niçek!»

Tormışka, dönya yözenä, keşelärgä häyran itüdän arı başka törle ğamälem kalmadı bugay häzer.

AVIL MÄKTÄBE SERLÄRE

Hikäyät

Häterlim... Ul vakıtlarda sin dürt yäşläreñdä ideñ, dilär. İsemdä, mäktäp yanına kilgän idem. Ber törkem malaylar tup tibälär. Ul da tügel, kaysı-kaya kaçıp ta bettelär. Üzem genä torıp kaldım.

Mäktäp direktorı Zinnurov abıy kilä ikän.

— Nişläp torasıñ?— dide.

İsänläştem. Käyefe kuş buldı.

— Ällä mäktäpkä kildeñ?— dide.

— Kilgän idem dä, kertmilär şul,— didem.

— Äydä, kertäm. Kem kuştı disälär, direktornıñ röhsäte belän diyärseñ!

Kileştem.

Älegä mäktäp tärtiplären belmi idem. Ber klasska barıp kerdem. Ukuçılar misal çişep utıralar, «A»ga «V»nı kuşkaç niçek bula dip. Apamnan däres häzerlägänendä işetkänem bir ide: «a»ga «v»nı kuşsañ, «a» kuşılgan «v» bula dip. Äyttem dä birdem. Ukıtuçı abıy kuıp çıgardı.

Annarı başka klasska kerdem. Anda ukıp utıra idelär. Ber ukuçı:

— «A»- «v»- «a»...— dip kabatlıy.

Avazlarnı bergä cıydırırga telilär, kuşıp cibärä almıy.

Äyttem dä birdem:

— «Ava».

Mine bu därestän ukıtuçı apa da kuıp çıgardı.

Mäktäpkä küñelsez ikänlegen añlap, öygä kayta kittem. Tagın Zinnurov abıy oçradı da:

— Buldı damıni?— dip soradı.

— Äye,— didem, mäktäp yagına törtep kürsätep häm avır sulış alıp,— mondagı nadannar «A»ga «V»nı kuşa almıyça utıralar, ä bu klasstagılar — «ava» almıyça!

Äyttem häm kaytıp kittem. Şul könnän mäktäp direktorıbıznıñ telenä «agabı nadannarı» häm «avalmagan klass» digän süzlär kerep kalgan, dilär. Mäktäptä lineyka başlandı isä:

— Kaya äle bezneñ «agabı nadannarı», kaya äle bezneñ «avalmagan klass»?— dip äytä torgan bulgan.

27.10.2009

MÄHÄBBÄT KÖÇE

Hikäyät

Gomer itkändä yäşeñ dä arta gına bara ul. Häyer, hikmät anda tügel. Başkada.

Kırıktan uzıp, illegä yakınayıp kilgän könnäremneñ berse ide. Yöze belän tulgan aynıñ yaktısı, akılı belän çelter çişmä kebek saf, buy-sın belän kayın agaçı kebek zifa ber hanımga turı kilep, sälamen algannan soñ, üssenep kitep, Kazan şähäreneñ iñ matur uramında oçraştık. Ul miña «Zöläyha kıyssası»n söyläde häm Yosıfnıñ çibärlegenä kıyafätemne tiñläp tel sandugaçın sayratıp aldı. Ğaşıyq ikänlegen añlarga tiyeş idem.

Şunda ber tanışımnıñ uzıp baruın kürdem dä, anı maktap:

— Menä ul çibär, menä ul akıllı içmasam!— didem.

Tanışımnı tuktatıp, häl-ähvälen soraştım. Annarı aña yulın dävam itärgä birdem. Ä hanımnan:

— Nigä aña kütärelep tä karamadıgız? Kürkäm, akıllı ir keşelär nindi buluın kürep kalgan bulır idegez!— didem.

Süzläremneñ uñışlı bulıp çıkmavın añlap aluımnan da avırı yuk ide. Hanım aldında min beryulı ahmak ta, yämsez dä bulıp kürenü bähetenä ireştem inde, anısı. Ämma ul:

— İ maktaulı ir, i yaktı koyaşım, sin üzeñne minnän ällä nindi häylä bolıtlarına kaçırıp, bolay da telgälängän canımnı gazaplama inde!— dide.

Min ah ittem häm yıgılıp kitkändäy buldım.

ÇIN ĞAŞIYQ KIYSSASI

Hikäyät

Küptänräk buldı bu häl. Ber tutaşnıñ miña ğaşıyq ikänlegen äyttelär. Üzegez dä beläsez, ägär dä cilkäñä kemneñder mähäbbäten salsañ, ul kütärä almaslık yökkä äverelä. Mondıy tutaştan başayak kaçuıñ häyerle.

Ämma barıp kına çıkmıy bit. Ber genä törle häylä belän dä çitkä kagıp bulmıy üzen. Kala bu yul — ahmakka sabışırga! Ä çibär keşelär ahmak adämnärne söymilär, andıy keşelärdän tämam çirkanalar.

Häm menä min aña ber kıznı kürüem häm dä şul kızga çiksez ğaşıyq buluım hakında olı ser itep söylädem. Älbättä bu rivayatem çın mäğnäsendä äkiyät ide.

Tutaş minnän:

— Ul bähetle kıznıñ iseme niçek?— dip soradı.

Min aña:

— Belmim, sorarga kıymadım!— dip cavap birdem.

— Suräte niçek ide?— dip kızıksındı.

Yözemä sargayu kıyafätläre çıgarıp, ul kıznıñ çäçlären, buyın-sının, yözen-güzällegen — hämmäsen-hämmäsen hıyalım mömkinlek birgänçä itep tasvirlap birdem...

Tutaşnıñ rättän berniçä könnär yugalıp toruı mine bähetkä kümde. «Menä bit,— didem söyenep,— ahmaklıknıñ yatsındıruda faydası niçek zur!»

Ä berniçä kön ütte digänemdä, tege min tasvir itkän hıyalıy güzälkäy belän miña ğaşıyq kıznıñ bergä bülmämä kilep kerülärennän tägäräp kitä yazdım. Telemdä bu süzlär tibrände:

— Bolay da bula ikän dönyada!

OZIN GOMERLELÄR

Hikäyät

— Kıyafät sarayıbız nikadär genä güzäl bulmasın, ägär anıñ hucası sıyfatında yäşäüçe üzebez mesken häm zatsız ikänbez, bezne maktap häm soklanıp telgä alırlarmı?— dip soradım ukuçılarımnan, süzlärem belän rizalaşasıların aldan uk çamalap.

— Älbättä yuk!— didelär alar.

— Ämma könnärdän-berkönne bez şul uk kıyafät sarayıbıznıñ cimerelä baruın kürep şaklar katabız. Tugız yöz ille yıl yäşäp, tufan suınnan da imin çıkkan Nuh päygambär, ülem kilgäç, äle kiçä genä tugan idem bit dip äytkän, imeş. Kıyafät sarabız cimerelgäç, hätta fäqıyr canıbız da üzeneñ zatı artuga soklana başlıy häm tizräk tänebezdän çıgıp kaçarga omtıla,— didem, üzemne bik tä akıllı keşegä sanap.

Şul vakıt lektsiyäm bülmäsenä çirkançık şadra yözle, şakşı küse kıyafätle ber adäm kilep kerde. Aptırap karap tordı. Min ul adämne belä häm söymi idem. Ukuçılarım anıñ belän ayakka basıp isänläştelär. Adäm, gafu ütenep, yalgış kerüen äytep çıgıp kitte. Min:

— Kayda kalgan idek äle?— dip soradım, ädäbi geroyga harakteristika birü mäsläsen dävam itterergä teläp.

Ämma ukuçılarım şundıy itep äytep kuydılar, hätta tınım kısılırga mäcbür buldı.

— Abzar häm çuçka mäsäläsendä!— didelär alar.

HÄRKEMNEÑ ÜZ ÖMETE

Hikäyät

Keşelär üzlären häm hiçşiksez barı tik üzlären genä haklı räveştä bik tä akıllıga sanıylar. Bu häl mine söyenderä, zur soklanu belän bergä küñelemdä çiksez dulkınlanu hislären dä uyata. Bigräk tä şundıy zattagı ukuçılarga turı kilsäm, bähet hisem artkannan-arta.

Şulay däresläremneñ bersendä Äbul-Mäcit Sänainıñ ber kıyssasın söylädem. Ul kıskaça monnan gıybarät ide:

«Öç möselman sugışta äsir töşälär. Käferlärneñ hökemdarı alarga mondıy hökem çıgara:

— Kaysıgız imannan vaz kiçsä, dinennän yazsa, anıñ gomeren saklap kalam! Yuk ikän, başın çabam!— di.

Şunda äsirlärneñ berse üz iptäşlärenä äytä:

— Min gomerem buyınça mulla häm şäriğat belgeçe buldım! Kazıy-sudya däräcäsenä cittem. Ägär dä kemneder köçläp şäriğatkä karşı ğamäl kıldıralar ikän, ul keşeneñ gayıbe yuk! Min imannan mäcbüri kiçäm, dimäk Allahı täğalä mine yarlıkar!— di, üzenä häm süzenä zur ışanıç belän.

Äsirlärneñ ikençese isä:

— Min Möhämmäd päygambärebezneñ häm Gali sähabäneñ näselennän. Päygambärebez, aña Allahı täğaläneñ rähmäte yausın, kızı Fatıymaga äytkän, Kıyamät könendä, digän, balalarım-onıklarımnı Allahı täğalä minem näselemnän bulganlıkları öçen gönahlarınnan yarlıkar, alarnı uttan kotkaruın teläp üzem sorarmın, hälemä kerer, digän. Şulay bulgaç, mine Päygambärebez tämug gazabınnan kotkarır, cännätle itär, minem öçen üze yarlıkau sorar!— dip, şulay uk imanınnan yazarga bula.

Barı tik öçençese genä:

— Min gomerem buyı karak buldım, hatalı idem. Ämma üzemä kiräkçä şäriğat taläplären dä borgalarga öyränmägän, annarı mine uttan kotkarunı ütenep kilerlek, yarlıkavın sorarlık hörmät iyäse däräcäsen algan tugannarım da yuk,— digän.— Şulay bulgaç, miña imanımnan baş tartırga yaramas. Bälki imanıma tugrılıgım öçen Allahı täğaläneñ rähmätenä ireşä alırmın?

Hökemdar bolarnıñ tege imannan vaz kiçkän ikesen zindannan azat itkän, ä öçençeseneñ, imanga tugrılıklınıñ, başın çaptırgan».

Äye, şunısın da iskärtergä kiräkter, Sänai yäşägän HI–HII ğasırlarda «karak», «yulbasar», «ugırı» kebek avır süzlärne törki kaveme väkillärenä karata äytä torgan bulgannar. Bu kıyssada da avtor üz çorınıñ fikerläü häm küzallau kısalarınnan çıga almagan, bilgele.

Kıyssanı söyläp betergäç, süzemne ozınga suzmıyça, şunda ukuçılarımnan soradım:

— Niçek uylıysız, bolarnıñ öçese arasında kaysısı cännätkä layık buldı ikän?

— Älbättä öçençese,— dide ber ukuçım.— Çönki ul palaç baltası astında da kurıkmagan, imanınnan vaz kiçmägän! Näq bezneñ geroy-şagıyrebez Musa Cälil kebek!

Ä min «äye» dip tä, «yuk» dip äytergä dä aşıkmadım.

— Älbättä ikençese,— dide şunda başka ber ukuçım.— Gali sähabä näselennän bulgan keşelärgä Allahı täğalädän aldan uk yarlıkau ireşelgän, alarnı hörmät häm märtäbä kötä. Bu bilgele häm açık häbärlärdän sanala. Ägär dä näselebezdä ber izge keşe bulgan ikän, bez dä aña karata keşelärneñ häm Allahınıñ rähmätenä bäyle hörmättä yäşibez,— dip, kaynar-kaynar süzlär äytte. Aña iyärep «äye» digännär dä tabıldılar.

— Alar barısı, öçese dä cännätle!— dide tagın ber ukuçım.

İnde min dä:

— İmannarınnan vaz kiçsälär däme?— didem.

— Äye,— dide ul,— çönki änä berençese ük äytä, ägär ülem kurkınıçı aldında imannan yazgansıñ ikän, canıñnı saklap kalırga mömkinlek bulganda imannan vaz kiçärgä yarıy di şäriğat...

Annarı ukuçılarım hämmäse dä, yöräklärenä şom yögerüdänme, tınıp kaldılar. Süz yomgagın min äytergä tiyeş idem. Häm bolay didem:

— Adämgä has namus ülçäme belän karaganda, alarnıñ öçese dä cännätkä layıklı tügel... Allahı täğaläneñ rähmäte küzlegennän bäyälägändä, öçeseneñ dä cännätle bulu öçen berär tayanıçı bar!

HALIK RÄHMÄTE

Hikäyät

Halıknıñ kahäre töşä ikän dip işetkänem bar ide. Häyer, rähmäte dä şundıy anıñ.

Düsem avılında eleklärne ber tırış malay yäşi ide. İldä sotsializmnıñ soñgı yılları, ämma älegä monı kommunistlar belmilär häm başlık bularak här urında tamır cibärep nıklı utıralar ikän. Rayonnar belän dä kompartiyäneñ raykom sekretarları hökemdarlık itälär. Bügen-irtägä kommunizm digän ömet utravına da barıp citärgä mömkinnär. Ä tege tırış malay kul arbası «ufalla» belän bolınnardan, urman-kır tirälärennän cäy buyı peçän çabıp taşıy da taşıy, berdänber sıyırlarına yıl sayın şulay kışlık azık äzerläp kuya ikän. Döres, malaynıñ abıy-apaları, äti-änise dä bar. Ämma mondıy tırış malay arkasında alarnıñ bähete tügäräk tä tügäräk inde!

Bervakıt bu tırış malaynı uçastok militsionerı leytenant Zaripov digän adäm, sin bu peçänne kolhoz basuınnan çaptıñ dip, yalgan yul belän kulga ala, östennän berketmä tözi häm utırtıp ta kuya. Äye, ul vakıtta da «et — baş, sıyır — ayak» kanunı üz köçendä ide.

Malaynı, niçä kön kaytmagandır inde, äti-änise kırlar-bolınnarga ezläp çıgalar. Kürep kalgan keşelärdänme vakıyganı da belep alalar. Malaynıñ änise — atkazangan kolhozçı, esselätmi-suıtmıy rayonga kitä häm berençe sekretarga barıp kerä, ulınıñ bälagä taruı turında söyläp birä.

Ul vakıtta rayonda raykom sekretare bulıp Väliyev eşli ikän. Prokurorga şaltırata, leytenant Zaripovnı da çakırttıra. Berketmäne ukıy. Malayga uçastok militsionerı ber arba peçän çapkanı öçen zur summada ştraf salgan häm hätta milken konfiskatsiyälärgä täqdim itkän.

Väliyev şunda sak kına sorıy:

— Ulıgıznıñ, apa, milke nindiräk?— di.

— Nindiräk dip, iptäş Väliyev, yıl sayın ber çalbar, ike par ayak kiyeme tuzdıra. Rähmät inde, kilgäç-kilgäç, ös-başına kibettän kiyem dä satıp alır idem. Bigräk tuzdırıp betergän ide. Çıgarıgız inde anı zindannan!— dip ütenä ana keşe, haman da süzlären ber genä cayga totarga tırışıp.

Berençe sekretar Väliyev uylap-uylap tora da:

— Apa, ulıgız tırış bala ikän, pionerda tärbiyä eşen citärlek alıp barmagannar, çarası küreler,— di, annarı ämer birä:

— Prokuror, häzer ük bu balanı törmädän çıgarıgız!

Äni keşe moña çiksez kuana häm Välivkä rähmätlären meñ tapkırlar äytep çıgıp kitä dä zindan kapkasına taba yılıy-elıy yögerä. Ämma bu vakıtta şul uk Väliyevneñ tege uçastok militsionerınıñ cilkäsenä suga-suga maktaganın belmi dä kala.

— Buldırgansıñ, iptäş Zaripov! Mondıy tırış hezmäteñne obkomga citkererbez! Sezgä hiçşiksez «nagrad» birerlär, yoldız östärlär! Halıknı sin şulay örketep torsañ, rähmäten inde min cıyarmın!..

Malaynı çınnan da törmädän çıgaralar. Änise aña yaña kiyemnär alırga uylasa da, şunda Väliyevneñ milek hakında äytkän süzläre isenä töşep, bu uyınnan kire kayta. Añlaşıla: ulına kostyum alsa, başmak yünätsä, kitap-däftär — bolar bit anıñ ulınıñ milke bulaçaklar. Şularnı kilep konfiskatsiyäläsälär?

Älbättä rayon prokuraturası andıy uk tübänlekkä töşmägän. Ämma da Zaripov yırtkıçlıgın arttırgan, halıknıñ kanın imä başlagan. Anıñ ğadelsezleklärenä tüzä almauçı başkalar da Välivneñ işege töbenä barıp yıgılgannar. Ul älbättä Zaripovnı alar aldında et itep sükkän häm halıktan monıñ öçen meñ törle rähmätlär işetä torgan, ä tege «uçastkovıy»nıñ yoldızları da, «nagrad»ları da arta gına bargan.

İl östennän kommunistlar hökeme töşerelgäç, yaña tör citäkçelär kilgän. Ämma bu üzlären demokratlar dip atauçılar Väliyev kebek häyläkär säyäsät alıp bara almagannar, imeş. Hak bulsa, Zaripovnı halıknıñ bäddogası sukkan, dilär, ä «iptäş» Väliyev isä, kiresençä, häzer dä balda-mayda gına yözä, di.

Häyer, halıknıñ bäddogası da, rähmätläre dä çiksez şul ul!

YaÑADAN TUU

Hikäyät

«Sin savıgırga itäseñ, ämma Allahı täğalä monı telämäsä, sineñ savıguıñ üzeñ öçen bähetsezlekkä äverelä!»— digän borıngı zamannarnıñ akıl iyäse Äbul-Mäcit Sänai.

Häm anıñ meñ tapkırlar haklı buluın dälillägän sıman itep, ğasır başınıñ bişençe yıllarınnan minem böten eçke dönyam avıru hälendä kaldı. Bu inde organizmnıñ tämam kakşavı, eçke energiyämneñ betüe, yäşäüneñ yäme yugalu ide. Yulım tabiplarga töşte. Alarnıñ härkaysı üzlärençä diagnozlar kuydılar häm savıgu yulların belgännärençä kürsättelär. Ämma tänem ber dä ciñeläymäde, ruhi kuätem dä kire kaytmadı. Köçsezlek, fikersezlek häm kara täqdir aldında baş iyü — bolar minem yäşäeşem idelär. Monı hätta siher-bozımga da nisbät itärgä mömkin ide.

Bolar östenä dönya bälaläre dä, cilkämä öyelep, başıma, bägıremä kiterep bastılar. Közgedän karaganda üzemne üzgäreşsez dip kürä idem. Ämma elekke tanışlarım yulımda oçrasalar, yözemne kürep, kinät kurkıp kitälär.

Şulay bervakıt fotoga töşärgä kiräk buldı. Karasam, surättän miña komı koyılıp bara torgan ber adäm häsrät eçendä karap tora.

Ah ordım. Bu minem soñgı tamçı köçemne yuk itärgä citä kaldı.

İnde dönya belän tämam huşlaşası gına kaldı. Eleklärne mine kızıktırgan dönya häzer miña bernindi dä tügel ide...

Häm berkönne min, şuşı hälemdä niçä yıllar uzgaç, yaña tugan bala kebek şat halättä küzläremne açtım. Bu inde moğciza ide.

ANI MİN DÄ ÄYTÄM:

SÜZLÄRE GENÄ BAŞKA, FİKERE — ŞUL UK

Hikäyät

«Halkı aç kalıp, üze tuk yäşägän il başı arıslan bula almıy, anı köçek dip belegez!»— digän HII sälcüklärennän gıylem iyäse Äbul-Mäcit Sänai.

Ä min äytäm:

— İl başına nigä arıslan bulırga, ul bolay da bähetle bit!

Şul uk Sänai äytkän: «Ägär kaynarlıgıñnı basa alsañ, böten dönyalıklar siña buysına, sineke bula!»— digän.

Ä min äytäm:

— Nigä kiräk ul qadär çiksez-sansız ğalämnär-dönyalıklar, ägär anıñ monsında da kanäğat häm bähetle yäşi almasam!

BÄHETLE YaRLAR

Hikäyät

Barıbızga da yahşı bilgele: yaratkan keşeñneñ kulınnan agu kapsañ da — ul bal eçkändäy toyıla. Bu süzne mähäbbätneñ böyeklege hakında dälil öçen äytälär. Ğaşıyqlar berse ikençeseneñ başkalar kulına kaluın telämilär. Tahirnıñ başın çapkannarında Zöhrä-can sakçınıñ söñgesenä taşlanıp hälaq bulgan, yäki menä Romeo häm Dculetta vakıygası, başkası...

Gomumän dä ğaşıyqlar şulay egoist bulalar inde alar!

Bezneñ avılda telgä-süzgä tatlı Nogman babay häm anıñ hatını bar idelär. Kay vakıtlarda min dä alarga kerep, kiçlären söyläşep utırgalıy torgan idek. Nogman babay minem kebek ber yolkış avıl üsmereneñ, annarı inde yegeteneñ iske kitaplarnı ukıy belüenä häyran itä. Döres, üze dä bu eşkä mahir, citmäsä mulla da äle! Danınıñ külägäse yıraklarga töşä.

Berkönne hatınına Nogman babay şayartıp närsäder äytte. Üpkäläşälär inde dip toram. Hatını:

— Şunıñ tele! Çäyenä agu salıp birerdäy bulam!— dide.

Miña mondıy süzne äytsälär, kotım oçar ide. Ä Nogman babay isä:

— Ä min anı bal urınına kürep eçär idem!— dide, rähät yılmaep, ämma da şomga salıp.

Häzer min dä äytä alam:

— Mähäbbät şundıy bula ul!

26.10.2009

GADEL HÖKEM

Hikäyät

Tarihi ğadellek. Ägär dä Gabdulla Tukayıbıznı, 27 yäşe dä tular-tulmasta vafat bulgan böyek tatar şagıyren, rässamnar utız yäki kırık yäşlek itep tasvirlıylar ikän, bu tarihi ğadellekme?

Yuk, bez döreslek hakında gına äytmibez. Bez:

— Ğadellek!— dibez.

Ä hakıykat barı tik ğadellek bar cirdä genä yäşi ala.

Avılda abıy peçängä töşkän. Bulışırga dip min dä kaytkan idem. Hällär beleşü öçen häm dönya barışı hakında söyläşü niyätendä, beroçtan fiker kıllarımnı da tartkalap kararga dip avıl kartları kilep, süz mäclese korıp cibärdek. Kiläçäktä avılga niçek yäşärgä digän soraunı bähäs mäydanına kuyıp, uylarnı tartıştırıp kararga ittek. Monıñ öçen min bu süzne söylädem:

— Avıllarda eleklärne yärminkälär bula, oyıştırıla torgan ikän. Älbättä üzäk avıllarda. Halık üzeneñ citeştergän tovarın satu, almaşu mömkinlegen häm cayların kire kaytarırga tiyeş. Bazarlar betü arkasında ilneñ nindi hälgä kalganın uzgan ğasırnıñ siksänençe yılları kürsätte,— didem.

Şunda kartlar rizasızlıkların belderdelär häm:

— İ enem! Şul kolhozlarnı gına kire kaytarıp bulmasmı ikän? Kaya karıy bu hökümät? Kolhozlar kiräk, kolhozlar! Nindi bazar ul?— didelär.— Bez yäş çagında yahşı ide, kolhozlar bar ide!

Min çabılgan peçän tezmälärenä karap tordım häm:

— Bolınnar da irken, üläne dä kuyı ide!— dip östädem.

— Menä-menä...— dip, alar östäp söyläp alıp kittelär.

BEZNEÑ BÄHETSEZLEK

Hikäyät

Ruhı köçle keşene kol da yasap bulmıy, buysındırırga da mömkin tügel. Üzeñne huca dip belsäñ dä, ägär sineñ kul astıñdagı hezmätkärlär arasında ruhı köçle keşe bar ikän, hakıykattä ul idarä itär, aña kollarınnan bulırsıñ. Monı «çın mäğnäsendäge ğadellek», dilär. Bu — dönyanıñ yäşäeş kanunı, anı bozu barı tik hälaqätkä genä kiteräçäk. İñ berençe çiratta — üzeñne!

