Nokta

(fantastik hikäyä)
Yaktılık. Fähräzi äle uylıy belmi. Şulay da eçke ber sizemläü belän añlıy: yaktılık bulgan cirdä tormış bar, dimäk, min dä isän.

Menä ul yaktılık yaktıra töşep, fani dönya äyberläre tösmerlänä başlandı häm Fähräzi alarnıñ sataşu ğalämäte tügel, ä çınnan da küzlärenä kürenüenä ışandı. Şunda anıñ tirän narkoz belän köräşkän zihene dä açıla töşte häm ul üzeneñ kayda yatkanın añladı: “Bäy, bu bit dävahanä palatası. Ä min, dimäk, operatsiyädän soñ añıma kilep yatam, - dip uyladı ul. – Yäşise bar ikän äle.”

Fähräzi tınıçlana töşep üz yazmışı turında uylana başladı. Döresräge, kalgan gomeren niçek ütkärü hakında. Äye, aña monnan niçek tä tizräk çıgarga kiräk. Häm bik küp eşlärgä! Ulı isäbenä ozaytılgan gomeren mömkin qadär faydalırak ütkärergä ide.

Can aşkına dip hälsez gäüdä ber dä sikerep tora almıy şul. Äle monda kim digändä ber-ike atna urın izäse bulır. Şunnan akrınlap “täpi” kitäse...

İh, küpme könnär buşka uzaçak. Mondıy çakta tuktap kalgan vakıtnı etep-törtep ütkärü çarası – uylanu. Uyla äydä, baş, yazmış siña şundıy mömkinlek birgän ikän uyla, hıyallan häm ütkäneñne barla. Ä ütkännär, iğtibarga alsañ, gel ber yünäleş, ber omtılışka bagışlangan ikän.

Şul arada Fähräzineñ küzläre, narkoz yokısınnan arına barıp ayırımaçık kürä başladı. Küz karaşı bülmäne berniçä tapkır baykap çıkkaç, elägep ber tuktalır urın ezlägändäy, tüşämdäge kara tapka töşte. Zur tap tügel, nokta kebek kenä. Fähräzineñ näq baş oçında. Uylangan keşegä küzlären töbärgä bik kulay buldı.

Nokta. Ul kayan kilgän? Çeben taplaganmı? Monda kaydan çeben bulsın. Tukta, min nindi yuk närsägä iğtibar itäm äle, dip Fähräzi çeben kuganday bu uyın başınnan kudı.

Şulay da, nik bu nokta miña tıngılık birmi? Nindider ähämiyäte bar şikelle... Häyer, şulay ikän şul. Fähräzi redaktsiyädä eşlägän yıllarında, iptäşläre belän bähäsläşep, berniçä tapkır äytkäne bar ide: “İmeş, Çehov kara savıtına karap ta hikäyä yaza alam, digän. Ä min menä çeben kaldırgan ber noktaga karap, povest yaza alam!” Fähräzi şulay dip äytkändä eçke ber sizemläü, üz mömkinleklärenä ışanu kübräk buldı mikän, ällä korı maktanuı ideme. Kem belsen. Noktaga karap povest yazarga turı kilmäde. Tormış birgän gıybrätlär dä citep tordı. Ä menä bügen...

Kızık fiker. Ällä çınnan da şuşı noktaga karap berär povest yazıp alası inde. Başka änä ällä nindi uylar kilep tora bit. Yarıy, huş, tik utırgançı tun itägeñne ua tor, kodagıy, digändäy, häräkätsez yatkan arada bernärsä yazıp taşlıym alaysa. Yazıp?! ä niçek yazarga, min äle kuzgalalmıym bit? ä kaytkaç bötenläy ikençe närsä yazaçakmın, üzeñ beläseñ, tugankayım. Fähräzineñ zihene üz ikelänüenä karşı üze ük cavap ta taptı. Kuzgalu nik kiräk, yatıp kına yaz. Yağni uyıñda gına. Yazılmagan yazma bulsın äydä. Üzem turında yazılmagan povest. Kızık bit. Ä iseme? Taptıñ problema, “Nokta” isem tügelmeni, noktadan başladıñ bit uylarıñnı.

Şulay uylandı Fähräzi böyer küçerep utırtkannan soñ añına kilgän berençe minutlarında.

Operatsiyä ul gacäp närsä ikän. Bu dävalau ısulı gına tügel äle. Hikmät monda keşe başınnan uzgan kiçereşlärdä. Hirurg pıçagı astına kergänçe hoda bändäse, küñelendä nindi genä zur ışanıç toymasın, añastında dip äytikme, barıber yaktı dönya belän huşlaşkanday itä. Küpme eşlär eşlänmi kala dip ükenep kuya. Ä inde operatsiyädän soñ isän kaluın añlagaç, alay gına da tügel, sälamätlege yahşırıp nıgıtıp eşli alaçagın sizgäç, ällä nindi plannar kora, gomereneñ ber könen dä äräm itmi yaratkan eşenä bagışlarga ant eçä.

Annarı, dävahanä koykasında yatkan könnärendä ul ütkän gomeren küz aldınnan kiçerä, aña bäyä birä. Yänäse, döres yäşädemme min? Tormış sukmagım döres saylanganmı? Keşelärgä faydam buldımı?

Fähräzi dä bu hakta uylanıp aldı. Tik ozak tügel. Çönki anıñ küñelendä üzen “icat” eşenä bagışlavına ükenü tügel, tamçı gına bulsa da şik tumadı. Menä tizdän terelep kaytır da ul, yaña köç belän eşkä totınır. Mondıy mömkinlek birüenä Zinnätkä meñ rähmät. Ul ikençe palatada yatadır, küräseñ. Tabilar kersä, hälen soraşırga kiräk.

Şulay uylandı Fähräzi. Häm ireksezdän yänä uzgan gomeren, bala çakların isenä töşerde. Niçek häm kayçan başlandı soñ äle barısı da? Nik mondıy sälätne Hoday aña birgän?

Gacäp. Uylap karaganda, Fähräzineñ şuşı säläte, gomere yulın bilgelägän halät yalkaulıktan başlanıp kitte tügelme soñ? Şulay şul. Mäktäptä ukıganda yarıysı gına yalkau bula torgan ide ul. Aylar buyına matematikadan öygä birelgän eşne eşlämi yörede. Klass ällä küpme alga kitep, Fähräzi berni añlamaslık häldä artta torıp kala ide. Ämma malayda gorurlık, üzsüzlelek tä citärlek bulgan ikän. İnde çirek azagı citkändä min-minlege uyana, ni äytsäñ dä, çirekkä öçle çıgarırga kiräk bit. Annarı, ul şulay fiker yörtä ide: yänäse, äsbap avtorları bu mäsälälärne minem kebek ük gap-gadi taşbaş malaylar öçen tözegän bit inde, vunderkindlar öçen tügel. Dimäk, ägär min şuşı mäsäläne çişä almıym ikän, min normalnıy malay tügel, ä torganı ber ahmak bulıp çıgam tügelme soñ?

Menä şundıy uy Fähräzineñ ğarlegenä tiyä ide. Häm ul mäsälä çişärgä utıra. Anda da üzençä kılana: baştan, ciñelräklärennän başlap çişep öyränep kilmi, ä soñgı temanıñ iñ avır, iñ ahırgı mäsäläsen ala.

He! Kaya ul çişü! Bernärsä belmägän kileş. Läkin tiskärelek Fähräzidä yöz keşelek. Kön buyına utıra bu ber mäsälä belän, anı niçek kenä kılandırmıy, niçek kenä borgalap karamıy. İkençe kön utıra. Äkiyättäge kebek kön utıra, tön utıra, öç-dürt täülek baş vata. Şulay integep tämam häldän taygaç, bermälne yoklap kitä häm... mäsäläneñ çişeleşen töşendä kürä.

