Nurcihan

Egerme ikençe yılda gracdannar sugışınnan kaytıp töşügä, Fähimne beryulı ike avır häsrät karşı aldı. Anıñ söyekle önise belän söygän kızı Sacidä açlık korbanı bulgan ikän. Fähim kön sayın ziratka barıp, bu ike qaderle zat ruhına Korän ukıp kayta torgan buldı.

Sacidäneñ vafatın işetü Fähimneñ östenä salkın su koyganday täesir itte, anı siskänderep, teträtep cibärde. Niçek alay? Fähim aykap kaytkan sugış cire tügel läbasa monda! Anda gına ülem çalgısı ayausız uñga da, sulga da seltänä. Şunıñ öçen ul sugış dip atala da. Tınıç kına yäşäp yatkan tıp-tın avılda alsu bitle, ciläktäy yäp-yäş kıznı ni canıñ belän salkın kabergä kümep kaytmak kiräk?.. Tif, didelär. Yegerme berençe yılgı açlık belän şular ikese halıknı rähimsez kırdı, didelär.

Şulay da bu kurkınıç häbärne Fähim baştarak hiç tä başına sıydıra almadı. Çın tügelder, avıl !ur, bütän berär kız belän butıylardır şikelle ide. 'Ziratta rät-rät bulıp tezelep kitkän yaña kaberlär arasında yörgändä dä küñele haman ışanmıy ide äle. Ämma yazmış digäneñ sugışta gına tügel, moñda da rähimsez bulıp çıktı. Zur kayın töbendäge yaña kaber yegetne tınsız kaldırdı. Anıñ östendäge taktaga «Sadıyk hälfä kızı Sacidä. 1903—1921. Urını ocmahta bulsın» dip yazılgan ide. Fähim küñelendä yöräkne çemetep-çemetep ala torgan açı rizasızlık, kemgäder berniçek tä gafu itep bulmıy torgan üpkä tudı. Yeget kaberneñ ayak oçına tezlände:

— Min kayttım, Sacidökäy, ülemnärne ciñep, sine sagınıp kayttım... Ä sin mine kötmiçä...

Ul süzen äytep beterä almadı, küzlärennän kaynar yäş bärep çıktı. Anıñ bu süzläre şulkadär açı häsrät, açınu belän äytelde ki, moña hätta kaberdän märhümäneñ cansız gäüdäse dä cavap birmiçä kala almas kebek ide.

Egetneñ bitenä dımsu cil kilep bärelde, yafraklar şaulaşıp aldı, ämma Sacidäneñ öne işetelmäde.

Bu dönyada yapa-yalgız kalunıñ açı häsrätlären yeget şunda gına böten tulılıgı belän sizde häm üzen-üze kaya kuyarga belmäde. Anıñ menä häzer, şuşı minutta uk yıgılıp üläseläre kilde. İnde alay ansat kına ülep bulmıy ikän, aña häzer niçekter bötenläy betärgä, dönyadan yuk bulırga kiräk ide. Bu yaklardagı sugışlar küptän tuktagan ide inde. Nişlärgä, gaziz başkaynı kaya kuyarga?! Bälki, Törkestan yagına kitep, basmaçılarga karşı taşlanırgadır?

Annarı ul, kaya baruın üze dä beleştermiçä, uram buylap atladı. Bara torgaç, nişläpter Sacidälär kapkasına borıldı. Keçe kapkalarınnan kerügä, moğciza kürgändäy, kinät tuktap kaldı. Ak kelättän al külmägen kigän Sacidä çıgıp kilä tügelme soñ?! Anıñ yöze, beläkläre änä şul külmägenä bik tä tös kilep tora. Centekläbräk karasa — yuk ikän. Kelät aldında Sacidäneñ yaratıp kiyä torgan al külmägen kibärgä elgännär ikän...

Sugışka kitär aldınnan, Sadıyk hälfäneñ mädräsägä ukıtırga çıgıp kitüen kürep, Fähim bakça yak koyma östennän eçkä sikergän ide. Yortga bütän berkem dä yuk ide. Sacidä anı ak kelätlärenä alıp kerde. Tämle sözmä belän sıyladı, çormadan ber ciñsä* urman çiklävege alıp töşte. Annarı yomşak beläkläre belän Fähimneñ muyınına sarıldı. Küñele aldan uk berär hävef sizdeme, niçekme, ämma Sacidä ayırılışunı bik avır kiçerde. Fähimneñ kükrägenä başın kuydı da, irkä süzlären öytä-äytä, kaynar yäşlären tükte. Bu anıñ söygän yarı belän bähilläşüe bulgan ikän bit, ul çagında anı kem uylagan!

Eget, hıyalına birelep onıtılıp torganda, öyaldı işege töbendä nindider ber şäülä päyda buldı. Kapka yanında yäşel gimnasterka kigän yat keşe kürengäç, ul şäülä:

— Äti öydä yuk! — dip kıçkırdı da kürenmäs buldı. Yeget, kulın kütärep:

— Tukta äle, señlem! — dide.

Öyaldınıñ işek yañagına alama gına sorı külmäk kigän ber yäş kızıy kilep söyälde dä, bik gacäplänep:

— Bäleş, ällä Fähim abıy inde? — dide.

— Näq üze! — dide Fähim.

— Ay Alla, sorap torgan bulam tagın! Soldat kiyeme şundıy da üzgärtkän, abıkayım!

— Şulaydır... Küreşmi torganga da baytak bit...

* Ciñsä — hatın-kızlar ciñenä ohşatıp tegelgän ozınça närsä. Eçenä çiklävek kebek äyberlär tutırıp baş-başların bäylilär dä çormaga elälär. (Avtor iskärmäläre.)

Fähimneñ: «Sin dä bala gına ideñ bit äle!» — dip oitäse kilsä dä, ul yakka ikençe borılganda, älege kızıy yuk ide inde. Ni buluın añlamıyça, ikelänebräk yak-yagına karanıp uylanıp torganda, şul uk kızıy, ole genä kigän cete al külmägeneñ ciñnären tartkalap çıktı da, çitkä genä karap, Fähimgä hat suzdı. Yeget, hatka kulın suzar-suzmas, aptırabrak kaldı.

-Hat?.. Kemnän?

-Apaydan...

— Ä? Apañnan?.. Niçek?

— Äye. Soñgı hatı... Häle avıraygaç, tönlä utırıp urın östendä yazgan hatı.

Fähim hatnı, kulın suzargamı, suzmaskamı ikänen belmiçäräk, kauşabrak aldı. Ällä niçek, tege dönyadan kilgändäy säyerräk ide bu.

«Fähim canım, biklär dä yarattım min sine, hay canım, şundıy da yarattım, äytergä süzlärem genä citmi. Sin minem koyaşım da, ayım da, küz nurım da buldıñ. Canım-tänem bötenläy sineke bulası ide, sine bik tä bähetle itärgä ide isäbem. Tik sineñ zäüceñ* bulular miña nasıyp tügel ikän şul. Yazmış minnän sine küpsende. Ahırzaman citep, şunda kavışsak kına inde... Siña vasıyatem şul: señlem Läylägä öylän. Señlem minnän yäşräk tä, maturrak ta. Ul sine minnän kim yaratmas, anıñ belän sin çın-çınnan bähetle bulırsıñ. Huş, canım, bähil bul...»

Fähimdä nindider Läylä kaygısı tügel: Sacidä anıñ küñele türenä şulkadär tirängä kerep utırgan, ul inde başka beräüne uylap ta karamıy, hätta berkemgä dä küñel kuymıyça «kart yeget» isemen kütärep yörergä dä äzer ide.

Ämma tormış üzeneken itte. Ul yugında bulgan başka yañalıklar da telgä alına başladı. Fähimneñ här avıldaşı diyärlek, oçraşkanda anıñ kaygısın urtaklaşsa da, keçe abıysınıñ çittän marca kızı alıp kaytuın isenä töşermiçä kala almadı. Dönyada bulmagan häl ide bit bu! Mulla malayı ata yortına çep-çi marca kızı iyärtep kaytsın äle! Nindi zamanda, digen äle! Avılda yegetlärgä kıtlık çagında! Väğdäläşkän yegetläre sugışta ülep kalu säbäple, vakıtında kiyäügä çıga almıy kalgan çibär kızlar belän avıl tulgan labasa! Şularnı sanga sukmıyça, çittän ällä nitkän marca kızı iyärtep kayt, imeş. Kayberäülärneñ başına sıymıy ide mondıy gayre tabigıy häl.

*3äuceñ — ireñ.

Ämma Kildebäktä monnan ike yıl gına elek vafat bulgan Biktimer häzrätne halık çın küñeldän ihtiram itä ide. Şul hörmät anıñ ğailäsenä dä küçte. Mulla yortı turısınnan uzganda, yegetlär häzer dä cırlamıy, garmunçı garmunın kultık astına kıstıra, tämäkeçe tämäkesen yäşerä ide. Şul säbäple Hälimneñ bu dorfalıgın yözenä bärep ük äytmädelär, enese Fähim belän söyläşkändä dä, ädäp saklap, «marca» süzen kıstırmaska tırışalar ide.

— Abıyıñ sin yugında küzle-başlı bulıp kayttı bit äle, kem, Fähim enekäş. Yäş ciñgäñ oşadımı soñ? — digän bulalar ide.

Avıldaşlarınıñ «marca» ciñgine bik ük önäp betermäven, irsez hatın-kızlarnıñ anıñ çibärlegennän könläşüen Fähim küptän sizgän ide inde. Şunlıktan ciñgäsen maktauga telen kızganmadı:

— Hi, oşamagan kaya ul! Küktän ezlägänne abıyga Hoday Täğalä cirdän birde digändäy, bik tä uñdık ciñgidän! — dide.

Kayberäülär, telläre kıçıtkanga tüzä almıyça, küñe-lendägene bötenläye belän çıgarıp audara ide:

— Elek sineñ ciñgäñ Anna isemle bulgan, di, äyeme?

— Baktıñ isä, mögallimneñ moña hiç tä ise kitmi, imeş. Azmıni bu çualçık zamanda andıy şakkatırgıç hällär! Kemgä kem iyärep kaytmagan.

Fähim, kiresençä, ciñgäsen aklarga tırışa ide:

— Anıñ elek kem buluın iskä töşerü, minemçä, bik ük möräüvätle eş* tügelder. Min anıñ bütän iseme bulganın belmim. Nurcihan ciñgäm häzer sineñ belän minem şikelle ük möselman! Beläseñme, küpme doganı yattan belä ul?.. Ayätlärne nindi döres ukıy?!

Ciñgäsen Fähim tugan yortına kaytıp töşkäç ük kürgän ide. Abıysı artınnan, başın tübän iyep, oyalıp kına ul da ozın barmaklı matur kulların suzdı. Fähim häyran kaldı. Çınnan da, bik matur ide Nurcihan. Koñgırt ozın çäç. Nur çäçep torgan kuyı zäñgär küzlär, zifa buy-sın, kalku kükräklär. Ciñgäsenä küz saluga, ber avıldaşınıñ äytkäne isenä töşte.

— Şul maturlıgı belän siherlägän dä inde ul bezneñ Hälimne! — digän ide ul.