Ber tanışımnan işetkännärem isemä töşte. Belgän keşese bar ikän. Şul tanışı kaya gına da eşkä urnaşsın, anı tiz arada kollektivı üz itep ölgerä, citmäsä bulaçak citäkçe itep toya başlıy dip söylägän ide ul. Min aña:

— Andıy keşegä tormışta bik avır da, uñaysız da bula bit,— didem.— Anı citäkçe belän tuktausız çäkäşterep toralar. Monı üze telämäsä dä, citäkçeneñ kollektivtagı kuştannarı eşli bit. İmeş-mimeşlär söyläşterep, tege keşeneñ «serlären» hucaga taşıp kına toralar. Annarı ruhı köçle keşe ğadelne häm ğadelsezlekne dä yahşı toyuçan, sizüçän bula bit ul, şuña da gomere daimi köräştä uza...

— Döres, näq şulay. Ägär ul keşe, yazmışında nasıybı bulıp, citäkçelekkä kütärelsä, ğadellekneñ ni-närsä ikänlegen bez dä kürep kalır idek,— dide tanışım.

KÜRSÄTER ÄLE

Hikäyät

Ber bik tä bähetle yäş äfändene belä idem. Aña täqdir şundıy kürkäm büläklär birde: ul dan, ul däräcä, ul yahşı östäl, ul tatlı cimeşlär — ällä Hodaydan, ällä berär türäneñ säğadät koyaşınıñ nurımı aña töşkän, bolıtınıñ külägäseme, belmässeñ.

Şul äfändene ber-ber gazetaga baş möhärrir itep kuydılar. Östägelärgä mädhiyä belän tutırdı ul anı. Ber yıl ukıdık, ike yıl ukıdık — yaradı, citte, ämma öçençe yılında küñellärne ukşıta uk başladı gazetası, kulga totarlık ta hälebez kalmadı.

Bolar gına bik az ikän şul. Äfändebez gıylemdä dä ölgerlek kürsätep, zur gına hezmät küçergäläşterep yazıp äväläp, anı fänni digän yarlık astına salıp, dissertatsiyä itep yaklarga kütärep tä kilde. Ğalimnär alar sabır häm keşelekle halık, karşı kilmädelär, yaklasın, didelär.

Ämma yaklagan vakıtında barısı da açıklandı: hezmät tämam yalgannar, safsata häm hatalı fikerlär belän tulgan bulıp çıktı. Hakıykatne açarga omtılış yagınnan gına tügel, hätta cömlä tözeleşendä dä, başkasında da...

Äytep karadılar:

— Bälki yaklaudan baş tartırsız?— didelär.

Yuk, yakladı. Gıylmi däräcä dä aldı.

Äyttelär:

— Bu keşe kiläçäktä zur türä bulır äle, kürersez,— didelär.

Süzläre ras kilmägäye!

YuLÄR BELÄN YuLÄR BULGANÇI

Hikäyät

Niçä tapkırlar şulay buldı: keşegä çokır kazuçılar haman oçrap tordılar häm üzläre ük şunda yıgılıp töşä bardılar. Kayberläre ozak aynıy almadılar. Säbäbe bik gadi ide: kazıgan çokırları artıgı belän tirängä töşkän!

Keşegä çokır kazuçılar älbättä maksatlarına ireşä toralar. Ämma alar üzlärennän akıllırak beräüne kızık itärgä uylasalar, harap kına bulalar, bilgele.

Şulay bervakıt üzen bik tä akıllıga sanauçı häyläkär häm mäkerle hatınnı eş başına kuydılar. Citäkçelek aldında ul al da, göl dä bula ala ide. Anıñ inde ällä kayçannan hezmättäşebezgä çokır kazıp mataşuın kürep, belep, hätta alay yaramasın hanımnıñ üzenä dä äytkäläp tordık.

— Ul bit akıllı, yahşılıklı keşe,— didek, kisätep.

Hanım tıñlamadı. Üzençä eşläde. Ul äfände yugıysä döres keşelärdän ide, citäkçelekne dä ğayepläp söylämi belmi, ämma hanım — başka, türälärneñ üzlärenä irenmiçä barıp-kilep yörgäläp, alarnı butarga itep, yılannan sandugaçka äverelä torgan ğadätle ide.

Hezmättäşebez bik tä sabır keşe bulıp çıktı, butalmaska tırıştı, tüzde. Ämma hanım, bik tä osta kılanıp, hezmättäşebezne yalda vakıtında, hezmät kileşüe dokumentına kul kuymagan buluına sıltap, eştän azat itkän bulıp çıktı. Tik bu ğamäle hezmät zakonın tupas bozu ikän şul. Anıñ üzen känäfiyennän sördelär. Bezne söyenderep, hezmättäşebezne kire kaytardılar.

— Bez bu añlamıy kaldık, närsälär buldı soñ?— dip soragan buldık añardan.

Ä ul bik gadi itep cavap birde:

— Yülär belän yülär bula yazganmın, başka berni dä tügel,— dide.

YÖKLE BULU

Hikäyät

Prännek kenä aşap, ber-ber artlı premiyälär alıp, törle isemnärne kazanıp yäşägän yazuçılar, şağıyrlär, dramaturglar häm başkalar şundıy da böyek zatlardan bulalar inde. Alarnıñ aldında hörmät belän iyelgän başnıñ räte-çiratı kalmıy. Ämma kayberäülär bolarnıñ böyeklegen yäki kürmi, yäisä tanırga telämilär. Mondıy ışanıçsız adämnär tırnak astına kadalgan çıra agaçı kebek açunı kiterälär. Anı alıp taşlıysıñ, yara tözälä, ämma häterdä açu kilü vakıygası saklanıp kala.

Şulay bervakıt tırnak astında çıra bulıp yörgän ber baş birmäs adämne yazuçılar yılnı yomgaklau cıyılışına dokladçı itep kuyalar. Moña qadär niçämä tapkırlar tärtipkä kertelep häm tärtiptä totılıp kilengän pränneklär belän başkalarnı butıy da kuya bu başkisär. Mondıy räveşle dönyanıñ kötelmägändä üzgäräçägenä aldan äzerlek itmägän keşelär häyran kalalar, pränneklär bürtep çıgalar. Doklad özelä. Soñınnan şul dokladçı bolay dip äytergä mäcbür bula:

— Böten keşeneñ dä premiyä alırlık häle yuk ikän şul!

İşetkäç, min dä uylap kuydım: cämgıyät yögen öskä alu ber häl, anı kütärep yäşise dä bar bit äle!

03.10.2009

GAYIP BEZDÄ BULGAN

Hikäyät

Menä niçä yıllar inde, ä bälki äüväldän ükter, matur itep, rähät itep ber cıyılış ta uzdıra almıylar. Ällä dilbegäne kulda totuçılar çamasız, cıyılış küçären baganaga kiterep törtterälär dä, şul häldän çıga almıyça aptıratalar. Ällä inde üzebez dä artıgı belän taläpçän, ğadellek tantana itüen telibez, hakıykatne mäydanga çıgarırga itäbez? Kıskası, «et — baş, sıyır — ayak»ka äverelep bettek bugay inde!

Menä bügen cıyılış matur gına bardı, çişeläse mäsälälär häl iteldelär. İnde tämam, yomgak yasala digändä genä, älege dä bayagı buzaçı äfändebez süz katıp kuydı:

— Avızıbızga taş tutırdıkmı?

Kiräk bit şulay, cıyılışıbıznıñ räise işetep alırga ölgergän. Kolak aşa ütkärep cibärä belmägän, ahrısı. Küñelen talkıtıp:

— Bu ni digän süz inde?— dip sorap kuydı.

Tegese añlatıp birergä mäcbür buldı. Busı rizasızlık belderde. Häm kittelär-kittelär, tämam bozılışıp betep taralıştılar. Çıgıp bargannarında da bezneñ öskä äle berse, äle ikençese:

— Bulsagız da bulırsız ikän, su kabıp utırasız!— didelär, üpkälären yäşermiçä.

DOTsENTLAR DA AYAKLI BULA

Hikäyät

Bervakıt ber dotsent hanım tärtipsezlänep aldı. Citdilek häm küñel saflıgı taläp itelgän professiyä keşeseneñ mondıy ğamällär başkarıp taşlavı bik tä yämsez küreneş ide. Küptän tügel genä kafedranıñ ber urındıgınnan töşerelüe akılsızlıgı arkasında bulganlıktan, ğamällärenä ayakların butaştırıp aluı, miña kalsa, bu oçrakta da tabigatenä muafıyktır sıman kürende.

Küsägeneñ başı belän ul ike professor äfändegä studentlarınıñ fänni hezmäte aşa organ bulıp çıktı. Dotsent hanım alarnıñ diplom eşlären tikşerep, ikesenä dä «kanäğatsezlek» bilgeläre kuyarga täqdim yasagan.

Belüemçä, studentlar, şul hanım yazgan «Bäyälämä»däge kürsätelgän citeşsezleklärne beterep, diplomnarıbıznı kabat eşlädek dip, ber atna eçendä kire kiterep tapşırgannar. Kafedra utırışında mäsäläne kön tärtibenä kuyıp, şul dotsent hanımga süz birelde. Ul:

— Diplom eşlären studentlar kabat yahşılap, tözätep, döres itep eşläp çıkkannar!— digän bäyälämäsen äytte häm alarnıñ hezmätlärenä bu yulı «Yahşı» bilgeläre täqdim itte.

Utırıştan soñ şul studentlarnıñ hezmätlärenä citäkçelek itkän professorlarnıñ bersennän soragaç, ul:

— Yuk inde, nindi yañadan eşläü ber atnada. Şul uk eş. Hanıbız gına bügen uñ ayagı belän torgan!— dip cavap birde.

YuGALGAN SERLE UTRAULAR

Hikäyät

Yazuçılar arasında ber usal keşe bar ide. Üzeneñ talantlı buluın häm başkalardan östen ikänlegen raslar öçen ul üz tabigatenä layıklı yul saylap aldı. Sıy-hörmätlär kürsätü anıñ cayında yuk ide, şunlıktan här tänkıytçegä, tribunadan fiker elmägen çöyüçegä aldan uk äytep kuya:

— Mine yahşı süz belän telgä almasañ... Çıgış ta yasıysım bar! Mäqalä yazıp yatuım!— dip belderä tordı.

Anıñ usallıgı, süz kistäneneñ avırlıgı gomumgä mäğlüm isä dä, yazuçı halkı akıllı bit ul, söyli belä:

— Sezneñ kebek böyekne, talant iyäsen urap uzu mömkin tügel,— dip äytep kuya.

Bu alarnıñ üzara süz bireşüläre inde.

Şulay bezneñ äfändebez, teldän-telgä küçep kilä-kilä, gacäyep däräcädä böyek ädipkä äverelde. Anıñ tiräsendäge süz diñgeze şulkadär dä koyaşlı häm yämle bulıp cäyelde ki, şähese dä şunıñ eçendäge serle ber utrauga äverelde.

Zamanalar ütte, ğadätlär alışındı. Yazuçılardan da küsäk bolgap söyläşü modası ütep kitte.

Tarihka äverelgän çorlar-däverlär ğadel bäyälären ezlilär, keşelekne şunıñ belän borçıylar. Äle kayçan gına barısı da nurlanıp asıltaştay yaltıragan pıyala kisäkläre tutıgıp, aralarındagı märcännäre genä tös uynata kaldılar, çönki süz diñgezläre korıgan, utraular yugalgan ide inde.

NURLANIP BALKIDILAR YuGIYSÄ

Hikäyät

Beräülär mäñgelekkä hezmät itüdän yäm taba, ikençelärne köndälek tormış mäşäqatläre kübräk kızıktıra. Ah, tigez yaratılmagannar da inde dönya yözendäge adämi zatlar.

Bezneñ härberebezneñ üz eşeneñ ostası bulırga tulı hakı bar.

Yazuçılık eşen zärgän-yuvelir hezmäte belän çagıştırırga yaratalar. Bu añlaşıla da, çönki ikeseneñ dä eşe bik vak, cavaplı, çeterekle, citmäsä başkalarnıñ toyım-taläpläre belän bäyälänä. Ä bezneñ toyım-taläplär bik çuar inde, anısı.

Min şundıy ber yazuçını beläm, ul mäğnälärne ayırmıy, hakıykatne tanımıy, küreneş-vakıygalarnıñ üzägen taba belmi torgan keşelärdän ide. Ämma da mañgay küze şaktıy ütker bulıp, äsärlären şulkadär dä osta tözi başladı, süzlären-cömlälären ukuı uk küñel rähätenä äverelde. Nindi genä yaña äsär yazmasın, ul yaltırap tora, çınmı-yalganmı — ayıru da mömkin tügel!

Zaman sınavı digän ülçäü berämlege bar. Menä bügen vakıt taptım, kiçä yaltıragan ädäbi äsärne ukıp utıram. Güyäki borınıma añardan tires ise kerä. Ä küñelem:

— Asıltaşlar hiçkayçan tutıkmıylar!— dip kabatlıy.

YuLDA YÖRÜ BÄLASE

Hikäyät

Olı yuldan ber Sarık artınnan Sıyır mögräp-mögräp kilä, ahırgı çiktä östenä ük barıp menä.

— Sez närsä eşlädegez inde? — di Sarık, aptırap.

— Akrın söyräläsez bit!— di Sıyır, tämam açuı kilep.

— Soñ anda, yul çitendä, tizlekne kırıktan arttırmaska digän bilge kuyılgan ide. Şuña kürä aşıga almadım,— di Sarık, üzeneñ haklı ikänlegen añlatıp.

— Kürdem, ul bit sineñ öçen tügel, bezneñ öçen,— dip belderä Sıyır, üzeneñ dä haklı ikänlegen añlatırga yul tapkanday.— Ul bilge astına sıyır räseme töşerelgän ide.

25.11.2009.

AHİRÄT DUSLAR GAYBÄTE

Hikäyät

— İ ahirätem, sine monda nindi cillär taşladı?— dip sorıy ber tatar hatını, kürşe avılda tanışın oçratıp.

— Nindi süzeñ bu?— di ahiräte, tämam aptıraşka birelep.— Min üz avılımda bit. Menä sine nindi cil taşlagandır äle monda?

— Nindi bulsın?— di ise dä kitmiçä tegese.— İtäk cile inde. Yegetlär ezläp yörim bit.

Monıñ süze älbättä ahirätenä törtterü bula. Ämma ul da yugalıp kalmıy:

— İreñ östennän yöriseñme ällä?— dip sorıy, häyran itüennän kotıla almagan kıyafät çıgarıp.

— Nişläp irem östennän yörim di? Baskanım da yuk! İr qadär ir östennän yörergä, sin mine kem dip beldeñ, ahirätkäyem?— diyäräk, tege hatın tizräk süzne ikençegä bora häm häl-ähväl soraşuga küçä.

İŞÄK BULIP KALU

Hikäyät

Uram çatında marşrut avtobusın kötep toram. Yänäşädä genä ber keşe söylänä. İğtibar itäm: äñgämädäşe işäk ikän.

Bu häl miña bik tä gacäyep toyıldı. İşäk äytä:

— Sin miña alay karama. Min bik küp kitaplar ukıdım. Belemem dä yugarı,— di.

Tege keşe sorıy:

— Nindi kitaplar, kaysı yazuçılarnı ukıdıñ?— di.

Bu işäk cavap birä:

— Bik küp inde alar,— di.

— Ä Tukaynı ukıdıñmı?— dip sorıy keşe.

— Yuk,— dip cavap birä busı.

— Menä närsägä sin çın keşe bula almagansıñ da inde,— di ansı.

Ul arada kötkän avtobusım kilep citep, aña utırıp kitep bardım. Üzem baram, üzem uylıym: «Yarıy äle Tukaynı ukıganım bar, yugıysä min dä işäk bulıp kalası ikänmen!»

KİÇÄ BULGAN HÄLLÄRDÄN

Hikäyät

Yazuçılar, proza ostahanäse utırışı aldınnan irtäräk cıyılıp, häl-ähvällären soraştırıp utıralar. Ber kalämdäşläreneñ icatın tikşeräseläre ikän.

— Rkail Zäydulla äytergä cıyına,— dip belderä aradan berse.— Ul beläder!

Zäydullanıñ alar yanına kilep kergän genä çagı. Yugalıp kalmıy:

— Min bit birmägän keşe belän söyläşep tormıym,— di.— Miña birmäde.

— Zamanalar üzgärä,— dip kuya ostahanä citäkçese Kamil Kärimov.— Rkail eleklärne birgänne sorap tormıy, üze ala ide.

Süzne halık ike mäğnädä añlap ölgerä. Rifkat Kärami replika taşlarga mäcbür bula:

— İcat belän hatın-kıznı butamıyk, cämäğat!

NADAN HALIK

Hikäyät

HH yözneñ soñgı distä yılları betep bara ide. Räsäy halkın kort çakkanday zamannar. Bolgavır çor. Kemneñ küñelendä — şunıñ avızında. Türälärne kara yandırıp sügü, kahärläü berni tügel.

Mäskäüdä «Tatarstan könnäre» bara. Minem alda gına ber mäskäü tatarı mädäniyät ministrıbıznı sügep taşladı. Nu äytep tä kürsätte. Tıñlarga açı bula başladı.

Soñınnan ministr miña:

— Ahmak ta inde bezneñ halık,— dide.

— Äye,— didem, beraz häyran itep.— Şuña kürä dä sez ministr bit inde!

23-24.11.2009.

UKITUÇILAR SÜZEN SÖYLÄP

Hikäyät

Ber dramaturg äfände belän sähnä tänkıytçese häm teatr belgeçe sanalgan ğalim keşe bik tä dustanä söyläşep utıralar. Ğalim digänebez universitetta ukıta ikän. Alar yanınnan ber yazuçı uzıp bara. Eleklärne ul tege dramaturg äfändeneñ dramalarında üzlären aklamagan miflarnıñ östen çıguın kürsätep tänkıyt mäqaläse dä yazgan bulgan. Ämma basılmıy kalgan bulgan, yağni yazuçı äfändeneñ ul vakıtlarda tänkıyt ölkäsendä köçen sınap karauları uñış birmägän. Yazgan mäqalälären bik siräk kenä bastırgalıy torgan bulgannar. Tik, kem turında yazmasın, «menä sezne turıda närsä yazıp kiterdelär äle» dip, ul keşelärgä redaktorlar kürsätkäläp tä bargalagannar. Kıskası, yeget belän alar bik ük namuslı kılanmagannar. Bu hakta häm yazuçınıñ vakıtında tänkıyt mäqaläse basılmıy kaludan häbärdar dramaturg äfände, üzeneñ hakında ni yazıluın belgängä kürä, açuı kilgälägändä, anıñ kaläm belän yäşlektä törtüen haman da kiçerä almıyça, teş arasına üçen kıstırgalap, vakıt-vakıt räncü süzlären kabatlarga yarata ikän. Äye, sez närsä, ul bit tatarnıñ tanılgan dramaturgı, ä bu yazuçı kem inde — anıñ aldında ayak astındagı çüp kenä!

Bu yulı da ul dramaturg mesken yazuçını üçekläp alırga itkän. Tege universitet ğalime belän äle genä uñışlarında maktaşıp utırgan bulgannar ahrısı. Urtak uyları, fikerläre dä küp tabılgandır.

— Menä-menä,— di dramaturg äfände, uzıp baruçı yazuçını yılımına eläkterüenä söyenep,— menä şuşı malay inde ul, tänkıyt yazgan bulıp!..

Yazuçıga avır bulıp kitä. Cavap birergä dä turı kilä:

— Äye-äye,— di ul,— tänkıyt yazgan bulıp... Yäşlektä ukıtuçı ğalim abıylarıbıznıñ süzlären kabatlap yöribez, kartaygaç kına üz akılıbız da barlıgı küñelebezgä kilä!

— Menä-menä!..— dip, dramaturg äfände haman da mıskıllı söylänep kala, yazuçı isä, şunda uk agarınıp kitkän ğalimgä kul birep, elektä algan lektsiyäläre öçen rähmät äytep kitep bara.

ZAMANA ANALARI

Hikäyät

Zamananıñ maturlıgın häm rähätleklären tagın da arttırıp, modaga köyäzlek ğalämäte bularak kolakça-nauşniklar kerde. Härkem başın şunıñ belän kısalap kuya da, muzıka, cır-moñ tıñlap, avız yırıp yöri birä. Hätta telefonnarın da şuña gına totaştırıp, ciñel genä söyläşep yörüçelär bar. Kayvakıtta alarnıñ süzlärne yañgıratıp cibärülärenä uramda aptırabrak kalasıñ. Bu keşeneñ çama hise yugalgan dip, tizräk ul tirädän ayak yaltıratırga aşıgasıñ.

Şulay bervakıt Kazan şähärendäge 85 nçe mäktäbe töbendä ber yäş ananıñ şaşınıp kıçkıruına häyranga kaldım. Berençe sentyabr köne ide.

— Kaya minem balam? Kaya minem kızım?— dip, şunda häyran itkän keşelärne yakalap kına almadı inde.

— Kayan belik?— dibez.— Monda kiläse idemeni?

— Minem belän çıktı. Artımnan kilä ide. Yuk bit!— di bu.

Baksak, kolaklarına kolakça-nauşniklar kuyıp, bu hanım rähätlektä kontsert tıñlap kilgän. Balasın da yartı yulda kaldıruın onıtkan. İyärep kiläder dip uylagandır inde, santıy.

Şunda ber ukıtuçı:

— Artkı uramda ber bala şärran yarıp yılıy... Änisen yugaltkan, ezli!— dip kilep äytte.

Yäş hanımnıkı ikän. Şunda uk añlap aldı häm balası artınnan yögerde.

— Şulay bula ul dönyañnı onıtıp cır tıñlap yörsäñ, kolaklarıñnı kolakça-nauşniklar belän tomalap!— dip, cıyılırga ölgergän halık dönyasın onıtıp söylänä kaldı.

İR KEŞE SÜZE

Hikäyät

Ber kiñäşmädä printsipial mäsälägä bäyle çıgış yasarga turı kilde. Üzemçä tonnı da, süzlärne dä döres saylagan kebek idem. Ämma açuı kilgän ber türä şunda:

— Sezneñ miña çıgışıgız ber dä oşamadı,— dide, buyaştırgalap yöri torgan kara kıl çäçlären ğadätençä artka taba baş tübäsenä sılap sıpırıp.

Aña cavabım dorfa kilep çıkmasın öçen yözemä yılmayu yögertep, şayan süz räveşendäräk fikeremne äytep kuydım:

— Keşegä oşar öçen tırışırga min bit hatın-kız tügel! Kimendä mähäbbätkä genä däğva itä alam!

ÄDİPLELEK SABAGI

Hikäyät

— Hikäyäñne ukıp çıktım!— dide ber tatar yazuçısı, Berlektä uzdırılgan ber cıyılış aldınnan mine eläkterep alıp, halık aldında yözemne kızartıp.— Läştamak avılı yegetläre kirägeñne biräçäklär! Şulay yarıymı inde? Avılların «ilämsez» dip yazgansıñ!

Ni äytergä belmiçäräk toram. Şulay da:

— Zur avıl bit, çäçelep kitep urnaşkan!— didem.

— Urnaşırlar... Ämma kirägeñne birerlär!— dide ul haman da yöräkkä kurku salırga teläp.

— Ul avılnıñ yegetläre andıy uk ahmak tügellär. Kiresençä, döres süz öçen maktarlar äle!— digän buldım. Ämma hikäyädä süzlärem matur kilep çıkmaganga haman da borçılam, citmäsä oyatı ni tora.

Ä tege yazuçı äfändebez haman da ostalıgın eşkä cigä:

— Ülçäp yazarga öyränergä kiräk! Şundıy matur avılnı yämsezläp monda!— dip, tagın da avır süzlärenä kara buya östi birä.

— Bik şulay da bit... Ostalık citmägän, ukıtuçılarım birgän sabak belän genä bulmıy şul, üzeñneñ üzägeñdä keşegä karata hörmät bulu kiräk!— dip aklanam.

— Abıyıñnan öyrän!— di ul, üzeneñ osta yazuçı ikänlegen tele belän raslap.

— Tırışırmın!— dip aklanam haman da.— Ämma sezneñçä ük osta da, matur da, kileşle dä yaza almamdır, gafu itegez inde!

Süzlärebezgä kolak salıp toruçılar «vät şulay» digändäy söyeneç belän yılmaydılar. Äye, alar böyek yazuçılar bit!

BÄHETEÑÄ KÜRÄ

Hikäyät

Tatarstannıñ Mädäniyät ministrı «tukayçılar»nı kiñäşmägä cıydı. Dönyanıñ berniçä aldıngı ile Gabdulla Tukayıbıznıñ äsärlären tärcemä itep, üzlärendä bastırıp çıgaruga teläklären beldergännär. Tomlıknı tözep birergä kiräk ikän. Arada böyek «tukayçı» äfändelärneñ arıslanday kükräkle, yulbarıstay acgırıp torganı da bar. Härhäldä keşegä yul birä torgannardan tügel bu.

