Nigä Kildeñ?

Hikäyä

Nuriyä äbineñ kayçandır öye tulı balaları buluın, alarnıñ, ber-bersenä teräk sıyfatında üsep, danlıklı ilebezneñ törle töbäklärendä hezmät aldıngıları däräcäsenä ireşülären küplär, hätta avıldaşları da belmi, onıtkannardır inde. Häyer, zamanalar üzgärä tora. Kiçäge kaharmannarnı bügengeläre alıştıra. Tarih ta hätersezlänä bara, küp eşlärne onıtuçan. Dönyanıñ yäşäeşe şulay yaratılgan, başkaça bula almas kebek. Äye, şunı da onıtmıyk: bezne üzebezdän alda yäşäp uzgan keşelärneñ ölgeläre tärbiyäli, tormışıbıznı döres korırga öyrätä. Yuktan bar kılınmagan häm yukka çıgu öçen genä dä yaratılmagan berebez dä!

Ämma da söylärgä telägänem bu hakta tügel ide. Barı äytmiçä ütep kitep bulmagannan gına bolarnı iskä töşerergä turı kilde. Fälsäfä satıp alunıñ da säbäbe bar şul anıñ.

Nuriyä äbineñ tormışka cigelep üskän balalarınnan berse, çibärlärneñ dä çibäre bulgan asıl söyäk kızı — Sörmäyäse, yazmışıdır inde, kiyäügä soñarıp çıktı, ämma da zähmätkä yulıktı. «Küpme yegetneñ ömet küze añarda bulgan,— dip söylädelär,— menä şunı kütärä almagan ul!»

Halıknıñ bolay süz yörtkälävendä dä säbäp yuk tügel ide. Sörmäyä, yağni da kiparis-särvi kebek zifa buy iyäse kız, çınnan da halık häm Hoday küzeneñ uñında üskän bala ide. Anıñ eşkä ostalıgına da, ber üzeneñ gektarı belän çögender basuın kitmän-täpke belän eşkärtep çıgularına da, nindi maylanıp katkan kerlärne dä ap-ak itep ışkıp yuıp, kipterep, ütükläp kuyularına da, aş-suga ostalıklarına da, mäktäptä här fännän ölger bulularına da — barısına-barısına da, belep-kürep torgannarı arkasında, hämmä keşelär tañ kaluda vä gacäplänüdä idelär. Sılu gäüdäse, yözenä kileşle sarı çäçe, kuyı yäşel küzläre, bit oçlarınıñ beraz çokırlanıp kızarıbrak toruları, ul borın, iyäk, irennäreneñ näq äkiyättäge räsem-surätlärdän ölge itep küçerep eşlänelgändäy toyıluları ber häl, alga taba da Sörmäyä, Hoday hikmäte, üskän sayın tagın da maturlana-çibärlänä, bügen-kiçä genä bakçada peşkän alma kebek tulışa bardı. Monısı inde tirä-kürşe yegetlärne genä tügel, häbären işetkännärneñ, oçraklı küzläre töşep kalgannarnıñ da huşların aldı. Şuşı qadär uñgan buluı häm çibärlekläre belän bergä, ul güyäki Hoday täğaläneñ üz yözendäge ber miñe sıman täüfıyk mä möğfirät, gıyzzät vä säğadät ölgese, adäm balalarınıñ kürkämlek nurın yaktırta torgan ber közge misalında ide. Kaysı gına usal yegetlärneñ hıyallarında nindi kot çıkkısız niyät vä uy-teläklär tugandır — aları hakında üzläre dä islärenä töşerep äytergä oyalırlar, ämma da berseneñ dä, Hoday täğaläneñ ämerennän uzıp, Sörmäyägä hätta tırnak oçların tiderer hälläre bulmadı. Şunısı gacäp, ul üze ber dä yegetlär saylamadı. Alarnıñ aralarınnan bersenä dä küz salmadı, äyterseñ lä şahzadälär märtäbäsendäge kemneder zatlı tugrılık belän kötä ikän bu digän sıman toyıla ide. Ä andıy yeget kilmäde dä, kürenmäde dä. Sörmäyä dä äkrenläp şuşı hälendä sazadı. Yäşe dä, kilä torgaç, utızdan argı yakka çıktı. Tizdän kırıgı da tulmıy kalmayaçak ide. Anıñ bolay yalgız kalasın uylap ätise dä, änise dä özgäländelär, apa-señelläre dä gamnärgä tuldı, abıy-eneläre dä, kardäş-ırugları da häsrät çiktelär. Yäräştergäläp tä karaganday ittelär. Ämma Sörmäyä küz dä salmadı:

— Miña monıñ işene soñ... Äytmäsägez dä yarar ide!— dip kenä belderde.