Mondıy avır zamannarda öylängäç tä başka çıgunı, ayırım yäşäüne küz aldına da kiterü mömkin tügel ide. Şuña kürä, Fähim sugıştan kaytıp töşkändä,

Möreuvetle eş — äybät eş.

olı abıysı Hantimer belän Färhinur ciñgäse dä, keçe abıysı Hälim belän Nurcihan ciñgäse dä töp yortta yäşäp yatalar ide. Kartlar dönya kuygannan soñ, olege ike ğailä üz könen üze kürergä tiyeş ide. İr tugannar başlı-küzle bulgannan soñ da üzara tatu gına yäşäp yatkanda, töpçek mähdüm kaytıp töşkäç, anı mo-I tsfçı häzrätneñ töse itep saklap torgan poçmak bülmägä urnaştırunı kulay kürdelär. Hantimer äle ätiläre nafatınnan soñ olı öydä töplänep kaldı, şunnan kuzgalmadı. Gäräbädäy sarı takta belän bülep alıngan poçmak bülmä dä şul tür öydä bulu säbäple, Fähimneñ kön itüe häm tuklanuı da olı abıyları belän bergä caylandı. Hälim isä alma bakçasındagı keçe öygä urnaşkan ide.

Bolay öy eçendä, yort arasında Nurcihan kayıni-şenö bik ük çekeräyep kürenmäskä, anıñ belän söyläşmäskä tırışa ide. Ul, çäçen baş tübäsennän ikegä ayırıp, ike tolım itep ürä, tatar hatın-kızları kebek ük, ällä niçä bala itäkle ozın külmäk kiyep, aldına alyapkıç yaba, tabın yanında samavır artına gına utıra, küzlärenä ük töşerep bäylägän yaulıgı anıñ böten yözen diyärlek kaplap tora, bütännärgä çınayak suzganda, anıñ kul oçı gına kürenep kala ide.

Fähimne iñ gacäpländergäne dä şul buldı: äyterseñ Nurcihan yäşlek yılların unsigez yäşenä qadär Voronec tiräsendä, ukrain ğailäsendä tügel, tatarlar arasında uzdırgan! Menä bit nindi gacäp!

Ciñgäseneñ şulay böten yözen diyärlek tomalap süzsez-önsez samavır artına posıp utıruına Fähimneñ eçe poşa başlıy da kayçaklarnı şayartıp alga-lıy ide.

— Yäle, ciñgi, yasap cibär äle çäyeñne kuyan batmaslık kuyı itterep, eçep cibärik äle ber tämle itterep! — digän bula.

Nurcihannıñ, böten yöze belän balkıp, yaulık çigennän bik matur itep yılmayganı kürenep kala. Yäş kilenneñ samavır artınnan işeteler-işetelmäs kenä yomşak tavışı kilep ireşä:

— Yahşı, häzer yasıym...—di ul.

Hälim uyın-kölkene, şayanlıknı yaratuçı cor telle keşe ide. Hatınınıñ bolay çamadan tış yäşerenüen ul da oşatıp betermi ide.

— Min dä äytäm inde aña, prostoyrak bul, dip tä. Menä, tıñlap citkermi äle. Beläseñme, bez ätine bik olılap iskä alabız bit. Min uylıym, menä şul kerä anıñ kolagına. Äti üze bulmasa da, ul sine, enekäş, äti urınına kuyıbrak yörtäder, mögayın. Bigräk tä sin poçmak bülmäne üz itkäç. Mögallim dä bulgaç... Ul sine üzeneñ yäştäşe kebek itep kürä almıy, ahrısı, mulla abzıy sımagrak kürä.

Fähim, kölep, başın çaykadı. Nurcihan isä, «Yuk, • yuk! Alay tügel!» digän sıman, kulların butap aldı. Mondıy siräk bula torgan ciñgineñ tatar avılına niçek kilen bulıp töşüen Fähimneñ bik beläse kilä ide. Ber buş vakıt tabıp, abıysı aña alma bakçasında şul hakta täfsilläbräk söyläp birde.

— Sin sugışta çagında inde bu. Min yaralanıp kaytkanda, bezneñ ğailä bik avır hälgä kalgan ide. Äti, beläseñ, märhüm inde. Abıy da sugıştan, minem şikelle, yaralanıp kaytkan. Färhinur ciñgi belän tormışları bik avır. Bulgan qadär aşlıknı kırıp-se-berep prodrazverstkaga aldılar. Bura töpläre, yıgılıp töşsä, tıçkan başı yarılırlık bulıp şärälänep kalgan. Nişlärgä? Min, yaralarım tazarıp citkänçe ük, eş ezläp çitkä çıgıp kittem. Kazan yanında yaña timer yul salıp mataşalar ide. Şunda disätnik bulıp kerdem. İke abıysı belän Anna da Voronec yagınnan şunda kilgän. Kız bala balçık eşendä närsä genä maytara alsın inde. Abıyları anı, aşarga-eçärgä äzerlärseñ, ös-başıbıznı yuarsıñ, dip alıp kilgännär. Şunda nasıyp buldı bezgä oçraşu. Kötmägändä. Uylamagan cirdän. Min öylänüne uylap ta karamagan idem äle. Uylasañ, häyran kalasıñ. Änä niçek uynıy täqdir keşe yazmışı belän!..

II

...Hälim öyenä kaytışlıy çişmä yanınnan uzıp bara ide. Niçekter üzennän-üze çişmädän su alıp yatuçı ber marca kızına küze töşte. Kıznı kürde dä, nişlägänen beleştermästän, tuktap ta kaldı. Bu yäş kız aña şulkadär çibär kürende ki, ägär dä ul marcalarça kiyenmägän bulsa, Hälim anı, hiçşiksez, küktän iñgän färeştä, dip uylar ide.

Kara ködrä çäçle, ıspay gına kara mıyıklı tatar yegeten kürügä, älege kızga da ällä ni buldı. Yegetkä küze töşü belän, ul da nigäder kauşadı, hätta agarınıp kitte, annan küzen ala almastan, baskan cirendä katıp kaldı. Ul dulkınlana, nişlärgä belmi ide. Çiläk küptän tulıp taşıgan ide inde. Tanış bulmagan yeget, tulgan çiläkne alıp, anıñ urınına ikençesen kuygaç kına, kızıy añına kilde, şunnan soñ gına:

- Ay! — dip kıçkırıp cibärde häm, kızarınıp, po yun kapladı. Ul nider äytergä kirägen dä andıy, .iokin haman telenä ber süz dä kilmi ide.

Eget aña yılmaep kuydı. «Ni häl itmäk kiräk, andıy hollär dä bulgalıy!» digändäy, kızıynı yuatıp, kul-ların ike yakka cäyep cibärde. Ul da tügel, kızıynıñ sulı çiläklären, ciñel genä kütärep, tekä yardan östäge (ur sukmakka mengerep kuydı. Kızıynı monısı da häyran kaldırdı. Anıñ moñarçı da çişmä tamagında yegetlör-I yu oçratkanı bulgaladı. Tik alarnıñ berseneñ dä mondıy igelek kürsätü başına da kilmägän ide. Bu yeget ollä nindiräk, yagımlı, niçekter üz keşe şikelleräk ide.

Rus yegetläreneñ kızlar belän aulakta oçraşkanda üçlären niçek totuların ul inde yahşı uk sınagan ide. Alar üzlären östenräk totalar, yeget keşegä nişläsä dä kileşä, diyebräk uylıylar ide. Köyäz mıyıklı, karatut nozle bu tatar yegeteneñ änä şulay tip-tigez, ap-ak teşlären balkıtıp, çın küñeldän yılmaep toruı, çibärlege, yagımlılıgı kızıy öçen hiç tä kötelmägän häl ide. Ul niçekter zihene çualıp kitkänen sizde. Kızıy kulındagı köyäntäsen arlı-birle uynata torgaç, oyala-oyala bik zur tırışlık belän:

— Zur rähmät! — dide.

- Oho! Sin bezneñçä dä beläseñmeni äle? — dide yeget.—Atañ matur kiyäügä birsen! Bezdä şulay dilär. İo, tanışıyk. Sineñ isemeñ niçek bula son?

Kızıy ikelänebräk kaldı. Äytergäme ikän, ällä?.. Ul nigäder haman da balalarça kauşıy ide. Köyäntäsen ürä bastırıp:

— Anna...—Beraz uylandı da östäp kuydı.—Nyura

dip tä yörtälär...

- Matur isem, miña oşıy. Yeget tagın başın ide.

— Sineñ üzeñä rähmät, Nyura!

— Miña? Ä... miña ni öçen?

Kızıynıñ zur bulıp açılgan kuyı zäñgär küzlärendä şundıy berkatlı sabıylar saflıgı, şundıy çiksez kuanıç balkıy ide ki, Hälim başta telsez kaldı. Ul bähetle ide. Çibärkäyneñ küñele türenä ütep kerüen ul Gyuten vöcüde belän sizde. Üze dä kötmägän eçkersez, yagımlı tavış belän yarım pışıldap:

— Siñamı, rähmät ni öçenme? Çişmägä su alırga kilgän öçen! Menä miña oçragan öçen! —digänen sizmi do kaldı.

Anna, ni äytergä dä belmiçä, tagın kızarındı. Anıñ belän moñarçı beräüneñ dä, bolay küñel türenä ütärdäy, çın küñeldän üz itep söyläşkäne yuk ide äle. Bu yegetneñ här süze, här yılmayuı aña serle bulıp, tabışmak bulıp kala, dulkınlandıra ide.

Anna, çiläklären iñenä alıp, beraz kauşagan, gacäplängän sıman uylanıp, soñrak kına kuzgalıp kitte. Ämma un-unbiş adım atlauga uk, anıñ ayakları tuktap kaldı. Ul, yegettän bolay gına ayırılıp kitä almavına gaciz kalıp, böten gäüdäse belän aña borıldı. Hälim dä annan küzen ala almıy, baskan cirendä katıp kalgan ide. Şulay karaşıp torganda, alarnıñ ikesen dä ber ük toygı dulkınlandırdı. Moñarçı bolay böten kuäten sizdermägän nindider ber ilahi köç alarnı ber-bersenä tarta, ikese dä tämam kamillekkä ireşep, ölgerep citkän bu ike yäş yöräk güyäki moñarçı gel menä şuşı oçraşu, bersen-berse tabışu öçen genä yäşägännär. Alar başka närsä hakında uylıy da almıylar ide.

Kuzgalıp kitär aldınnan Nyura, nider väğdä itkändäy yılmaep, kul bolgadı. Yeget anıñ zifa buy-sınınnan küzen ala almıyça, «äye!» digändäy, kat-kat başın igäläde.

Täülekne beraz başlarına kitkän keşelärdäy iläs-miläs uzdırgannan soñ, näq şul ber ük vakıtta alar ikençe könne dä oçraştılar. Kızıy çişmä tamagında anı kötep tora, çiläklär tulgan. İğtibar belänräk karasa, Hälim häyran kaldı. Nyura bügen çäçen ikedän ürgän dä ozın kalın tolımnarın iñbaşına salgan. Yaulıgın, näq tatar kızları kebek, alkaların kürsätep, kolak artına çöyep bäylägän ide.

Kızıynıñ bu berkatlı häyläse Hälimne ällä nişlätep cibärde. Ämma niçek kenä bulmasın, monı «kürmiçä» kalu yaramıy ide. Ul, kıznıñ karşısına basıp, başın çaykadı.