Häm ul:

— Mondıy eşne min başkarıp çıksam gına inde!— dide, üçle dä, tile dä ikänlegen härkemneñ isenä-häterenä kilerlek itep, aldan uk citeşep, «zatlı» telägen belderep.

Kiñäşmä isä üz akılında ide. Anıñ bu fikeren huplarga aşıkmadı. Barısı da süz yomgagın akrın gına sütü cayın karadılar. Bolayga kitsä, utırış ozakka suzılırga mömkin dip:

— Çınnan da, cämäğat, eşne başkarıp çıgu öçen cavaplı keşene, töp üzäkne bilgeläü döres bulır. Menä arabızda neçkä şağıyr, üz süze bulgan keşebez bar. Kitapnı äzerlärgä alarga tapşıruda bernindi hata bulmas. Min äfändebezne täqdim itäm. Äle genä Tukaynıñ ike tomlıgın çıgardı. Mäqaläse dä yahşı. Ämma yaña kitapnı, soralgan tomlıknı hronologik printsipta tügel, bälki tematik-mäğnävi printsipka koru yahşı bulır. Mäsälän «Milli moñnar»ınnan başlap kitep...— didem.

Şunda arabızda utıruçı çın ğalim-tekstolog äfände dä bolay dip östäüne hup kürde:

— Gabdulla Tukaynıñ üze tuplap äzerlägän saylanma äsärläre tomlıgı bar bit. Anı Camal Välidi, süz başı belän, 1914 nçe yılda bastırıp ta çıgargan. Menä şul tomlıgı — şağıyrneñ üz icatına mönäsäbäte, karaşı. Anı dönya halkına täqdim itü uñışlı bulır!— dide.

Fikere citäkçelekkä dä, utırış halkına da huş kilde. İnde tege däğvaçı ğalim äfändebez dä tomlıknı tözü eşe üzenä tapşırılgan dip añladı...

Kaytıp barabız. Ğalim-golamä halkı här närsäneñ asılına töşenergä yarata inde ul. «Tukayçılar» miña da:

— Añlamadık, sez tegene şulkadär bügen çöyep maktadıgız! Monıñ säbäbe bardır bit? Yuktan gına tügelder?— didelär.

Alarga cavabımda: «Min sezne talaşu, tartkalaşu, ikelänü, tagın da ällä nindi yämsezleklärdän kotkardım!»— dip äytep bulmıy bit inde. Üpkälätep kuyuım da bar. Küñelläre yomşaklık belän tulgan. Äle citmäsä yılmaygan da bulam. Bu isä alarnı tagın da şikkä sala.

Şuña da:

— Eşläsen... Eşläsennär... Bähetlärenä kürä!— didem.

İR KEŞE KÜRENÜGÄ

Hikäyät

96 nçı Kazan gimnaziyäsenä studentlar pedagogik praktikaga kilälär. Alarnıñ däres bireşen tikşerergä universitettan ber ir professornı cibärälär. Ul aldan kilä, beraz vakıtı bulu säbäple, ukıtuçılar bülmäsenä uzıp, üz eşenä çumıp utıra. Mäktäp ukıtuçıları isä, kerälär dä, şikkä töşep çıgıp kitälär, kerälär dä tizräk çıgıp kitü cayın karıylar. Bu häldän kıyınlık kiçergän professor äfände:

— Keregez, ker, borçılmagız. Bez sezne tikşerergä, «medoosmotr» uzdırırga kilmädek,— dip şayartıp alası itä.

Şunda ber çaya ukıtuçı:

— Ä bez çişenergä äzerlänä idek,— dip äytep kuya.— Yalgışkanbız ikän. Yugıysä ir keşene kürüebezgä kuangan buldık.

TUN BÄYÄLE ÇÜP

Hikäyät

Ber santıynıñ imän barmagına çüp kisäge kadalgan. Avırtuına tüzärlek tä bit, ämma eşlärenä ul çüp, arkılı kilgändäy, komaçau itä ikän. Bu santıy, yalga utırıp:

— Menä häzer min sine tartıp çıgaram da yuk itäm!— dip, söyenä-söyenä söylänä başlagan. Ämma çüpne, tartıp çıgara almıyça, tagın eçkäräk törtep kertkän. Moña açuı kilep, kulına enä algan da, çüpne şunıñ belän kayızlıy başlagan.

— Menä häzer barıber çıgaram! Belermen min sine nişlätergä!— dip, hätta sügenep tä algan.

Ämma çüpne çıgara almıy ikän haman. Tämam aptırap betkän. Annarı:

— Bik açuımnı kitersäñ, barmagımnı çabıp özärmen dä äle!— digän bu, yak-yagına karanıp, baltamı, başka koralmı ezläp.

Şunda monıñ barmagına kergän çüp telgä kilä häm äytä:

— Çap-çap, sine betkä üç itep tunın yakkan adäm diyärlär!

Tege santıy bu süzlärne işetüenä şaklar kata. Aptırıy. Annarı:

— Yarar inde, alay bik akıllı bulsañ, urınıñda kala bir!— di.

Ämma ikençe köngä çüp kadalgan urını şeşä dä, sıtılıp, çübe dä çıga. Bu adäm monı sizmiçäräk kala. Ber kıyın hälgä oçragaç: «Kaya, minem akıllı çübem bar ide bit, anıñ belän kiñäşep karıym äle!»— dip, imän barmagın suzıp ezli başlıy. Tabalmıy. Moña häyran itep:

— Menä bit akıllı ikänmen niçek, barmagım da isän, çübe dä çıkkan,— dip kuanıp kuya.— Tunımnı betle digän buldı äle citmäsä, häsis!

URAMNI KOTSIZ İTEP

Hikäyät

Kazan uramında beräüne tanışı kürep ala häm, yıraktan isemen äytep avaz salıp, aña taba kıçkırıp kilä başlıy. Bu hälgä halık kurka kalıpmı, barısı da häyranlıkta çitkäräk çıga. Üzenä kıçkıruların işetep algan keşe isä:

— Abau, sinmeni äle anda, Hisam? Kem tiyä? Kem kimsetä? Häzer min anı!— dip, cilkenep, üze dä aña karşı kilä başlıy.

— Çü-çü!— di busı.— Berkem dä timi, hiçnärsä dä bulmadı. Tınıçlan!

— Berärse kimsetkän dip toram. Yugıysä böten uramnıñ kotın aldıñ bit kıçkırıp,— di tanışı şunda Hisamga.— Min tagın, añlamıyça, ällä nilär uyladım.

26.11.2009.

SIÑAR MÖGEZ BELÄN

Hikäyät

Bervakıt «Çayan» curnalına bardım. Redaktor äfände belän küreşep söyläşü şatlıgında idem. Alar:

— Usalrak yazıgız, usalrak!— dip kiñäşlären birdelär.

Äye, min alarnıñ kürsätmälärenä bik tä mohtac idem. Ämma:

— «Çayan» kebek usal itep teşli almaganım öçen yazmalarımnı bastırmıysız ikän, añladım,— didem, çaya bula almavıma kaygırıp.

— Sezneñ «bähet yoldızlıgıgız» nindi-närsä äle?— dip kızıksındılar alar, hälemne añlaganday äytep, niçek tä yärdäm itärgä belmiçä, ahrısı.

— «Käcämögez», dilär!

— Alay ikän,— dide möhärrir äfände, tagın da sagışka birelep,— bälki sözep kararsız dip kiñäş itär idek, sıñar mögez belän dä ällä närsä maytarıp bulırlık tügel şul!

02.12.2009.

KEŞE BÄHETENNÄN KÖNLÄŞÜ

Hikäyät

Gadättägeçä Küke belän Ätäç ber-bersen maktap söyläşälär ikän. Küke äytä di:

— Kara äle, ahirätkäyem, bezneñ cırlarıbız da ber ük törle bit. Sin «kikrikük» diseñ, min «kükkü» dim. Bezneñ kebek tagın nindi par kilüçelär bulsın inde?

— Şulay ikän bit!— dip belderä Ätäç tä.— Şuña kürä dä soklanam inde cırlarıgızga!

Alarnı işetep algan Turgay:

— Ya Hodayım, yarıy süzläre Sandugaç kolagına kermäde, yugıysä yöräge yarılıp ülär ide,— digän.— Cırlau belän kıçkırıp-bakırıp yörüne dä ayıra almıylar bit.

TÄNKIYTÇEGÄ TÄNKIYT HAKI

Hikäyät

Ber ädäbiyät tänkıytçesenä sorau birgän idem:

— Şiğır kem öçen yazıla?— dip.

Ul minnän şundıy da kıçkırıp kölde, bik tä oyat buldı. Yugıysä soravımda äytergä telägän fikerem dä bar ide.

Beraz tınıçlangaç, alar:

— Şiğır halık öçen yazıla!— dip añlatıp cavap birdelär.

İkençe tapkırımda tagın da kölkegä kalmas öçen mömkin qadär tınıç kına äytep aldım:

— Ä min anı tänkıytçelär öçen genä yazılamı ällä dip uylıy başlagan idem.

Ämma ädäbiyät tänkıytçese bu yulı da minnän kıçkırıp kölde.

Üz ahmaklıgımnı kaya da kuya almıy, aptıragan hälemdä kaldım. Äfändebez kitep bardı. Süzlärebezgä şahit bulıp torgan ber keşe şunda:

— Artık katı äyttegez! Ay-hay usal ikänsez!— dide.

İnde menä tämam, başka avızımnı da aça almas däräcädä kölkegä kalganlıgımnı töşendem.


AÑSIZLIK GALÄMÄTE

Hikäyät

Añlatıp citkerä almaunıñ säbäpläre küp törle inde ul.

Bervakıt Pedagogika universitetı ädäbiyät kafedrasına iptäşlärem belän kilep kergänmen dä, şunda keçkenä genä utırış kebek närsä oyışıp, üzem belän kilgännärne tegelärgä tanıştırganmın. Annarı äytkänmen:

— Sezdä ädäbiyätçılar yuk ikän!— dip.

Biş yıl uzgaç, şuşı «gönahım» kafedra mödire telennän kürkäm ber mäclestä bez kebek törtep çıktı bit. Tämam üpkälägän bulgan.

Ul äytä:

— Tege vakıtta bezne şuşı süzläre belän mıskılladı ul!— di.

Min äüväle aptırap kaldım, annarı vakıyganıñ hätergä uyılıp kalgan kartinasın barlap, asılın añlatıp birergä tırışıp karadım:

— Sezneñ isegezdäder, üzem belän kilgän iptäşlärne barçagız belän dä berämläp tanıştırıp çıktım, ämma cavapka üzegezneñ kafedra äğzalarıgız belän tanıştırmadıgız. Monı ädäpsezlegegez bularak kabul itep, monda ädäbiyätçılar yuk ikän diyärgä mäcbür buldım,— didem.

Süz şunıñ belän bette dä kebek. Añlagannardır sıman ide. Ämma berniçä kön ütkäç, şuşı söyläşüebezneñ şahitı bulgan hörmätle äfändelärebezneñ berse:

— Sez elek haklı, döresen äytkän bulgansız. Ä annarı, tege könne — şoma çana bulıp mataştıgız,— dide.— Pedvuzda nindi ädäbiyätçı bulsın, anda ädäbiyät fänen ukıtabız dip yörüçelär genä bar, berniçäsen iskä almaganda!

Min aptıradım da kaldım. Ämma annarı:

— Sez anı üzlärenä äytegez, nigä mine aptıratasız!— didem.

Añlamadı. Ällä añlata almadım şunda?

YuLÄR TÜGEL DİYEGEZ

Hikäyät

Yulär tügel dip äytegez inde mine, cä!

Äle yaña gına Ayga dip sikergän idem, Çulpan yoldızına barıp töştem. Yugıysä kiçä genä Marstan cäyäüläp, zur gazaplar belän kaytıp cittem bit.

Änä tegendä ber Sıyır, böten kötüne tizäkkä batıram dip, üze tämam pıçranıp-çumıp betkän. Yanına kilerlek tä tügel, şakşı is.

Menä monda beräü, doşmannarına, üçläşäm dip, enä belän törtä torgaç, urındıgınnan avıp töşep kitkänen dä sizmi kaldı. Doşmanın kara inde sin anıñ, ber genä cavap birmäde, haman yıragaya tordı. Menä bit keşe niçek häyläkär!

UNSİGEZ YÄŞLEK SÖYÄKSEZ ÄBİ

Hikäyät

Bervakıt çäygä cıyıldık. Matur gına utırıştık. İke ir urtasına turı kilgän hanım:

— Karagız äle mine, ber üzemä beryulı ikäü!— dip, tämam söyeneçtä äytep kuydı.

Sazap kartaygan bu hanımga isä karşı östäldäge ikençe ber hanım:

— Söyäkläreñne cılıtıp kal!— dip törtteräse itte.

Ämma tege hanım da töşep kalgannardan tügel ikän bit.

— Yarıy da cılıtır söyäklärem kalgan bulsa,— dip äytep kuydı.

Ä irlärgä karap:

— Min bit äle unsigezdä genä!— dide.

SUKIR BULMIY HÄLEÑ YuK

Hikäyät

Keşene kagunıñ törle ısulları bar. Şularnıñ berse — anı sanga almau, isäpkä kertmäü. Bu hälgä eläksäñ, bälasennän kotılunıñ da çarası bar: sin dä alarnı sanga sukmıysıñ, alar siña ällä barga, ällä yukka äylänälär. Şulay sabır gına, tınıç kına yäşi biräseñ.

Berzaman mäclestä ber äfände, tost äytep, östäl yanındagı hämmä keşegä mädhiyälär ukıp çıktı da, çittäräk utırgan, sanga oçraklı räveştä genä kertelgän ber keşegä kilep citkäç, süzlärendä törtelep kalıp, mantıyk yögänennän ıçkına almıyça äytte dä saldı:

— Sezneñ hezmätlärne kürmilär genä!— dide.

Häzer inde çärkälärne «äydä şunıñ öçen» dip kütärergä çakırunıñ mäğnäse kalmadı. Bälki anıñ şulay dip äytäse dä kilgänder?

YÜNLE KEŞE BELÄNME DİGÄN İDEM

Hikäyät

Kazannıñ zatlı mäktäpläreneñ bersenä studentlarnı pedagogik praktika uzdıru öçen alıp kilälär. Alarnı uku-ukıtu mödire karşı ala. Kalın gına gäüdäle, yılmaep torgan bu hanımnı studentlar üzläreneñ metodika fänennän vuzda ukıtkan dotsent apalarına oşatalar. Bu hakta uku-ukıtu mödireneñ üzenä dä yalagaylık yözennän äytep salalar. Şunda ul hanım alarga bolay dip belderä:

— Ä, ul dotsentıgızga ohşatasızmıni?— di.— Min äle yünleräk keşe belän çagıştırasızmı, yänäşä kuyasızmı ällä dip söyengän idem.

03.12.2009.

GADEL BULMAGAN KİLEŞ

Hikäyät

Näfrät kazanu öçen küp kiräkme? Anıñ öçen ğadelsez buluıñ da citä.

Şulay berzaman üzen bik sufilarça totkan adäm, kanäğat kenä yılmaep, Kazıy Yahyaga äytä ikän:

— Anda, cännättä, Hodaynıñ rähmätlären tatıysılarıbız bar äle!— dip.

Ämma süzenä «äye» dä, «yuk» ta cavabın işetmägän. Ul çıgıp kitkäç, Kazıy Yahyadan soragannar:

— Täqsir, nigä ber törle dä cavap birmädegez?— dip.

Ul şunda gına äytkän:

— Adäm balası nikadär genä dindarlık kürsätmäsen, ägär dä ğadel keşe tügel ikän, añamı cännät nasıyp bulır?

KÜÑELLE SÖYLÄŞÜNE BOZIP

Hikäyät

Äñgämä eçendä niçekter namus turında süz çıktı. Bähäs mäydanında süzlären şaktıy yarıştırgannan soñ, duslarım arıp tuktaganday buldılar. Bu häl miña da forsatnıñ kilüe bilgese ide.

Äyttem:

— Sez däülättä, anıñ ilgä, halıkka mönäsäbätendä, törle däräcä çinovniklarnıñ eş-gamällärendä namus citenkerämäü hakında küp süzlär söylädegez. Alarnı hökümätne hätta namussızlıkta kıçkırtıp ğayeplädegez. Ämma şunı onıttıgız, HIH yözneñ böyek fälsäfäçese Gegel bolay digän: «Zakonnardan ayırmalı bularak namus däülättä hokuksız»,— digän, yağni hökümät-däülät kanunnar yärdämendä halık belän idarä itä, namus yärdämendä tügel,— didem.

Duslarım aptıraşta kaldılar. Min süzläremne dävam itärgä, hätta açıklap dälillärgä tiyeş idem. Yuksa häzer ahmakka çıgarırga gına toralar.

— Namus töşençäse, anıñ zurlıgı, çikläre, yöze, buyı-sını, digändäy, härkaysıbızda törleçä. Ul bezneñ zıyalılıkka, tege yäki bu keşe aldında burıçlı buluıbızga, kemnärneder önävebezgä, başkasına bäyle. Namus ul älbättä, ruhi dönya töşençäse buludan bigräk, ruhilaştırılgan tabigıy dönya töşençäse, yağni härkemneñ üz küñel dönyasına ülçäp tegelgän külmäk sımanrak närsä diikme? Añlata alganmındır dip uylıym: namus härkemdä üzençä. Häm menä şul çuar, törle-törle tösmerle, añlaşıluçı, toyıluçı namus yärdämendä ilne idarä itep bulmıy. Şunlıktan idealga omtılış belän harakterlangan, ämma bügenge könneñ mömkinleklärenä ülçäp kiselgän-tözelgän zakonnar nigezendä däülät-hökümät eş itä. Monı bez «gadellek» iseme belän atıybız!— didem.

Şunda duslarım şarkıldap kölep cibärdelär häm:

— Abau, professor äfände, tulı ber lektsiyä buldı bit bu!— didelär.— Bezneñ rähätlänep söyläşep utırunı bozdıgız tügelme?

BÄHETEBEZGÄ KAYTIYK

Hikäyät

— İlne idarä itär öçen barı tik ğadel kanunnar gına kiräk diyüçelär belän kileşep betep bulmıy. Ämma monda da bernikadär haklık bar kebek. Min bit zakonnarnı belmim, säyäsätne sanga sukmıym, şunıñ öçen dä çinovnik ta, berkem dä tügelmen,— dip zarlandı dustım.

— Ä sez däülät çinovnikları, ministrlar il zakonnarın belälär häm sanga sugalar dip uylıysızmı? Bik katı yalgışasız!— didem min aña, fikerlärenä kisterep karşı töşep.

Ul aptıraşta kaldı. Fikerlärendä adaşuı kürenep häm añlaşılıp tora ide. Şunda:

— Keşelär asılda cämgıyät häm il bulıp urtak ählak kanunnarı barlıkka kiterüläre arkasında yäşilär. Alar güyäki yazılmagan zakonnar tösen alalar. Här maddäsen dä beläbezder kebek. Ählak kanunnarı ädäp zakonnarınnan tış bula almıy,— didem.— Ämma däülät belän idarä itü zakonnarı kısalarında yäşi. Cämgıyät — ädäp-ählak kanunnarında, äye bit! Şunısı kızık, cämgıyät üz kanunnarın nıklı itü öçen dingä, yolalarga tayana. Şunıñ belän üzen hökümätkä, däülätkä karşı kuya. Şuşı karşılıkta il barlıkka kilä.

Süzlärem äle genä betäse tügel ide. Fikerläremne din häm däülät mönäsäbätenä taba alıp kitep, şuşı ike dönyanıñ üzara karşılıkta toruın, din ähelläre belän däülät keşeläreneñ isä ber tabaktan aşauların da söylämäkçe idem, dustım minnän akıllırak bulıp çıktı.

— Din üz yulı belän kitep barsın, däülät üzençä yäşi birsen, ä bez dönyanıñ yämenä soklanırga cannarıbıznı künekterik äle,— dide, şuşı süzläre belän tämam söyenderep.— Änä niçek küklär ayazıp kittelär, koyaş niçek matur yılmaya, tabiğatneñ kürkämlegenä iseñ-akılıñ kitärlek!

Şunda minem dä küzlärem açıldı. «Hay matur da inde sin, dönyalık!»— didem. Eçke-tışkı dönyalarıma bähet nurları tuldı.

HIYALIY HÄYRÜŞLÄR

Hikäyät

Bez üzebezneñ ğadäti teläk-omtılışlarıbıznı kanäğatländerer öçen törle hönärlärne üzläşteräbez, ämma adäm balasınıñ tabigate şundıy — ul yakındagı maksatına ireşep kenä kilgändä, anıñ ömet ofıkları tagın da kiñäyep, küñele üsep kitä dä, şunda ruhına därt birep tagın da yañadan-yaña teläk-omtılışları barlıkka kilä. Alarga barıp citü avırlaşa häm yıraklaşa. Ä keşe tuktıy belmi inde ul. Nindider çiksez yarışka çıkkan şäheskä äverelä. Sindä inde hätta namus toygısı da kalmaska mömkin.

— Baylıknıñ anıñ ber hikmäte bar,— didem duslarıma,— ul, baylık, buldımı, sinnän üzen daimi kaygırtunı taläp itä, aña hezmätläreñ dä arta. Ämma bez, keşelär, häyläkär dä bit äle, kaygırtu hezmäten başkalarnıñ cilkäsenä salırga gına torabız.

— Bik rähätlänep şulay yäşär idek äle!— didelär duslarım, baylıkka kızıguların yäşerergä telämiçä.

— İnde hezmätne başkalar cilkäsenä saldıkmı, baylıgıbıznı yugaltmıyk tagın, yalgan belän anı üzläştermäsennär digän häsrätebez barlıkka kilä. Bezne kaygı tämam biläp ala,— didem, äytergä telägän süzläremne yomgaklap.

— Şulaymı?— didelär duslarım, inde bu yulı ällä şayartırga itep, ällä inde ürtälülären yäşerergä teläp.— Ul vakıtta bezgä baylıknıñ ber dä kiräge yuk ikän. Üz başıbızga bäla alıp, şul baylık tuplaular arkasında canıbıznı häsrätkä salgan bulıp!

— Ay-hay,— didem min dä, alarnıñ süzlärenä ämma da küñelem bulıp.— Sezneñ kullarıgızga baylıklarnı tottırırga cıyıngan keşe dä yuk bit äle! Hıyallanmagız da!

MESKEN DÄÜLÄT

Hikäyät

Keşelärneñ sälätläre ählakıy köçkä iyä, hätta äytergä kiräk: sälät ul — ählakıy köç! Ä däülät-hökümät, il belän idarä itär öçen älbättä, cämgıyatebezneñ ählakıy köç señerläreneñ nerv üzäge bulırga omtıla. Menä şuşı üzäk bula alsa, yağni bulıp ölgersä, däülät tä il belän çın mäğnäsendä idarä itä başlıy. Şuña kürä dä ul sälät iyälären törle yullar belän barlıy, alarnı üzenä hezmätkä kızıktıra.

— Kızıkmagannarın yuk itäme?— didelär.

— Äye,— didem,— taptıy, izä, sıta...

— Ägär dä sälätle keşelär urınına sälätsezlärne, yağni akıl tirese yabıngan sarıklarnı täqdim itsälär? Bezneñ ilne beläsez bit inde, haman şulay bula,— didelär.

— Borçılmagız,— dip yuattım alarnı.— Sez äytkänçä buluı bezgä, halıkka, faydalırak. Çönki ul vakıtta däülät tä, hökümät tä ilebezneñ ählakıy köçläre belän idarä itüdän mährüm kala. Cämgıyät däülättän östen çıga. Monıñ närsä ikänlegen üzegez dä yahşı beläsez.

MÄÑGE YaŞÄÜ SERE

Hikäyät

— Ülemsezlekkä ireşep bulamı?— dip soradılar minnän.

Añlaşıla ide. Tormışı avırmı-ciñelme, kemneñ dä bügen yäki irtägä genä ülep kitäse kilmi. Keşelär haman da mäñge bakıy yäşärgä hıyallana.

— Bula!— didem, katgıylıgım belän alarnı ışandırıp.

— Ä niçek?— didelär.

— Hezmät belän!— didem.

— İ-i, sin dä şul, ällä kayçangı hakıykatne äytäseñ ikän,— didelär.

— Äye,— didem tagın da, serlärne belgän akıl iyäse räveşendäräk haman da üzemne totıp.— Häteregezdäme ikän borıngı greklarnıñ yarım keşe, yarım ilah, yağni geroy dip yörtelüçe Geraklı? Anıñ turında televizordan «sabın operası» kebegräk kino da yıllar buyı kabatlana-kabatlana kürsätelde äle. Menä şul Gerakl, ülemle bit inde, üzeneñ küñele izgelektä häm yahşılıkta bulu arkasında bik küp törle döres ğamällär başkara, halıklarga igelekle hezmätlären kürsätä häm şular näticäsendä üleksezlekkä ireşä!