Berençe tapkır şulay bulgaç, bik gacäplände Fähräzi. Şunda uk Mendeleev häm başkalar isenä töşte. Dimäk, öndäge problemanı töştä häl itep bula digännäre döres. Tik, böyek himiknıñ töşe ber tapkır bulgan, ä Fähräzigä bu hälneñ kabatlanıp toruı möhim ide. Bar yöräge belän inanuı yukka bulmagan ikän, berniçä aydan mondıy töş yañadan kabatlandı. Berazdan tagın. Yuk, yış tügel, yılına berniçä tapkır gına bula ide mondıy äüliyä töşe.

Şunnan soñ Fähräzi üzen bu halätkä künekterergä kereşte. Onıtılgan şigıren şulay isenä töşerde, añlamagan, başı citmägän närsälärne şulay töşendä añlıy başladı. Monıñ öçen ul üzen borçıgan närsälär turında ozın-ozak könnär uylanıp yörergä tiyeş ide. Dönyasın onıtıp, zihene tomalangançı, akılı töş belän önne añgarmas hälgä kilgänçe. Üzenä kürä ber meditatsiyä inde, tik ul çakta Fähräzi bu süzne belmi ide.

Bu şögılneñ ber kıyını bulgan ikän. Töş kerä, mäsälä häl itelä, närsädär uylap tabıla, ämma töş tönlä bula, ä Fähräzi irtän uyana. Näq menä şul uyanu mizgelendä töştä baş miyendä barlıkka kilgän informatsiyä çınbarlık dönyasına çıkmıy kaydadır yugalıp, onıtılıp kala. Mondıy oçrakta barısın da yañadan başlarga turı kilä, yañadan binihaya vakıt sarıf itelä. Läkin monda da çarasın taptı yeget. Çınnan da, töşlängännän soñ yokı dävam itsä häm azaktan gına uyanılsa, näq menä şul uyanu mizgelendä zihenneñ ber öleşe – serle öleşe, töştä eşlägän öleşe yabıla, ä köndälek ayık tormış öçen cavaplı öleşe açıla. Şunda inde mi eşçänlegeneñ ber halätendä bulgan informatsiyä ikençe halätkä küçä almıyça kala, anı häterläp bulmıy. Yuk, ul bötenläy yugalmıy, älbättä, niçekter baş miyendä saklana, läkin anı iskä töşerep kenä bulmıy. Bolarnı uylagannan soñ, Fähräzi artıgın yoklamaska, ä töşlänü belän uyanıp kitärgä öyrände. Döresen äytkändä, bu avır da bulmadı. Sikerep torıp kalämgä totına da, kayber närsälärne yazıp ölgerä başladı ul.

Şuşı yıllarda ul şiğır yazu belän dä mavıga başlagan ide. Künegülär yasau öçen bu eşe bik yarap kuydı. Töşendä öç-dürt strofalı şiğır uylıy da, sikerep torıp şunıñ ber-ike yulın bulsa da yazıp alırga tırışa başladı. Ğadättä änä şul ber-ike yulı gına istä kala da inde anıñ. Tik şunısı da zur ciñü ide, ideyası, teması bilgele bulgaç, kalganın köndez utırıp oçlap çıgarga bula. Döres, önendä yazganı töşendä uylaganınnan küpkä kaytış bulıp çıga. Tik Fähräzi moña da kanäğat ide, çönki ömet bar, bälki, tora-bara şiğırlären tulısınça häterendä kaldırırga öyräner.

Annarı Fähräzi üze dä sizmästän fantastika, poltergeyst, siher häm başka hikmätlär, parallel dönyalar turında kitaplar ukırga häväslänep kitkän ide. Köndez genä tügel, keçkenä lampı yaktısında tönnär buyı ukıy ide ul.

İnstitutka Fähräzi bik avırlık belän kerde, yuknı-barnı ukuı arkasında imtihannarga naçar äzerlängän ide. Ball citmäde. İkençe yılnı tagın da şul uk häl. İnde ğarlänep, öçençe yılnı bar tırışlıgın salgaç kına, citärlek ball cıyıp, sirat küperen ütte.

Läkin institutta da ul adäm rätle ukımadı. Kiresençä, yugarı uku yortınıñ bay kitaphanäse aña üze yaratkan ölkädä belem tuplauda yaña mömkinleklär açtı. Kiyerenke akıl hezmäte, bihisap informatsiyä üzläşterü, yokısız tönnär anıñ bar bulmışın biläp alsa, ikençe yaktan zihenenä artık köç kiterep, Fähräzineñ sälamätlegen kakşata ide. Utız yäşendä inde ul söyläşkändä süzlärne butıy, yörgändä yul yalgışa başladı. Ä kiräk-yarak äyberlären kaya kuyganın onıta ide.

Läkin astrologiyä, küräzälekkä ışanu, üze uylap çıgargan mistika, virtual dönyada yäşäü anı inde nıklap üz koçagına suırıp algan, bolar anıñ öçen tormış räveşenä äverelgän ide. Ul başta uk ber närsägä şiklänmäde: dönya informatsiyädän tora. Andagı tere yäki üle, organik yäisä mineral, añlı häm añsız, mikro häm makrosubstantsiyälär nibarı tik keşeneñ kuzallavı. Barısı da şartlı töşençälär. Ğamäldä isä ğaläm informatsiyädän tora.

Bu açışka vakıtnıñ tabigate buyınça materiyä çagılışı, haläte ikänen añlau yul açtı. Çınnan da keşe (ägär keşe dönyasın küz uñında totıp, keşe bularak fiker yörtkändä) vakıtnıñ uzganın härçakta da materiyägä karap belä. Üzeneñ yöräk tibeşe, sulışı, atlap yörüe, tege yäki bu eşne başkaruı – vakıt agışı ülçäme. Keşe tiz häräkätlänsä, vakıt ber tizlektä uza, akrın häräkätlänsä – ikençe. Äytik, keşe tennis uynıy. Bu şögılendä anıñ öçen ber sekund ozak vakıt, sekund eçendä ul ällä niçä häräkät yasıy. Yäisä ikençe oçrak: keşe su buyında utıra – su akmıy, cil ismi, yafrak selkenmi. Mondıy oçrakta inde keşegä vakıtnıñ tuktalgan kebek toyıluı ihtimal. Şunnan çıgıp näticä yasıybız: ğadättä keşe vakıtnı äylänä-tirälektäge üzgäreşlär buyınça toya.

Tagın ber misal: äytik, sekundına yözlärçä märtäbä kanat cilpegän çerki öçen vakıt ber törle uza, ä akrın kuzgalgan utız metrlı kit öçen ikençe törle.

Mondıy misallarga niçämä märtäbä iğtibar itmä, ber häl üzgäreşsez kala – vakıt uzganın keşe (yaki başka can iyäse) härçak üze aşa toya. Küzläre, kolagı, täne häm başka organnarı, hätta yöräk tibeşe, uylau tizlege yärdämendä (bolar barısı da materiyä) äylänä-tirä mohittäge (bolar yänä dä materiyä) üzgäreşlär sıyfatında vakıt agışın toya. Ä materiyä bulmasa?

Küz aldına kiterergä tırışıp karıyk. Buşlık. Anda ber närsä dä yuk: hava da, yaktılık ta, tavış ta, älbättä, bez dä. Buşlıknıñ çikläre dä yuk. İnde şunı küz aldına kiterä alsagız, monda vakıtnıñ da yuklıgın da añlarsız. Çönki vakıt uzganın belderüçe sıyfat – materiyä üzgärüe yuk, häm bu üzgärülärne fiksirovat itüçe añ (materiyä) yuk. Kıskası, materiyädän başka häräkät yuk, ä häräkätsez vakıt yuk. Dimäk, materiyä - vakıt, ä vakıt – materiyä.

Kemgäder bu avır añlaşılır. Şunlıktan, vakıt urınına bezneñ öçen gadiyeräk närsä – yaktılık belän eksperiment ütkärik. Cihan döm karañgı. Bu bilgele. Anda döm kara bulgaç, yaktılık yuk kebek. Läkin ul bar. Çönki koyaş bar, bez anı küräbez. Ä yaktılıknı kürmävebezneñ säbäbe şunda – nurlar törtelerlek cisem yuk. Şunlıktan yaktılık kürenmi, üz tizlege belän karşılıksız ütüen dävam itä.