— İsänme, Anna! ha! Min sine tatar kızı dip toram bit. Vallahi! Kara sin, ä! Zerä dä kileşä ikän bit siña bezneñçä kiyenü!

Nyuranıñ bit oçında alsu bizäklär kabındı, ul, yäşüsmerlärçä oyalçanlanıp, başın ide.

— Şulaymıni?! Tege inde: fatir hucasınıñ şayan kızı şulay kiyenderde mine, kızık öçen... Siña da oşıy alaysa?

— Bik, bik, Nyura!.. Oşıy gınamı, iskitkeç!.. Nime? Sizdem bit min kiräk bulasımnı! Çiläklärne mengerep kuyargamı? Häzer!

Ul çiläklärne, ciñel genä totıp, öskä mengerep kuydı. Kız, annan küzen almastan, köyäntäsen arlı-birle kiterep, anıñ artınnan mende, tagın «rähmät» dide. Hälim, yılmaep, tagın başın ide. Şunda berär süz äytäse ide bit, nindider süz kuşıp, beraz şayartası, kölderäse ide. Ägär dä anıñ karşısında tatar kızı torsa, ul inde äyläñtserep-tulgandırıp, ällä nilär bıtıldagan bulır ide. Ämma monda... bulmıy gına bit! 11 yuranıñ şundıy küz yavıñnı alırday çibärlege anı kauşatıp cibärä, ul, peşep citmägän rusçam belän )şne bozıp taşlarmın, dip tä sagaya ide. Hälim aşıgıp kına saubullaştı da çamadan tış eşle keşe kıyafätendä kitep bardı.

Ämma kiç belän yoklar aldınnan anıñ başına kinät I tomlı uy töşte. Tukta äle, mähdüm*, sin ni kılanasıñ? Mulla malayı, marca kızı... Äye, kinät kabınıp kitkän bu mähäbbät alarnıñ başların äyländerde, zihennären çualttı. Läkin bit tagın da tirängäräk kitsä... Bu gönahsız berkatlı slavyankanı närsägäder ömetländerü bulaçak. Yuk, yaramıy, rähimsezlek bu, kansızlık! Annarı bit äle Kildebäktä Hälimne biş-altı citkän kız ömetlänep kötep tora. Teläsäñ kaysın saylap al! Äle ul gınamı? Avıl citäkçese itep saylangan cıyın äträk-äläm, yarlı-yabagay din ähellärenä teş kayrıy başladı. Kontributsiyä salalar, sörgen belän kurkıtalar. Hälimneñ atası ülep kotıldı kotıluın. Şulay da... häzrät yortına marca alıp kaytsañ, ay-hay! Böten akıl kargış yaudıraçak! Yuk, yuk, Nyuranı bähetsez-lekkä duçar itü bulaçak ide bu. Annanı yöräktän yolkıp alu bik nık avırttırsa da... bügen täväkkällärgä buldı Hälim.

Anna, bütän könnärdäge kebek ük, Hälim barganda bügen dä çişmä yanında ide. Läkin ul bügen anı balkıgan yöz belän karşılamadı. Anıñ yöze sulgan, küzlären nindider häsrät baskan ide. Hälim, monı kürügä: «Sizgän! Gacäp, niçek sizgän?» — dip, häyran kaldı. Ämma tegeläyme, bolaymı, kıyın bulsa da, küñeldägene äytergä kiräk ide. Kulların kaya kuyarga belmiçä, süzen äytergä kıymıyça tordı da:

— Beläseñme, Nyura,— dide ul.— Sineñ belän oçraşular bik küñelle bolay, bik rähät. Käyeflär kütärelep kitä... Şulay da irtägä min kilä almam inde. İncener çakıra mine... Sin gafu it inde.

Kızıynıñ yokısız uzdırgan häsrätle küzläre şundıy itep karıylar, yegetneñ tup-turı yörägenä utep kerälär sıman ide.

* Mähdüm — mulla malayı.

— Şulaymıni?.. Sizgän idem anı... Alaysa tagın kayçan soñ?!

— Kayçan dip...

Nyuranıñ aña töbälep mölderäp torgan zäñgär küzläre Hälimneñ küñelendägen aldan ukıylar ide şikelle. Aña yalganlıy almıysıñ, yuk. Hälimneñ tele bäylände. Nişlärgä, niçek äytergä? Tön buyına gazaplap çıkkan avır uylarnı tel belän äytep birüe, ay-hay, kıyın ide. Hälim, kulların äle bergä kuşırıp, äle kesäsenä yäşerep, süz taba almıyça ozak azaplandı.

— Sin, mögayın, mäktäptä ukıgansıñ, äye bit? — dide ul, yıraktanrak äylänep.

— Äye, dürt klass... Şunnan?

— Bälki, beläsender dä, önä şul sin ukıgan däresleklärdä «antihrist», «basurman», «poganıy», «gololo-bıy» dip «maktap» yazgan halıktan bit min. Menä närsä borçıy mine, Nyura. Bezneñ duslık, tagın da tirängäräk kitsä, dim, siña da, miña da bik avır bulır... Uylap kara äle!..

Kızıy agarınıp kaldı. Anıñ töse kitkän irennäre dereldäp kuydılar. Kaltıragan tavış belän, yılarga citeşep:

— Sin mine şulay kurkıtmakçı bulasıñ, äye? — dide ul.

— Yuk, min döresen äytäm! Sin ukıgan däresleklärdä minem babalarım yırtkıç itep kürsätelä bit!

— Sizgän idem anı... Min kiçä töne buyı sataşıp çıktım, sine töşemdä kürdem. Sin minem turıda naçar uyladıñ, marca dip! Äyeme?

Hälim, tañ kalıp, çak kına «kayan beldeñ?» dip soramadı. Şayartkan bulıp, yılmaerga tırıştı.

— Sin küräzäçeme ällä? — digän buldı.

— Küräzäçe bulmasam da... küñel sizä ul. Marca da keşe bit, anıñ da canı bar. Yöräk bit saylaganda urıska, tatarga ayırıp tormıy! Yuk bit?!

Hälimneñ yöräge sızlana, ul nişlärgä dä belmi ide. Alarnıñ par kilmägän cirläre yuk. Buy-sınnarınıñ zifalıgı, tös-bitläreneñ çibärlege cähätennän dä, holıkları yagınnan da alar ber-bersenä soklangıç däräcädä tiñnär. Hälimneñ moñarçı beräüne dä bolay akılınnan şaşarday bulıp yaratkanı yuk ide äle. Kar-şısında küzlären mölderätep aña tabınıp torgan bu yäşlek çäçägen häzer ük koçagına alası, yagımlı süzlär äytep yuatası, küz yäşlären sörtäse kilä. Ämma ul, üçen-üze tıyıp, kulların arkasına yäşerä ide. Nişlärgä? Avılda dinneñ üzäge bulgan, dini kitaplar, şämaillär, izge dogalıklar belän tulgan häzrät yortına ni biteñ belän kyafer kızı, çep-çi marca iyärtep kaytırsıñ ikän? Hälim, küñeleñdäge kaynar hisne ciñep, tormış hakıykaten açıp salırga mäcbür ide.

— Sin akıllı süz äytteñ, Nyura,— dide ul.— Min beläm inde, sin yahşı küñelle kızıy. Şuña kürä dä siña yalgışırga yaramıy. Sineñ.atañ-anañ bardır, alar da belep tora. Poplar, monahlar, dürt yöz yıl buyına tormıştagı böten äşäkelekne bezneñ halık östenä audarıp, bezne mıskıllap kildelär. İmeşter, böten ya kızlık tatardan. Alar kansız, alar kırgıy, alar yırtkıç! Tatar halkı nindi genä kitapta mıskıl itelmi! Kayda gına ul mesken, mongollarday kısık küzle, mäkerle, häyläkär, aldakçı yavız bändä itep surätlänmi! Menä şul surät bit sezneñ kanıgızga señgän! Anı piçek kırıp taşlıysıñ?!

Anna, yözen çıtıp, kulları belän seltände dä yomşak uçı belän Hälimneñ avızın kapladı.

— Yuk, yuk, citte, kiräkmi, äytmä. Pravoslavnıy-larnıñ barısı da alay uylamıy! Ul kitaplarda gına şulay!.. Yuk, döres tügel!

— Şulay da sin tıñla äle! Halıknıñ üzägenä ütkängä oytäm min monı! Dönya yözendä tatar halkı qadär mıskıllangan, anıñ şikelle cäberlängän bütän ber halık ta yuk! Beläseñme, kitap sayın, adım sayın kabatlıy torgaç, poplar yalganına urıslar gına tügel, sayırak akıllı tatarlar üzläre dä ışana başladı. Menä närsädä bezneñ bähetsezlek! Ä minem sine bähetsez itäsem kilmi!.. Soñınnan ükenä başlasañ, min nişlärmen? Yuk! Sin äräm bulma, sin bähetle bul, Nyura!..

Anna, irennären teşläp tüzä torgaç, kinät alga talpındı häm, Hälimneñ iñbaşına kaplanıp, sabıy bala şikelle sulkıldarga totındı.

— Oy, milıy, kürmiseñmeni? Sin mine taşlasañ, menä şul iç inde çın bähetsezlek! Sin bit belmiseñ ole: marcamı min, ällä küñelemnän Möslimäme?! Sin äytkän marca tügel min, tügel! Minem tänem çista, canım saf, uylarım kersez, änä şul çişmä suı şikelle!.. Añla sin, añla!

Monda inde süz artık ide, alar, bersenä-berse sırışıp, tın kaldılar. İkese beryulı ber närsäne añladılar: dönyada alardan da bähetle berkem dä yuk! Şuşı bähet alarnıñ gomerlek yuldaşı bulırga tiyeş. Äye, bernigä karamastan!

III

Bilgele, mähäbbätneñ törle neçkäleklären enekäşenä açıp salu ädäpsezlek bulır ide. Hälim aların küñel türendä kaldıra birep, Fähimgä vakıygalarnıñ cep oçın yugaltmaslık itep kenä äytep birde.

— Şulay oçraşa torgaç, bez ber-berebezgä bik nık iyäläştek, ber-berebezne üz ittek, holık-f iğılläre-bezne dä oşattık... Nyura minem öçen häzer ällä kayan kilep çıkkan çit-yat marca kızı gına tügel ide inde...

Ul arada Hälim işek tavışına borılıp karadı. Nurcihan, kiyenep-yasanıp, kayadır çıgıp kitärgä cıyıngan ide, ahrısı. Aña Fähimneñ dä küze töşte. Ul äsärlänep kitte. Äle genä çişmä tamagında köyäntäsen uynatıp yılmaep torgan unsigez yäşär Nyura, menä häzer Kildebäk kilene, anıñ Nurcihan ciñgäse bulıp küz aldına üze kilep bastı. Gacäp häl ide bu! Bu äkiyätkä ohşıy ide. Başka halıklarga kilen bulgan tatar kızların meñärläp sanarga mömkin, andıy kızlar kübesençä talımsız, ärsez, barınnan da bigräk vayımsız buluçan. Ä menä marcanıñ tatarga çıguı — meñgä ber genä! Fähim, ciñgäsenä küz tiderüdän sagayıp, soklanıp karap tordı. Elekke Nyura, häzerge Nurcihan Kildebäkneñ başka yäş kilennäre kebek ük kiyengän: östendä öç-dürt bala itäkle, küzläre tösle ük kuyı zäñgär külmäk. Kükräk öleşe çäçäkle ak alyapkıç, ayagında çeltärle sandaletka. Yaulık çitennän cem-cem itep kömeş alkaları, ike yakka ayırıp ürgän çäç yulı kürenep tora. Alsu yözle, kızıl irenle, kalku kükräkle bu yäş kilenneñ kızlar kebek ük näfis, matur çagı ide äle.