— Mif bit bu, äkiyät! Safsata,— didelär, minnän kölep.— Şunı bezgä söylämäsägez!

— Alay ikän,— didem alarga.— Sez äle daru yotıp kına, bernindi avırlıksız, haklarıgıznı haklamıyça gına mäñge ülemsez yäşärgä teläüçelärdän ikänsez!

BEZLÄRNEÑ ÇİKSEZLEGE

Hikäyät

Keşe üz tabigaten üzgärtä almıy. Ämma üz tabigaten ciñgän keşelär böyeklekkä ireşä. Ä tabigateñne ciñü ul — anı yuk itü digän süz.

— Bu şul uk borıngı dindar-sufilarnıñ näfesne tıyu, «näfesne üterü» fälsäfäse bit! Şunı da añlamaska!— didelär miña.

Kileştem. Ämma monıñ hätta mömkin tügel eş ikänlegen uylap häsrätkä bireldem. Annarı, ah orıp:

— Menä şuña kürä dä böyeklär Cir yözendä bik az bulalar, böyeklekkä däğva kıluçıları gına çiksez!— didem.

TABİGATEÑDÄ BULMAGAÇ

Hikäyät

Kaharman däräcäsenä ireşü öçen ayırım bertörle tabigıy köçkä iyä bulu gına citmi, bälki şul tabigıy köçne ruh kuätenä äverelderä belergä, mäğnä bilbavı belän bilennän kısıp budırırga kiräk!

— Monı niçek añlarga inde?— didelär minnän kölep.— Ällä nindi başvatkıçlar söylisez!

— Ä, äye,— didem alarga, ber dä isem kitmiçä.— Şuña kürä dä bezneñ millättä halıknı yoklagan buluda, kurkaklıkta ğayepläp yörüçelär genä bar, çın kaharmannar — yuk!

HAOS-BUTALÇIKLIK

Hikäyät

Tabigate belän köçle itep yaratılgan keşeneñ küñele tulı haos-butalçıklık bula. Mondıy tabigate keşene kırgıylıkka etärä, ä butalgan küñel şuşı holıksızlanırga gına torgan kırgıy atnı ni yögänli, ni iyärli almıyça aptırıy. Haosnı buysındırırga barı tik omtılış-maksat kına, yağni tabigateñneñ kırgıy atına torık bularak kilep töşäçäk arkannı ürergä omtılış-maksat kına yärdäm itä ala...

Bez şuşı turıda söyläşä idek. Keşelär arasında törle yünäleştä uyga töşüçelär bar. Alar fikerlären yılgır yegetlär kebek yögertälär, ämma här närsäneñ ahırın aldan kürüçänlek siräk zatlarga has.

— Añlaşıla,— dide üzeneñ akıllı ikänlegen belüçe tanışım,— bezgä, keşelärgä, härvakıt omtılış-maksat belän yäşärgä kiräk. Şulay bez gomerebezne kızıklı itäbez, üzebezne böyeklek märtäbäse belän berläşteräbez.

Min aña ozak kına karap tordım. Ul:

— Närsä, miña närsä bulgan, şulkadär avır itep küzläregezne terädegez?— dide.

Şunda min bu süzläremne äyttem:

— Dustım, bezneñ härdaim hämmäbezgä dä maksat-omtılışlar belän korallanu mäcbüri tügel. Yäşäüneñ mäğnäläre annan gına gıybarät bula almıy. Küp oçrakta maksat-omtılışlarıbız bezgä bähetsezlek alıp kilälär, çönki bez, keşelär, maksat-omtılışlarnı teläklärebez belän alıştırabız, monı sizenmi dä kalabız,— didem.— Ä teläklärebez härvakıtta da kanäğatländerelä almıy. Şul kanäğatländerelmägän teläklär bezne açulı itälär, hätta dönyanı kürä almas däräcägä citkerälär, mäker häm häylägä etärälär. Maksat-omtılış — ber närsä, ä teläk — başka!

Şunda ul minem bu süzläremne üzen hakärätläü dip kabul itte, urınnan sikerep tä tordı:

— Sez üzegezne kem dip beldegez mine duslarım aldında hakärätlärgä! Kem sezdän kiñäş soragan äle?— dide, açulanıp kitep tä bardı.

Bik tä kıyın bulıp kaldı. Äñgämäbez bozıldı. Taralıştık. İnde şul törkem duslar bergä kilep küptännän oçraşkanıbız da yuk.

04.12.2009.

YaZUÇI HAKI

Hikäyät

— Sezneñ yazgannarıgız üzegezgä ber tiyen dä akça kitermädelär, kitergännäre dä biş sumnı yugaltıp, ike tiyenne tabuga tiñ,— didelär miña tänkıytçelärem.

Alardan mondıy süzlärne işetüe bik tä avır ide. Yörägem telgälände. Berni dä eşli almadım. Kulyazmalarımnı cıydım da, «halkım hakı» dip, alarnı arhivka iltep tapşırdım.

Küpme vakıtlar ütkänder, kulıma kaläm algaç yazgan berençe süzlärem şuşılar buldılar:

«Yazuçınıñ, ul nindi genä sanalmasın, cämgıyät karşındagı burıçı — hezmäte öçen algan hakınnan yöz, hätta meñ tapkırlar artıgrak häm kübräk!»

ADÄMNÄR KÖLKESENDÄ

Hikäyät

Bähetle buluıña kemder yäki närsäder komaçau itä dip uylıy başlasañ, bu rizasızlık sineñ şäheseñneñ sataşu tomanına kilep kerüe digän süz. Teläk bit şul uk ihtıyarga bäyle ul. Keşe üzeneñ teläkläreneñ hucası bula alsa, hiçşiksez üz akılında kala.

— Ul vakıtta sezneñ «Allahı täğalä bezgä yazmışıbıznı da, ihtıyarıbıznı da birde» dip äytüegez närsä?— didelär miña, «yalgışasız, äfändem», digändäy.

— Yazmışıbız digänem — ul bezneñ rizıgıbız, ihtıyarıbız digänem — telägebez!— didem.

— Närsä?— dip köldelär tagın da.— Yazmışıbıznı aşap, telägebezne avızlıklap yäşikmeni inde?

AKILLI ÄÑGÄMÄDÄŞ

Hikäyät

— Ägär dä ihtıyarıbızdan baş tartsak, teläklärebezdän-näfsedän kotılu bulıp çıga. Ul vakıtta yazmışıbız belän bergä-ber kalabız, şulay bit?— didelär.

— Yuk,— didem,— sez yalgışasız!

— Äye dip äytsägez, sez sez bulmassız inde,— didelär mıskıllap.

— Berük üpkäli kürmägez, min ul hakta uylamagan da idem,— didem,— ihtıyarımnı avızlıklıy alsa idem, ul vakıtta yazmışım çın mäğnäsendä borçılulardan tınıçlanıp kalaçak, zatım saf tınlık belän bergä-ber bähet kiçeräçäk diyäräk söyenep algan idem. Ämma häzer başka närsälär başıma kilde.

Äñgämädäşem minem hakta «ällä bu divana inde» dip uylıy kebek toyıldı, yörägem kısıp aldı citmäsä. Şunda:

— Ämma keşe gürdä genä tınıçlana, tınlık hökemendä kala. Anda da yazmışnıñ yuldaşı tınlık tügel ikän şul. Sez haklı, ihtıyarsız bulıp keşe menä kayçan yazmışı belän bergä-ber kala,— didem.— İhtıyarsız, teläksez bulu ul dönyadan vaz kiçü digän süz ikän bit!

Äñgämädäşem üzeneñ fikere östen çıguga bik tä söyende häm:

— Kübräk mine tıñlagız, niçek akıllı bulır idegez!— dide, cilkämä sugıp aldı häm üz yulı belän kitep bardı.

KEMGÄ DÄ HAKIYKAT KİRÄK

Hikäyät

Añ hakıykatne çitläşterä-abstraktsiyäli häm aña kıyafät birä. Moña qadär töse-suräte belän başka küreneşlär eçendä kürenmi yäşägän şul hakıykatne bez tanıy başlıybız. Ämma din, fännän ayırmalı bularak, aña ruh ta kiterep östi.

— Alay ikän, dimäk fännän din östenräk,— dide miña ber mulla, sakalın sıpırıp. Bez anıñ belän küptänge tanışlar idek.

— Älbättä,— didem min dä, käläpüşemne kıñgır salıp,— hakıykat barçabızga da kiräk, ämma siräklär genä anı tanıy!

TABİGIYLEK MÄSÄLÄSE

Hikäyät

Fiker berkayçan da tabiğattä äzer kileş yäşämi häm oçramıy. Hislärebez yärdämendä çınbarlıknı tanıp belgändä bez anı üzebez tudırabız. Fiker ul añnıñ tanıp belgänen añlatıp birü çarası, çınbarlıknıñ üze tügel, bälki hakıykıy surätkä äverelep çagılışı gına.

— Ä Huca Nasretdin?— didelär.

— Aña närsä bulgan?— dip, añlıy almıyça tordım.

— Ul da döresen söylägän bit. Ämma anı kem citdigä ala?— didelär.

— Ä, anı äytäsezme?— didem şunda.— Çınnan da citdi süzgä karaganda kölkele söyläşüdä yış oçrakta hakıykat kübräk bula!

BELEMLE BULASIÑ KİLSÄ

Hikäyät

Keşelärgä hakıykatne tanıtasıñ kilsä, alarnıñ hıyal-fantaziyälären uyata alırlık hakıykat turında küzallau tudırırga kiräk.

— Keşelär başkaça buldıra almıylar disezme?

— Yuk şul, mömkin tügel! Belemnär niçek tudırılsalar, şul yul belän üzläşterelälär. Başkaça ul barı tik sholastika dip atalır ide.

KÖFER SÜZ KEBEK

Hikäyät

— Allahı täğaläne küzallau yärdämendä çın şağıyrlär tudırgannar, ämma uylap çıgarmagannar!

Minem şuşı süzemne işetkän ber mullanıñ kahärläven äyttelär. Äye, Korändä ük bar, «İhlas» suräsendä: «Allahı täğalä berkemnän dä tumadı häm berkemne dä tudırmadı». Şunı küzdä totıp min dä soradım:

— Ul vakıtta nigä soñ «Allahı täğalä monı yarattı», yağni barlıkka kiterde, «anı bar kıldı» dip äytäbez?

Ni öçender soravıma turı cavap birüçe tabılmadı.

AŞLI-SULI FÄLSÄFÄ

Hikäyät

Korän aşında häzrätebez, täqdir häm ihtıyar fälsäfäsenä birelep, yazmışka buysınu bäräkäte hakında matur gına näsıyhät birde. Bez hämmäbez dä beraz örekkän häldä, ämma tınıç küñel belän idek. Şunda häzrätebez miña da ihtibar küzläreneñ şäräfen nasıyp itep karadı da:

— Sezneñ fikeregez başka törleme ällä?— dip soradı.

— Yuk, Täqsir, mullalarıbız — Päygambärebez urınına kalgan milli citäkçelärebez bit, süzläregezgä soklanıp utırudan mährüm itmägez,— didem.

Küñellärenä bu äytkännärem huş kilergä tiyeş ide, ämma alar:

— Menä bit, arabızda törle keşelär bar ikän,— dip äytep kuydılar. Annarı näsıyhätlären dävam itterep, tagın da mondıy süzlärne söylädelär:

— Kaysılarıbızga yazmışı avırlıklar kiterä, kemnärgäder säğadät baylıkların birä. Bez — bändälär, närsä birgänendä dä rähmät belän kabul itärgä tiyeşbez.

Häzrätneñ aldagı äytep aluları küñelne kakşatırga ölgergän ide. Alar söyläp betergäç:

— Küplärebez ata-babadan kalgan ğamälläre öçen cavaplı, Allahı täğalä alarnıñ eşlärenä kürä dä bezne hökem itä didegez. Härkemneñ üz yazmışı üzenä tügelme soñ?— dip soradım.— Monda ata-baba öçen avır yazmışka töşüdä, yäki ata-baba arkasında bähetle yäşäüdä Allahınıñ gına tügel, keşelärneñ dä katnaşı bar digän süz-fiker kürenä tügelme? Ata-babalar izge yäki yaman yäşäp, bezneñ dä yazmışıbızga tıkşıngannar, yazmışıbıznı häl itkännär bulıp çıga. Dimäk, yazmışıbız Allahıdan gına tügel, ata-babalarıbızdan da ikän, şulaymı?

Bolay söyläülärem üzemne dä şomga saldı, bilgele. Ata-babalarım nişläp kenä yörmägännärder, min alarnı kayan belim? Ämma ul süzlärem belän häzrätebezneñ näsıyhäten genä mantıyk ülçävenä salıp añlatırga mataşkan idem yugıysä.

— Äye,— dide mullabız,— nindi döres süzlär!..

Bolarnı işetü küñelemne söyendergän genä ide, ämma alar tagın da kabatlap östäp kuydılar:

— Äye, nindi döres süzlär: «Ahırzamanda dinne ğalimnär bozar!», digännär borıngı äüliyälär. Sez dä, äfändem, ğalim keşelärdän tügelme soñ?

Min «döres» diyäräk baş kaktım, oyat diñgezenä kerep battım.

Östälgä aş kilde, törle täm-tom. Häzrätebezgä iyärep «bismilla» äytep, halık sıy-hörmätkä citeşte.

— Aşlarıgız tämle bulsın!— dide hucabikä.

— Bik tämle, bik tämle,— dide mullabız, rizıkka tämam ihlas kuyıp.— Allahı täğaläneñ rähmätläre zur anıñ, ber dä täğamnän özgäne yuk... Şöker Hodayga!.. Beräülär kom çülendä ber tamçı su taba almıyça zarda, ikençe adäm diñgezdä sudan garık. Yazmışlar ber dä tigez bula almıy. Akılnıñ hikmäte añda da, küp belüdä dä tügel, Hoday täğalä birgängä şöker itüdä! Zur ğalim bulıp ta, din gıylemennän yırak ikänseñ, anıñ ni faydası bar! Başıbızga Allahınıñ gıylemen cıyarga kiräk! Menä hikmät närsädä!..

Süzlärennän büldermädem, moña hakım da yuk ide. Şulay da bik äytäsem kilde «akıl iyäläre, zur ğalimnär mulla bula başlasalar, sezneñ kebeklärgä urın kayda bulır ide» dip, ämma tıyılıp kaldım. Ürtäü, hätta ürtälü kebek kilep çıgası ide.

Ä häzrätebez süzlären haman da dävam itterde, annarı:

— Din yulına kerergä kiräk, din yulına!— dide, miña karap.

Alarga östäp: «Aştan-aşka gına yörerseñ, täqdireñä rähmät äytep!»— dip östäp kuymakçı idem, ämma avızıma su kabunı bu yulı da artıgrak kürdem. Kitaplarımnı ber dä ukımıylar ahrısı? Häyer, härkemneñ üz yazmışı bit, kolaknı borıp gına täqdireñne üzgärtep bulmıy.

OZIN SÜZNEÑ KISKASI

Hikäyät

Bervakıt duslarım arasında ruh-can mäsäläsendä süz çıktı. Hämmäse fälsäfä korıp cibärdelär, tel yarıştırıp, fikerlären köräşterep aldılar. Min alarnı tınıç kına, yılmaep tıñlap utırdım. İnde süzlär söylänep, fälsäfä cepläre çiyälänep, fiker çişmäläre tämam bolganıp betkäç, arıp-talıplar tuktadılar bolar. Şunda miña da forsat citkänlegen añladım häm caylarına kiterep mondıy soraunı birdem:

— Niçek uylıysız, mädäni yal parkı maturmı, ällä tabigıy urmanmı?— didem. Bu hakta inde eleklärne bähäs itkänebez bar ide.

Alar älegä süzläremneñ ruh fälsäfäsenä katnaşı barlıgın töşenmi kaldılar. Min dä zihennären üzem salgan sukmakka alıp kerep kitärgä aşıkmadım, cavapların köttem.

Häm alar äyttelär:

— Älbättä tabigıy urman matur,— didelär.— Bezneñ Kazanda niçämä mädäni yal parkı bar, berseneñ dä küz häm can rähätenä hezmät itkännäre yuk. Ä menä şulardagı gına bulsa da tabigıy, keşe kulı timi saklanıp kalgan poçmagına kilep yulıksañ, kanatlanıp kitkändäy bulasıñ!— didelär.

Rättän şuşı qadär dälille süzlär söylängännän soñ, alarga «yuk» dip kara sin, häzer kölke ugına alaçaklar. Citmäsä kemnär-kemnär utırabız bit äle söyläşep — barısı da tanılgan akıl iyäse häm gıylem-golamä ähele!

— Dimäk,— didem min,— tabiğat ruhtan, cannan östenräk, kamilräk häm kürkämräk!

Bolay uk kurkışıp kalırlar dip başıma da kitermägän idem. Bu inde süzlärem belän isäpläşüläre hakında da söyli ide.

— Dimäk tabiğat Allahı täğalädän dä östen?

Alarga Allahınıñ ruh-can ikänlegen añlatıp torırga kiräk tügel ide. Gıylemnäre citärlek.

Beraz tınlıktan soñ älbättä iñ sabırsızıbız sorau birergä buldı:

— Ä tabiğat Allahı täğaläneñ icatı tügelmeni?

Şulay dip kaysı da bulsa berseneñ irtäme-soñmı äytäçägen kötkän idem. Şunlıktan cavabım aldan uk äzer bulgança telemä kilde:

— Cil, yañgır, orlıklar, iñküleklär, taular, yağni tabigıy landşaft digännäre tabiğatne, äy-äye, kırgıy tabiğatne oçraklılık kısasında icat itmilärmeni? Härkaysı üz ihtıyarın eşkä cigä. Hätta alar üzara köräşä-köräşä maksatlarına ireşergä telilär,— didem.— Ällä yalgışammı?

Köleşep aldılar.

— Närsä äytergä telisez? Ruhnıñ monda katnaşı yuk dipme? Säyer süzlär çıkkalıy inde adäm balasınnan, bigräk tä üzen akıllıga kuyganda,— didelär annarı, üz döresleklärenä ışanıp.

— Sez onıtıp cibärdegez. Üzegez bit tabigıy urmannı mädäni yal parkınnan östen kuydıgız, yağni ruhnı tabiğattän tübänäyttegez!— didem, haman da üz fikeremdä kalıp.

Alarnıñ şunda uyga birelülärennän, häterlären yañartıp alularınnan faydalanıp, bu süzläremne söyläp birergä mäcbür buldım:

— Äfändelär, üzegez dä yahşı beläsez: bezneñ ul mädäni yal parkı dip atalgan urınnarıbız yäki talantsız adämnär tarafınnan başkarılıp çıgarılgannar, yäisä yartı yulda kaldırılıp, ahırda akça yuklık sıltavı belän taşlanılgannar. Näq menä bügenge milli ädäbiyätıbız-sängatebez kebek. Här yaza belgän keşe «Köndälek» alıp bara ala, mäqalälär icat itä, şiğırlär çıgara. Häm döres eşli. Min bolarnı barı tik huplıym gına. Ämma böyek ädäbi äsärlärne, böyek icadi eşlärne barı tik talant iyäläre genä tudıra ala. Çın talantnı tanu öçen vakıt sınavı, zaman ülçäve kiräk, dilär. Şulaymı ikän? Ällä talantlı äsärne ukuıbız häm kaysıbıznıñ da bulsa kürep aluıbız da citäme? Minemçä, ägär dä arada çın talant iyäse beräü, ikäü yäki öçäüme keşe yuk ikän, ul vakıtta bez barçabız da böyeklär!

Şunda älege dä bayagı ölger äfändebez süz kıstırıp kuydı:

— Dimäk bezgä talantlarnı kürmäskä, tanımaska kiräk! Ul vakıtta hämmäbez dä tigez häm böyek bulabız!— dide.

Şatlıgı yözenä çıkkan ide. Hämmäbez dä köleşep kuyu belän bähäsne tämamladık.

İnde taralışa başlaganda, älege dä bayagı ölger äfändebez sorau birmäsenme miña:

— Sez närsäne dälilläp añlatırga telägän idegez soñ äle? Añlamıy kaldım.

07.12.2009.

BÄHETSEZ RUH KOŞI

Hikäyät

Bik yahşı dustım miña äytkän ide:

— Keşeneñ tabigate anıñ holkına bäyle,— dip.

Nigä bolay uylavı bik kızıklı toyıldı. Ägär dä şuşındıy näticägä kilgän ikän, dimäk anı nindider ber vakıyga yäki keşeneñ üz-üzen totışı, kürsätüe moña etärgän, şulay tügelme?

Kızıksınıp soradım.

Ul miña bötenläy dä başka närsä söyläde häm äytte:

— Min küzdä totkan adämneñ holkı bik tä caylı, süzläre dä mantıyklı, fikere dä açık, ämma tabigate belän bik tä cirängeç,— dide.

Süzneñ kem hakında barganlıgın belmägänlektän, üzem dä ul söylänelgän keşene yahşı belmägänemä kürä dustım belän rizalaştım, bähäs itmädem. Şulay da fälsäfä korıp äytä kuydım:

— Anıñ tabigate holkınnan da östen çıkkan küräseñ,— didem.

— Ruhı taza, çista tügel şul,— dide ul, tämam aptırap.

— Ä monısı başka närsä,— didem min aña,— tabigate holkınnan östen çıkkan keşeneñ ruhı irekle bula almıy. Ruhı totkındagı keşe çitlektäge koş kebek bit ul. Sayrıy, ämma üzeneñ bähetsez ikänlegen dä belmi-añlamıy sayrıy.

SÜZLÄR ALAR DÖRES TÄ SIMAN

Hikäyät

— Ädäbiyät, gomumän dä sänğat keşelärneñ üz ruhı belän tudırıla,— didem min.

— Ä İlahiyätneñ katnaşı yukmıni? Bu nindi köfer süz tagın?— didelär miña.— İlhamnı ädipkä, sänğatkärgä Allahı täğalä birä tügelme soñ?

— Döres, ilhamnı icat keşesenä tabiğat tä, fälsäfä dä, hezmät tä, İlahiyät üze dä, başka törle küreneşlär häm vakıygalar da birä alalar häm birälär dä! Ämma bu ilham köçeneñ däräcäse barıber dä keşe ruhınıñ talantına, sälätenä, kiñlegenä-tarlıgına, zurlıgına-keçkenälegenä bäyle. Şuña kürä dä ädiplär arasında, sänğatkärlärdä böyekläre bar, keçeläre. Boların uk üzegez dä bik yahşı beläsez. Misallarnı sanap torası tügel.

— Yarar, kileşik, şulay bulsın da,— didelär, barıber dä küñellärendä bähäskä urın kalganlıgına şikläre saklanuın sizderep,— ämma ni öçen soñ talantları çamalı keşelär dä böyeklär isäbendä yöri alalar?

— Ä monısı inde yazmışlarına, çınnan da Allahı täğaläneñ telägenä bäyle,— didem.

İ söyendelär, hätta yözläre nurlanıp kitte.

— Menä bit, äytkän idek Hodaynıñ katnaşı barlıgın iskärtkän idek!— didelär kuanışıp.

Sorau birergä mäcbür idem.

— Ä nigä soñ ul vakıtta alarnı vakıt cile çüp urınına seberep tügä?

Aptırap kaldılar. Ber baskıçtan ikençesenä küçep fikerläp, äle kayçan näticägä kilep üz uyların äyterlär diyäräk östäp kuydım:

— Çönki, üzegez dä beläsez, yazmış uçagı da sünä. Äle kiçä genä kızıl sızık bulıp suzılgan bähetle täqdir cebe dä özelä. Menä şunda inde ädipneñ yazgannarı, säğatkärneñ hezmätläre vakıt cile karşında bergä-ber, üz avırlıgı häm ähämiyäte belän torıp kala. Şuşı tügelme bezgä ädäbiyätnıñ, sänğatneñ keşe ruhı köçe belän tudırıluına dälil?— dip fikeremä yomgak yasadım.

Ä küñelemdä bötenläy dä başka törle uylar kaynarga totındılar: «Ämma da bezneñ ruhlarıbız barıber dä Allahı täğalägä üzebez dä sizmägän, añlamagan serle ceplär belän totaşkannar! Beräülärgä yahşı yazmış nasıyp itsä, ikençelärgä köçle ilham kuäte birä tügelme soñ Ul?»

Berazdan tagın da söylänep aldım:

— Ä şulay da icatta keşe ruhı töp, häl itkeç rolne başkara. Yalgışmıymdır bit?

Ämma bu süzlärem hiçkemgä añlaşılmagan bulıp çıktılar.