Ä menä yaktılık nindider cisemgä, äytik, kosmik korabka kilep törtelä ikän, bu cisem keşe küzenä kürenä (anıñ barlıgı belenä) häm şul uk vakıtta (yaki şunıñ arkasında) yaktılık barlıgı da belenä. Kıskası, cisem (materiyä) bulsa, yaktılık bar, ul yuk ikän yaktılık ta yuk kebek.

Vakıt ta şulay uk. Ul barı tik material dönya bulganda gına belenä. Döresräge, bez şulay dip farazlıybız. Bez üzebez matdi substantsiyä bulganlıktan, matdi dönya turında gına belemlebez, fiker yörtäbez häm kiläçäktä dä fälsäfäbezne şul kısada dävam itteräçäkbez.

Şuşında Fähräzineñ uyları bülenep kaldı – palataga tabiblar kerep kilä ide.

- “Yokı” tämle buldımı? - dip itäğatle genä şayarttı tanışıbızga operatsiyä yasagan hirurg. – Menä, ör-yaña keşe bulıp uyandıgız.

- Doktor, peresadka niçek ütte? Minem ulım ni häldä? - dip beryulı ike sorau birde Fähräzi.

- Operatsiyä bik uñışlı kilep çıktı. Sezneñ beraz nervılarıgız kakşagan ikän, şulay da immun sistemagız köçle genä, tizdän terelersez. İnde yaña zapçast ta kuydırıp algaç, kimendä yözgä qadär yäşäyaçäksez äle. Ä ulıgız hakında borçılmagız. Anıñ häle seznekennän yahşırak, şunlıktan, bezdä ozak kunak bulmas, dip uylıym. Sez torıp yöreşterä başlagan arada, savıgıp kaytıp ta kitär.

Fähräzineñ pulsı köçsezräk ikän. Aru bilgese, ahrı, - dide doktor. Tabiblar kerep tikşerep, tiyeşle protseduralarnı ütäp çıgıp kitkännän soñ, avırunıñ küñele kütärelep kitte. Azrak nervılar kakşagan, imeş, beraz gına basım citmi, imeş. Püstäk! Kemneñ här cire dä normada? İñ möhime, ul isän! Yäşi! Dimäk, döberdätep eşläyäçäk tä. Şatlık hislärennän Fähräzineñ baş äylänüe, hälsezlege betä barıp, narkoznıñ soñgı simptomnarı da yukka çıktı.

Azak, tämam tınıçlanıp, Fähräzi özelep kalgan uylarına yañadan äylänep kayttı. Süz keşe akılın kosmik informatsiyägä totaştırıp bulamı-yukmı ikänlege turında ide bit äle. Tögälräk äytkändä, vakıt, informatsiyä, materiyä sıyfatların tikşerep, bolar ber ük närsä tügelme soñ? digän fikerne alga kuygan idek. Älbättä, Fähräzi bu hakta gomer buyı uylap, olı ber açış yasagan ide, bügen ul dävahanädä şuşı açışka niçek ireşüe hakında barı tik yañadan isenä töşerep yata ide.

Yarıy, kaysıdır ber informatsiyä vakıtnıñ konkret noktasına yazıldı häm vakıt ütep kitte, informatsiyä “yukka çıktı” di. Bez bu informatsiyäne kire kaytarıp ala alabızmı? Monı niçek eşläp bula? Teoriyädä bez kesäbezdän töşep kalgan açkıçnı ike törle ezläp taba alabız. Berençese: borılıp sukmak buylap açkıç töşkän urınga qadär kiregä atlau. İkençese: sukmaknı üzeñä tartıp kiterü. Yağni, ike variant kilep çıga. Vakıtta yazılgan informatsiyäne uku öçen dä bez ya vakıt buyınça säyähät itärgä, ya vakıtnıñ kiräkle noktasın üzebezgä kaytarırga tiyeşbez.

Berençe yul ömetleräk, şikelle. Döres, bez matdi bädänebezne vakıt agımı buyınça küçerä almıybız. Läkin bu kiräk tä tügel, añıbız küçüe dä bik citkän. Biredä härkemgä bilgele fakt küñelgä ışanıç birä. Bez bit, kiräk çakta, ütkännärebezne iskä töşerergä sälätle. Döres, bez barı tik üzebez kiçergänne genä iskä töşerä alabız, ä menä başka keşelär tormışında bulgan vakıygalarnı bez belä almıybız, bu informatsiyä bezneñ öçen yabık.

Läkin barlık şuşı informatsiyä vakıt häm kosmik substantsiyädä saklana bit. Yuş kilüçe töşlär, küräzälek itü, astrologiyä monıñ şulay ikänlegenä ışanırga mömkinlek birä. Dimäk, kosmos informatsiyäsenä totaşu, anı alu öçen barı tik häzerge vakıtta yäşägän real keşeneñ miyen (kabul itkeçen) kosmik dönya belän (anıñ informatsiyäse belän) totaştırırga gına kala. Monıñ öçen baş miyendäge informatsiyä belän kosmos informatsiyäse ber ük substantsiyädä toruı, ber ük sıyfattan buluı şart. Mäsälän, radiostantsiyä belän radioalgıçnıñ ber ük dulkın yışlıgında buluı motlak bulgan kebek. Bähetkä karşı, bu bit şulay! Yugıysä, tege küräzäçelär, mediumnar bernärsä dä belä almas idelär.

Dimäk, keşe miyen kosmik informatsiyä, yağni vakıt belän totaştırası gına kala (radioalgıç köylägän şikelle). Tik ütkän vakıtnı kuıp totu yäki kiläçäkkä baru mömkinme? Vakıt buyınça mondıy häräkät kısır fantastika şikelle. Nik digändä, vakıt belän bezneñ uyıbız ikese ber tizlekkä iyä bit (vakıt bezneñ üzebezneñ sizü organnarına bäyle buluın söylägän idek inde). Şulay bulgaç, vakıt kuu – külägä kuu kebek mäğnäsezlek bula.

Ämma biredä ğalimnär täğlimatı yärdämgä kilä. Vakıt bit ul tayak şikelle turı närsä tügel. Monı bez Enşteynga iyärmiçä, gadi akıl belän genä küz aldına kiterep karıyk. Äytik, vakıt gel turıga agıla, di. Tik bez vakıtnıñ materiyä sıyfatı ikänen, anıñ materiyä bulganda gına bula aluın añlatıp üttek inde. Şunlıktan, ägär vakıt – sızık ikän, dimäk, dönya üze dä näq şul formada bulırga tiyeş bula. Yağni, ğaläm yäki dönya sferik prostranstvo tügel, ä ber“cep” formasında bulıp çıga. Bu absurd. Çönki sızık ul matematik töşençä genä, häm, noktanıñ öleşläre yuk, digän aksiomadan çıgıp, sızıknıñ da kiñlege häm, älbättä küläme yuk. Dimäk, vakıt turı sızık bula almıy. Häzer inde anı, ğalimnär farazlavınça, spiral räveşendä dip küz aldına kiterik. Bik huş, spiral bezgä ber bocradan ikençesenä küçü, yağni ber vakıttan ikençe vakıtka küçü mömkinlege birä.

Tik, ğalimnär, vakıt tabigaten artık gadiläşterep, bik nık yalgışa. Ägär vakıtnı spiral dip kuzallasak, ä spiral ul yassı närsä, dimäk, äle genä söylängän teoriyä buyınça vakıtnı saklauçı häm yörtüçe barlık material dönya da yassı bulır ide. Yağni dönyanıñ çige bar (spiralneñ ike yagı) häm şuşı dönya buş bulıp çıga. Çönki, inde añlavıbızça, spiralneñ kalınlıgı nul, şunlıktan anıñ küläme dä nul, şunlıktan aña kermägän prostranstvo yöz protsent bula. Monısı yänä absurd. Çönki, ägär bez dönya buş dip utırabız ikän, kürgännärebez kaydan da, üzebez kaydan soñ.

Gamäldä isä vakıt, informatsiyä, materiyä ber ük substantsiyäneñ törle çagılışları häm törle isemnäre genä, häm bu dönya tulı prostranstvonı täşkil itä.