Abıysı, böten işegaldın balkıtıp torgan çibär hatınına karagan häldä, bik tä kanäğat kıyafättä yılmaep utırdı. Nurcihan, irlärneñ üzenä soklanuın sizep, az gına uñaysızlansa da, asılda bik kanäğat ide. Ul uram yagına ım kaktı.

— Min lavkaga baram... Min yukta kötü kaytsa, mallarnı dim, karap yabarsıñ...

Nurcihan här süzen kitaptan ukıganday, niçekter tel oçı belänräk bik pöhtäläp, yalgışmagayım digändäy, açık itep äytä ide.

Hälim aña kul izäp:

— Yarıy, häyerle yul, karap yör...—dip kaldı. Ciñgä kapkadan çıkkançı, Fähim añardan küzen

almadı. Nurcihan, tatar kızları yöreşenä ohşatırga tırışıp bulsa kiräk, buy-sınınıñ zifalıgı, sıgılmalılıgı kürenerdäy itep, gäüdäsen biyetebräk atlıy, anıñ üzen totışında, näq avıl kızlarındagı kebek, beraz mutlık ta, üzeneñ çibärlege belän gorurlanu da sizelä ide.

Fähim, gacäplänüdän haman da arına almıyça, başın çaykap kuydı.

- İskitkeç häl bit bu! Nindi katlaulı keşe yazmı-şı!

— Şulay diseñme?

— Ciñgineñ bezdä şulay tiz arada üz keşe bulıp kitüe bigräk tä. Gacäp tügelmeni? Anı bit keçe yäştän ük «tatarin — basurman», «tatar — poganıy» dip tärbiyälägännär. Ä ul kurıkmagan, tatarga kiyäügä çıkkan! Närsä bu, batırlıkmı, ällä... bütänme?

Hälim suzılıp ozın ülän sabagın özep aldı da uylana-uylana anı barmagına çornarga totındı. Ul eneseneñ närsäneder äytep betermäven belä ide. Äye, mähäbbät ide ul, tiñe bulmagan yalkınlı mähäbbät köç birde Nurcihanga kıyınlıklarnı ciñärgä! Ämma ul cesenä anı başkaça itep äytte:

- Bik neçkä küñelle keşe ciñgäñ. İzge canlı dip tä äytergä bula. Anda beraz äüliyälık ta yukmı ikän äle! Çın, çın! Keşeneñ nindilegen, kemlegen ber kürüdä sizep ala, hiç yalgışmıy!

Fähim, nider isenä töşep, kinät kenä canlanıp kiçte.

- Kara äle, abıy! Äle söyläp betermädeñ bit! Alga taba niçek buldı?

- Äye şul! Kayda tuktadım äle min? -Tanıştıgız. Duslaştıgız... İñ kızıgı şunnan

soñ başlana bit äle: Nyura niçek Nurcihan buldı, nikah niçek ukıdılar? Kayda, kemnär ukıdı?

- Ähä,— Hälim, çirämgä kırın yatıp, ayakların su-(ıp cibärde dä hikäyätne dävam itterde.— Şulay! Kön sayın diyärlek oçraşkalap yöribez, küräm, berkönne Nyura bik borçılıp kilde. Abıyları moña äytkännär: «Anı kara, devka! Ägär dä sin monnan soñ da ul tatarin/ belän çualası bulsañ, bezdän rähim-şäfkat kötmä! Aña çıksañ, bez siña tugan tügel, bez sine üteräbez!» — digännär. «Sine» tügel ikän — «anı», yağni mine bula inde!

Fähim, kaudarlanıp, abıysına söal birde:

- Sabır! Tatarga kiyäügä çıkkan öçen genäme?

- Näq şunıñ öçen! Buş süz genä dä tügel ide bu. Oytäm iç, mine dä hökem itep kuygannar! Abıyları minem fatir hucasına kilep, eştän säğat kiçälärdä kaytuımnı, kaysı yuldan kaytuımnı da beleşep kitkönnär. Ä min su buyındagı ärämälektän kaytam, karañgı töşkändäräk. Şulay itep, eşlär hätär yakka borıldı. Fähim urınınnan ber tordı, tagın utırdı.

— Kırgıylık bit bu! Mondıynıñ Räsäydä genä buluı mömkin! Ägär dä bezneñ halık urıska kiyäügä çıkkan öçen üz kızların üterä başlasa, dönya totaş kaberlekkä ävereler ide! Äyeme?

Nişlärgä? dip baş katırıp yörgändä, koyaş bayır aldınnan, kulına töyençegen totıp, Nyura üze kilep kerde. Töse-bite kalmagan, agarıngan.

— Ni buldı? — dip sorıym. Min dä hafaga töştem inde. Uyın tügel bit!

— Min töngä alar yanında kalırga kurkam,— di bu.

— Nigä alay diseñ?

— Miña, sine taşlıym dip krest belän ant itärgä kuşalar, kıynıylar, lapaska çıgıp, üzläre genä pı-şın-pışın söyläşälär, min kurkam...

IV

...Eşlär mondıy hätär yünäleş algaç, Hälim fatirıñda kalu da kurkınıç ide, çönki abıyları, señellären ezläp, iñ elek monda kiläçäk. Kaya kaçarga?

Şulay itep, ike yäş yöräkne yazmış üze bergä kiterep kuştı.

Hälimneñ fatir hucası bik tä keşelekle, akıllı gına tatar kartı ide. Ul, yäşlärne karşısına utırtıp, kiñäşlär birde:

— Olannar, kürep toram, sezgä bergä buludan başka yul kalmadı şikelle. Hodanıñ yazganı şuldır, küräseñ.

Eget Annaga karadı. Tegese Hälimgä kıyar-kıymas küz saldı da, kızarınıp, «äye, şulay...» digändäy, başın ide.

— Señlem, sin belmisender,— dide kart.— İr belän hatın digändä islam dineneñ kanunnarı bik tä çeterekle, äyteriyem, bik tä kırıs. Bik yaratışsagız da, sez häzergä ber-beregezgä namähräm* äle. Hätta yänäşä utıruıgız da gönah sanala. Ä yäşlek bik tüzemsez ul, bik täväkkäl!..

Monı Hälim üze dä belä ide.

— Nişlärgä ikän soñ, monda kalu mömkin tügel, häzer genä min Nyuranı avılga da alıp kitä almıym.

— Başka avılda berär tugan-tumaçañ yukmı soñ? Vakıtlıça yäşäp torırga, dim. Beraz şau-şu basılgaç, yäş kilenne avılga da alıp kaytırga bulır ide.

* Namähräm — bersenö-berse çit-yat bulgan ir belän hatınnıñ yakınnan aralaşırga hakı bulmau, anıñ gönahlılıgı.

Hälim uyga kaldı. Başta Kildebäktän kırık çakrımdagı apalarına kaytıp töşsälär genä inde. Monı Mortaza abzıy da hupladı. Ämma ber şart kuydı.

— Äytäm bit, kiläçäk tormışıgıznı bozıklıktan başlamas öçen, bügen ük nikah ukıtırga kiräk.

— Kem ukır ikän son? Aldım-birdem dä yarap torır, bälki?

— Yuk, çın nikah kiräk. Min Kolsäyet häzrätenä yazu birermen,— dide kart.

Mortaza kart yazgan arada bolar karşısına ber yeget kilep tä bastı. Kart, yazunı älege yegetkä birep, Hälim belän kıznı kaya alıp barasın äytte. Bäräñge bakçası işa uzdırıp, alarnı ozatıp kaldı.

— Häyerle yul sezgä, olannar. Hoday Täğalä yullarıgıznı uñ itsen! — dide.

Karañgı töşä başlagan ide inde. Älege yeget alarnı ärämälär arasınnan suzılgan sukmakka alıp töşte.

— Olı yuldagı küperdä dokument tikşerälär. Min belmim, bälki, sin dezertir da tügelseñ, şulay da bäladän başayak...

Hälim älege yegetneñ kulın kıstı.

— Rähmät, tugan, aldan kürä beldeñ. Döres äytäsen, olı yul bezgä kulay tügel! — dide.

Ul süzen äytep kenä beterde, yänäşädöge olı yulda Kazan yagınnan çabıp kilgän atlarnıñ toyak tavışları işetelde. Anna kotı çıgıp «Oy!» dip kıçkırıp cibärde. Hälimneñ artına yäşerende. Älege yeget, monı kürep, bolarnı tagın da sulgarak, Kazansunıñ yar buyına uk alıp töşte. Monda alarnı tirän sunıñ şifalı dımı häm şau itkän sandugaç tavışları karşı aldı. Soklangıç küreneş ide bu. Kazansu buylap suzılgan kuyı kuaklıkta sandugaçsız ber genä botak ta yuk ide, ahrısı. Alar, sayrau ostalıgında bersennän-berse uzdırırga tırışkanday, därtlänep, yalkınlanıp çutıldıylar, böten yakın-tirä sandugaç tavışı belän tulgan, bu ilahi simfoniyä hätta yakındagı şähär şau-şuın da bastırıp, yıraktagı alsu şäfäq nurı fonında nindider sihri moñ bulıp işetelä ide.

Nyura, tuktıy töşep, balalarça kulların çäbäkläp aldı:

— Oy, kakaya krasota, kak ih mnogo, kak oni drucno poyut! — dide häm, dulkınlanıp, avır sulap kuydı.

Hälim monı üzençä añladı. Kızıkay üzeneñ tuıp-üskän, şuşı yäşkä citkänçe gomer itkän yakların, anıñ sandugaçların isenä töşerä bulır. Tugan yaklarıñnı, gaziz änkäñne taşlap, küz kürmägän, kolak işetmägän çit-yat yaklarga kitep yugalu kemneñ üzägen özmäs?! Hälim anıñ borçıluın añlıy, käläşeneñ hälen ciñeläytäse kilä ide. Ul Nyuranıñ belägen kıstı.

— Nyura! Kürdeñme, işetäseñme, yaña ileñ sine nindi kontsert belän karşılıy! Sineñ hörmätkä şulay sayrıy bit alar!

— Minem mondıy küp sandugaçlı urınnı berkayda da kürgänem yuk ide. İskitkeç bu! — dide Nyura.

— Beläseñme, Nyura! Alar bit sine täbrik itälär! Äye, äye! «Bezneñ İdel buyına nindi çibär tutaş kilen bulıp töşä» dip şulay şatlanalar!..

Nyura ciñelçä genä Hälimneñ iñbaşına törtep aldı.

— Siña şayartırga gına bir!..

Niçek kenä bulmasın, sandugaç moñı yäşlär küñelenä bik tä huş kilde.

Alar Kolsäyet avılına barıp citkändä, karañgı töşkän ide inde. Älege yeget, olı uramga çıkmıyça, koyma buylarındagı sukmaktan kaça-posa digändäy bara torgaç, zur gına ber yortnıñ işegaldına kerep, baskıç töbeñdä kıçkırıp sälam birde:

— Ässälamegaläykem!