ALAY BİK AKILLI BULSAÑ

Hikäyät

Universitetka, kış urtası, cäy başı kilep citteme — çittän torıp ukuçı studentlar kerep tula. Şularga min dä lektsiyälär ukıp yörim, äle «zaçet» alam, äle «imtihan» tapşıralar. Başlar katıp betä. Ä studentlar — tüzä. Ämma da sınaularda «sayrap» kürsätälär inde. Uylap kuyasıñ: «Şuşı qadär aldar öçen şaktıy nadan da bulırga kiräk bit!»

Şundıy uylar belän berkönne akademik Ruzäl Abdullacanoviç Yosıpov kabinetında gäp korıp utırabız. Äytep kuymasınnarmı:

— Çittän torıp ukıgan student şul uk çıpçık inde ul, ämma sayrıy torganı!— dip.

Min aptırap kaldım. Akademik añlatıp biräse itte:

— Sandugaçnı kürgänegez bardır, ul näq çıpçıkka ohşagan. Ämma sayrıy bit!

Min tagın da häyranrak hälgä kildem. Annarı, açılgan avızımnı cıyarga ölgerep:

— Sandugaç çıpçıktan yahşırak ta, zatlırak ta, talantlırak ta tügelme soñ?— dip soradım.

— Äye,— dide Ruzäl äfände,— bik döres, şuña kürä sayrıy da inde ul!

Ul qadär tägäräp kitärdäy bulıp kölü küptännän miña tätemägän ide. «Bigräklär dä kızık itte, ahmak soraular birderde üzemnän»,— dip uylıy-uylıy gına ahırda kölüemne basa aldım.

Bu mäzäkne töşenep alu öçen täcribä dä, zihen dä, küzätüçänlek tä kiräk ikänlegen añlatıp torası tügel. Ber kölkedän ikençese menä bit niçek tua!

Ruzäl äfändeneñ şayan süzgä osta buluın şuşı söyläşüdä ük belep kalırga tiyeş idem. Ämma akıl sabagı da kat-kat ukıp kına kilä ikän ul.

Şulay bervakıt professor Färit Häkimcanov belän söyläşep torabız. Akademik Ruzäl Abdullacanoviç ütep bara. Borçılgan. Soñgı vakıtlarda cilkäsenä eşne öyälär dä öyälär ikän.

— Bu ike Färitne kuşsañ, närsä kilep çıgar ide?— dip äytmäsenme bezgä.

Ah, eş kenä kuşa kürmäsen diyäräk kotlar oçtı. Niçek tä koyrık bolgarga, lektsiyägä yäki başkasına sıltarga isäp. Aptırap ta kalıngan.

Ruzäl Abdullacanoviç kisterep häm bik tä katgıy itep üz soraularına üzläre ük cavap ta birdelär:

— İke Färitne kuşudan berni dä çıkmıy!

İnde bez nindi eş kuşsalar, şunı ütärgä, äytülärenä yögerergä äzer bulıp ölgergän genä idek kebek, akademik äfände yılmaep aldı häm tagın da äytep kuydı:

— Färit belän Färidäne kuşsañ, menä ul vakıtta närsäder yäki kemder bulırga mömkin äle!

Şayartalar ikän bit! Ciñelçä sulış aldık. Ämma Häkimcanov ta töşep kalgannardan tügel ikän, ul da kisterde:

— Ruzäl Abdullacanoviç, min bit inde altmışnı uzdım, nindi Färidä di inde ul?

Akademik aña sınap karap kuydı, annarı miña yılmaep:

— Süz ikençe Färit hakında bara ide!— dip äytep, yulın dävam itmäkçe ide, Häkimcanov, minem öçen söyläp:

— Annan da bulmıy! Kızlardan oyala ul!— dide.

Akademik kitä bargan cirennän tuktarga buldı. Borıldı. Ber adımga yakınaydı, bezgä turı karap:

— Ä min kızlar turında äytmägän idem!— dide.

Buş küñel töbennän şaltıratıp häm yaltıratıp çıgarırlık ber süz dä tabılmadı.

— Nu yegetlär!— dip, şunda akademik ike «akıllı baş» professordan kölä-kölä kitep bardı.

AKILGA SIYMASLIK

Hikäyät

Dönyada ike yäki öç başlı keşene kürgänegez barmı?

Ä minem — bar!

Yuk, min karap toruga ike yäki öç başlı keşe turında tügel, ä çın mäğnäsendä başlı, akıllı, zihenle keşe turında äytäm. Näq menä şundıy dustım bar. Anı hätta dürt başlıdır bu dip tä uylarga mömkin.

Ämma ul — dähri. Üzen Allahı täğaläneñ barlıgına ışanmauçı dip belä, monı keşedän yäşermi.

Bervakıt şulay bu:

— Şartlı räveştä genä his itelgän, akılga sıymagan äyberneñ-zatnıñ barlıgına ışana almıym!— dip äytep kuydı.— Närsä soñ Alla? Kaya? Konkret? Añlatıp, kürsätep birerlek?

Kem beländer yaña gına şuşı hakta bähäsläşkännär bulsa kiräk, yugıysä bolay kinät kenä äytep, törtek-törtek soraular birer ideme? Minem bit imanlı buluım, imanımnıñ nıklı ikänlegen belä ul. Häzer soraularına cavap birep añlatırga tiyeş inde äfändegez, şuşı dürt başlı akıl iyäsenä mäğnälärne citkerergä kiräk!

— Ä sez Allahınıñ barlıgına dälilläregezne, hätta sıyfatlarına añlatmalarnı üzegez dä äle genä äyttegez bit!— didem min.

Ul aptıraşta kaldı. Mondıy hälgä töşkäne yuk ide bulırga kiräk, mañgayına tir börtege dä çıktı. Ul anı pöhtä kulyaulıgına sörtep aldı. Annarı:

— Niçek inde?— dide, tagın da katgıyrak itep äytep.— Min Anıñ yuklıgına häm bula almasına dälillär kiterdem. Menä... Ni... Kaya ul, kaya?

Küñelem tınıç ide. Sabır gına äytep birdem:

— Sez bolay didegez tügelme: «Şartlı räveştä his itelgän, akılga sıymagan» dip?

— Äye!— dide ul.

— Menä şuşı bilgelämä Allahı täğaläneñ berlegen häm barlıgın raslıy da inde,— didem min aña.— Allahı täğalä çınnan da adäm balası tarafınnan şartlı räveştä genä his itelä häm anıñ, küpme genä añlatırga tırışsa da, akılına sıymıy!

İMAN İREGE

Hikäyät

Bervakıt minnän Allahı täğaläneñ barlıgın häm berlegen dälilläp birüemne soradılar. Min bu yulı da sholastika, yağni belderü yasau yulı belän genä bara almıy idem. Keşeläre andıy tügel, bu äfändelär zamananıñ märtäbäsendä iñ yugarıda toruçılardan diyärlek isäplänelälär.

— Sez Allahı täğaläneñ ruh-can buluı hakında işetkännär bit inde?— dip soradım. Ämma sizäm, soravım uñışlı kilep çıkmadı.

Äyttem inde, keşeläre zatlılardan buluın. Şuña da soravıma, anıñ tözeleş räveşenä, mäğnä birü kuätenä bäylänep tormadılar. Şatlandırıp:

— Äye, beläbez,— didelär.— Tanış fälsäfä!

— Ruh-can bulgaç, anı totıp karau, kürü, tanu mömkinme, ällä töşenelä genäme?— didem, fikeremne tögäl ber cepkä tezärgä tırışıp.

— Äye, şulay,— didelär alar, haman da minem mantıyknı bähäskä almıyça, uyımnıñ tärtipkä kilüenä yärdäm itärgä tırışıp.

— Milli ruh digän närsäne dä beläsez!— didem.

— Äye, beläbez!— didelär.

— Milli ruh bezneñ sängatebezdä, ädäbiyätıbızda, biyü-cırlarıbızda, eş-gamällärebezdä, tormışıbızda çagıla, şulay bit?— Miña şunda misal da kiterergä kiräk ide.— Mäsälän rus halkınıñ äkiyätlärendä söylängänçä, öç başlı acdaha öyenä kaytıp kerä dä: «Fu, russkim duhom pahnet!» di, monda ber-ber bahadirnıñ kilüen sizenep. Yäki menä tatar äkiyätlärendä, şulay uk, bu yulı Diyü kaytıp kerä dä: «Adäm ise kilä!» di.

Bu yulı da miña:

— Äye!— dip cavap birdelär.

— Dimäk,— didem min,— ruhnıñ şundıy üzençälekle sıyfatı bar, ul çagıla ala. Äytik: is belän, başkaça. Allahı täğaläneñ barlıgın da bez anıñ ruhı bularak dönyada, ğalämdä, üzebezdä, uylarıbızda, hislärebezdä häm başka abstrakt häm konkret äyberlärdä, töşençälärdä çagılışı aşa tanıy alabız. Ämma anıñ ruhı koyaş nurı kebek tügel, bälki halık ruhı sımanrak çagıla. Bu çagılışnı bez barı tik akıl häm añ belän zihenebez aşa gına tanıy, sizenä, töşenä alabız.

Şunda süzemne beterdem. Barıber dä cavabımnıñ barıp çıkmavınnan gaciz idem. Ämma da alar, miña sorau birüçelär:

— Äye,— didelär,— tögäl häm mäğnäle, çın añlatıp birü buldı bu!

— Ä niçek imanıbıznı nıgıtırga?— dide şunda berse.

— Bik gadi,— didem cavabımda, alarnıñ añlaularına söyenep,— anısı sezneñ üzegezdän, döresräge, telägegezneñ barlıgınnan tora. Busı inde härkemneñ üz kulında.

— Bigräk irekkä kuyu tügelme soñ bolay mäsäläne çişärgä kiñäş itü?— dide ul tagın da.

— Äye,— didem min,— sez döres äytäsez. İman nıklıgı ul şulay uk irekle äyber.

NAMAZLARNI UKU-UKIMAU MÄSÄLÄSE

Hikäyät

— Namazlarnı ukımasañ da yarıymı?— dip soradılar minnän bervakıt.

— Yarıy. Härkemneñ üz eşe, üz isäbe,— didem min alarga, küñellärendä yalkaulık ğalämäte kürep.

— Niçek inde?— didelär miña.— Bezdän bit mullalar namaz ukunı taläp itälär, ä sez — irekkä kuyasız. Moña dälilegez barmı?

— Bar,— didem, añlatıp birergä teläp,— Ahırzamanda möselmannar namazların taşlar-kaldırır digännär borıngı äüliyälär.

— Närsä, bez Ahırzamanga cittekmeni?— didelär alar tagın da aptıraşıp.

— Ägär dä Ahırzaman citüen telämisez ikän,— didem şunda citdi itep äytep,— ul vakıtta namazlarıgıznı ukıysız inde!

MİLLİ KUÄT HÄM SAFLIK

Hikäyät

– Sez, tatarlar, haman da ni öçen millät-millät dip kenä söylisez? Bezneñ sezne kimsetkänebez barmıni?— dip soradılar.

— Millät-millät dip söyläşülärebez, anı yoklaganlıkta, meskenlektä, kurkaklıkta ğayepläülärebez ruhıbıznı härdaim nıklı häm çista itep totu öçen kiräk!— didem alarga.

— Ul süzläregez belän ilne tarkatasız bit!— didelär açulanıp.

— Äfändem,— didem, aña mäğnälärne añlatırga teläp,— ägär dä tatarga ilne tarkatu kiräk bulsa, ul anı ällä kayçan vatıp taşlar ide inde. Tatarnıñ kuäten häm köçen, katılıgın häm nıklıgın, dönya tägärmäçeneñ kendegen kulında totuın üzegez dä bik yahşı beläsez bit!

08.12.2009.

ALLAHINIÑ ÜZ EŞE

Hikäyät

— Namaznıñ eçtälege närsädän gıybarät?— dip beräü minnän üz cayına imtihan almakçı bulıp sorap mataştı.

— Allahı täğalä ruhı belän üzeñneñ canıñnıñ üzara yakınlaşuında!— didem min aña.

Ämma ul riza bulmadı. Mögayın berär kaydan ukıgan äyberse bardır, hätta nadanlıkta da mine ğayepläp aldı. Annarı, süzlären bolarga kiterep citkerep:

— Anıñ asıl eçtälege Allahı täğalägä buysınuıbıznı kürsätüdä, çönki bez aña säcdälär itäbez häm ayak öste torganda Korän ukuda bulabız, çönki bez raküğta ayätlär ukıybız,— dide.

Karşı kilmädem, süzläre döres ide. Şulay da tışkı mäğnälärne töşengän, eçke mäğnälärne añlamıy kalganın kürdem. Faydası bulmasmı dip bolarnı äyttem:

— Bez Korän ayätläreneñ, suräläreneñ mäğnälären añlıybız dip uylıysızmı?

— Bik buldırıp bulmıy şul, häl qadäre genä,— dide, yäşermäde.— Alarnı garäp üze dä belep-añlap betermider äle. Änä bez dä borıngı tatar telen töşenäbezme soñ?

— Kileşäm,— didem,— menä bu süzläregez üzläre ük namaznıñ eçtälegen añlatıp toralar, çönki karagız: Korän ayätlären küñelebezgä yatışlı uku, säcdälär itü, başkası — bolar namazda ruhıbıznı Allahı täğalägä mömkin qadär yakınaytu çaralarınnan tügelme?.. Äye, çaraları!.. Alarnıñ asıl mäğnäläre dä şunda. Korän ukıganıbızda da ukıganıbıznıñ eçtälegen añlap, belep toruıbız mäcbüri tügel, hikmät — Hoday täğalä ruhına cannarıbıznı kuşa, berketä aluıbızda!

— Ä garäplär? Alar Korän surälären añlıy torgannardır şät?— dide şunda «imtihançım», kinät fikeren üzgärtep.

— Ägär töşenep-añlap torsalar, bik yahşı. Ämma alarga şuña kürä dä Allahı täğaläneñ ruhına cannarın yakınaytu bermä-ber avırrak. Tarihlardan mäğlüm, İslam dine alarda niçämä tapkırlar bozıla başlap, şuşı bozılu başka kavemnärgä ireşä bargaç, arı tarala almıyça, tuktalıp kalgan,— didem.

Häyer, bolarnı gına üze dä yahşı belä ikän, şunlıktan başka ber soraunı birmäsenme:

— Ä ni öçen dogalarıbıznı tatarça uku häyerle dip yazıp çıktıgız? Monısın niçek añlarga?

— Bik gadi,— didem min aña,— doga bit ul Allahı täğalädän ütenü, sorau çarası. Bez üzebezgä kiräklene, närsägä mohtacbız — şunı Hodaydan sorıybız. İläk telänäse urınga çiläk däğvalanmasın dip, älbättä üzeñneñ yahşı belgän teleñdä yalvaru häyerle!

— Rus — rusça, tatar — tatarça, garäp — garäpçä inde?

— Näq şulay! Cannarıbız, ruhlarıbız Anıñ belän ana telendä genä aralaşa ala dip beläm.

— Allahı täğalä bezgä soraganıbız sayın telägänebezne biräme?— dide ul şunda, tämam açuımnı kiterep.

Ämma da üzemne ciñä aldım, tınıç häm sabır gına cavap birdem:

— Sorau — bezneñ eş, birälärme-yukmı — Allahınıñ üz eşe. Alarnıñ eşenä tıgıla almıym, gafu itegez!— didem.

BÖYEK YaZUÇIBIZ

Hikäyät

Ädäbiyätnıñ ni-närsä ikänlegen belep citkermägänder inde, ämma yazuçı isemen alırga ölgergän ber äfände belän söyläşep torabız. Bu, üz cayına gına äytenep, bolay dip kuydı:

— Çınlap karaganda, Gabdulla Tukay da yazuçı tügel inde!

Aptıragannan gına:

— Ä nindi şağıyr!— dip belderdem.

Äñgämädäşem kölä birde:

— Hi, andıy şağıyr bula dimeni? Ukıganıgız yukmı ällä?

Berazga telsez kaldım. Mondıy buş keşe belän söyläşep torgançı, kitep baruım yahşırak ide. Ämma:

— Ä Gayaz İshakıy?— diyärgä mäcbür buldım.

— Sez närsä!— dide şunda zamanabıznıñ şuşı yazuçı äfändese.— Yaza belämeni ul? Ukıp kararga kiräk, telgä algançı!

Bötenläy dä yugalıp kaldım, närsä äytim ikän diyäräk süz kata almıyça tordım, annarı:

— Ä Ämirhan Yeniki, Marsel Gali, Rkail Zäydulla?..— dip, rättän distägä yakın yazunıñ isemen atadım.

— Sez närsä,— dide tagın da bu äfände,— bigräk zävıksız ikänsez! Çüp bit alar!

Häm çirkanıp yözemä karap kuydı da yanımnan kitep bardı.



BEZNEÑ HÄL

Hikäyät

Ber ädäbi curnalga yäş kaläm iyäsen redaktor itep kuydılar. Añarga hikäyämne kiterdem. Ukıp çıguın ütendem. Ämma häzer genä vakıtı yuk ikän. İkençe yulıga kaldırıp, äsäremne östälendäge käğazlär östenä taşladı. Şulay da:

— Barırlık bulsa — bastırırbız!— dide, süzen kıska totıp.

Kileştem. Başka eşlärem belän kitep bardım.

Vakıtlar ütkän. Yartı yıl uzıp ta bara. Niçekter yulım töşep, bu redaktsiyägä tagın da kagılası ittem.

— Min sezgä hikäyämne kaldırgan idem,— didem.

— Ä, ukıp çıktım min anı. Oşatmadım!— dide bu yäş kaläm iyäsennän inde böyek redaktor däräcäsenä mengän äfände.— Yañalık yuk, yañalık! Kızık ta tügel!

— Alay ikän,— didem kimsenep häm mıskıllanıp.— Alıp kitim alay bulgaç!

— İ, min anı çüp çilägenä tomırdım inde!— dide ul, häyran itmiçä genä.— Başta yazarga öyränergä kiräk, annarı kiterergä!

Üzemneñ niçämä-niçä ädäbi kitaplar avtorı ikänlegemne dä äytergä, islärenä töşerergä oyalıp, tizräk monnan çıgıp kitü cayın karadım. Bägırem tulı kara kan ide, güyä izep-kıynap taşlagannar.

ŞİGIRNEÑ HİKMÄTE

Hikäyät

Fäylüsüf äfändelärneñ şiğır uku belän mäşgul buluları ber dä ser tügel. Monıñ säbäben äytergäme? Häyer, üzegez dä beläsez tügelme?

Şulay bervakıt şundıy da ber fäylüsüf belän oçraştım. İsem kitte, ul uzgan ğasırdagı böyek şagıyrebez Gabdulla Tukaynı ukıy ide. Uyladım: «Bu äfändebez mögayın HH yöz başı zamana avıruın ezli torgandır»,— didem.

Şul hakta anıñ üzenä dä äyttem. Ä ul isä:

— Bu şağıyrne halık närsäse öçen söyä ikän dip aptıravım. Ukıym da ukıym, añlıy almıym. Menä «Tugan tel»en karagız,— dide,— hätta rifmaları da tözek tügel.

Ukıp baktım: «tele — arkılı», «köylägän — söylägän», «dogam — Hodam»... Yözem ut bulıp kızardı.

— İnde kürdegezme?— dide fäylüsüf äfände.— Halık äle anı gimn itep cırlap yörgän bula!

— Kürdem,— didem min dä, kotımnı cıyıp.— Ämma hikmät süzläreneñ üzara yatışıp toru-tormavında tügel, bälki saf hisläreneñ köçendä, anıñ fikerne dä, küñelne dä kuzgata alu sälätendä! Şulay tügelme?

23.02.07.

UYIN ASILI

Hikäyät

Dramaturgiyä hislärne şundıy yalkınlı itep surätli, bez hätta teatr karap utırganıbızda şul hislär belän yäşäüçe personaclarga äverelep kitäbez, alar tormışı belän yäşäp alabız. Monı, fän telenä küçerep, Aristotelçä, katarsis, dibez.

Şulay bervakıt tatar «böyek» dramaturgı belän söyläşep torabız, süz tamaşa mäsäläsenä kerep kitte. Dramaturg äfändebez teatr uyını tamaşaga korılu, kölke belän genä tamaşaçını totıp toru mömkin dip belderde. Ä annarı:

— Min kitap ukımıym. Başkalarnıñ icatları belän kızıksınmıym!— dide.

— Çönki sezne başka çın, tormıştagı keşelär, alarnıñ harakter-holıkları kızıksındıra,— didem aña, älbättä salpı yagına salam kıstırıp.

— Älbättä,— dip, kuanıçta süzen dävam itterde ul,— älbättä şulay! Keşe akılı belän yäşäp bulmıy, üzeñnekenä tayanılırga tiyeşle! Bez bit, dramaturglar, akıl satıp tamak tuydırmıybız. Çın dramaturg tamaşa uyının kora belergä tiyeş. Barı şul. Ä kalganı — tamaşaçınıñ üzennän tora läbasa!

KORI SÖYÄKLE ÄDÄBİYÄT

Hikäyät

Hislärneñ dulkınlanıp toruın ädäbi äsärdä surätläü öçen berniçä alım bar: geroylarnıñ häräkätlären karşılıklı häm kisken üzgäreşle, hätta mantıykka karşılıklı itäseñ, süzlären kirelänügä-üzsüzlelekkä korasıñ, hämmälärne talaştırıp beteräseñ. Şuşılar gına da ädäbi äsärne kirägençä täesirle itä alalar.

Bolarga ireşüneñ ciñellege hakında äytkäç, äñgämä korıp torgan yazuçı iptäşlärem taralışıp ta bettelär. Yalgızım basıp kaldım, annarı uyladım:

— Nindi hatalı süz äyttem ikän?

Cavabı tabılmadı. Ä annarı — onıtıldı.

Soñgı vakıtlarda ädäbiyätıbıznıñ üseşe ukuçıların şundıy da kuandıra başladı ki, halık televizornı onıttı, başkasın. Ämma kulına kitap alu, teatrga yörü rähätenä çumdı. Şuşı hakta ber törkem yazuçı äfändelär belän söyläşep tora idek, aradan berse:

— Ädäbiyätıbızga akıllı süz citmi, barıbız da keşe tabigaten surätläü belän genä mäşgulbez!— dide.

Yazuçı äfändelärebez anı kütärep diyärlek aldılar. Barı tik min genä irtägädän tatar ädäbiyätı korı söyäkkä kalası hakında uylap kuydım bugay?

KÜÑELLÄRNE AULAU

Hikäyät

Küñelemneñ sagışka tulgan vakıtı ide, dustımnan soradım:

— Sezneñ şuşı qadär kanatlanuıgıznıñ säbäbe närsädä?— didem.

Ul, yılmaep karap algaç:

— Üzemne üzemdä taptım!— dide.

Belsägez ide, şul minuttan min dä başka törle keşegä ävereldem.

— Sezneñ şuşı qadär söyenüegezneñ säbäbe närsädä?— dip minnän soradılar tanışlarım.

— Sezneñ yuktan da dönya bälase östegezgä öyelgändäy kaygıga kaluıgızga gacäplänüdän,— didem alarga, hällärenä kergändäy äytep.

— İ-i, sez bezdän köläsez ikän äle,— didelär alar.— Allahı birsä, bezgä dä nasıyp itär, üzegezdän rähätlänep kölärbez!

Alarnıñ şuşı süzlärennän soñ üzemne üzemnän ezläp karadım, barı tik taba gına almadım. Uyga bireldem. Vakıygalarnı küñelem aşa berämläp kiçerdem. Üzemne keşelärneñ oçar kanatların kisüdä dä ğayepläp karadım. Hälemdä hiçnindi üzgäreş bulmadı.

Vakıtlar uzu keşelärne akıllarına kaytara ikän ul. «Ni öçen başkalar hakında häsrät çigäm äle? Min kem? Alarnıñ hucasımı, citäkçeseme?»— didem.

Küñelemä nikadär şatlık tuldı, häzer dä avızımnı cıyıp beterä alganım yuk. Döres ikän: irekle keşedän dä bähetleräk adäm dönya yözendä bula almıy!

15.12.2009

BULGANINA ŞÖKER

Hikäyät

Bez küñelneñ eçke häm tışkı çikläre yuklıgın bötenläy dä isebezdän çıgarabız. Moña dälilem barlıgı yäki yuklıgı belän duslarım kızıksıngaç, alarga bolay didem:

— Ä sez mäğnäneñ eçke häm tışkı çikläre bardır dip beläsezme?

— Yuk dip äytsäk, ul vakıtta mäğnä konkret, yağni tögäl buludan tuktar ide. Mäğnä — fikerneñ töşe, fiker isä mäğnäneñ tışkı kabıgı. Şulay bulgaç, mäğnäneñ çikläre bar, başkaça mömkin tügel,— didelär.