Menä kayda bit ul bezgä iñ kiräk närsä häm iñ möhim açış! ägär vakıtnıñ spiral räveşendä buluı bezgä şul spiralneñ ber bocrasınnan ikençesenä küçärgä mömkinlek birsä (älegä teoriyädä, älbättä), anıñ prostranstvo räveşendä buluı teläsä nindi yakka häräkät itü mömkinlege aça. Yağni, bez teläsä nindi vakıt belän kontaktka kerä alabız. Bälki, başka dönyalar belän dä. Niçek äle bez dönya spiral şikelle, digän farazdan dönya sfera-prostranstvo kebek, digän farazga ciñel genä küçtek, diyärsez. Bu çınnan da bik ciñel, çönki spiral ul yomgak şikelle çornala bit? Karagız, kosmos korabları Cir tiräli gel ber yassılıkta äylänmi, alar bilgele ber gradusta härvakıt avışıp bara. Şulay uk Cir planetası Koyaş tiräli, atomnar yadro tiräli här çak kıyış äylänä barıp ber yomgak-sfera täşkil itä. Monısı anıñ tabiğat zakonı. Ä bezneñ sorau katlaulırak: niçek, niçek kosmos informatsiyäsenä ütep kerergä? Yomgakka çornalgan vakıtnıñ ber cebe-bocrasınnan ikençesenä küçü öçen keşe üz añın niçek itep üzgärtergä tiyeş? İnformatsiyäneñ transformatsiyä yulı häm saklanu räveşe turında küp uylandı Fähräzi. Tik monnan fayda bulmadı, ser ser bulıp kaldı. Şunısı hak, informatsiyä nindider ber “tuñdırılgan” häldä, üzgäreşsez saklana, şikelle. Mäsälän, tuñdırılmagan sunı saklavı avır, ul ya aga, ya kibä. Şunıñ şikelle ük, informatsiyäneñ dä ğamäldäge haläte häm saklanu vakıtındagı haläte bulırga tiyeş. Äytik, härkem üzeneñ balaçagın, yäşlegen häterli. Dimäk, informatsiyä konservatsiyälängän häldä anıñ miyendä saklana. Midä ul informatsiyä ni räveştä yazıla: molekulalar, atomnar, alarnıñ kisäkläre mezonnar, fotonnar yärdämendäme, yäki tagın da vagrak mahsus kisäkçeklär – informatsiyä berämlekläre räveşendäme? Häyer, monı belü Fähräzigä kiräkme soñ? Kar östennän şuıp ütü öçen kar börtekläre tözeleşen belü kiräkmi bit. Barı tik şuar öçen çañgıñ buluı şart. Fähräzigä dä şul gına kiräk, barı tik vakıt buyınça yörep, kiräkle informatsiyägä qadär şuıp ütärgä. Yäki, kiresençä, anıñ migä kilüenä ireşergä. Tik menä şul ütkärgeçne, “çañgını” kayan tabarga soñ? Närsä ul? Monı teoriyädä küzallap bulamı?

Yuk. Fähräzi monı buldıralmıy. Beleme, añı citmi. Häm citmäyäçäk tä. Tik bernärsägä anıñ imanı kamil, kosmos informatsiyäse belän bäyläneşkä kerep bula! Ni öçen ul moña ışana-inana? Gomumän, närsä bu, akıldan yazu tügelme?!

Akıl?! Ser yomgagı menä şunda sütelä başlıy tügelme soñ? Uylap karaganda, yış kına santıy keşe bik akıllı fiker äytä, hätta kiläçäk yazmış, bäla-kaza turında da iskärtüçelär bula. Bu hakta tarihta misal bihisap. Annarı küräzäçe, töş yurauçılarnı da küpçelek halık şarlatan häm yülärgä sanıy. Tagı da şul mäğlüm: yuş kilüçe töşlär dä bit yoklaganda, keşeneñ akılı bulmaganda bula. Dimäk, akıl bu oçrakta bezgä komaçaulauçı närsä ikän bit!

Fähräzi bu fikergä üze dä gacäplände, ä menä yöräge nindider tınıçlanu, ışanıç toydı. Anıñ küp tapkır sınaganı bar, yöräk aldanmıy. Hiçşiksez, bu çınnan da şäp fiker. Ul ozın yulnıñ tupsası gına bulsa da, Fähräzi döres yulga töşkän, şuña da yöräge ciñellek kiçerä. Äye, ägär yul döres ikän, Fähräzi köç-kuäten kızganmayaçak, ni baräbärenä bulsa da üz eşen taşlamayaçak.

Şulay da akıl turındagı uynı uylap beterik äle. Akıl – keşeneñ programması. Ä programma süzen tagın da gadiläşterep äytkändä, ul inde aldan bigelängän yul, trayıktoriyä. Trayıktoriyä buyınça oçkan cisem şikelle, keşe dä akılına bäyle yul buyınça ütä. Monıñ niye naçar da, närsäse yahşı? Barısı da yahşı, ägär süz keşe häm normal tormış turında bara ikän, barısı da äybät. Akıllı adäm başkalarga zıyan itmi, fayda kiterä. Kitap yaza, fänni açış yasıy, keşelek dönyasın yaña belem belän bayıta. Läkin...

Änä şul “läkin”e bar ikän. Akıllı bändä berkayçan da üz trayıktoriyäsennän ıçkınıp, zihene başka taraflarga barıp çıkmıy. Çönki ul üz başına keşelek birgän belem tuplagan, keşelek birgän mantıyk, keşelek birgän fikerläü räveşe belän korallangan, häm şular belän genä eş itä. Relstan bargan tramvay şikelle. Ä akılsız butala. Häm anıñ fikerläve kagıydälär belän kısılmagan. Ul teläsä närsä uylarga häm... teläsä närsä sizärgä mömkin. Änä şul halättä andıylar gadi keşe kürmägänne kürä, sizä tügelme soñ? Küzlärenä öyräk kürenä, ülgän keşelär belän söyläşä, haläqat yanavın aldan sizä häm başkalar.

Yuk, bolay uylau keşegä akıl kiräkmi digänne añlatmıy. Kiräk. Tik, Fähräzi, kosmos belän elemtägä kerü öçen, gadi keşe añınnan çıgıp, miyen nindider başka halätkä korırga öyränergä tiyeş. Radioalgıçnı köylägän şikelle. Menä maksat kayda.

- He, eşlärgä kiräk ikänen beldem, tik närsä häm niçek eşlärgä kiräklegen genä beläsem kaldı, - dip Fähräzi üz-üzennän kölep kuygan ide ul çak. Häzer genä ul şifahanä koykasında bolarnı iskä alıp yatuı ansat, ä tege çakta Fähräzi tupikka kilep terälgän ide. Şaktıy vakıt uylarınnan arınıp torırga turı kilde hätta. Bu ber yaktan karaganda gel uylanudan inde baş miye yalkınsıngan keşe öçen äybät bulıp kaldı, beraz yal itep, zihene yaktırıp kitte. Tik bar närsä dä üz urınına kaytuçan, tizdän Fähräzi dä üz uylarına yañadan kerep battı. Fantastik hıyalınıñ tormışka aşarına az gına ömete bulmasa da, ber duamal fiker anı haman änä şul hıyalıylıkka söyri ide. Yänäse, mäktäptä ukıgan çakta belmägän mäsälälärne töşendä çişä ide bit. Barı tik uylarga, barlık zihenemne birep uylarga kiräk, dip maksat kuydı ul üzenä. Ägär üz miyemne tiyeşle halätkä küçerä alsam, informatsiyä dulkınnarı totarlık sizgerlekkä ireşä alsam, bu barıp çıgarga tiyeş.

Läkin Fähräzi yukka gına üzen cäfaladı. Dönyada bulmagannı buldıram dip köçänüdän ni fätüä. Şulay atnalar, aylar, yıllar ütte.