Sälamgä cavap kaytaruçı bulmadı. Alar karşısına tavışsız-tınsız gına ölkän yäşlärdäge abıstay kilep çıktı. Yeget yazunı tapşırdı da saubullaşıp kaytıp kitte.

Hälim belän kıznı zur öyaldı aşa ak öygä alıp kerdelär. Yeget artınnan, anıñ kulına yabışıp, kurka-kurka gına Anna da öy eçenä atladı. Kız bik tıngısızlana, anıñ yöräge döp-döp tibä, tezläre hälsezlänä ide. Äyterseñ hristian dineneñ allaları anı islam dinenä çıgarmaska tırışıp, şuşı soñgı minutta da küñelenä şom salalar, ällä kaplardan torıp anıñ kolagına «antihrist», «basurman» digän äşäke süzlär işetterälär ide.

Busagadan atlauga, alar küp täräzäle, zur yaktı öy eçenä kilep kerdelär. Öy eçenä küz saluga, Nyura gacäplänebräk kaldı. Moñarçı, din eşe belän yörgändä ul härvakıt böten biten kuyı sakal baskan, nindider yaltıravıklı kiyemnärgä törengän yonlaç, yuan poplar belän oçraşa torgan ide. Alarnı karşı algan älege keşe isä bik tä gadi, cıynak häm söykemle kürende. Anıñ başında zäñgär käläpüş, östeñdä ciñel çapan, ayagında ükçäle yäşel çitek ide. Hälimneñ sälamenä karşı ul, kulın kükrägenä kuyıp:

— Väğaläykemässälam! — dide, türdäge känäfigä kürsätte.

Täräzä arasındagı pıyala şkaflarda bik küp kitaplar tezelep tora, idändäge kızgılt kelämgä kamış namazlık cäyelgän, täräzä töpläre çäçäkle göllär belän tulgan. Küñelne huşlandırgan zatlı is, küräseñ, änä tuşı çäçäklärdän kilä ide.

Häzrät, miç buyındagı urındıkka utırıp, ap-ak kulların tez başına kuydı. Çäçen tatar kızlarıday ürep, yaulıgın da alarça bäylägän bu çibär tutaş häzrätne bik tä kızıksındırdı. Ul yomşak tavış belän saf rus telendä:

— Sin bulasıñmıni inde ul Anna? — dip soradı. Häzrätneñ zur zäñgär küzläre bik ütken, alar sine

ütäli kürälär ide şikelle. Anna uñaysızlana kaldı, yaulık çite belän avız tiräsen kaplap, başın ide.

— Hup. Sezgä nikahlanırga kiräkter, äyeme? İkese öçen dä cavapnı Hälim birde:

— Niyät şulay inde, häzrät. Mömkin bulsa...

— Ber bik cavaplı şartı bar. Tutaş başta islam dinenä küçärgä tiyeş bula inde. Sez şuña äzerme? — dide häzrät.

Anıñ öçen Hälim cavap birde.

- Äye, añlıybız. Şäriğat şulay kuşa.

- Şuña kürä söal dä biräm: tutaş monı mäcbüriyät itep añlamıymı?

— Yağni?

-Yağni, kiyäügä çıgu öçen islam dinen kabul itü mäcbüri bulganga gına bu dingä küçmime ul? Riyädan gına, diyüem. Korän alay küçüne hiç tä huplamıy. Ul hakta «Bäkärä» süräsendä bolay diyelä: «Ä lä innähum humulmufsidunä vä läkil lä yäşgurun».

Häzrät äytkännärne Hälim Annaga añlatıp birde.

- Alay tügelder, dip uylıym. Häyer, Anna üze ni oyter tagın...

— Bälki, Annaga hristian dineneñ nindider kagıydäläre oşap betmider, şuña küçäder? —dide häzrät.

Anna uyga kaldı. Äyterseñ mulla abzıy üzeneñ zäñgär küzläre belän anıñ küñelendä nilär barın ukıp bara! Döres, ber bäyrämdä «hristos kanı» dip kızıl şärab eçertüläre, eşlägän yavızlıgıñnı popka barıp söylägännän soñ anıñ bik ansat kına sine gafu itüe Annaga, çınnan da, oşap betmi ide. Läkin anıñ ata-apası, böten näsel-ıruı, avılları, yahşımı-yamanmı hristian dinen tota. Ata-anasınıñ dinen yamanlarga Nyuranıñ tele barmıy ide.

- Häzrät,— dide ul, yaulık poçmagı belän avızın kaplıy töşep.— Turısın äytim inde — oyat bulsa da.

Bu yegetneñ üzen genä tügel, dinen dä yörägemä yakın ittem...

Häzrät, tügäräk sakalın uçlap, yılmaya töşte, beravık üzaldına «ım-m» dip tordı. Annarı tagın söal birde:

— Sin islam dine belän tanışmıni?

— Tanış, dip avız tutırıp äytä almıym. Şulay da dürt ay buyına möselman abzıylarda fatirda tordım. Bu dinneñ yahşılıgın şunda üz küzem belän kürdem. Ğadel din ul, keşe küñelen gel yahşılıkka öndi torgan çın din. Şulay dip beläm...

Häzrät, bik kanäğat bulıp, başın igäläde.

— Märhaba, señlem! Menä häzer añlaşıla! — dide.— Monı işetü bik zur şatlık!

Mulla abzıy, şkaftan yukarak kına ber kitap alıp, anıñ ber biten açtı da Hälimgä birde.

— Enekäş, yalgışmasam, sin, şayät, garäpçä ukıy belerseñ şikelle?

— Beläm bulsa kiräk...

— Yahşı. Başta «Äguze bismilla»nı äytergä öyrät. Annan soñra menä bu tınıştan monısına qadär Anna küñelennän yatlasın.

İkäü genä kalgaç, yeget, Nyuranı çın küñeldän kızganıp, arkasınnan sıypadı.

— İ balakay, siña bik avır inde. Kürep toram bit! Ni disäñ dä uyın tügel, ülep yañadan tugan şikelle bu...

Nyura süzsez genä başın ide.

— Bügengäçä sin hristianka Anna ideñ, ä irtägä möslimä bulıp uyanırsıñ. Äle soñ tügel, ikelänmiseñme?

Nyura «yuk!» digänne añlatıp başın çaykadı.

— Hoday şulay kuşkandır. Min häzer iske dönyaga kire kayta almıym inde. Ceplär özelde, öyrät mine!

— Mäyleñ! Alaysa sin, Anna tutaş, yaña dingä bismilla äytep ayak basarsıñ. Tärtibe şulay. Bismilla-hir-rahmanir-rahim. Yä!

— Pismillahi...

— Alay tügel: bismillahi, hi! Sin «he»ne äytä alasıñ bit! Ukrain telendä ul avaz bar. S pridıhaniyem: he, he! hämmä, häm...

— Bismillahi... bismillahi...hi...

— Menä şulay!..

Berazdan häzrät kire äylänep kergändä, Nyura, tı-rışa torgaç, bismilla belän İman şartın ara-tirä totlıgıbrak bulsa da, äytä belä ide inde. Häzrät, moña bik kanäğat bulıp, aş öyennän ostabikäne dä däşep aldı.

- Utır äle, ostabikä! — dide.— Hoday Täğalä sineñ belän miña menä bu olannı möselman dinenä kabul itep, aña möslimä iseme kuşunı nasıyp itte. Moña şokrana yözennän ber doga kılıyk.

Dogadan soñ häzrät, Nyuranı kiyezgä tezländerep, ioğazlärgö kereşte:

- İ olan! Siña Hoday Täğalä bähetle aylarda, izge soğatlärdä dönyaga kilergä nasıyp itkän. Sineñ küñelendä mökatdäs oçkınnar kabınıp kitkän. Şulçak Hak Togalä vä täbaräkäneñ bihisap färeştäläre Täñrebezgä meñ şöker «amin!» dip torgannar bulsa kiräk. Nigä tulay dip äytä alam? Çönki sineñ teläkläreñ kabul Hulgan. Zäüceñ itep sin üzeñä «Löühelmähfüz»dä* yazıl-gança, menä şuşı çibär möselman yegeten saylagansıñ. Afärin. Bik hup. Bik tä savaplı ğamäl. Ostabikä belän ikebez dä sezne bu savaplı ğamälegez — bulaçak nikahıgız belän çın küñeldän täbrik itäbez. Hoda sezne Gyuhstle kılsın. Gomeregez ozın bulsın! Barça teläkläregez kabul bulsın, amin!

Hälim bu süzlären tärcemä itkänçe, häzrät kulların tezlärenä kuygan häldä küzlären yomıp utırdı da doga ukırga kereşte:

- Min äytkännärne kabatla, olan: Lya ilahä illä allah, Möhämmäd räselullah!..

Nyura, üz yanında utırgan abıstay kebek itep, kulların yöze turısına kütärde, abıstay pışıldagan serle süçlorne döres itep kabatlarga tırıştı.

-Lya ilaha illa allah... Muhamet rasulullah...

Läkin telläre doga ukıganda, anıñ küz aldına çirkäüdäge sıman zur küzle, sarı sakallı hristian allası kilep bastı. Kızıy tetränep kitte, anıñ mañgayına tir Gyurep çıktı, tele äylänmäs buldı. Nyura, altınga n> re igän ul yaltıravıklı alla surätennän kotılırga tırışıp, küzlären yomdı. Teşlären kısıp, böten ihtıyarın şuña cigep «lya ilahä»...ne kabatladı. Telne irkäläp yomşak kına äytelä torgan bu yagımlı süz küz aldındagı älege yaltıravıklı bizäklärne yukka çıganu.

Läühelmöhfüz» — här bändäneñ yazmışı terkälgän mäñgelek

ra, küñel türenä ük ütep, moñarçı toyıp karamagan nindider böyek, izge toygılar uyata, dulkınlandıra ide.

Alarnıñ karşısında utırgan häzrät, güyä kız balanı şuşı kıyın häldän yolıp alırga telägändäy, cannarga tınıçlık, märhämätlelek iñderä torgan yagımlı tavışı belän beraz köyli töşep salavat äytüdän başladı.

— Allahömmä salli galä Möhämmödin vä galäi alihi Möhämmäd... Ya Rabbi, nosrani kavemeñnän bulgan oşbu kız balanı cämgı gönahlarınnan azat kıluıñnı estibez. Ya Rabbi, bu bändäñ sineñ barlıgına, sineñ kodräteñä, Möhämmäd salallahi-galäyhissälam sineñ päygambäreñ buluga ihlas küñeldän iman kiterä. Ya Hoda, bu kız balanı islam dinenä kabul itüeñne estibez. Hodayım, kodräteñ çiksez, bu balanı kiläçäktä dä rähmät häm märhämäteñnän mährüm itmägel. Allahe äkbär, allahe äkbär!..

hämmäse dä kulların kütärep doga kılgannan soñ, häzrät^yanä äytte:

— Ya allah rabbelgalämin. Afärin, kızım! Abıstay belän bez sine, başka möselman tugannarıñ kebek, möslimä buluıñ belän ihlas küñeldän täbrik itäbez. Gomereñ ozın bulsın, siña Hoda Täğaläneñ şäfkate, märhämäte nasıyp bulsın. İnde bu yaña Möslimägä möselman iseme dä kiräk bit! Äye bit, ostabikä?!