İnde mäsälä çişelgän kebek ide. Şunda min alarga bolay dip äyttem:

— Ä ni öçen fikerlär üzgärä toralar, mäğnälär saklana birälär? Çönki mäğnägä töşenü çikläre saklanudan ul şulay kilep çıga.

— Sezne tıñlap torsak, mäğnä konkret-tögäl dä, çınbarlık, yağni obektiv küreneş tä tügel,— didelär alar häm minem:

— Äye, sez haklı!— dip ciñel genä kileşüemnän häyran ittelär.

— Ä nigä?— didem min alarga— Här närsäneñ asılın, eçke yäşäeş zakonçalıkların mäğnä dip atasak, alarga töşenü dä üzebezdän tora. Şulay bulgaç, asılda mäğnälär çiksez digän süz bu. Bezneñ küñel çiklärebez kiñäygän sayın mäğnä çikläre dä arta bara. Eçke çige digändä bez mäğnäneñ tiränlegen küzdä totabız, tışkı çige digändä anıñ hakıykatneñ kiñleklären çolgap alu mömkinlegenä äytäbez.

Şuşı qadär fälsäfä satu alarnı yalıktırdı bugay? Şunda aradan berse äytep kuydı:

— Ä minem küñelem andıy kiñleklärne tanımıy häm sez däğva kılgan tiränleklärgä ise dä kitmi! Bulganına şöker!— dide.

Min dä yugalıp kalmadım häm:

— Sez süzläremneñ haklı buluın tulısınça raslap birdegez, rähmät!— didem.

Döresen äytim: hiç kenä dä şayartmadım.

Şunda alar hämmäse dä «Allaga şöker! Allaga şöker!» dip bitlären sıpıra başladılar. Minem gacäplänüemä karşı:

— Äle dä yarıy küñelebez eçke häm tışkı yaklardan çikle ikän, yugıysä anıñ kiñlege häm tiränlege belän närsä eşlärbez dip kotlarıbız oçıp tora ide. Beläsez bit, küñelne kanäğatländerü niçek avır,— didelär.

Häyer, min dä şöker itep bitemne sıpırıp kuydım.

DİNİ BÄHÄS BÄLASE

Hikäyät

Ber dindar äfände miña namaz ukuı hakında häm anıñ kiräklege turında ozak kına añlattı. Din gıylemendä üzemne belemle sanavım säbäple süzlären kabul itep tıñlap tordım. Annarı, fikerlären tagın da kiñäytep cibärü maksatında, aña mondıy sorau birdem:

— Niçek uylıysız, Allahı täğalä keşeneñ küñelendäme, ällä çittäme?— didem.

Soravımnıñ açulandırırlık bulganlıgın başıma da kitermädem. Ul miña:

— Sez divanamı ällä?— dide.— Ägär dä Allahı täğalä küñelebezdä bulsa, Aña tabınuıbıznıñ, uraza totularıbıznıñ, hacnıñ-başkanıñ kiräge kalır ideme?

Häm şularga östäp tagın da süzlär äytte, annarı tökerep diyärlek kitep bardı. Anı räncetkänlegemne uylap, küñelemdä çiksez avırlık toydım. Ämma mine ul halättän üz-üzemä birgän bu soravım çıgardı:

— Ägär dä bu dönyada monıñ küñelendä Allahı täğalä yuk ikän, Ahirätkä küçkäç Allahı täğaläne ul niçek tabar soñ?

CANNIÑ ÜLEMSEZLEGENÄ DÄLİL

Hikäyät

— Allahı täğalä tögäl-konkret barmı, ällä ul abstrakt töşençä genäme?— dip soradılar minnän.

Alarga:

— Konkret, tögäl bar,— didem,— häm ul bezneñ härkaysıbıznıñ küñellärendä yäşi!

— Niçek inde?— didelär.— Subektiv, yağni bezneñ küñellärebezgä bäylemeni, annan çittä bula almıymı?

— Bula ala,— didem,— ämma ul vakıtta bezneñ cannarıbız da ülemle, ülüçän hälgä kilä! Ä sez bit cannarıbız ülemsez buluın telisez, şulay dip iman kiteräsez!

— Allahı täğalä bezneñ küñeldä ikänlegen äytü belän bez anıñ yäşäeşen çiklibez tügelme?— didelär haman da.

— Uylap karagız, ägär dä Allahı täğalä ülemsez ikän, ul bezneñ küñellärebezdä bulsa, dimäk cannarıbıznı da ülemsez itä. Monıñ belän bez keşe canınıñ ülemsez ikänlegen raslıybız. İnde yäşäeşen çikläügä kilgändä, şunı äytä alam: cannarıgıznı çiklämägez, küñelegez kiñ bulsa, anda urın da çiksezlänä!

Ä Nİ ÖÇEN?

Hikäyät

— Küñeleñä şaytannı kertmä!— dip näsıyhät kıla ideñ änkäy.

Ä min monı keşelärne häqarätli torgan isertkeç eçemlek hakında gına äytäseñder dip uylıy idem. Yuk ikän, hikmäte dä, mäğnäse dä bik tirändä bulıp çıktı. Tormış itä-itä genä şularnı añlauga ireşäseñ şul ul.

Şaytannıñ berençe ilçeläre bularak könçelek päyda bula. Barısı da şuñardan başlana. Başkalarnıñ bähetenä, uñganlıgına, uñışlarına soklanası urınga, alardan ürnäk alırga öyränü kiräklegen onıtıp, min dä aña, könçelekkä, birelmädemme ikän diyäräk niçämä tapkır kurkınıp kalganım buldı. Faydañ tisen dip keşegä kiñäş biräseñ, ä ul monı, kem sinnän soragan äle süzläre belän genä añlatıp birä alırlık tös çıgarıp, üpkäläü belän karşı ala. Hatalanunıñ nikadär zıyanlı ikänen töşenderep bulamı?

— Änkäy,— didem min bervakıt, bala çagımda,— dönyada keşelär şaytannı tanımıylar ikän bit!

— Ulım,— dide ul,— ämma alar sine tanıy torgannardır? Ägär dä sine tanısalar, küñeleñdä Allahı täğalä barlıgın kürsälär, şaytannarı-cennäre kotırsa da, barıber östen çıga almaslar!

...İnde änkäm dä gür iyäse. Yözgä-bitkä, buy-sınga gına tügel, akıl-zihengä, eşkä-gamälgä dä çibär keşe ide ul. Urını cännättä bulsın!

Ämma, keşelär, minem sezgä ber soravım bar:

— Nigä şulkadärle ber-beregezne kagasız?

16.12.2009

KEŞELEKKÄ IŞANIR ÖÇEN

Hikäyät

Dönyada döreslek häm haklık-hakıykat barmı dip sorauga, alar yuk dip inkar süzlären äytergä kıygan keşelärgä şunı belderäsem kilä: añlagız, alar bar häm min alarnı taptım! Işanmıysızmı? Ällä sezneñ dä tabasıgız, kayda ikänlegen genä bulsa da işetep kalasıgız kiläme? Belegez! Döreslek häm haklık — alar minem yörägemdä, küñelemdä, zihenemdä!

— Bez sineñ yörägeñä dä, küñeleñä-ziheneñä dä kerä almıybız şul. Bu – keşe kulınnan kilä torgan eş tügel! Küñelegezgä ışanırga bezne ahmakka sanamagız!— dip äytergä telisezme?

Sezgä cavap biräm, işetegez, bolar mäğrur adämneñ süzläre tügel, bälki adaşmaska çakıruçınıñ üteneçläre genä.

— Minem küñelgä, yörägemä, zihenemä ütäsegez kilsä, anı äüväle kürik dip tırışasız ikän, rähim itep üz yörägegezgä, üz küñelegezgä, üz zihenegezgä säyähät kılıgız! Döreslekne häm haklık-hakıykatne tabar öçen izgelekne ölge itegez häm telägegezgä ireşersez. Ägär dä maktana bu dip uylasagız, bik katı yalgışasız. Telägem häm ömetem barı tik ber genä — keşelekneñ döreslek, haklık, hakıykat bäräkätendä yäşärgä telävenä ışanıçım zur buludan gına bu!

— İzgelektän döreslekne, hakıykatne ezlekmeni?— dip borçılmagız. Üz küñelegez, yörägegez, zihenegezdän barlagız häm alarnı tabarsız. Ä moña izgelek kenä ürnäk bula ala, bälki ul yolkış, mesken, zatsız ürnäk kenä kebek toyılır äle?

Haklık-hakıykat, döreslek keşelärneñ yörägendä, küñelendä, zihenendä yäşägändä genä Cir yözendä alar tantana itä ala, şulay bit?

— Küräsezme, min sezgä bernindi dä yañalık açmadım, barı tik bolarnı islärebezgä genä töşerdem.

— Bezgä döreslek, haklık-hakıykat närsägä kiräk disezme?

— Üzegezgä, köçegezgä, yäşäeşkä, keşelekkä ışanır öçen!

KEŞELEKNEÑ DUÇAR BULUI

Hikäyät

Keşe nikadär añlırak bulsa, anıñ hataları da şulkadär säyerräk häm gayıbe dä tiränräk! Bu — bähässez küreneş.

Ämma keşelek haman da añda üsä bara, dimäk ul şunıñ belän añsızlıktan yıraklaşa töşä tügelme? Añsızlıktan yıraklaşu ul — añsızlıknıñ keşe küñelendä bik tirändä kala baruı digän süz dä. Ä añsızlık ul, añ kebek ük, bezneñ holık-f iğıl belän idarä itü köçenä iyä äle.

— Keşe nikadär añsızrak bulsa, anıñ şulkadär his-kiçereşläre dä ciñelçäräk kenä küñelen dulkınlandıra!— dip, duslarım aldında fikeremne ülçäü tälinkälärenä saldım.

— Dönya yözendä hämmäbezne dä biläp alırlık olı berär köçle his barmı?— dip soradı şunda alarnıñ berse, güyäki fikerlärne ikençe yakka alıp kitkän kebek äytep.

— Bar,— didem min,— ul mähäbbät dip atala. Ägär dä sin anı kire kaksañ, ul sinnän üç ala, sine hälaqätkä kiterä.

— Ä üzeñ yaratmasañ, siña mähäbbät täqdim itsälär, ul vakıtta närsä eşlärgä soñ? Buysınırgamı?— dide ul, tagın da aptıragan hälgä kerep.— Üz yörägeñä hilaf itep bulmıy bit inde. Bälki üzeñne aña gayräten çigererlek keşe sıyfatıñda kürsätergäder?

— Mähäbbätkä hiçni komaçau itmi digän süzne beläsez bulır?— didem aña, kiñäş itep:— Çın söyü uyınnı söymi. Siña ber genä yul kala: mähäbbätkä buysınırga, näfrätkä tügel!

Ul şuşı süzläremne işette dä olı ber häsrätkä birelde, annarı äytte:

— Alay da yuk, bolay da mömkin tügel! Yazmıştan uzıp bulmıy ikän!

21.12.2009

ANIÑ YÖZEN BEZ KÜRMÄYÄÇÄKBEZ

Hikäyät

Cir yözendä, küklärdä-galämdä Allahı täğaläneñ bula almıy kalgan ber genä närsäse dä, urınnı da yuk! Härber äyber mäñgelek hakıykatkä, hätta keşelär tarafınnan bulsın, äverelderelüe belän dä şunda uk ilahilaşa.

— Ämma monıñ arkasında kayberäülär Allahı täğaläne keşe uylap çıgargan dip äytälär. Hikmät närsädä soñ? Hikmät şunda ki, bezneñ akıllarıbız tanıp-belü köçenä iyä. Ämma tanıp-belü gomumiläşterü-abstraktsiyäläüdän gayre bula almıy. Bu gomumiläşterülärebez üze ük hakıykatne çınbarlıgınnan çitläşterügä korıla, daimi barlıknı alga çıgara,— dip söyläp mataşa idem, ämma:

— Gomumiläşterüdä üzençälek, şähsäni-individuallek ülä,— didelär miña.

Bu süzlärne äytkän keşe çınnan da haklı ide. Uyga bireldem: «Gomumiläşterü bezneñ öçen hakıykatne añlarga mömkinlek birä, hätta äytergä kiräk, hakıykatneñ üzen birä, ä hakıykat ul tögäl-konkret bula, ämma anda üzençälekkä bäyle şähsänilek-individuallek yuk. Dimäk, niçek kenä karasak ta, Allahı täğalä şähsäni bula almıy. Borıngı zamannarnıñ İspaniyäle akıl iyäse garäp İbne-Ruşt haklı bulgan bit: Allahı täğaläne bez bervakıtta da üz şähsäni-individual yöze belän kürmäyäçäkbez! Häm bu bezneñ akılga sıya almıy!»

Şulay dip uyladım häm ozın-ozak häsrätkä bireldem: «Bez bervakıtta da yözgä-yöz oçraşmayaçakbız!»

NAMUS-VÖCDAN KAYA?

Hikäyät

Hatalanu, ğayeple bulunı yuk itär öçen anı bulmagan dip iğlan itärgä häm küñelne şul yünäleşkä köylärgä kiräk. Monıñ öçen bez üz kiçereşlärebezne yat keşegä söylibez. Şulay küñelne yuatabız, küñel külmägen yuabız. Yat keşe sineñ häsräteñne üzeneke itep kabul itmi, onıta inde ul.

— İñ yahşısı — üz tuganıña, yakın kürgän keşeñä söylärgä kiräk,— didelär miña.

— Alarnıñ yöräklären yaralargamı?— didem min alarga.— Hatagıznı, häsrätegezne, gayıbegezne cilgä söylägez, keşelär bolay da avırlıklarnı küp kürälär. Ä cil — tarata da beterä!

— Ä ul vakıtta namus-vöcdan töşençäläre kaya kitä?— didelär.

— Kuzgatılmıy kaldırılalar!— didem min alarga, bu açışıma tämam söyenep, adäm kölkesenä kalıp.

NİGÄ BEZGÄ İREK KİRÄKMİ?

Hikäyät

Bez härvakıt üzebezneñ haklı buluıbıznı belderergä tırışabız, doşman itep kürgän keşelärebezne pıçratabız, alarga bäla-kazalar telibez. Ämma doşmannarıbızdan kotılırga uylasak, iñ äüväldä beryaklı gına buluıbızdan arınuıbız häyerle.

Şuşı turıda süz çıkkaç, bu niçek bula inde dip soradılar minnän. Alarga bolay äyttem:

— «Gayıp atta da, tärtädä dä» digänne beläsez, halık hak äytä. Kemneñder doşmanlaşuın kürsäk, ğayepne añardan tügel, üzebezdän ezläü häyerle!

— Bu bit yomşaklık kürsätü, ihtıyarsızlık bula!— didelär, süzlärem belän kileşmiçä.

Alarda da haklık bar ide. Adäm balası härdaim üz digänen eşlärgä tırışa, şunıñ arkasında bälalärgä oçrıy. Ämma alardan kotılu yulı barı ber genä bit. Ni öçen şunı añlamıylar? Üz gayıbeñneñ dä barlıgın tanıy belü ul bit ruhnı irekle itä, bäheteñne kamil yasıy tügelmeni?

Bu hakta duslarımnan soragaç, alar miña:

— Kemneñ inde üz doşmanı aldında tez çügep, başkalar aldında kölkegä kalası kilsen inde! Bu bit ciñelü!— didelär.

Min isä: «Haman da ruhlarıbız tarlıknı söyä, irekkä çıgarga omtılmıy ikän äle!»— dip häsrätkä töştem.

23.12.2009

DİNNEÑ ÜLEME

Hikäyät

Soñgı yıllarda Evropa illärendä halıklarnıñ ata-babadan kilgän dinnärennän küñelläre çigenüe hakında gazetalar häbärlär birdelär. Bu turıda bezneñ arabızda da süz buldı. Duslarım monı bähäs itep, fikerlären söhbät mäydanına cäyelderdelär.

— Dinne fän üterä, fänni açışlar hakıykatne töşenderep birälär, şul säbäple halıklarnıñ küzläre açıla,— dide berebez.

— Dinne ädäbiyät-sänğat üterä, monısın da isäpkä alıgız,— dide ikençebez,— çönki ul dinçelärneñ, din isemennän yörüçelärneñ çın yözlären tanırlık itep açıp kürsätä!

— Din üzennän-üze ülä, çönki anıñ ruhıbızga bäyläneşe betä bara,— dide öçençebez.— Din keşelek cämgıyateneñ oyışuında, üseşendä üzeneñ rolen ütäde inde.

— Dinne bik küp säbäplär yukka çıgara bara. İmanıbız tormıştagı ğadelsezleklärne kürep toru, alarnı ciñä almavıbız arkasında kakşıy,— dide dürtençebez.

Şulay fikerlär-dälillär kiterelä tordılar. Min bu bähäskä katnaşmadım. Şulay da üz fikerem bar ide. Üz uylarıma çumdım.

— Nigä ber süz dä äytmisez?— didelär miña duslarım.— Bu mäsälä ber dä kızıksındırmıymı ällä?

Min tagın da berazga sabır ittem. Ämma yañadan da kabınıp kitmäsennär diyäräk, uylanıp utırgannarımnan fikerläremne tartıp çıgarıp, alarga bu räveşle äytep birdem:

— Sez hämmägez dä haklı. Dinnän keşeneñ gayräten çigerü öçen hätta barmagına kergän çübe dä säbäpçe bula ala. Ämma dinne fän dä, ädäbiyät-sänğat tä, ideologiyä dä, başkası da üterä almıy. Dinne barı tik din üze genä yukka çıgara ala. Hätta ber dinne ikençe din vakıtlıça kısrıklarga, kimsetergä genä sälätle. Ä här dinne şul dinneñ üze genä yukka çıgara,— didem.

Süzlärem artıgı belän gomumi idelärme, ällä añlata belüem citmädeme — bu fikerem duslarımda barı tik kölke genä tudırdılar bugay? Şunlıktan alarga tagın da bolarnı äytergä mäcbür buldım:

— Härber din üzenä başkalarnı kübräk cälep itär öçen, döresräge, härber dinneñ dinçeläre halıknı üz tirälärenä cıyu maksatında konkret ideallar barlıkka kiterälär, ählak häm keşelek ölgelären tudıralar. Dinne menä şul konkretlık üterä dä inde!

Fikerlärem belän kileşergä isäplärendä yuk ide. Tagın da beraz bähäs itkäç, alar mondıy sorau birdelär:

— Sezneñçä dinneñ döres yulı nindi bula soñ?— didelär.

— İñ äüväldä ul ruhka irek birergä tiyeş. Bügenge köndä ruhnı-cannı kol itärgä omtıluçı, dini täğlimatnı şul yünäleştä añlatuçılar asılda ideallar tudıru belän şögıllänergä mäcbürlär. İdeallar isä, telibezme-yukmı, barıber konkret surät töslären alalar. Şunda alarnıñ citeşsez, kamil bulmagan yakları da kürenä başlıy. Ä ruhi, abstrakt-gomumi, surättä-başkada konkret bulmaganda — ul vakıtta din dä yäşi, küñellärdän dä çıkmıy,— didem.

— Mondıy din bar bit inde — İslam dide,— didelär alar.— Anda Allahı täğalä hakındagı häbärlär dä gomumi, dini täğlimat ta abstrakt, başkaları da!

— Äye, sez haklı,— didem min alarga.— Ämma kayber akıl iyäläre, din ähelläre islam dinen dä konkret nigezlärgä korırga omtılalar, anda ideallar tudırırga tırışalar häm şunıñ belän anıñ köçen yukka çıgara baralar. Din ruhnı irekle itü köçenä iyä bulganda gına yäşi ala.

Şunıñ belän süzemne beterdem. Hakıykatne töşenderep birdem dip uylarga ölgerdem. Ämma duslarım monı üzemneñ şähsi fikerem bularak kına kabul ittelär dä:

— Yuk, yuk-yuk!— dip tel çäükälären çıñlatıp alıp, üz fikerlären kuätli-kuätli, bähäslären dävam itterdelär.

25.12.2009.

KEŞEGÄ YuL BİRÄ-BİRÄ

Hikäyät

Mäktäpkä barıp, praktika uzuçı studentlarıbıznıñ däreslären tıñlagannan soñ, analizlau, fikerlärebezne urtaklaşu, hezmätlären bäyäläü maksatında kıskaça ber utırış yasaldı. Kızıklı gına täqdimnär dä buldı. Ämma däres tel häm ädäbiyät kabinetında uzdırılmagan ikän. Utırış östenä ber ukıtuçı marca hanım üze belän ölkän yäştäge ikençe ber apanı iyärtep kilep kerde dä, bezneñ yanga utırıp, ikese arasında kızıp-kızıp süz yögertä başladılar. Söyläşkännäre bötenläy dä mäktäp eşenä katnaşsız ide. Bu häl ädäbiyät ukıtuçısına oşamadı häm ul:

— Ägär dä yarasa, bez utırışıbıznı betergänçe genä mömkinlek birmässezme ikän?— dip, şunda marca hanımnan ütenep soradı.

— Min üzemneñ kabinetımda, monda geografiyä fäne ukıtıla! Nindi süz bu tagın? Monda min huca, ädäbiyät kabinetına küçenegez!— dide ul, ber dä ise kitmägändäy kılanıp.

— Anda däres bara şul, eşne monda beterergä kuşkan idelär,— dide ädäbiyät ukıtuçısı, süzendä katgıy torıp häm başka törle mömkinlek yuklıgın assızıklap.

Ukıtuçı marca hanım, ölkän yäştä buluına karamastan, usallık utların yäşermäde. Citmäsä pır-pır kilep açulanıp, üzegezne ällä kemgä kuyasız diyäräk, iyärtep kergän hatını belän çıgıp kitte.

Bezneñ eş betep kilä ide inde. Praktika uzuçı studentlarnıñ däreslären bik yahşı dip bäyälädek. Analizlarda citeşsez yaklar da kürsätelde. Ämma bu vakıtta ädäbiyät ukıtuçısı tege marca belän ikese arasında añlaşılmauçılık kilep çıguga haman da bik borçıla ide. Yar Çallı şähärennän bıyıl gına Kazanga küçenep kilgän «yöz meñçe ukıtuçı» isemen aluçılarnıñ berse bulganlıktan, başkala mäktäbendäge tärtiplärgä künegep citärgä ölgermägän, kollektivnı da añlap citkerä almıy ikän häzergä. Şularnı da iskä alıp:

— Studentlar, menä sezgä yaña gına täcribä alırlık ber vakıyga bulıp ütte. Sez dä, ukuıgız betkäç, bilgesez yaña kollektivka keräçäksez. Ä kollektivta, ul nindi genä bulmasın, naçarmı-yahşımı — törle keşe bar. Berençedän, gafu itärgä öyränegez häm añlaşılmauçılık kilep tuganda, üzegezneñ haklı ikänlegegezne belsägez dä, barıber gafu ütenegez, hatanı üz östegezgä ala belegez, çönki keşene taptap kitkän keşedän keşeçä yul birgän keşe östen häm härvakıt haklı bula,— didem, näsıyhätemne mömkin qadär tınıç küñel belän alarga citkerergä teläp maturlap söylädem. Ämma şul vakıtta küzlärem uñında borçıluçı ädäbiyät ukıtuçısın da tottım. Anı da yuatam imeş: — İkençedän, ägär dä yuk-bar hällär belän küñelegezne vata başlasagız, holkıgız da bozılır, küñelegezdä dä bähet nurı sünär. Tormışnı küñelsez uzarsız!— didem.

Näq şul vakıtta tege ukıtuçı marca hanım kabat kabinetka äylänep kerde, tagın da pır-pır kilep, östälennän närsäneder ezlände. Ämma ul açulanuın kabatlar öçen kergän ikän. Aradan mine saylap aldı da:

— Sez vuz ukıtuçısımı? Bu nindi häl?— diyä-diyä, ayak öste basarga mäcbür itte.

— Zinhar öçen gafu itä küregez? Bez inde eşebezne beterep kiläbez! Sezgä komaçauladık bugay? Älegä däresegez monda bulmau gına küñelne tınıçlandıra. Kabinetıgızda eşebezne oyıştırırga mömkinlek birgänegez öçen rähmät!— didem.

Ämma ukıtuçı marca hanım minem bu süzläremne ürtäü bularak kabul itte ahrısı. Tagın da süzlärendä büselep aldı. Ämma şunda akılına süzläremneñ täesire barıp citteme — kinät üzgärde dä kuydı häm kabinetınnan oyatlı töstä çıgıp kitte. Min şunda gına «gayıp mindä ide» dip, hatanı üz östemä almıy kaldırganlıgımnı añlap, şul säbäple süzläremneñ tämam ahırınaça döres barıp çıkmavın uylap aldım. Studentlarga ürnäkne citkerä almavım borçıdı.

Praktikantlarnıñ däresen yomgaklau utırışı tämam bulgaç, aradan ber student miña bolay dip äytte:

— İ-i, sez bigräk yomşak keşe ikänsez! Kiñäşegezne alsak, ayak astında taptalıp kına kalaçakbız bit!— dide.