Uylar, uylar. Ber uylanıp öyrängän keşe başına nindi genä uy kilmäs. Ara-tirä Fähräzi başka närsälär turında da uylıy ide, älbättä. Ayıruça, ädäp, säyäsät, fälsäfä turında. Häm ul şuşı uyların käğazgä töşerä başladı. Ürmäkçedän kürmäkçe digän kebek kilep çıktı inde bu. Redaktsiyädä ädäbi tügäräk eşlägäç, min dä yaza beläm, dip talpınuı bulgandır, küräseñ. Yäş çagında kildele-kittele bulsa da şiğır yazıp mataşuı isenä töşep kotkı saldı mikän küñelenä...

Çınlap yılasañ, sukır küzdän dä yäş çıga, dilär. Siräk-miräk käğaz tamgalıy torgaç, biş-altı yıl eçendä şaktıy şiğır tuplangan ikän. Rayon üzägendä yäşägän şağıyr Galinur agay başkalada, yazuçılar arasında yörep kaytkan sayın, Fähräzi yanına kerep, yañalıklar söyläp çıga ide. Berdänber könne ul hiç kötmägändä Fähräzigä kızık kiñäş birep kuydı.

- Sineñ, enekäş, şiğırläreñ yahşı gına kebek kürenä. Saylabrak cıyıp, Yazuçılar berläşmäsenä iltep kara äle, bälki, ber muafıyk eş kürsätep alırsıñ. Ni disäñ dä, gomer ütä dä kitä, ä ber genä bulsa da kitap ul, kitap bulıp, üzeñnän soñ da torıp kala.

Bu süzlär Fähräzi öçen kamırga tamgan oyıtkı buldı. Eşendä ul kaça-posa, töş vakıtlarında häm kiç kalıp, berniçä atna eçendä şiğırlären pöhtä itep yahşı ak käğazgä basıp aldı.

Yukka kurıkkan Fähräzi. Yazuçılar berläşmäsendä bargan keşene aşamıylar ikän. Kiresençä, bik ädäple, ihtiram belän söyläşälär. Alıp kaldılar Fähräzineñ berençe icat mihnäten.

Yartı yıldan çakıru kilde. Döres, kulyazmanı tikşerü şoma gına ütmäde. Kayber cirdä rifma aksıy ikän, fälsäfä artık küp, ä ayırım şiğırlären tıgızlarga kiräk didelär. Läkin, iñ möhime, eçtälege, kızıklıgı bar. Obrazlar, şiğri yañalık, metaforalar citärlek. Döyem alganda, kulyazma kitap itep bastırırga layık dip tabıldı.

Öç yıldan soñ berençe kitabı basılıp çıktı. Monısı dönya kürgänçe ük, Fähräzi hikäyälär cıyıntıgı iltep tapşırdı. Şunnan berniçä povesttan torgan yarıysı gına külämle öçençe kitabı da taşka basıldı.

Alar, mögayın, basılmagan da bulır ide, ekonomika häm biznes fakultetın tämamlagan häm yahşı gına eşkä urnaşkan ulı yärdäm itte. Kompyuter alıp birüe dä bik uñay buldı, häzer Fähräzi özek-tötek eşläp bulaşmıy, bar yazganın irkenläp utırıp üz kompyuterında cıya.

Üz uyları belän genä kalu öçen Fähräzigä ışanıçlı aulak ber urın kiräk ide. Şuña da ul baznıñ ber poçmagında, stenaların betonnan koyıp, keçkenä bülmä sıman närsä yasadı. Kompyuter östäle, käğazlär öçen tumboçka häm ber urındık sıyarlık buldı. Monda komaçaulap yörüçe yuk. Fähräzi, hatınına nindi genä oçrakta da üzen borçımaunı taläp itep kuyıp, tönnären ğadättä şuşı “kaçkın oyasında” ütkärä ide.

Küptän inde, redaktsiyädä berençe kompyuterlar barlıkka kilgändä ük, Fähräzi hatın-kızlarnıñ tekst cıyularına karap gacäplänä ide. Här härefkä törtelep karau kiräkme soñ? Knopkalar urnaşu tärtibe istä kalırga tiyeş bit inde. Dimäk, garmunçı garmun tellärenä karamıy baskan şikelle, kompyuterda da şul uk räveşle basıp bula. Läkin bu mäsälädä Fähräzi problema çıgarıp tormadı, telägändä öyränergä mömkinder inde, dip kenä uylap kuydı.

Soñgı vakıtlarda Fähräzi eşendä bik tarkau bulıp kitte. Citdi hatalar cibärde, şunıñ arkasında şeltä aldı, küp süz işette. Keşe bötenläye belän üz dönyasına çumıp, bar zihenen ber maksaktka yünältkän ide şul. Ul bu şögılenä şulkadär birelgän ide ki, eştä iğtibarlı bulu tügel, kayçan yoklaganın yäisä aşaganın da belmi ide küp vakıtta. Bügen nindi kön, nindi yıl ikänen dä onıtıp kuya ide.

Ber könne ul üz oyasına töşep çirattagı hikäyäsen kompyuterda basarga utırdı. Yokısızlıktan, küp eşläüdän avırtkançı talçıkkan küzläre yomılıp intekterde. Fähräzi, küpme genä tırışmasın, küzlärenä sälamät karaş kaytara almadı, avır kerfekläre yomılıp kuydı häm... barmakları klaviatura östendä yögerüen dävam itte. Fähräzi tıymadı alarnı, hatalı basılsa da basılsın äydä, azak tözätep bulır äle, dip eşe bülenmäsen öçen hikäyäsendäge vakıygalar turında uylavın dävam itte.

Şimbä könne, beraz yal itkännän soñ, teksnı alıp ukıp karasa, ise kitte – ber genä dä hata yuk! Menä kayda ul moğciza. Ägär bolay eşli alsa, zur problemanıñ berse häl itelä bit. Yugıysä, Fähräzi küzläre taludan küptän integä ide. Küpme kitap ukılmıy, kino karalmıy kala, iñ ayanıçı, kompyuterda ozak utırıp bulmıy. Häzer, Allahı boyırsa, berniçä märtäbä kübräk eşli alaçak bit!

Fähräzi nindider ber säyer aşkınu-ışanıç belän idän astına töşep kitte. Kompyuterın kabızdı. Kulların klaviatura öçtenä kuyıp, küzlären yomdı. Akrınlap ul gäcäyep ber hıyalıy halätkä kerep, añında ällä nindi küreneşlär paydä buldı. Menä ul küp meñ yıl elek tatarlar yäşägän cirlär östen baykıy. Kolhida, Azov diñgeze buyları, häzerge Stavropol cirläre. Kara, elek dönya üsemlekkä nindi bay bulgan, bar tirä-yak yäm-yaşel. Kuyı urmannar, at sırtına citkän ülänle dalalar, tau yılgaları, matur-matur küllär... Barı tik anda-sanda keçkenä avıllar häm ällä nigä ber oçrauçı nıgıtılgan kälğä- şähärçeklär genä bu häyran dönyanıñ buş tügellegen, ä keşe yäşäven belgertä ide.

Äye, Fähräzineñ ruhı borıngı zamanga barıp eläkte, şikelle. Ä gäüdäse üz urnında utıruın dävam itte. Tik, anıñ barmakları gına tuktausız kıbırdıy, eşli idelär. Ekranda yul artınnan yul tezelde, alar bitlärgä cıyıldı. Bit artınnan bit. Gomumän, Fähräzi şuşı añlaşılmas säyer halätendä siksänläp bit tekst cıygan bulıp çıktı. Şunnan soñ ul tirän yokıga çumgan. Tämam yokısı tuygaç, ikençe könne genä uyanıp çıktı ul bazınnan.

Şunnan soñ ul şaktıy vakıt kompyuterı yanına töşmi yörede. Berençedän, eştä vakıtı tıgız, mäşäqate küp buldı, ikençedän, küñele tartmadı. Ul avır, ömetsez çirdän terelgän keşe şikelle nindider basalkı küñel kütärenkelege, kanäğatlek kiçerä ide. Soñınnan, canı şögılenä yañadan tarta başlagaç kına töşep, tege könne cıygan tekstın ukıp karadı. Äye, bu tatar halkı tarihı ide! Gomer buyı intektergän, cäfalagan, akıldan şaştırgan maksatına ireşü ide. Döres, häzergä borıngı zamandagı ber vakıyga sähifäse genä, ämma başı bulsa, bakası bulaçak.