Ostabikä, anıñ süzen kuätläp, başın ide, Nyura-nıñ iñbaşınnan sıypadı.

— Äye, kiräk. Üze şikelle matur, nurlı isem kiräk tutaşka! — dide.

Häzrät dävam itte:

— Da ved, Nyura?

Nyura, kauşavınnan kızarınıp, baş ide:

— Da, da...

— Urıslar «Anna»nı beraz yomşartıp, isem iyäsen irkäläbräk bulsa kiräk, Nyura dip tä äytälär. Şulaydır bit, Anna?

Anna-Nyura, äye, näq şulay digändäy, baş kaktı. Häzrät dävam itte:

— İnde bu yaña din kardäşebezgä, elekkesenä dä beraz ohşatıp, Nurcihan digän isemne kuşu mäslihät bulmasmı?

Anna-Nyura, başın igälöp, bu isemne çın küñeldän kabul itäçägen belderde.

— Mne nravitsya! Nur-dci-han, Nur-nur-dci-han!

— Menä şulay! Bik matur isem. Sin anı tagın da maturrak itep äytä başlarsıñ äle. Riza alaysa şul isemgä?

— Miña da bik oşıy, min dä hup küräm,—dide Holim.

— Alaysa şul isemne hupladık, Allaga tapşırdık, häyere belän!

— Hupladık!

— Amin! — diyeştelär.

Häzrät ostabikä belän Hälimgä ayırım-ayırım baş ide.

— Sin, ostabikä, häm sin, Biktimer utlı Hälim guah bulıgız: yaña din kardäşebezneñ iseme monnan son, Nurcihan bulır — Nurcihan! Şät inşalla, yaña isemenä layık bulır señelkäş. Böten cihanga nur çäçär.

Häzrät bu isemne äytep Nurcihannıñ ike yagın da ikeşär märtäbä öşkerde, tagın «allahe äkbär»en äytep, doga kıldı. İke kulın tezlärenä kuyıp, küzlären yomar-yommas, küñele yomşargan häldä tagın täbrik itte.

— Ya Hoda! İmanım kamil, möselman ömmätenä yänä Oyır möslimä kilep kuşılgan izge minutlarda, aña şundıy nurlı isem kuşılganda, Hodanıñ rähmäte ilä, Gyuten cihan nurlanıp torır, vä yänä färeştälär, kük kapusına cıyılıp, tantanalı räveştä täkbir äyterlär. 1>u isem tutaşnıñ böten kiläçägen ilahi nur belän yaktırtıp barır. Amin! Yägez, ber doga!..

Hälim aña häzrät süzlären tärcemä itkändä, küzlärenä yäş tulgan Nurcihannıñ kaynar kulları yegetneñ belägen k 1,1 si ide.

Şuşı kuanıçlı hällärdän soñ abıstay çäy äzerläp yorgondä, bik duamal itterep kapkanı döberdättelär. Hoçrot işegaldınnan bik borçılıp kerde. Täräzälärneñ pärdäsen töşerergä kuşıp, lampanı bastırıbrak kuydı.

— Ni buldı, häzrät? Berär hävef-hätär yuktır iç?..— dide Hälim.

Häzrät çalmasın salıp başına kamalı bürek kide.

— Hävef-hätär ük dimäs idem... Şulay da... andıydan Alla saklasın. Kazan çitendä timer yulı saluçılardan Oyır yeget belän ber kız yukka çıkkan, imeş. Şularnı •plilär. Militsiyä kupkan... Bezgä dä şularnı ezläp kilgännär.

Nurcihan, agarınıp, urınınnan tordı.

— Oy, nişlibez inde? Bezne ezlilärder... Bez inde ul, bez!—dide.

Holim üze öçen borçılmıy ide. Çönki ul, kitäçäge turımda aldan uk gariza yazıp, üz urınına ışanıçlı Oyır iptäşen kaldırgan ide. Ä bolay alarnıñ häle, çınnan da, şäptän tügel ide. Nurcihannıñ abıyları anıñ ezenä töşsälär, köt tä tor, cäncal çıkmıy kalmas. Kan koyılmasa äle. Çönki Hälim inde anı berkemgä dä biräçäk tügel. Annanıñ abıyları başta Hälim fatirına sugılırlar. Señelläreneñ kem belän kaçuın belgännän soñ, fatir hucasınnan köçläp äytterep, monda kilep çıguları da bik mömkin...

Ämma häzrätneñ üzen tınıç totuı, kauşap kalmıyça gakıl belän eş itüe yäşlärne beraz tınıçlandıra töşte. Häzrät üze eçtän dulkınlansa da, bolay tınıç kürenä ide.

— Bez izge yulda. Şät inşalla, ber Hoda yärdämennän taşlamas! — dide ul.

Häzrät üzeneñ ike ulın nindider yomış belän ışanıçlı kartlarına cibärde. Abıstay bik tınıç kıyafättä, yaktı çıray belän arkasınnan gına sıypap, Nurcihannı üze belän aş öyenä alıp çıgıp kitte. Anda ul Voronec koyaşı astında üskän ozın çäçle, zäñgär küzle ukrainkanı berençe märtäbä täharät alırga, Möslimälärgä has bulgan başka şundıy paqlek kagıydälärenä öyrätäçäk ide.

Olı ber vakıyga aldında toruların häzrät Hälimgä dä sizderde.

— Ulım, siña da täharät alıp paqlänü farız bulır,— dide.

Annarı häzrät yegetne üze belän karañgı uramga alıp çıktı. Olı uramda atlar çabıp uzganı işetelde; kemnärder tavışlana da ide. Alar isä, zur uramnı ber yakta kaldırıp, nindider tar tıkrıklar, aulak ındır artları aşa uzdılar. Berazdan yarım karañgıda mähabät bulıp kalkıp torgan zur mäçet yanına kilep çıktılar.

Mäçettä ut alınmagan ide äle. Şulay da bolarnı tışkı işekneñ ike yagında basıp torgan pählevanday ike taza yeget karşı aldı. Häzrät alarnı aldan uk iskärtep kuydı:

— Sak bulıgız! Çit keşene kertmägez! Bäylänüçe bulsa, miña belderegez! — dide.

Sakçılar, işekne kiñ açıp, bolarnı eçkä uzdırdılar.

— Hup, mulla abzıy, çeben dä ütä almas! — didelär.

Küp vakıt uzmadı — başmak bülmäsenä abıstay belän Nurcihan kilep cittelär. Käläşen kürügä Hälim, küñele huşlanıp, yılmaep kuydı. Nurcihannı näq avıl kızı itep kiyendergännär. Ul eçke yaulıgı östennän yuka käşemir şälyaulık börkängän, anıñ küzlärenä sörmä tartırga, bit oçlarına innek salırga da ölgergännär. Hälim tatlıgınnan baskan urınında taptanıp aldı. Moñarçı ul äle Kildebäkneñ mulla yortına marcakay alıp kaytuına bik tä uñaysızlana ide. Karasana, Nyuranıñ P.1P1KI kıyafätendä hohol kızınnan berni dä kalmagan iabasa! Abıstay yanında kara kaşlı, zäñgär küzle, zifa ouylı, karap tuymaslık çip-çibär tatar kızı basıp yura ide.

VI

Nurcihan şul arada söyeklesen sagınıp ta ölgergän ide. Hälim belän bergä bulası kilep, aña taba omtıldı. Lokin, şul sulışta uk añına kilep, üzen-üze tıyıp kaldı. Bu siña çirkäü tügel lä! Monda änä ul abzıylar şikelle üzeñne tınıç, olısımak totarga kiräk. Annan la bigräk, abıstay äytte bit, nikah ukılgançı alar »n-rseiä-berse... niçek äle? Namähräm ikän bit!..

Elekke Nyura, häzerge Nurcihannı abıstay, yomşak kına kultıgınnan alıp, östäge sönnät bülmäsenä .şdode. Kelämle baskıçtan menä başlauga, hiç köt-mogondä, bötenläy istö-osta yugında Nurcihannıñ küz aldına, töştä kürgän şikelle säyer genä bulıp, anası Lgafiyä kilep basmasınmı! Nurcihan siskänep kitte. Küçen ber yomdı, ber açtı. Läkin anasınıñ suräten küç aldınnan kuıp cibärä almadı. Ul anıñ küz yäş-loren kürde, yılıy-elıy takmaklavın güyä ayırmaçık işette:

«Oy, doçenka! Çto tı nadelala? Kuda tı ideş?! oce moy, tı ce staneş poganoy basurmankoy, adovoy goloveşkoy! Opomnis, opomnis!.. O, boce!»**

Nurcihan tetränep kitte. Ay, ni buldı äle bu? I 01 ime bu, ällä önme? Anı bit häzer gaziz änkäse dä, parlık tugannarı da kargıy, ul bit basurmannar dönyasına küçep bara, antihristlar dönyasına!.. Närsä buldı äle bu? Sataşamı ällä ul, satana azdırdımı ällä anı?!

Nurcihan, başı äylänep, baskıç kultıksasına yabıştı. Abıstay, kızıynıñ kinät kenä agarınıp kitüen kürep, hafaga töşte. Anı baskıç astındagı keçkenä bülmägä alıp kerde. Kızıynı urındıkka utırtıp kart ısına tezlände, kullarınnan alıp hälen soraştı.

- Ay señlem, ni buldı? Nigä töseñ kitte? Avırmıysındır bit? — dide.

Nurcihan tatarçanı da yahşı uk añlıy başlagan ide inde. Bu söykemle hanımnı borçımaska tırıştı.

— Yuk, avırmıym, abıstay. Tik äle menä anakayım küz aldıma kilde. Ul mine «poganaya basurmanka bulasıñ» dip kurkıttı...

Abıstaynıñ dugaylanıp kilgän matur kaşları ber genä sulışka cimerelep aldı da, yöze yänä yaktırıp kitte. Ul, Nyuraga tanış bulmagan, nindider zatlı huş islär añkıp torgan yomşak kulı belän Nurcihannıñ arkasınnan sıypadı, iñbaşınnan söyde. Annarı dogalar ukıp yak-yagına örde.

— Estäğfirullah! Äguze billahi minöş-şäytanir-racim... Beläseñme, señlem, sineñ canıñ öçen häzer rähimsez tartış bara. Kara köçlär sine cibärmäskä tırışalar. Sin kire uylamagansındır bit? Küñeleñne täşviş agulamagandır iç?

Nurcihan başın çaykadı.

— Yuk, yuk! Min Nurcihan bit inde. Kire kaytu yuk! Äle änineñ küz aldıma kilep basuı gına borçıp aldı.

— Ä sin ul kürengän zatnı anañ dip hatalana kürmä. Anıñ surätenä kergän iblis mälgun ul. Hristiança satana bula. Anañ surätenä kerep, izge niyäteñnän yazdırırga teli. Şul ul, iblis mälgun!

— Oy, çınnan da şulaydır, abıstay. Ä min kurıktım.

— Täğaen şulay! Uylap kara, akıllı ana üz balasına yavızlık telämäs. Sineñ bügen iñ bähetle köneñ. Sin bireşmä, nık tor, batır bul, imanıñnı yañart! Yäle, äytep kara: lya ilahö illä allah!..

— Lya ilahe...