Tämam aptıraşka töşep, borçılgan yöz belän mäktäptän çıktım. Universitetıma yünäldem. Yulım yırak ide. Avtobuska utırıp baram da baram, başıma törle uylar kilä, hatirälär küñelemdä yañara. Hätta tormış-yaşäyeşemne dä uyladım. Başımnan-östemnän uzgan keşelär yazmışımda küp buldılar. Alarga yugıysä yul da birä idem bit, ayak ta çalmadım. Ämma taptap ütüne cay kürdelär. Döres yäşämädem mikänni?

Şunda arkama kemder katı gına itep törtep kuydı. Borılıp karasam, küptänge tanışım, teatr artistı ikän. Şayartkanday äytep kuymasınmı:

— Keşelärne izep yöriseñ, yäşti! İsän kaldırdıñmı soñ?— dide.

Närsälärne küzdä totıp bolay şayartıp aluın töşengänemä kürä yözem kızargan ahrısı? Tanışım monı üz cayına faydalandı.

— Dustım, büregeñ yana kürmäsen, yözeñ kızıl kümer buldı!— dide.

Şunda aña:

— Mine andıy buldıklı irgä sanavıgız öçen rähmät inde, yugıysä üz meskenlegemä borçılıp bara idem,— didem.

Bu süzläremne ul elep tä aldı:

— Sez dä meskengä üzegezne çıgarsagız inde? Ul vakıtta bezgä üzebez turında närsä äytergä?— dip kölemseräp tä kuydı.

Bu qadär dä häyranga çıkkanım häm gacäpkä kalganım yuk ide.

Ul arada avtobus miña kiräkle tuktalışka kilep citte häm, huşlaşıp, şunda töşep kaldım. Karşımda universitetım avızın yırıp kötep tora ide.

ÜZENNÄN-ÜZE ÇİŞELGÄN MÄSÄLÄ

Hikäyät

Tormışnı tuktausız köräştän gıybarät, dilär. Min bu fikergä karşı tügel. Ämma ul kem belän köräştän häm närsä öçen köräşüdän gıybarät soñ? Bu hakta tögäl genä fikerem yuk ide.

— Bertuktausız kıyın hällärgä kala bargaç, citmäsä alar berse ikençesennän avırrak ta, katlaulırak ta bula torgaç, min monıñ säbäpläre hakında uylanıp, mögayın da holkım ğayepleder digän fikergä kildem.

Şuşı räveşle itep, küñel türennän avır ah tötennäre çıgarıp häsrätlänep söylägän ber tanışıma häyran kaldım. Anı gomer buyı uñışlarda häm rähätleklärdä genä yäşi dip uylıy idem. Bötenläy dä belmägänmen ikän. Döres, tirä-yune tulı — könçelekle doşmannarı, dusları. Bälki min dä şular isemlegenä kergän bulır idem, ägär küñelemdä keşelärgä hörmät hisem yäşämäsä.

— Holıknı üzgärtü mömkin eşme?— dip soradım min añardan.

Ul yılmaep aldı häm bolay dide:

— Yözeñä bitlek kiyärgä bula. Härkem sine, kara äle, nindi tärbiyäle, itağat iyäse diyäçäk. Ämma andıy keşeneñ eçke dönyası belän, yağni min-minlege belän tışkı dönyası karşılıkka kilep, canı tınıçlıgın yugaltaçak. Gomereñ buyı artist bulıp eşlärgä mömkin, tik artist bulıp yäşäü, gomereñne uyınga koru — belmim, küp törle bälalärgä salaçak.

— Dimäk, äüväle eçtän üzgärergä kiräk, şulay bit?

— Älbättä,— dide ul,— monı böten keşe dä belä. Sez küñelegez yaktı vakıtnı isegezgä alıgız äle, nindi köçle ruhi kütäreleş, ruhi rähätleklär kiçeräsez, äyeme?

— Döres, andıy vakıtta min küñelemdä Allahı täğaläneñ barlıgın toyam, anıñ minnän berkayçan da kitmäven telim,— didem min.

— Ämma iğtibar itegez,— dide ul,— ber-ber keşeneñ äytkän avır süze, yäisä açulı karaşı da küñeldäge Allahı täğaläneñ täheten bärep yıgarga mömkin. Asılda şulay bula da. Küz allarıñ karañgılanıp kitkändäy toyıla.

— Bigräk tä ğadelsezlektän!— dip östäp ölgerdem.

— Allahı täğaläneñ küñeldäge urının usallık, yağni sezneñçä äytsäk, şaytan biläp alırga ölgermäsen öçen nişlärgä kiräk soñ?— dide ul.

— Ruh şähäreñne nıgıtıp ölgerergä, usallarnıñ usallıklarına bireşmäskä!— didem.

Başka törle fikerem häm belderer täcribäm yuk ide.

— Monı sez avırlıktan märtäbä belän çıgu dip atıysızmı? Usallıknı ciñü tügel, aña buysınu bu dip uylamıysızmı?

Anıñ bu soravı tämam aptıraşta kaldırdı. Keşelärgä härvakıt yul birergä, aldagannarın kürä torıp aldanuımnan hikmät tabarga, räncetkännärendä dä mıskıllanmıy kalırga, usal, ğadelsez süz äytkännärendä dä kütärä alırga, endäşmi kalırga üzemne gomerem buyı künekterep kilüem, şulay yäşägändä genä döres keşe bulamın dip uylaularım isemdä idelär. Küpme keşelär, östemnän taptap ütep kitep, inde ällä kemnär buldılar häm bulaçaklar da.

— Ä beläsezme, şul usallarnı, ahmaklarnı, cäber saluçılarıgıznı gafu itüegez häm şulay bulırga başkalarnı öndävegez — bu bit ädäpsezlek, hätta ählaksızlık ta äle!— dide ul şunda, mine bötenläy dä gacäpkä kaldırıp.

Yaña gına üzeneñ holkı, ruhı üzgäreş kiçerü hakında söylägän keşedän bolarnı işetüe avır ide. Häyer, äytkännärennän min dä sabak aldım, akılım sarayları cimerelep töştelär. Ämma min aña bolay didem:

— Sez beläsezder... Añlı keşe! Ädäp häm ählak mäsälälären barı tik vakıt kına çişä ala häm çişä. Anı keşelär bäyälärgä genä sälätle, küp oçrakta — ütkändägene, bügengene tügel. Üzebezgä bäyle ber mäsälädä dä bez tulısınça haklı bula almıybız!

Häm ul şunda:

— Ä miña sezne akıllı keşe digännär ide, ışangan buldım tagın,— dip kölep cibärde.

Häyer, miña da anıñ bu süzläre kölke toyıldılar, avızım yırıldı. Söyenmi ni: mäsälä inde çişelgän ide bit!

26.12.2009.

ADÄM KÖLKESENÄ KALU

Hikäyät

Keşe yäşäeşe belän bäyle fälsäfä suların tükkän vakıtta ruhi häm tabigıy başlangıçlar turında bähäs kılırga yaratabız. Bu borıngıdan kilä torgan, keşelek tarihında här yaña buın tarafınnan üzençä häl itelergä tiyeşle mäsälälärdän sanala. Zamanına karap keşelär äle tabigıy başlangıçka, yäki inde, käpräyep kitep, ruhi kuätkä iğtibar birälär. Kaysı yulnıñ saylanıp alınuına bäyle räveştä çorlar da üzgärä, keşelek tä üzençälekle yagı belän açıla.

Darvinistlar cämgıyättäge mönäsäbätlärne tabigıy başlangıç belän añlatalar. Dindarlar ruhi kuätne, hätta ruh märtäbäsen alga çıgaralar. Bilgele, ruh härvakıt tabiğattän östen.

— Monıñ şulay buluın närsä belän dälillisez?— dip soradılar.

— Cavap bolay bulır,— didem alarga,— Allahı täğalä ruh ul. Ul barça närsädän östen, dimäk ruhi başlangıç ta östen, äydäp baruçı, ciñüçe! Başkaça bula almıy.

Ämma soraunı birüçelär süzneñ bu turıda gına buluın telämägännär ikän. Şunda ikençe sorauların da birdelär:

— Ä Allahı täğaläneñ dä üz tabigate yukmıni, yağni ruhnıñ da tabigate bulmıymı?— didelär alar.

Haklı idelär. Häyer, tabiğatneñ dä üz ruhı bulmıymıni diyäräk min dä sorau birergä tiyeş idem. Ämma fiker yünäleşe bozılmasın öçen alay eşlämädem.

— Ruhnıñ da tabigate bar,— didem min alarga.— Tik ul tabiğatneñ tabigate kebek tügel, bälki ruhnıñ tabigate. Bu inde başka mäsälä.

— Dimäk,— didelär miña,— bez ruhi üseşkä ireşkän sayın yaña tör tabigatebezgä küçäbez häm anıñ belän köräşä başlıybız.

— Yuk, alay bula almıy, sez mahsus, şayartıp, yüri mondıy fikergä etäräsez,— didem.— Ruhi kuätne bezgä närsä yäki närsälär birä? Şul turıda fikerläşüebez häyerle!

— Älbättä mäğrifät, añ-belem ruhi kuätne birä!— didelär alar.— Monı barıbız da beläbez.

Min uylap kuydım: «Ägär dä barlık soraularga cavapları da bulgaç, nigä mondıy söyläşüne başladılar, oyıştırıp aldılar ikän alar?» Üzlärennän sorasam, döres yul bulmıy ide bilgele. Häm min alarga mondıy vakıyganı söyläp birergä buldım:

— Ber avılda ike kız yäşägän, alar üzara bik tä dus ikännär,— dip başlap kittem.— Könnärneñ berendä ikese dä berdäy ber yegetkä ğaşıyq bulgannar. Närsä eşlärgä? Tön yokıları kaçkan. Berençe kız uylagan: «Ägär dä min bu yegetkä kiyäügä çıksam, dus kızım gomerlek yöräk yarası alır!»— digän häm bäheten täqdirgä bagışlagan, yegetne, hätta kilep, kulın sorasa da kire kagarga bulgan. İkençe kız isä: «Min yaratkan yeget iptäş kızım artınnan yöri, ämma min, bähetle bulasım kilsä, anı üzemä tartıp alırga tiyeşmen!»— digän. Üzen ihtıyarına buysındırıp, dus kızına tege yeget hakında naçar süzlär söyläp, anıñ küñelendäge hislären suıtu eşenä kereşkän häm maksatına ireşkän monısı. Yegetkä şul ikençe kız kiyäügä çıkkan. Ämma aña dus kızı üpkälägän häm alar üzara gomerlek doşman bulıp kalgannar.

Vakıyganı bäyän itüne şunıñ belän tuktattım da, duslarıma sorau birergä itkän idem, aradan berse:

— Bolarnıñ berençese döres eşlägän, ikençese mäkerle bulgan,— dide.— İhtıyarda härvakıt mäker häm häylä bar!

— Anısı başka mäsälä,— didem, süzläremne dävam itep,— ämma bu kızlarnıñ kaysında tabigıy başlangıç östenlek itte, kaysında ruhi kuät?— dip soradım.— Şunısın da iskärtep kalu ähämiyätle: tabiğattä dä yazmışka buysınu häm ihtıyarlı bulu töp yäşäeş zakonı, ruhta da!

Alar bähäsläşep aldılar häm barıber dä berençe kızda ruhi başlangıç kuätle ikänlegen äyttelär. Min dä alar belän rizalaştım häm:

— Monı niçek, närsädän beldegez?— didem.

Alar:

— Ul kız üzeneñ ihtıyarına sukırlarça iyärmägän,— didelär.

— Äye,— didem,— ämma ul yazmış kulına üzen sukırlarça tapşırgan bit! Närsädän çıgıp ruhı köçle kız dip äytäsez? Bälki yalgışkansızdır?— dip tä soradım.

Alarnıñ aptıraşta kaluların kötmägän idem. Ämma aradan berse:

— Ällä sez ikençe kıznı yaklarga mataşasızmı?— dip sorap, mine duslarım karşında süzsez kaldırdı.

28.12.2009.

AKILLI KEŞE KÄYEFE

Hikäyät

Ber hezmättäşem haman da hucalarga kiredän sukalap, alarnı yamanlap yöri torgan ide. Anıñ käyefe öçen borçılıp:

— Dustım, bik alay häsrätkä birelmäsägez ide!— didem bervakıt.

— Sin närsä, hucalar cırın cırlap, köylärenä biyep yörgän bulasıñ,— dide ul, häyranga kaldırıp.

Bu räveşle itep äytkän keşe yuk ideme üzemä, käyefem kitte, aklanırlık süzlär dä taba almadım. Şulay da:

— Alar mine kızıksındırmıy idelär bit!— digän buldım.

Ä tormış vakıygaları üzgärä dä kuya ikän ul. Kötmägändä-belmägändä dustımnı kürdelär dä yugarıga, hucalar üz aralarına aldılar. Eleklärne minnän hörmäten yäşermäüçe dustım, ni hikmät, eşe küplek säbäpleder inde, hätta sälam birülären dä kızgana başladı. Häyer, bu kadim zamannardan bilgele tormış-yaşäyeş tärtibe ide.

«Keşeneñ kem ikänlegen beläseñ kilsä, anı urınlı cirgä kütär — yöze açılır, zatı kürener»,— digän halık täcribäsen isemdä totıp, moña borçılmau fikeren alga çıgardım.

Berniçä ay ütügä, dustım kabat üz cayına kayttı bit. Tagın da hucalardan zarlanu süzlären işettem. Ämma fikerlären urtaklaşmadım, barı tik:

— Sezneñ hakta da şuşındıy uk süzlärne äytälärder äle,— didem.

Kinät anıñ yöze üzgärde. Kızarındı. Bürtende häm:

— Keşegä yarap betep bulmıy inde!— dide.— Şularnıñ süzen tıñlap yörüçelärne äyter idem!

Süzeneñ üzem hakında barganlıgın añlap, küñelem koyılıp töşte. «Menä bit nindi akıllı keşe!»— didem üz aldıma.

YaZMIŞ KÜPERLÄRE

Hikäyät

İke oyışmanı kuşıp, bersen genä kaldıru säyäsäte mäydanga çıgıp, bu hakta färman da ireşep, hezmättäşlärem hävefkä töştelär. Kübese yaña hucalar karşısına läbbäykä totarga yögerep, üzläreneñ kemleklärennän häbärlär birep, däräcälären saklap kalu, eş urınnarın yugaltmau öçen tırışlıkların kürsätä başladılar. Şundıylardan ber dustım:

— Min inde küper saldım. Alar mine üz ittelär. Urınımnı da saklap kalaçakların, zıyan da kitermäyäçäklären väğdä ittelär. Sin niçek?— dide.

— Barganım da, kürgänem dä yuk alarnı. Yazmıştan uzmıy bulmıy!— dip, bitaraflıgımnı belderdem.— Barıber kemne dä bulsa kıskartaçaklar bit inde. Ägär dä bu bäla minem başka töşäçäk ikän, närsä eşli alam?

— Barıgız, söyläşegez, mondıy vakıtta ihtıyarsız ğamäl kılırga yaramıy!— dide ul, bik döres häm urınlı kiñäşen birep. Ämma barıber dä üzemne atlap uza almadım. Bähetem täqdir kulında ide.

Häm menä tersägemne teşlärgä turı kilde. Aldan yul salıp, kemleklären belderep kuygan hezmättäşlärem yaña oyışmada däräcälären dä, urınnarın da saklap kaldılar, hätta kaysıları yugarırak märtäbälärgä dä kütärelde. Häyer, miña da urın taptılar, anısı. Ämma däräcämdä şaktıy tübänäytep, cannarın sıkratıp kına bolarnı eşlädelär. Hälem harap ikänlegen töşendem.

Ä vakıt bara tordı. Anıñ üz iläge aşa keşelärne uzdıru ğadäte bar. Elekkege hezmättäşläremnän niçämä tanışım tübängä koyıldılar. Tege kiñäş birgän dustım, ber könne oçrap:

— Bu oyışmada hucalar barısı da ahmaklar ikän,— dip, miña ozak kına tel sandugaçın sayratıp aldı. Notıgı kaynar häm avır ide.

Süzläre tökänügä: «Dustım, ihtıyarıgız köçle tügelmeni sezneñ, nigä äle yazmıştan östen çıgu telägegezdän kire kayttıgız?»— dip soramakçı idem, ul, süz başlavımnı tıñlarga da telämiçä:

— Sez — bähetle! Bar ğamälegezne dä akıl belän başkarırga niçek başıgız citä?— dip sorau birde.

Bu süzläre kotımnı alganday buldılar. Fikerlärem taraldılar da kittelär. Şulay da: «Yazmıştan uzmış yuk!»— dimäkçe idem, annarı anıñ üzeneñ dä şul hakta äytkän ikänlegen töşenep ölgerdem. Citmäsä mine bähetle dip atadı bit!

Dustımnıñ ul arada kesä telefonına şaltırattılar, söyläşep aldı da:

— Mine kötälär!— dip kitep bardı.

Şunda berazga uyga birelep tordım. Çınnan da bähetle keşelär genä üzlären yazmış kulına tapşıra alalar ikän, bähetsezlär daimi räveştä ihtıyarga tayanırga mäcbürlär şul diyäräk fiker yörtep, üzem öçen söyenep aldım. Ämma şunda küñelemdä sorau da tudı: «Bälki bez ihtıyar-teläklärebez arkasında bähetebezne kimetäbezder, yazmışıbıznı bozıp kuyabızdır?»

Bu uyım kölke toyıldı. Yılmaep kitep bardım.

AKILSIZ KÜZLÄR

Hikäyät

Ber babay onıgı belän yulga çıkkan. Baralar ikän bolar, baralar... Häzer halık bay bit, artık äyberlären saklap totmıy, taşlıylar da kaldıralar.

Yulında babay ber çiläkkä yulıkkan. Tayagı belän äüväle aña sukkalap karagan, annarı eçenä törtep-törtep algan. Şulay çiläkneñ töbe yuklıgın añlagan. Malay, anıñ bolay eşläven kürgäç, avızın yırıp äytkän:

— Babam, nişliseñ sin? Keşedän oyat bit,— digän.

— Yarıy äle minem küzlärem naçar kürä, yuksa siña oyat bulır ide,— digän babası.

Malay uyga kalgan, ul miña närsä äytte ikän diyäräk aptıragan.

Bolar bara birgännär. Babay tayagına tayangan häldä beraz häl alırga tuktalgan. Malay şunda agaç başındagı ber koşnı kürgän dä kölä başlagan.

— Närsä buldı, ulım?— dip sorıy ikän babay.

— Änä ber koş oyasına kerä dä çıga, kerä dä çıga!— dip añlata ikän onıgı.

— Monıñ ber dä kölke cire yuk bit, ulım,— di ikän babay,— sin dä kön eçendä öygä kırık tapkır kerep çıgasıñ, şuşımı kızık?

Alar yulların dävam itkännär. Malay haman uylıy ikän: «Babam miña närsä dip äytergä teläde ikän?»— dip. Şunda kürä: balalar su koyınalar. Malay tagın kölä başlıy.

— Närsä buldı ulım?— dip sorıy babay.— Miña da äyt äle!

— Anda malaylar su koyınalar!— dip cavap birä onıgı.

— Anıñ närsäse kölke?— di babay.

— Alar ıştansız kerälär bit!— di, haman da kölep onıgı.

— Üzlären su koyındıralardır, ıştannarın tügel!— dip äytep kuya babay.

Onıgı tagın uyga birelä. Babam närsä äytergä teläde ikän diyäräk aptırap bara. Şunda aña babası äytep kuya:

— Küzeñ kürmäügä sıltau oyatlı itä şul!— dip.

Şunda gına onıgı anıñ bayadan birle närsä turında äytä-äytä kilgänen añlap ala da:

— Küzeñ kürü ber häl, akılıñ bulmasa, sukır yörüeñ häyerle!— di.

10.01.2010.

BUY HÄM AKIL MÄSÄLÄSE

Hikäyät

Ber avılda ilgä ber, küzgä yäm ike kız üsep citkännär. Alarnı kiçke uyınnan yegetlär ozatıp kilälär dä kilüen, ämma kapka baganaların gına koçaklap kalırga mäcbürlär di. Bu häldän yäş-cilkençäk tämam gacizlektä kalgannar. Nişlärgä digän häsrättä ber babayga akıl estäp kilgännär. Ul alarga äytkän:

— Tölke belän yözem cimeşe hakında mäsälne beläsezme? Sez dä şul häldä,— digän.

Egetlärneñ babaynıñ bu tanış närsäne äytüenä açuları kilgän, şunda berse:

— Bezdän tölke kebek buyıgız citmi dip kölmäsägez dä yarar ide. Kiñäş soragan buldık tagın, Sezne akıllı digän süz ildä yukka gına kolaklarnı pıçratıp yöri ikän,— digän.

Keşelärdä dorfalık kaysı oçrakta häm ni öçen bulganlıgın añlagan babay aña sabır gına äytkän:

— Min kızlar turında uylagan idem. Yözem cimeşläre peşep ölgersälär, tölkeneñ avızına üzläre özelep töşkän bulır idelär!

Egetlär anıñ bu kiñäşen algannar häm rähmät äytep çıgıp kitkännär. Kızlarnıñ uramına kilep, şunda tezeleşep utırgannar. Karşı yakka, avızların açıp älbättä. Şulay çibärkäylärneñ peşep citülären kötärgä bulgannar ikän imeşter.

Bolarnıñ şuşı ahmak hälläre turında babayga süz ireşkäç, ul alarga tagın akıl birergä kiräkter dip kitkän. Kilsä — kürä: halık süze hak ikän! Ul üzen: «Hämmä hakıykıy süzdä hikmät yuk!»— dip yuatkan da, annarı şundagı yegetlärgä sälam birgän.

Menä kızlarnıñ berse, köyäntäsenä çiläklär asıp, su alıp kaytırga kapkadan çıkkan. Yegetlär aña:

— Çibärkäy, kaya barasıñ?— dip äytep kalgannar.

Ämma kız:

— Sezneñ anda ni eşegez bar?— digän dä üz sukmagı belän kitep bargan.

Anıñ artınnan yegetlärneñ älege dä bayagı berse:

— Yäşel älegä, peşä başlamagan da!— dip äytep kalgan.

Ul arada kıznıñ ikençese dä kapka töbendä päyda bulgan häm kürşelärenä taba bara ikän, yegetlär:

— Kaya kitteñ, çibärkäy?— dip artınnan äytep kalalar.

Alarga kız:

— Kürşebezgä iläkkä, kiräge bulır ciläkkä!— dip cavap birep uzgan.

— Närsä, ciläk peşkänme ällä?— dilär ikän yegetlär.

— Peşkän-peşkän dä özelep töşkän!— dip, kız yuk ta bulgan.

— Peşkän siña,— di ikän tagın da yegetlärneñ şul uk berse.— Monısı da älegä yäşel, bala-çaga kebek söyläşä!

— İ-i,— digän babay, bu yegetlärgä şaklar katıp,— sezneñ dä buyıgız gına üskän, ä kızlar inde ikese dä peşkännär, agaçlarınnan özelep tä töşkännär!

Şuşı süzlären äytkän dä kaytıp ta kitkän. Yegetlär babaynıñ bezgä närsä äytüe ikän dip aptıraşta kalgannar.

Belmim, äle haman da aptıraşta utıramı ikän? Kayçagında şularnı barıp ber küräse kilä. Ä bälki alarga da akıl kergänder?

İLDÄ YıGET BULMASA

Hikäyät

Dönya yözendä küzlärneñ yavın alırlık çibär kızlar siräk bula dilär. Ber avılda güzällärneñ-güzäle ber kız üskän. Anı kürgän keşelärneñ hätta tön yokıları da kaça torgan bulgan, alar güyäki üzläreneñ cannarın şul kızga küçkän itep tä toyalar ikän. Menä şul inde alarnıñ kotların algan.

Ä kız üskän, buyga citkän. Anıñ maturlıgı turında cırlarda cırlangan, süzlärdä söylängän. Ul arada iptäş kızları kiyäügä dä çıgıp betkännär, tik bu güzälkäyneñ genä kulın sorap hiçkem dä kilmi ikän. Atası aptıragan, änise borçıla başlagan. Nişlärgä dä belmägännär. Şunnan alar berär akıl iyäse belän kiñäşep kararga bulgannar: ul närsä äyter ikän?

Beleşä torgaç, kürşe avıllarında gına şundıy keşe bar ikänlegen işetkännär. Kıznıñ ätkäse aña kilgän, kitergän küçtänäçlären birep, küñelendäge seren söylärgä kereşkän. Bu akıl iyäse ak sakallı babay ikän. Ul aña bolay digän:

— Sin, enem kem, irtäräk kilgänseñ, kızıñ äle kiyäügä çıgar yäşenä citmägän!