Bu niçek kilep çıktı soñ äle? Bu närsä, kosmik informatsiyägä ütep kerüme, ilahi köç birgän büläkme, vakıt buyınça cannıñ häräkät itüeme? Häyer, bolarnı töpçüeñ ni hacätemä (barıber belä torgan närsä tügel), häzer iñ möhime şul: bu halät tagın kabatlanırmı, yukmı?

Fähräzi kiçen tagın töşep utırıp karadı. Yuk, bulmadı. Küz aldına bernärsä dä kilmäde, meditatsiyägä kerä almadı ul. Tagın, tagın, küp könnär totaş tırışıp karadı. Yuk, barıp çıkmadı.

Şuña karamastan, Fähräzi ber tamçı da ömetsezlekkä birelmäde. Mäktäptä ukıgan çagında, berençe tapkır töşendä mäsälä çişkäç tä, şulay bulgan ide bit, bik ozak täcribäsen kabatlıy almıy intekte. Azak barıber anıkınça kilep çıktı. Dimäk, bu yulı da şulay itärgä kiräk. Kötärgä. Bälki, äle anıñ añı, zihene ul halätkä kerergä äzer tügelder. Aşıkmaska, sabır itä belergä kiräk.

Şuşı yıllar, älbättä, Fähräzi öçen ezsez ütmäde. Bigräk tä redaktsiyägä möhärrir itep hatın-kız kuyılgannan soñ, andagı tormış cähännämgä äverelde. Fähräzi östenä nindi genä gäyepläülär, nhak yalalar yagılmadı. Bu hatın ike yıl eşläp ölgermäde, ä Fähräzi inde tönnär buyı sataşıp çıga ide. Häyer, töşläre arasında“yünleläre” dä bulgan ikän. Şulardan bersen genä iskä töşerep ütik.

İmeş, nindider ädäm belän Fähräzi sugışıp kitkän. Banditlarça höcümgä duçar buldımı ul, ällä ber duel ideme -–hiç añlarlık tügel. Kullarında säyer koral: ike yagı da kılıç kebek ütken korıç tasma spiral şikelle uralgan. Has ta kıru stanogınnan töşkän timer struckası kebek, tik yuan gına. Häm üze şulay bögelep-sıgılıp tora. Bu koral kılıçtan hätärräk bulıp çıktı. Kılıçka karşı kılıç kuyıp bula, ä bu koralga karşı närsä genä kütärmä, anıñ oçı kamçı şikelle bögelep siña töşä.

Fähräzi iskitkeç tizlek belän karşı tora. Doşmanınıñ niçek, kaya kizängänen kürep alıp añlap ölgererlek tügel, ul barı tik eçke sizemläü belän niçek tä citezräk, tizräk seltänüen belä häm, ni gacäp, tegeseneñ koralı ütä almıy. Şulay da täcribäle yavızga karşı toruı avır. Menä anıñ säyer koralı ber tapkır Fähräzineñ sul belägen sıdırıp ütte. İrneñ yöräge “cu” itep kuydı, çönki bu koral bik kurkınıç ide. Ägär sıdırgan ıñgayga üzenä tartıp cibärsä, Fähräzineñ täne tasma-tasma bulıp uyılıp kına töşäçäk. Läkin ul avırtu-fälän sizmäde.

Sugış dävam itte. Menä sıgılmalı koral tagı da ber tapkır Fähräzineñ şul uk iñbaşın “sıypap” ütte. İñbaş kanamıymı? Monı belergä teläp ul karap alırga bik teläsä dä, buldıra almadı. Çönki, tege bändä şulkadär yılgır seltänä ide, Fähräzi küpme genä tırışmasın, anıñ ıñgayına ölgerä almıy, barı tik moğciza belän genä üzen saklap kilä ide.

Bu kem, ni öçen miña höcüm itä? Fähräzi karşındagı doşmanın tanırga tırışıp karap-karap ala, ämma tanıy almıy – çönki tegeseneñ bötenläy yöze yuk! Yöz urnına ozınça buşlık!

Şul arada bilgeez bändä Fähräzineñ ber ük cirenä öçençegä sıdırıp aldı. Bu yulı anıñ kotı oçmadı, ike tapkırında isän kalgaç, ul häzer ahırgaça sau-sälamät kalırına ömetlänä ide. Bu alış küpme dävam itte, närsä belän bette häm Fähräzi kayçan uyanıp kitte – bolar barısı da bilgesez kaldı. Menä monısı tagın da ber säyer häl.

Ämma irtän Fähräzi bu töşne hiç şiklänüsez bolay yurap kuydı: nindider kurkınıç yanıy. Zur kurkınıç. Läkin ul ütep kitäçäk. Şunısı da açık – bu bäla ülem-fälän belän bäylänmägän. Ğailäse, yakınnarına da hävef yanamıy, bu barı tik Fähräzineñ üzenä kagıla.

Berençe könne eştä ul-bu bulmadı. Ä ikençe könne irtän irtük cene kuzgalgan redaktorşa hatın iskärmästän cikerenergä kereşte: “U tebya progulov mnogo, ya tebya uvolyu!” Akılı taypılgan vakıtta ul şulay üz telen onıtıp, rusçaga küçä ide. Ni äytsäñ dä, ızgışu öçen bik kulay tel.

Fähräzi ul progullarnıñ kaydan kilüen tiz töşende häm azak üzeneñ döres farazlavın da belde. Eş belän yış kına kolhoz-sovhozlarga barıp yöri ide bit, ä tabel alıp baruçı hatın şuşı könnär öçen gel progul yazıp kilgän. “Ya tebya uvolyu!”- digän süzlärne dä Fähräzineñ işetkäne bar ide, berençe tapkır tügel, ämma bu yulı eş zurga kitte. İnde ul üzen eşsez keşe dip his itep ber atna kañgırıp yörde. Yuk, ul eşsez niçek yäşären küz aldına kiterä almadı. Bu açlık digänne añlata. Döres, şähärdä ulı bar barlıkka...

Kıskası, ber atna eçendä nahak yaladan häm kotılgısız kürengän bäladän Fähräzineñ başında kara çäçläre bik az torıp kaldı. Mondıy stresslar, kızganıçka karşı, bulgalap tordı häm alar ütä ğarçel häm hisçän keşeneñ sälamätlegen şaktıy kakşattı.

Tagın şundıy häl dä isendä Fähräzineñ. Hikäyälär yazıp bastıra başlagaç, möhärrir hanım Fähräzi faydalangan maşinkanı alıp, kaysıdır oyışmaga satıp cibärde. Şunnan bar ömet kompyuterda kaldı. Ul vakıtta üzeneñ kompyuterı yuk ide äle, şuña kürä, naborşitsa kızlar belän kileşep, eştän soñ alar kabinetında yazmaların basmakçı buldı. Yänäse, kompyuterda cıya da, printerdan çıgarıp, näşriyätka menä digän kulyazma itep birä. Üze kitap kebek, sürätläre genä yuk.

Hay ciñel uylıy ikän berkatlı Fähräzi. Kapçıgıñnı tot, avızın zurrak açıp. Kiç utırgaç ni, kabinetta ut yana, kışkı kara kiçtä ällä kaya kürenä. Ä yırak ta tügel pensiyädäge redaktor yortı, anıñ täräzäsennän redaktsiyä uç töbendäge kebek ikän. Olı keşedän kem şundıy etlek kötkän: tön buyı ut yandı, dip yäş möhärrirgä citkerüne üzeneñ patriotik burıçı sanagan. Monısı isä bu yulı hatın-kızlarça çäpçänläp yabırılmadı, ä cinayätçe totkan prokuror şikelle prikaz yazarga totındı. Ädäp turında ozak uylap tormıyça, sin monda berüzeñ genä bulmagansıñ, hatınnar cıyıp yatkansıñ, dip ğayep taşladı.