— Menä şulay...— Abıstay Nurcihanga karaboday orlıgı hätle genä ber börtek suzdı.— Menä şunı kap äle. Şät inşalla, şifası bulsa kiräk. Hactsan kaytkan.

Älege börtek çınnan da şifalı bulıp çıktı. Anıñ bu yaklarda bulmıy torgan üzençä ber äçkeltem tatlı täme böten tänenä taralıp, kızıynıñ küz alların yaktırtıp, käyefen kütärep cibärde.

Abıstay anı yomşak keläm cäyelgän farız bülmäsenä alıp kerde. Häzrät alarnı irlärdän beraz çitkäräk, stena kırıyınarak utırttı.

— Häzer başlıybız! — dide.

Nurcihan beraz kıyınsına da, dulkınlana da ide. Bu keşelär anıñ kiläçägenä bik zur üzgäreş kertäçäklär.

M S1 yu hozer nider bulırga tiyeş bit. Äye. Yäşlär, çirkoügo nikahlaşırga barganda dañ-doñ itep çañ kamnar. Ä çirkäü eçendä alarnı baştanayak altınga trgngom zur küzle Hristos, anıñ yänäşä-tiräsendä isäp-|S1 hisapsız izgelär, şundıy uk yaltıravıklı rizalar I1GOM çur sakallı yuan poplar karşı ala. Türdä dini /kırlar yañgırap tora.

I rsäneder yuksınıp, Nurcihan yak-yagına karandı. I ürdoge cidele lampanıñ sürän yaktısında hämmä porso böten mäçet eçe totaş cansız sorı bulıp kürenä it-. Tür yakta täsbih tartıp utıruçı yegerme-utızlap kart-korı da häräkätsez, yokımsırıylar kebek, sülpän |'.|k-nolär ide.

Kunak kızınıñ yözenä küz saluga, abıstay hämmäsen añnadı. Ul anıñ kulına täsbih tottırdı, kolagına yagımlı süzlär ireşterergä teläde:

- Bezdä menä şulayrak inde, señlem. Şau-şunı, famn dönyanıñ yaltıravıkların bez işekneñ argı yagında kaldırıp keräbez. Gıybadäthanä, küñelne çüp-çardan arındırıp, saflandıra, izge uylar belän bayıta. 1. şundıy urın. Menä şulay itep täsbih tartabız. Ya Lllah, ya Möhämmäd, dibez...

Nurcihan, «äye, añlıym» digändäy, başın ide, noq abıstay şikelle itep barmak oçları belän beröm-n-k nom täsbih töymälären tartırga totındı. Anıñ iren-nore izge süzlär kabatlıy. Ämma küñeleneñ türe buş ide ole. Yaña dinneñ izge toygıları can azıgı bulıp Gyutsn küñelen biläp alası vakıtta gına anıñ küz aldına äle ber yaktan, äle ikençe yaktan çirkäüdäge zur küçle surätlär kilep bastı. Nurcihan, şundıylardan I içrok kotılu öçen, aldagı safta gına utıruçı Hälimgä küç saldı. Küze töşü belän, häyran kaldı. Niçek mo-iarçı iğtibar itmägän ul moña: Hälimgä hätfä käläpüş şulkadär kileşä, iseñ kitmäle! Üzenä üze gacäplände. Yanında gına şundıy çibär söygäne utırganda, niçek .1İ1.1 nindider çit-yat surätlär mazasızlıy alsın ikän? Ul söygänennän küzen almas buldı, anıñ gel Hälimgä 1smo karap torası, gel anıñ hakında gına uylıysı kilde. Alarnıñ mähäbbäten bergä kuşaçak şuşı qaderle, izge minutlarda küñel Hälimneñ dä şul hakta gına ümlanın, söygäneneñ aña karap ber yılmayuın teläde. 11urcihan şulay dip uylap kına beterde, yeget, söygäneme ts yöräk tibüen sizep torganday, aña borılıp, yılmaep kuydı.

Tiz ük mihrab yagınnan tamak kırgan tavış işetelde. Östenä yäşel çapan, başına ap-ak çalma kigän ozın buylı häzrät, väqar belän genä atlap, mönbär yanına kilep bastı. Ul süzen tantanalı tınlıkta, beraz dulkınlanıbrak başladı:

— Cämäğat! Bügen bezgä, Hoday Täğaläneñ rähmäte ile, binihaya zur izgelek eşläü nasıyp bulırga tora. Yıraktagı Voronec yagınnan kilep timer yulda eşläüçe İvan kızı Anna tutaş, kalebenä* iman nurı iñep, islam dinen kabul itte. Äye!

Moñarçı tın gına utırgan saflar kinät häräkätkä kilde, alarda häyer hahlık avazları işetelep aldı. Häzrät berazdan dävam itte.

— Tutaş, bik tabigıy ki, üzenä möslimä iseme kuşunı ütende. Bez, Hodaga tapşırıp, tutaşnıñ bu izge üteneçen ğamälgä aşırdık. Elekkege Annaga Nurcihan iseme kuştık!..

Yanöşädägelär, bu izge ğamälne huplap, törleçä kuanıçların belderdelär. Törle yaktan «Bäräqalla!», «Afärin!», «Söbhanalla!» digän süzlär işetelde. Bik küplär Nurcihanga borılıp baş ide.

— Häzer, cämäğat, Nurcihan tutaşnıñ islam dinen, yaña möslimä isemen kabul itüen huplap, salavat äytik häm ber doga kılıyk! Allahömmä salli galä Möhämmädin vä ğaläm älihi Möhämmödin...

Nurcihannıñ yöräge döp-döp tibä, bitläre yana. Ul da kaltıragan kulların, abıstay şikelle ük, doga kılırga kütärde. Turısın gına äytkändä, häzrät söylägännärneñ hämmäsen dä añlap betermi ide äle ul. Şulay da kolagına çalıngan kayber süzlärdän, abıstay pışıldaularınnan şunı töşende: häzrät anıñ hakında küñellärgä ütkärep bik äybät söyli ide. Üzen şulay hörmätläüläre öçen Nurcihannıñ küñele yomşardı. Kem inde ul alarga? Ällä kayan kilep çıkkan ber «marca»!

Nurcihan, tübäsennän aşkan kuanıçın urtaklaşası kilep, aldagı safta utırgan Hälimgä küz saldı. Anıñ da avızı yırılgan ide. «Kürdeñme niçek tägäri bezneñ eşlär!» digändäy, şatlandırıp ım kaktı.

Häzrät dävam itte:

— Monısı tantananıñ bismillası gına äle. Mäsce-tebezdä, Hodanıñ rähmäte ilä, tagın ber izge vakıyga bulırga tora. Ul da bulsa Nurcihan tutaşnıñ Hälim belän nikahlaşuı.

Yanä huplau avazları yañgırap kitte. Kayberäülär,

*Kalebenä — yörägenä, küñelenä.

urınnarınnan kuzgalıp, küzläre belän bu güzälneñ häläl •I gfps bulaçak bähetle yegetne ezlärgä kereştelär. Hälim, I i mp.şa qadär kızarıp, uñga da, sulga da baş iyärgä

Hozer şahitlar üz vazifaların ütärgä kereşsennär! Holim, kürşese kiñäşen tıñlap, sönnät bülmäsenä

tı. Abıstay Nurcihannı şul uk bülmäneñ ikençe

poçmagına äydäde. Ölkän yäştäge sakallı ike abzıy Nurcihan karşısına kilep baş idelär. Yuularnıñ i-rse Nurcihanga söal birde:

Voronec ölkäseneñ İvan kızı — elekke Anna, çşgrgs Nurcihan tutaş, rähim itep äytegezçe: sez Kil-.'i-ikk avılınıñ Biktimer utlı Hälimgä häläl cefet-kççko barırga üzegez teläp, üz ihtıyarıgız belän riza buldıgızmı?.. Añlaşılamı? Yısli po-naşemu trudno, oşsçayte na svoyım yazıke...

Nurcihanga mäçettä tugan telen işetü säyerräk to-P1D1.1. Ul, kauşavınnan täsbihle kulın tegelär sıman kükrägenä kuyıp, cavap birde:

Da, da, koneçno, po svoyımu celaniyü... Kak ce!

Ä skolko Vam let? — didelär.

15 mayı ispolnilos vosemnadtsat. Gel tatarça kiyengän bu güzäl kıznıñ saf rusça soyläşüe şahitlarga küñelle täesir itte. Alar yılmaeşıp:

Horoşo, hup! — dip, yeget yanına yünäldelär.

Yä, çibär yeget, sin dä äyt inde. Şäriğat şulay boyıra!

Ölkän yäştäge bu ike abzıyga ihtiram yözennän Holim baş ide.

Bik rähmät, abzıkaylar! Şöker, telägem kabul bulırga tora. Nurcihan tutaşnı gomerlek zäücem itep kmOul itäm. Häyer dogada bulsagızçı! — dide.

Şäriğatneñ bu kagıydäläre aña küptän tanış bu-tsuın, çönki üzeneñ Kildebäk mullasınıñ mähdüme ikön-|içVII Hälim çak kına äytmiçä kaldı. Bu aña maktangan Iiñkelleräk bulır kebek toyıldı. Äydä, ser bulıp kalsın!

Şahitlar, häzrät karşısına barıp, yeget belän tu-ppipıñ üz ihtıyarı belän nikahka kerülärenä härkay-01.1 ayırım-ayırım guahlık birde.

VII

Menä dulkınlanıp kötkän minutlar kilep tä citte. Nikah mäcleseneñ iñ tantanalı mizgelläre başlandı. Mooçzin babay, külägädäy tavışsız-tınsız gına yörep, (>ii1-altı urında yaktı lampalar kabızıp cibärde. Mäçet eçe yagımlı yaktı nur belän tuldı. Abıstay Nurcihannıñ kolagına ürelde:

— Nikah dogası bu — vençaniye! Häyere belän! — dide. Nurcihan, kauşavınnan «Oy!» dip, abıstaynıñ belägenä yabıştı.

Häzrät väqar belän genä yänä tamak kırıp aldı. Nikahnı ğadättägeçä äguze bismilladan başladı.

— Älhämdelillahi älläzi kalä fi kitabihi vä en-kihua ällöyämi väs-sälävatü vässälamü...

Mulla abzıy, küzlären beraz yoma töşep, yagımlı yomşak tavış belän ukıy ide. Nurcihan, nikahnıñ här süzen yotıp alırday bulıp, mihrab yagına tekälde. Menä bit, kem uylagan! Kemneñ başına kilgän anıñ yaña tormışı mäçettä başlanır dip! İskitkeç ide bu! Töş şikelle... Ämma töş tügel ide bu, çın ide, çın! Änä mulla abzıy, anıñ mähäbbäten mäñgegä berketü öçen, nikah ukıy. Söygäne anıñ zakonlı ire bulaçak. İa Alla!..