Ata keşe moña bik aptıragan. Bu babaynıñ inde akılı çıga başlagan ikän, halık yüri, minnän kölär öçen Lokman Häkim başı bar añarda dip äytkännär, aldagannar bit diyäräk, açulı häm üpkäle kileş kaytıp kitkän. Şulay da bu babay:

— Kızıñnan sorasañ, ul da şunı äyter!— dip, bu atanı ozatıp kalgan.

İr öyenä kaytkan. Äüväle hatınına bu babaynıñ närsä äytkännären söyläp birgän, annarı kıznıñ üzennän sorap kararga bulgannar:

— Kiyäügä çıgasıñ kilmime?

Kaysı tärbiyäle bala, il küzenä ber isäplängän çibär zat:

— Minem kiyäügä çıgasım kilä!— dip avız salındırıp äytsen inde? Älbättä «yuk!» dip cavap birgän.

Yarar, bu babay döres kiñäş birgän ikän diyäräk, ata belän ana rizalaşkannar: «İrtäräkter şul!» Häm kötärgä bulgannar.

Vakıtlar bara torgan. Kiyäülär yuk ta yuk di. Ä iptäş kızları inde balalar alıp kaytıp, bişek tirbätep, kaynanalarınıñ yalçısına äverelep betkännär. Ata belän ana kiñäşep, tagın tege babayga kitkännär. Akıllı süzlären işetäseläre kilgän. Ämma babay alarga:

— İrtäräk kilgänsez,— digän,— bakça göle sulgannı kötmägänsez!

Bolar bu yulı ikäüläp aptıraşta kaytıp kitkännär. Üzläre bara, üzläre söyläşä ikän:

— Bu babaynıñ ber dä akılı yuk kürenä, ildä buranlı kış, ä ul bakça gölläre sulmagan digän bula!

Şunda ata keşe ah itep kuygan häm äytkän:

— Karale, anası, ul babay bit bezgä kızıbız közen kiyäügä çıgasın belderep şulay söyläde,— digän.

Bolar şul hataları belän şat bulıp öylärenä kaytkannar. Kızlarına yaktı yöz, açık çıray kürsätkännär. Ämma anıñ kartaya baruın kürep, borçıluga da töşkännär.

Şulay yaz citkän, cäygä dä kergännär. Kızların, ciläkkä bargaç, irlär kürep kalıp:

— Yazgı çäçäklär sulganday sulgansıñ, cämiläkäy!— dip cır köyläp kalgannar. Älbättä alarnıñ «cämiläkäy» digännäre «çibärkäy» digän süz ikän.

Közdä bu yortka rättän öç yauçı kilgän, barısı da asıl irlärgä kıznı dimlilär ikän. Ata-anası da karşı tügellär, yegetlärdän yuk ikän, ğailä korıp karaganı da yarıy imeş. Ämma kız andıylarga hatın buludan baş tarta torgan.

Bu häl tagın da aptıraş kına bit.

Äti-ätise kabat kitkännär tege babayga. Ämma ul inde gür iyäse ikän. Kiñäş ala almıyça kaytkannarında ana keşe yılıy ikän:

— Ay-hay la Lokman Häkim kebek akıl iyäse ide, kızıbıznı kayçan kiyäülär sorap kiläsen dä äytkän ide,— dip.

Öylärenä kilep kergännär. Kızga ber dä yäm kürsätmägännär, häsrättä utıralar ikän. Kız da boyıkkan. Annarı äytkän üz aldına: «Bolar belän gam çigep utırgançı, ir kuyınında yäm buluıñ artık!»— diyäräk. Häm kem sorap kilsä dä, anıkı bulırga niyät itkän.

Bähetenä ber yegettän yauçı kilgän. Ämma äti-änise:

— Kızıbıznıñ üzennän soragız, ul inde yäşendä bezne kuıp citep kilä, üz akılı — üzendä!— dip, kimsenep cavap birgännär.

Ä kızları, niyätenä kürä, yauçıga rizalıgın äytkän.

Tuylar ütep, küñellär tınıçlanıp kalgaç, ata belän ana söyläşep utıralar ikän. Ana keşe äytä di:

— Bakça göle kebek çagında kızıbız berkemgä dä kiräk bulmadı, inde köz kebek sulgaç, aña adäm karıy başladı,— dip.

Şunda ata keşe dä tege babaynıñ akıllı süzläreneñ mäğnäsen töşenep algan häm:

— Çibär kızga yöräge citärlek batır yeget ildä bulmagannan ul, hatın!— dip äytep kuygan.

Şunda gına dönyanıñ serläre alarga açılıp algan.



ÜLEMNÄN KURIKKAN YıGET

Hikäyät

Ber yeget ülemnän kurka başlagan. Häyer, adäm balasına has sıyfat bulganlıktan, moña bik alay iğtibar da birep tormaska mömkin ide. Ämma yegetneñ kurkaklıgı könnän-köngä kotırı zuraya bargaç, keşelär ülemneñ üzennän tügel, bälki yegetneñ küzennän kotları oça başlagan. Bu avıldagı ber babay, bu hälne işetkäç, bolarnı äytkän:

— Ülemnän kurku yülärlek bit ul!— digän.

Egetkä anıñ bu süze ireşkän häm, aña barıp:

— Babay, mine yülär dip äytkänsez. Döresme şul süzegez?— digän.

— Äye,— digän babay,— sin bit adäm balası! Adäm balaları hämmäse dä ülemle! Minem dä babam, atam, anam gür iyäläre inde, min dä ülärmen! Äcäldän barıbız da kurka, hätta üzem dä, ämma sineñ kebek ük akılsızlanırlık hälgä kilep citep tügel!

Egetkä anıñ bu süzläre oşamagan. Şulay da ul sorıysı itkän:

— Dönyada hämmä närsä dä ülemle, monısın min dä beläm, ällä ülemsez ber Allahı täğalä genäme? Bu bit zur ğadelsezlek! Sez moña rizamı?— digän.

— Ä ni öçen alay söylisez?— digän babay da aptırap.— Kıyamätkäçä färeştälär dä ülemsez!

Egetkä anıñ bu süzläre oşagan. «Menä bit,— digän ul, küñelennän kuanıp,— färeştälär ülemsez ikännär. Ägär dä küp-küp itep izgeleklär kılsam, min dä färeştä bulırmın! Yukkamı izge keşene färeştä dip atıylar?»

Babay anıñ yözenä yılmayu nurları çıguga bik tä aptıragan. «Min moñarga nindi döres kiñäşlär birdem ikän şulay?»— dip, häteren yañartırga tırışıp karagan. Ämma isenä töşerü añarga mömkin bulmagan. Yegetneñ üzennän sorarga kıymıy kalgan. Anıñ da ülemsez bulası kilgänder inde älbättä!

Şuşı könnän başlap yeget ğamällärendä izgelekne arttıra bargan. Küñelen haman da kürşelärenä-başkalarga eştä yärdäm belän mavıktırgan. Döres, halık mondıy buşka kilgän hezmätçeneñ ildä barlıgına bik tä söyengän. Anıñ härdaim yahşılıkların kürep, moña şulkadär künegep citkännär ki, ägär dä yeget alarga yärdämgä soñga kalsa yäki başka beräügä kübräk bulışıp, üzlärenä az eşläşsä, anı avır süzlär belän açulana uk başlagannar.

— Kayda yördeñ şuşı qadär vakıt? Bu ğamälne sineñ kilep eşläşüeñä ömettä kuzgatkan idek! Bolay poşmas ikänlegeñne belsäk, totınmagan da bulır idek!— digängä qadär barıp citkännär.

Eget yañadan-yaña orışularnı kabul itmäs öçen tagın da ölgerräk häm tırışrak bulırga mäcbür ikän. Ä halık haman da añardan riza tügel di.

Ul yeget yalgız änkäse belän genä torgan. Menä keşegä hezmätendä arıp-talçıgıp, tämam kiç iñgäç kenä kaytıp, inde suınıp betä bargan çikmänle bäräñge aşap utıra ikän bu. Änkäse äytkän:

— İ ulım,— digän,— bügen dä olı, avır eşlär eşlättelärme? Bik arıgansıñdır inde?

— Äye,— digän ulı.

— Borçılma, yatıp yal itkäç, barça arıganlıklarıñ betär, siña yomşak urın-cirläreñne cäyep kuydım. Mallarıbıznı aşattım, aşarlarına betkän ide, çana tartıp barıp, kırdan salam kaytarıp, başak yasap birdem. Tiresläre cıyılgan ide, alarnı tüktem! Tik menä utarları cimerelä başlagan, abzar kıyıkları açılgan, baganaları ava başlagan. Alarga gına köçem citmäde. Allahı boyırsa, bälki irtägä eş itep kuya alırmın,— digän.

Annarı, haman da ulı öçen borçılıp, aña bolarnı da äytkän:

— Aşa-aşa, qaderlem minem! Çikmänle bäräñgedän gayre aşarga äyberebez dä kalmadı inde. Berük açulana kürmä, sine keşeçä tärbiyä itä almıym, tormışıbız avırayıp bette şul!

Eget şunda, rizıkları öçen änkäsenä rähmät äytep, rähät cılı urınına barıp yatkan. Arıgan buluı säbäple minut eçendä yokıga kitkän. Älbättä töş tä kürgän.

... İmeş, ul färeştälär yanında oçıp yöri, yalgız agaçka barıp kuna häm alardan mondıy maktau süzläre işetä:

— Ah, sez nindi kürkäm... Ah, sez nindi matur... Ah sez! Sez! Sez!..

Eget monıñ sayın söyenä, botaktan-botakka kunıp kuana. Ämma şunda kürä: ber yavız karçık färeştälärne tayak belän kuıp yöri. Bu nindi häl ikän digän yeget, şunda iskärep, bu karçıknıñ üz gaziz änkäse buluın tanıp ala häm aña:

— Nişliseñ sin, färeştlärne kurkıtıp oçırasıñ bit?— di.

— Nindi färeştälär bulsınnar bolar? Kargalar bit!— digän şunda änise.— Färeştälär mondıy korıgan agaçka kunalar dimeni? Färeştälär keşelärneñ yöräklärendä oya koralar, Allahı täğalä bulgan cirdä genä yäşilär! Köş-köş! Kit monnan, sin dä karga, şaytan yalçısı!

Eget şunda siskänep uyana. İnde tañ atıp kilä di. «Bu ni buldı bu?»— dip uylanıp yatkaç, yeget urınınnan torgan da, iñ äüväl abzar-kuralarnı, açka kalgan mal-tuarın karap çıkkan. Annarı äytkän:

— Ya Hoda, min divananı yäşätüeñä karaganda üterüeñ artık!— digän.

Şunda anıñ yöräge lepe-lepe tibep algan. Kemneñ üläse kilsen inde? Yarıy äle yegetneñ süzläre äcäl färeştälärenä işetelmi kalgan. Alar, yögerep barıp, anıñ ğamäl däftären karap: «Allahı äkbär!»— diyärgä ölgermägännär.

Kön-tön eşläp, yeget üz yortın-ciren tärtipkä kitergän, malların da aç totmıy başlagan. Şulay ternäklänä barıp, tämam bayıp ta kitkän. Aña änise dä söyenep betä almıy ikän.

Bu hakta häbärlär tege babayga da kilep ireşkän. Ul äytkän:

— Menä yegetkä akıl kergän! Ülem şäüläse dä añardan çigengän! İnde öylänep tä cibärer!— digän.

Näq şulay bulgan da. Yeget çın ir kıyafäten algan, tormışın görlätep, bähetenä kinänep, hatınnan söyenep, änkäsennän rähmät süzläre işetep, ber uçma balalar üsterep yata ikän.

Bu hakta da süzlär tege babayga kilep ireşkännär. Ul äytä ikän:

— Akılın tapkan keşe yörägendäge kurkuın yugalta,— dip.

Çınnan da ul haklı bit: hikmät ülemdämeni, matur itep yäşi belüdä bit!

Ä şulay da añlamıy kaldım: halıkta, ğadätlärençä olı-olı eşlär başlap cibärep, anı ni başkara, ni beterä almıyça, haman da şul rähmätkä köç tügüçe yegetne açulana-açulana kötep utıralarmı ikän? Ällä soñ belmilärme: kolhozlar küptän taraldılar, inde kabat kaytmaslar şul!

11.01.2010.

TOZLAU-BORIÇLAU

Hikäyät

İke gıybat söyläşälär. Berse bolay dip zarlana:

— Gomerem buyı canıma toz salıp tordılar, alarga tüzärlegem kalmadı!

İkençese monı başın selkep, äye-äye diyäräk tıñlap tora da:

— Tozsız bulsañ, şulay inde ul, canıña gına tügel, küzeñäçä toz tutıralar!— di.

Alar süzlärendä kileşep, dönyanı açulanuların dävam itterälär, keşelärdän zarlana birälär.

Söyläşülären min dä işettem, bolar da mäğnäle bula başlagannar ikän digän fikergä kildem. Süzlärenä katnaşıp:

— Sez nindi mäğnäle süzlär söylisez!— diyäräk, alarga iltifat belderep, küñellären huşlandırasım kilde. Ämma:

— Borıçlap mataşma äle monda!— dip äytäselären uylap, niyätemnän kire kayttım.

Şunda berençese:

— Üz tozlarına üzlären çumdıram äle!— dip äytep kuydı.

Sabırlıgım öçen mine şatlık kümde.

01.11.2007.

«NEVMENYaEMAYA»

Hikäyät

Min-minlek kaynarlıgınnan munça taşı kebek kızgan, çäçen şüräle mögezedäy oçlaytıp öyep yörtüçe ber dekan hanım, däülät imtihannarı tämamlangaç, studentlarınıñ algan bilgelärennän kanäğatsezlegen belderep, şuşı imtihannarnı aluçı komissiyä äğzaları karşısına kerep, tavış çıgarıp, alarga böyerenä tayanıp kıçkıra başlıy.

Professorlar gacäpkä kalalar, häyran itep tıñlap utıralar. Dekannıñ kaynarlıgı hiç tä sünä belmi. Şunda ber professor, şüräle belän oçraşkan Bıltır sıman annan sorap kuya:

— Sez öyegezdä dä şundıydır inde?

— Anda ni eşegez bar?— di dekan, min-minlek kaynarlıgın sünderä almıyça.— Min öydä dä şundıy!

— Üzgäreşsez ikänsez! Añlaşıldı!— di professor, citdi kıyafätendä kalıp.

Komissiyä şunda dekanı kaltıranıp çıgıp kitä. Aradan berse, rusçalatıp kına äytep kuya:

— «Nevmenyaemaya» bu! Kürenep tora!

Anıñ süzen işetergä ölgergän dekan, Bıltır kıskan şüräle kebek tagın da ükerep kıçkırıp cibärä:

— Yülärlär! Min sezneñ kirägegezne birermen äle!

15-16.06.07.

TRAMVAY HATİRÄSE

Hikäyät

Häzerge yäşlärdän zarlanır yäşkä minem dä citep bargan çaklar. Açuıñ da kilmäs ide: urın birmilär, nindi genä «marşrut»ka utırma — yäşlär. Kaya baralar, digen? Häyer, anısına riza da, tik menä utırgıçlarga utırıp baralar, ä kartlar — ayak öste basıp. Häzer bit bezneñ zaman tügel, ölkännärgä urın birmilär.

Şulay tramvayda bara biräbez. Ber äbi kerde. Yäşlär utırgıçlarnı tutırgannar, äbigä iğtibar da yuk.

Kuzgaldık kebek.

Ä äbi, kilde-kilde dä, beräveneñ östenä utırıp mataşa. Çäreldäp yäş kız sikerep tordı:

— Östemä utırasıñ bit!

Äbi dä yugalıp kalmadı:

— Gafu itegez, kuzgalmıyça da utırasız bit. Utırgıç dip toram. Yäşlär ikänsez!— dide.

Çäreldek kız kuzgalgan urın buşagan ide, şunda utırdı.

Kız, biçarakay, «he!» dip borının çöyde dä çitkä barıp bastı. Tramvay, ciñel sulış ala-ala, alga bara birde.

14.06.07.

ÖÇ BAŞLI KEŞELÄR

Hikäyät

Universitetlarda, beläsezder, akıllı ukıtuçılar gına ukıta, akıllı keşelär genä ukıy.

Yarar-yarar, akıllı tügel ikän, bolayrak bulır: universitetlarda belemle mögallimnär genä ukıtalar häm belem cıyar öçen atlıgıp torgan studentlar gına ukıylar. Monısında bähäsläşä almıysız inde, äyeme!

Şulay bervakıt miña da alar arasında eşläp alırga turı kilde. Menä studentlarnıñ pedagogik praktika materialların kararga häm, tikşerep, alarga bilge kuyarga tiyeş idem. İrenmiçä, cöpläp-centekläp ukıp utıram. Äle yaña gına tatar tele kafedrasında idem, häzer ikençe, şundıy uk tatar tele kafedrasındamın. Äle anıñ şundıy uk öçençese dä bar. Gacäp tä tügel. Bezneñ universitetnıñ rektorı da, prorektorları telçelär bulgaç, üzlärenä berär kafedra açkannar da, östägelärdän bolarnıñ bu eşlären önämäüläre hakında süz işetkäç, ul keçe urınnarın vakıtlıça başka keşelärgä birep torıp, tizdän zaman üzgäräsen, bu tähetlären dä kaytarıp alasılarına ömetlären häm näfselären kabartıp yäşi birüläre hakında da halıkka mäğlüm ide. Ul kafedralarga, vakıtlıçaga bulsın-bulmasın, mödir itep kuyılgan ukıtuçılarga häyran itärlek: bersennän-berse çibär, bersennän-berse akıl iyäse inde menä! Soklanıp tuymassıñ! Bar ikän bit tatarda da akıllı, belemle, ölge itärlek hanımnar!

Papkalar tikşerep utıram. Kafedra mödire kaynaşa. Kurs eşlären tapşırgannar, şularnı karap utıra ikän. Minem belän dä ber-ike kälimä süz söyläşep aldı. Şähesemä şuşı qadär iltifat itep, üze belän äñgämädäş bulırga mine layıklı sanaganı öçen rähmätle idem älbättä. Yugıysä, iğtibarga da alıp tormıylar küp vakıtta. Bu kafedra mödirläre bigräk tä inde!

Berazdan hanım:

— Totınıp utırıgız!— dip ämer birde.

Min aptırabrak kaldım. Añlamaganımnı belderep, mödirägä häyranlı küz karaşımnı töbädem.

— İşetäsezme mine?— dide hanım.— Totınıp utırıgız, didem!

Äye, bu anıñ: «Egılıp kitä kürmägez!»— dip kisätüe inde. Min östälgä yabıştım häm:

— Yıgılmıym! Nık totındım!— didem.

Hanım kanäğat yılmaydı häm aldındagı açık papkadan ukıp kitte:

— «Färit Yähinnıñ rus mäktäplärendä tatar telen ukıtu metodikasına kertkän yañalıkları» temasına yazılgan. İşettegezme?

Min üzemneñ kıp-kızıl bulganımnı toydım. «Hanım yüri mine mıskıl itep şulay butıy,— didem küñelemnän genä.— Bireşmä, Färit! Canıñnı tınıç tot!» Ämma süz äytmiçä dä kalu yaramıy ide.

— Şayartasız!— digän buldım.

— Yuk, sez işetäsezme, «Färit Yähinnıñ...»! Adäm kölkese! Citäkçese dä kem bit äle! Prorektor! Hor-r-r...

Hanımnıñ tamak töbenä kalın kölke tökerekläre utırdı. Ul alarnı avır uzdırıp cibärde. Ällä studentlarınıñ nadanlıgına, ällä ukıtuçılarınıñ ğalimlegenä häyran ide. Kölärgä cıyınganı sizelmäde, yugıysä. Sulışın da bik avır alıştırdı.

— «Albert Yähin» disägez, anıñ da tatar tele ukıtu buyınça hezmätlär yazganı yuk. Ul tatar ädäbiyätın tatar mäktäplärendä ukıtu yünäleşendä armıy-talmıy eşläde. Rus mäktäpläre öçen däresleklär yazganlıgın häterlämim,— didem.— Färit Yähinga kilgändä...

«Färit Yähin» digän keşe ul min bulam inde digän süzlärne tezmäkçe idem, mödir hanım bülderergä kiräk taptı:

— Menä min dä şulay dim bit! Häyran itälär mine ul studentlar! Citäkçelären dä äyter idem inde! Färit Yähin kompozitor bit ul, äle nindiye! Kompozitor! Şunı da belmäskä!

Hanımnıñ açuı bik häyran kabargan ide. Ämma gacäpsenüemne min dä yäşerä almadım:

— Kompozitor?— dip soradım häyranlıkta.

— Kompozitor! Färit Yähin — kompozitor!— dide hanım katgıy tonda, fikeren açık belderep kabatlanıp, miña da gacäpsenep karap.— Sez närsä, Färit Yähinnıñ kompozitor buluın belmäskä inde, Färit Yähin!..

Menä şunda bulsa da akılı utırırga, hanım añına kilergä, häteren yañartırga tiyeş ide! Yuk bulmadı.

Min urınımnan kuzgaldım. Hanım yanına kildem, anıñ aldındagı papkaga küz saldım. Anda çınnan da kalın gına kurs eşe, anıñ titul bitenä kalın häreflär belän çekräytep mondıy tema yazılgan ide: «Färit Yähinnıñ rus mäktäplärendä tatar telen ukıtu metodikasına kertkän yañalıkları».

— Kızık ikän,— didem.— Ä eçendä nilär yazılgan soñ?

Açıp kararga röhsät ittelär. Bu kurs eşe Möhetdin Korbangaliyevneñ tel gıyleme fänendä ezlänüläre hakında täfsille itep yazılgan, dürt meñ dä cidençe studentnıñ bersennän ikençese küçerep, olı eş bularak kafedraga tapşırılıp kilgän hezmätlärennän berse ide. Äle doklad, äle diplom sıyfatında da gıylmi cämäğatçelek karşında yaklanılıp, tar häm kiñ variantlarında kuldan-kulga yörgänlege bu nöshädä dä ezen kaldırgan bulıp çıktı: berençe bülege Korbangaliyevneñ eşçänlegen kıskaça söyläp çıga, ikençese — şunıñ kiñäytelgän, suzılgan variantı. Änkäm yagınnan minem dä babamnıñ ätkäse Korbangali bulgan, menä häzer anıñ ber çatınnan Möhetdin agalar näsele kitkänlegen äytsälär, keşelärneñ belemenä häyran itär idem. Ä monda...

— Alay ikän,— didem, tınıç häm isem kitmägän räveşemdä.— Monda Möhetdin aganıñ eşçänlege yaktırtılgan ikän. Tışlıgına gına hatalık belän yazıp kuygannar. Temalarnı birgändä bezneñ ädäbiyät kafedrası tikşerä torgan ide inde ul... Kızık, bik kızık häl. Bälki miña istälek öçen birersez titul biten?

— Yuk, sez närsä! Citäkçesenä karagız — kem?.. Şul şul menä! Añardan uzarga yaramıy! Kompozitor Färit Yähin!.. Niçek?.. Ägär berär hezmät yazgan bulsa?

— Yuk, minem tel gıyleme, anı ukıtu metodikası buyınça hezmät yazarga cıyınganım yuk!— didem. Ämma kızmadım. Sabırlık minem kiñäşçem ide.— Yazarga turı kiler mikänni?

Mödir hanım bu süzläremne işetergä telämi ide bulsa kiräk, kızarındı häm tagın da kürkä kebek bürtende dä:

— Sez miña Färit Yähinnıñ tel gıyleme ölkäsendäge hezmätlären atagız, üzegezne kiterep kıstırmagız!— dide, güyäki şul süzläre belän işekkä taba törtep kürsätkändäy äytep.

Min añladım. Başımnı iyep çıgıp kittem. Ä üzem: «Färit Yähin digän keşe min üzem bit, min! Ä kompozitor Yähin, anısı — Röstäm Yähin! Ädäbiyättan däresleklär avtorı — Albert Yähin! Şularnı da ayırmaska! Öçebez öç törle keşe bit, öçebez öç törle! Tugannar da tügel hätta. Familiyädäşlär genä! Berebezneñ dä tel fänenä katnaşıbız yuk! Ämma Färit Yähinnı, gomere buyı belgän, ber çorda bergä ukıgan, inde yegerme yıllar kürşeläre bulıp yäşägän, eşlägän keşene mödir hanımnıñ tanımavı — bu bit mıskıllavı inde!»— dip uylanıp, üz kafedrabızga taba yünäldem.

Berazdan, häl algaç, ös kiyemnäremne kiyep, öyemä kaytıp kittem.

— E-eh, akıllı başlar — öç başlı keşelär!

Click or select a word or words to search the definition