Östävenä tärcemäçe hatın (tabelşitsabız inde) tüşäm kütärep cenlände. Cenlänmäslek meni, ul irsez integä, kemne arkanlarga belmi, ä monda kul astındagı irlär sine bar dip tä sanlamıy teläsä kem belän gulyät saldıra. Kayda diñ äle, - redaktsiyädä, anıñ territoriyäsendä! Hurlıgı ni tora!

Çın äbädi äsärlär yazarga tırışkan, yugarı ählaklı Fähräzineñ bolay da ärnüle yörägenä utlı kümer töşerep yandırdılarmıni. Ul ğarlegennän muyının elmäkkä tıgarday buldı. Mindä zina kaygısımıni?! Nişläp bu keşelär, inde niçä yıl bergä eşlägän iptäşlär, minem turında şulkadär naçar uylıy soñ? Bälki, çınnan da asılgan bulır ide, tik ul bu mäshärädäş şulkadär koyılıp töşep kauşagan, hälsezlängän ide ki, nindider ber ğamäl kılırga tügel, köç-häl belän urınında utıra ide.

Äye, mondıy hällär Fähräzineñ nervısın cimerä tordılar, cimerä tordılar...

Şulay ozak yıllar ütte. Eştä möhärrir belän mönäsäbätlär üzgärmäde, yış kına Fähräzi redaktsiyädän tämam alcıp kayta ide. Şundıy berkönne ul, eçe poşuga aptırap, bazına töşep utırdı. Äye, tege vakıttan soñ berençe tapkır töşüe ide. Başta irenep, baş avırtuınnan integep kenä yazmasın ukıy başlagan ide, bik tiz mavıgıp kitte. İskitkeç matur yazılgan, minem kulga ohşamagan bu, dip uyladı Fähräzi häm akrınlap ällä yokıga taldı, ällä töşlänä başladı, tik... barmakları yañadan töymälär östendä yögerä başladı.

İkençe könne Fähräzi, bik arıgan bulsa da, küñelennän şat ide. Barıp çıktı bit! äye, gomer buyı uylagan, bar köçen birgän niyäten tormışka aşıra başladı şikelle ul.

Fähräzi yalgışmadı, berniçä aydan bu seans öçençegä kabatlandı. Mondıy sälät aña torgan sayın yışrak kilä başladı, döresräge, Fähräzi üze kiräkle halätkä niçek kerergä ikänenä töşenä başladı şikelle. Häm şunnan eş kitte hutka! Tekst basılgan käğazlär belän papkalar gayät tiz tula başladı.

Ber yıldan soñ Fähräzi üz eşenä isäp-hisap yasarga buldı. Yänäse, tämamlarga Hoday birgän gomer citärme? Üzeneñ sälamätlegen, redaktsiyä eşen isäpkä aldı, häm şuşı yılda küpme tekst basılganın çutladı. Ägär dä ul tagı da yegerme yıl (citmeşkä citkänçe) eşli alsa häm könenä illeşär bit tekst cıyıp barsa, şuşı ber bitne ber bit (ike yaklı) kitap dip isäplägändä, dürt yöz bitle ike yöz tom kilep çıga. Dimäk, şul ritmda häm şul külämgä isäp totıp eşlärgä kiräk. Artık cäyelmäskä, bik ük möhim bulmagan vakıygalarnı töşerep kaldırırga. Eşne yartı yulda özgänçe, kıskartıbrak bulsa da tarihnı 1900 yılga qadär yazıp beterü häyerle. Annarı, vakıt citsä, halıknıñ danlıklı şähesläre, hannarı, batırları turında ayırım-ayırım kitaplar bulaçak. Tik gomer genä citsen. Aşıgırga, bik aşıgırga kiräk. İh, redaktsiyädäge eşne taşlap täülekneñ här mizgelen üz eşeñä genä biräse ide dä bit, dip uyladı Fähräzi, tik, ni eşliseñ, tamak asrarga kiräk.

Kızganıçka karşı, Fähräzineñ vakıtı ul isäplägängä karaganda azrak bulıp çıktı, ahrı. Ber böyere bireşep kuydı. Eşennän bülenep dävahanägä yörep karasa da, faydası timäde. Häl bik citdigä kalgan ide, Donor böyere genä kotkara ala ide anı. Ä andıy operatsiyä, bilgele, härkemgä eläkmi.

-Kahär sukkan närsä, dip sukrandı Fähräzi ällä çiren, ällä başka beräüne tirgäp, - bu minem tege çakta buranda kalıp, kar astında tön çıguım näticäse genä.

Andıy häl bulgan ide şul. Redaktsiyädä eşläveneñ berençe yılında uk Fähräzi, yırak avılga barıp, buranga eläkte. Kötmägändä küz açkısız öyermä kütärelde. Atlıy-atlıy häldän taygaç, rayonka häbärçese karnı yırıp kerep yatkan ide. Tuñuın alay, sıñar kolagın isäplämägändä, tuñmagan ide, tik böyerenä salkın ütkän bit. Monı Fähräzi tiz sizde.

Eh, häzer nişlärgä soñ? Yazıp beterä alsa, nindi olı vakıyga bulır ide. Tatar halkı tulı tarihlı berdänder halık bulaçak bit. Uylap karasañ, ägär şul halık miña yärdäm itä almas idemeni? Tik, kemgä barıp hälne söylärgä? Kem ışanır sineñ şundıy säläteñ barına. Santıy dip kölep kuıp çıgarudan başkanı belmäslär.

Şuşı könnär arasında Fähräzineñ küzenä gäzittäge ber mäqalä çagıldı. Anda ber ananıñ üz böyeren sigez yäşlek kızına birüe turında häbär itelä ide. Bu hakta ozak uylandı Fähräzi. Ozak uyladı. Häm, ulın çakırıp, telegramma cibärde.

Ätiseneñ keşe ışanmaslık hällär söylävennän soñ, Zinnät ni uylarga belmi yörede. Änise hat yazganda ätise turında: ällä sataşa başladı inde, üzeneñ bazınnan çıkmıy, dip yazgan ide yazuın. Tik Zinnät moña artık iğtibar birmäde. Bezdä şulay bit inde: kem dä bulsa üzençäräk yäşärgä teläsä, başkalarga bu säyer toyıla. Yänäse, ul bezneñçä kılanmıy, tärtä arasınnan çıga. Tik, kaytıp mondıy dilemma aldında kalırmın dip uylamagan ide Zinnät.

Nişlärgä? ätine kotkaru – bala keşeneñ izge burıçı. Tik minem dä üz eşem, ğailäm bar. Ägär operatsiyä uñışsız çıga kalsa, yäisä minem üzemneñ sıñar torıp kalgan böyerem avırıp kitsä? Sıñar böyer sıñar bula bit inde, ikäü öçen eşli almıy.

Şulay uylap, Zinnät, ätisennän röhsät soradı da, anıñ kulyazmaların ukırga kereşte.

- Ulım, ägär eşemne tämamlasam, ant itep äytäm, böyereñne kire kaytarırmın. Min bit inde olıgayıp baram, yäşäremä ozak ta kalmagandır. Tik eşemne oçlap çıgarga gına mömkinlek bir! Sin bit tatar, şunı da onıtma inde, ulım? - dide Fähräzi ulı Zinnät belän söyläşkändä.

Yäş keşegä bu süzlär nık teäsir itte. Ul üze dä millätpärvär bändä. Gäzit-curnallarda üz halkı turındagı yazmalarnı karaştırıp bara, Bähäsle momentlar küp ul sähifälärdä. Ä menä ätise yazgannar köçle logikaga iyä häm ifrat kızıklı. Annarı, anıñ äle yazıp ölgergännäre bik borıngı zamannarga kagıla, bu hakta bernindi tarihı mäğlümatlar da yuk. Şunıñ öçen, ägär ätiseneñ “icatı” çep-çi uydırma bulgan häldä dä, ädäbi äsär bularak kına da, bik ähämiyätle bulaçak bit äle. Häyer, kem belä, bälki, küp närsä dörester dä. Zinnär soñgı fikerennän üze ük siskänep kuydı. Fu, min üzem dä mistikaga birelä başladım tügelme soñ...