Nurcihan älege doganıñ süzlären añlamıy ide. Ämma häzrätneñ köyläp ukuı anıñ küñelenä bik tä huş kilde. Unsigez yäşenä citep, anıñ berkayçan da mondıy säyer, gacäp moñlı köyne işetkäne yuk ide äle. Bu inde siña dañ-doñ itkän tupas çirkäü çañı tügel. Bu köy, su östendä çaykalgan dulkınnar şikelle, sineñ canıñnı äle yomşak kına rähättä tibrälderä, äle nilärder väğdä itä, äle tamak töbe belän kırıs kına sine iskärtep kuya. Mäçet idänenä töşkän yap-yaktı ay nurına küze töşügä, bu tılsımlı köy Nurcihanga şuşı ay nurları belän küktän iñäder kebek toyıla başladı. Bälki, küktän iñgängä kürä bu siherle köy Nurcihannıñ küñele türenä şulkadär eçkäregä keräder, şundıy gaziz toygılarnı uyatadır? Ul da tügel, küzen yomuga, Nurcihan üzen, Hälim belän kulga-kul totınışıp, ay nurında kükkä taba oçıp baralar kebek his itä başladı. Kük yöze cemeldek yoldızlar belän balkıgan. Häzrätneñ nikah dogası köyenä färeştälär avazı da kuşılıp, ul doga häzer böten kük yözenä yañgırıy kebek ide.

Nurcihan, bolarnıñ hämmäsenä ışanası kilep, küzlären açtı. Äye, hämmäse dä çın ide. Menä bu märhämätle keşelär, alarnı üz itep, şäfkatle kulların suzdılar. Menä häzer alarnıñ nikahların huplap izge teläktä utıralar. Äye, keşe gomerendä ber genä märtäbä kilä torgan qaderle minutlar ide bu. Häzrätneñ älege köyle dogası üzeneñ tılsımlı kuäte belän alarnıñ kaynar mähäbbäten gomerlekkä berketep kuyaçak. Mäñgegä! Niçek äle? Alla birsä...

gor kileşä torgan bulsa, Nurcihan, häzrätneñ al-i.i 1,1 tezlänep, küz yäşläre belän rähmätlär ukır, abıs-| ni! 1.1 koçaklap übär ide.

Şuşı kuanıçın urtaklaşası kilep, Nurcihan ta-P.1İ soytänenä küz saldı. Äyterseñ bu ike yäş yöräk i-r G>srseneñ ni dip tibüen härdaim sizep toralar. Näq tul sulışta Hälim dä bulaçak cämäğatenä taba bo-rındı. Anıñ balkıgan yöze, nurlangan küzläre süzsez io kün närsä äytä ide.

Ul arada häzrät, nikah dogası küñellärgä tagın da şroprok ütep kersen öçen bulsa kiräk, ahırga taba ştar telendä dävam itterde:

Ya Rabbi, ya Hoda! Bezneñ mäscetebezdö islam /pik- kabul itkän Nurcihannı häm anıñ zöücen, anıñ 1|naçak äülyadenä ike cihanda da böhetle-säğadätle itep, moradlarına ireşter. Ya Hoda, bu bändäläreñä bähetle, täüfıyklı, möröüvötle keşelär bulıp yäşärgä na-(min bulsın, alarnıñ böten gomerläre buyına yözläre ik, küñelläre paq bulıp, başkalarga da izgelek kının, ürnäk bulgaylar ide.

Hälim belän Nurcihan nikah dogası ukılu dävamında küñellärenä yaña toygılar iñä baruın sizdelär. per inde Nurcihannı zur küzle çirkäü surätläre orçımıy, çirkäü kıñgıraularınıñ çañı kolaknı 1>|işetmi, alar nindider yasalma yuatkıç sıman gına iulıp kalgannar ide. Nurcihan häzer ülem belän yanaumı abıylarınnan da kurıkmıy, kıznıñ küñelendä al arga karata hätta üpkä dä, açu da yukka çıgıp bara ide inde. Alar häzer yuk-barga ışanıp başları tüngän hi çara bändälär bulıp kına kürenä ide.

Gomereneñ şuşı iñ bähetle minutlarında Nurcihannıñ söyekle änisen dä tınıçlandırası kilde. Ul aña küñeleneñ iñ eçkäresennän çıkkan, iñ kaynar hisläre belän inälde: «Ay äniyem, söyekle enekäy genäm! Sin miña ışan, sin mine añlarga tırış! Sin uylagança, min yalgışmadım da, harap ta bulmadım! Yuk! Min canım söygän bik häybät yegetkä kiyäügä çıktım. Min bik tä bähetle, enekäyem! Belsäñ ide sin nindi ğadel, tugrı, döres din bu, nindi saf küñelle yahşı keşelär bu möselmannar! Alar bezne şulkadär çın küñeldän kaygırtalar! Sin ışan, äniyem, min bik bähetne, min üz bähetemne näq menä şuşı eçkersez, yahşı küñelle keşelär arasında taptım. Min haman da sineñ kıçın, bulıp kalam, sine haman da yaratam».
Bu minutlarda Nurcihannıñ küñele şulkadär neç-kords, hisläreneñ çınlıgına ul şulkadär tiränten inandı ki — bu izge toygıları minutı belän änise küñelenä barıp keräçägenä ul ihlas küñeldän ışana ide.

Elekke Anna-Nyura, häzerge Nurcihan muyınındagı täresen Hälimgä väğdä birgän könne ük alıp taşlagan ide. Menä häzer, anası belän söyläşkändä, küñele nikadär neçkärügä karamastan, üzeneñ elekkege Anna bulıp tügel, Nurcihan bulıp söyläşüenä bik kanäğat ide. Hälimgä, yaña dinenä hätta küñelennän dä hıyanät itmäve, çın-çınnan Nurcihanga äverelüe öçen üzenä üze rähmät äytkändäy, ul üzen-üze söyep, bitlären, kulların sıypadı. Ciñ oçların, yaulık çitlären tartkalap kuydı, Fatir hucasınıñ hatını da näq şulay sıypana ide...

Nikah dogasın häzrät yänä garäp telenä küçep tämamladı:

— Bi-hörmäti söyedil-mörsälinö väl-hämdü-lillähi rabbel-galämin. Amin.

Mäçet eçe därräü ber görläp aldı. Häzer buluçılar hämmäse berdäy «amin» dip täkrarladılar.

Äle genä tın utırgan sakallı abzıylarga kinät can kerde. Alar, törle yaklardan kuzgalıp, yäşlärne äyländerep aldılar, nikah belän täbrik itep kulların kıstılar.

— Nikahıgız izge säğatlärdä ukılgan bulsın. Dönyada vä ahirättä bähetle bulıgız. Nikahıgız bezneñ mäçettä ukıluına bez bik şat,— diyeştelär. Bersennön-berse uzdırıp, kunaklarnı üzlärenä çäygä çakırırga kereştelär.

— Häzer bik soñ inde, tönlä ällä kaya bara almassız, kunıp kına kitärsez,—diyeştelär.

Läkin abıstay belän häzrät bu hakta aldan uk uylap kuygannar ide inde. Mäçettä kemgä nikah ukılu hakındagı häbär säğate-minutı belän böten yakın-tirägä taralaçak. Törle hävef-hätärdän saklap kalu öçen, yäşlärne tizräk küzdän yugaltırga kiräk ide. Abıstay, Nurcihannı kultıgınnan alıp, başmak bülmäsenä aşıktırdı.

— Yuk, yuk! Nurcihan belän Hälim bezneñ kunagıbız! Häzrätneñ alarga nikahlaşu hakında şähadätnamä dä biräse bar äle,—dide.

Bolar kaytıp kerügä, ak öydä tabın äzer ide inde. Abıstay yäşlärne tabınnıñ türenä utırttı. Ul alar-nıñ ğadättän tış çibärlegenä, şulkadär par kilülärenä haman da soklanıp betä almıy ide äle. İkeseneñ dä yäp-yäş buluların äytkän dä yuk, ul buy-sın zifa-44

nıgı, ul tös-bit, kaşlar, küzlär... Çäy yasaganda, abıstay ükmyuñ soklanuın yäşerä almadı.

Söbhanalla, küz genä timäsen,— dide ul.— Hoday Gşalo sezne hiçşiksez ber-beregezgä par kiterep yarat-kmm, qaderen belä küregez. Moña bik şökrana kılıgız. Şot inşalla, bähetle bulırsız. Bezdän häyer-fatıyha!

Mulla abzıynıñ tür başında utıruı bik zur däräcä, |ur hörmät ide. Bigräk tä moña Nurcihan borçıldı. Ul qparındı, yaulık çite belän avızın kapladı, ir-keplop tamagına da aşıy almadı. Anıñ böten ışanıçı Hälimdä, ul nider äytergä tiyeş ide. Hälim aña işelep töşkän bu şatlıktan akılın cıya almıy ide ile. Ul häzrät belän abıstaynıñ äle bersenä, äle ikençese! yu karap gacäplängändäy başın çaykap tordı.

Äkiyättäge şikelleräk kilep çıktı äle bu... Sez, Hoçer İlyas kebek, bezne turı yulga alıp çıktıgız. Şuşı izge minutlarda bezneñ ata-analarıbız buldı-Iı'), kanatıgız astına aldıgız. Bez sezgä mäñge burıçlı. Dönyada vä ahirättä bähetle bulıgız!

Mähdüm, kulların kükrägenä kuyıp, hucalarga baş ide.

Yäşlärneñ zatlı çibärlegenä häzrät tä abıstaydan kim soklanmıy ide. Ul Hälimneñ dä gadi avıl mucigı bulmavın sizep algan ide. Läkin täcribäle keşe bularak, ayık akıl belän eş itärgä uyladı. Yuksa bu izge mineñ cancal belän tögällänüe ihtimal ide.

- Bezneñ halık ğadäte buyınça, sezne ber-ike kön kunak itärgä kiräk ide dä bit. Läkin, mäğattäässef*, sezneñ tizräk yukka çıguıgız mäslihät. Çönki yaktıruga Nurcihannıñ abıyları señellären bezdän taptıraçak!.. Möskäü poyızdı kilergä säğat yarım gına kalıp bara...

Bu hämmäsen dä hafaga saldı. Annan-monnan gına kaikaladılar da, doga kılıp, tabın yanınnan kuzgaldılar, tizräk yulga cıyına başladılar. Nurcihan bo-larga külmäkçän genä kilep kergän ide. Abıstay aña ço ñgär hätfädän tegelgän kömeş kaymalı kamzul büläk itgs. Möselmannarda übeşü ğadäte yuklıgın belsä dä, Nurcihan, üzeneñ rähmäten niçek belderüdän gaciz kalıp, abıstaynı koçaklap üpte, küz yäşläre belän rähmätlären äytte. Yulga ike böten ipi birdelär.

- Akçalar çüpkä çıktı. Bu ikmäk poyızdga bilet alıp birer,— dide abıstay.

" Mäğattäässef — kızganıçka karşı.

Bolar çıkkanda, karañgı ide äle. Alarnı kapka töbendä tarantaska cigelgän yahşı at, tipsä timer özärdäy ike yeget kötep tora ide.

— Şuşı yegetlär hämmäsen kaygırtır,— dide häzrät.

Çınnan da şulay buldı. Yegetlär yäşlärne poyızd kilgänçe karañgı urınga kertep tordılar. Poyızd kilügä, täräzädän ipine dä alar kürsätte. Vagon işege üzennön-üze açıldı, urın da tabıldı. Yäşlär hävef-hätärsez Seber yagına taba kitep bardılar...

Yäşlär kaytası yakta inde tañ belenä başlagan ide. Bu ike ğaşıyqnı alda änä şul tañ nurıday uyanıp kilüçe tılsımlı mähäbbät, yäşlek bähete belän yaña tormış kötä ide.

Click or select a word or words to search the definition