Zinnätneñ yäşägän cirenä kitüenä ber ay ütteme, yukmı, Fähräzineñ häle kinät naçarayıp kitte. Şähär dävahanäsennän, Zinnätne çakırıp, telegramma cibärdelär.

Menä şulay kilep eläkkän ide Fähräzi bu dävahanägä. Üzenä bik ozak kebek toyılgan gomere berniçä minut eçendä ütte dä kitte küz aldınnan. Povest yazarga monda kılgan eşläreñ azrak ikän şul, tugankay, dip üz-üze belän söyläşte ul yañadan uylarınıñ başına kaytıp. Botkanı azrak aşagansıñ ikän äle. Turısın äytkängä üpkälämä, küp vakıtıñ idän astında ütkän. Yarıy, härkemneñ üz yazmışı, üz şögıle. Minem änä şul, kamorkada ütkän yıllarım küp keşeneñ tir tügep tau aktargan soñ kükräk kiyerep maktanganınnan ähämiyätleräkter, bälki. Tik, tämam itärgä genä nasıyp bulsın.

Operatsiyädän soñ Fähräzineñ sälamätlege genä tügel, ruhı da nıgıgan ide. Ul küñelendä olı şatlık, kanäğatlek, därt kiçerde. Kaytıp, inde taza-sau kileş eşkä totınasın uylau aña yañadan-yaña köç östi ide. Kem äytmeşli, könläp tügel, säğatläp sälamätlände ul. Läkin şulay da, Zinnät anardan aldarak savıgıp kaytıp kitte. Bakça eskämiyäsendä utırıp, ozak kına söyläşep huşlaştı alar.

- Ulım, rähmät siña! - dide Fähräzi. – Şunı bel, sin mine tügel, minem hıyalımnı, eşemne kotkardıñ. Yugıysä, minem gomer närsä – meñnär ülä, millionnar ülä. Ä menä başlangan eşemne tämam itä alsam...

Fähräzi süz taba almıy, hislänep: “Eh!”- dip kuydı.

- Şulkadärle akça tügüeñ öçen dä rähmät. Şunı da tagı ber kat iskärtep kuyam: ägär arlı-birle bulıp kitsäm, tizräk kaytıp cit. Min doktor belän söyläşep, tiyeşle yazularnı yünätep kuyarmın – böyereñne kire küçererlär.

- Äy äti! - dip üpkäläde Zinnät. – Nigä tozsız süz söyläp utırasıñ inde olı başıñ belän. Min bit häldän tayıp fizik eş eşlämim, caylı gına yäşim, telägänemne aşıym, tazalıgıma zarlanganım yuk. Şulay bulgaç, miña ber böyer dä mäñgegä citäçäk. Tabiblar da şulay dip äytte bit, - dip ul süzen doktorlar isäbenä kuätläp kuydı.

Dävahanädän soñ Fähräzigä ber ayga bolniçnıy list birdelär. Bu aña üze bik zur bähet buldı. Gacäyep häl, täne avırıp yatkan arada ruhı zur köç tuplagan bulgan ikän. Eş soklanırlık cähät häm ıramlı bardı. Ber utıruda Fähräzi hö-ғö bit tekstnı cıyıp ölgergän bula. Ä yış kına könenä berniçä märtäbä töşä ul önenä. Şulay itep hätta ber ay eçendä genä ul ber-ike tomlık tarih “uylap” çıgardı.

Redaktsiyägä eşkä çıkkaç, Fähräzi tiresenä sıyalmıy tıngısızlandı. Havasız toralmaganday üz şögılennän başka yäşi almagan keşegä (tarih qadär tarih yazuçıga) rayon gäzite öçen kildele-kittele mäqalälär yazuı, vakıtnı buşka uzdıru gına tügel, ä binihaya olı ahmaklık ide. Döresen äytkändä, Fähräzi küñel birep eşlämäde dä, kuyılgan minumımnı ütär öçen ardım-birdem genä berär närsä yazıp taşlıy ide. Çönki miyen gel ber teläk ötte: tizräk, tizräk kiç bulsın ide, dip yäşäde.

Şulay yıl artınnan yıl ütte. İnde eş ahırına yakınlaşıp bara ide. Fähräzi küptän inde, berazga tuktalıp torıp, Kazanga barıp, olı hezmäteneñ ber öleşen, berniçä distä tomın yazuçılar soyuzına iltep birü teläge belän yäşi ide. Kem äytmeşli, yazuıñ belänmeni, berkem dä ukımagaç.

Tik ul tüzde. Çönki, döresen äytkändä, icat itüçe ul üzenä kürä ber manyak inde, ülgändä dä taşlıy almıy. İkençedän, cay gına bargan eşen özep yöresä säläteneñ betep kuyuı da ihtimal. Menä monısınnan Fähräzi uttan kurıkkan kebek kurka ide. Şunlıktan ul härdaim üzen-üze kualap, aşıktırıp yäşäde. Yäşämäde – eşläde! Keçkenä bülmäçegendä inde kuzgalırlık ta urın yuk ide, hämmä cir papka-papka käğaz belän tulgan. Alarnı çıgarıp, başka ber cirdä saklau turında Fähräzi niçekter uylamadı da.

Bu eş betkäç nişlärgä digän sorau borçıy başlagan ide inde anı. Altın urda hannarınnan başlarmın, ahrı. Nigä disäñ, alar turında azmı-küpme mäğlümat tarihçılarga bilgele, şulay bulgaç, kitapların tarihi äsär dip kabul itep basıp çıgaruları mömkin. Ä inde borıngırak şäheslärgä kilgändä, andıy närsälärne uylap çıgarılgan yazma, yağni barı tik ädäbi äsär dip kenä bäyäläüläre ihtimal. Şunlıktan, kitap itep bastıruı ciñel bulmas.

Üzbäk han turında Fähräzineñ ukıganı da bar (İh, menä şul sälät gomergä saklansa ide!). Annarı, “üzbäk” ul nindi süz, närsäne añlata? Bälki, çınnan da, üzem isän çakta biş-altı kitap bastırıp ölgerep bulır. Tatar cämäğatçelege, ädäbiyät ähelläre ni äyter bit. Gonorar da tüli başlasalar tagın da ilhamlanıbrak, näticäleräk eşlärgä mömkin bulır ide. Tik menä baş avırtuı soñgı vakıtta nık bimazalıy bit äle. Şulay uylangan arada tekä-tekä unöç baskıçnı Fähräzi totına-totına töşte. Mäçe mırıldavına ohşatıp kompyuterı tiyeşle programmaga köylängän arada ul, ber noktaga tekälep, fani dönya his-toygıların başınnan kudı. Menä ul küzlären yomdı häm gadi keşe öçen bötenläy dä añlaşılmagan, tılsımlı vä säyer halätkä kerde. Küpme utırgandır ul şulay, berzaman barmakları häräkätkä kilep, klaviatura östendä yöri başladılar. Alar şundıy citez, ciñel eşli ide – küz iyärmäslek.

Säğat artınnan säğat ütte. İnde tışta ber rät tañ ätäçläre dä kıçkırıp tındı. Kaydadır ber et soñga kalgan yulauçıga yalkau gına örep kuydı. Ä Fähräzi bolarnı işetmäde. Ul güyä bu dönyada tügel, ä ikençe dönyada yäşi ide. Şulay utırdı da utırdı ul.

Menä berzaman anıñ barmakları akrınaya başladı. Tizdän alar tuktap, Fähräzineñ kulları östäl çitenä tayandı. Tik, alar nıklap tayanmadı şul, ülem yokısı belän yoklagan Fähräzi yantaep kitte häm, yıgılıp barışlıy, başı belän östäl lampısın bärep töşerde. Abacursız lampı idändäge käğazlär arasına tägäräde...

Kurkınıp uyangan hatını çakırtkan yangın sünderüçelär tiz kilde. ämma öyne kotkara almadılar. Azak, kisäülärne ayırıp, idän astınnan Fähräzineñ söyäklären tabıp aldılar.

Halık tarihsız kaldı. Häyer, monıñ öçen kaygıruçı bulmadı.