Menä inde anı üzen ällä kemlekkä kuyuda, borının yugarı yörtüdä, keşelärne sanlamauda, söymäüdä ğayeplädelär. Ä Sörmäyä alarga üpkälämäde. Avılda gına tügel, anıñ turında häbärlär işetüdän genä dä mähäbbät utlarında köyep yäşägän niçämä yeget-cilän, ömetlären kismi yäşi torgaç, tämam ak sakalga ireşep, teläklären añardan tulısınça özep, ahırıl-ämer, oçraganga öylänep, balalar üsterü käsebenä kerdelär. Ämma Sörmäyä haman da üze bulıp kala birde. Ul güyäki kartayunı belmi ide. Kayçan karama, gel şul kiçä genä bakça almagaçında peşkän kızıl almaday. Kön dä rayon üzägenä, yegerme çakrımlı yırak yulga eşkä barırga çıga, kön dä kiç belän kaytıp citä. Üzäk poçtamtnıñ buhgalteriyäsendä eşli dilär anı.

Elnıñ köze bar, kışı, yazı. Yañgırı kilä, buranı, karı, bozı. Kem yul çatına irtä belän çıgıp bastı disägez, ul da bulsa şuşı güzäl tutaş Sörmäyä bulır. Niçek anı usal yegetlär urlap kitmägännär dä, niçek añarga näfsele irlärneñ kulları suzılmagan? Yuk şul, Hoday täğaläneñ küz uñındagı söyeklese bulsañ, akılıñnan alda namusıñ yöri. Ä namus ul iñ kara, kabih keşedä dä kötmägändä kötelmägänçä uyanuçan.

Nuriyä apanıñ şuşı çibär kızın Hoday üze menä şulay sakladı. Ä gomer digännäre bara tordı. Balaları niçek ilneñ törle yaklarına böyek hezmät batırlıkları öçen taralıp betsälär, şulay ire dä, ällä ni olıgayıp häm kartayıp tormıyça gına, üz cayı belän mäñgelek yortka kitep bardı. Kiçen, avır eştän soñ, arıp-talıp yokıga taldı. Şunnan uyanıp tormadı. Nuriyä apa töşkä qadär kötte. Annarı Nogman mullanı däşterde. Ul isä bu eşkä bik tä gacäplände, «täharäte dä bozılmagan ikän, ya Hoday» dip, küzlärenä yäş kilüdän yılıy-elıy «Yäsin» çıktı.

Anı şul könne ük, kaberen citeşterep, yuıp-käfenläp, gürgä iñderdelär. Balalarınıñ kaytırdayı gına cenazaga ölgerde, kalgannarın atna buyı kötärgä kiräk ide. İreneñ öçesen, cidesen, kırıgın, yıllıgın uzdıra-uzdıra, Nuriyä apa da kartayıp barıp, äbilär kıyafätenä küçte. Anıñ berdänber küñel yuanıçı bar — kızı Sörmäyä, ul anı irtänge yakta täräzädän karap ozatıp kala, kiçkä:

— Kızım kaytmıymı?— dip, olı yul tarafına meñ küz belän karap, kötep karşı ala. Ul işektän kürenügä, böten öy eçeneñ nurlanıp kitüennän tämam äsärlänä. Telendä dä şuşı dogası ide:

— Hoday täğalä mine şuşı färeştädäy balam belän bähetle itte. Berük bäla-kazadan sakla üzen!

Güyäki Sörmäyä dä gaziz änkäseneñ şuşı dogasın işetü öçen genä öyenä kayta, irtän tagın eşenä çıgıp kitä ide.

Ämma Hodaynıñ da hikmätläre bula ikän ul. Alarnıñ yortına da imgäk töşte. Nuriyä äbineñ kaladagı nindi gayar, il batırı bulgan ulı, nindider ber hatın kulınnan bozılıp, tämam çirle hälendä tugan yortınıñ nigezenä kaytıp yıgıldı. İldä-köndä oçramagan mondıy häl telgä alıp söylärgä oyat, halıkka belderer öçen yaman şeş kebek küñelgä avır ide. Ämma ise çıkmıy kalmadı. Küplär moña ışanırga telämädelär. İñendä ike potlı kapçıklarnı yançık kebek kenä uynatıp üskän, peçän çabuda, at totuda, maşina-traktor işelärne yörtüdä tiñe yuk sanalgan mondıy yegetneñ, irlek yäşenä citkäç kenä menä şuşılay kütärämgä kaluı, akılda sataşuı, citmäsä arakıga ihlaslık itüe Hoday täğaläneñ dä, tabiğatneñ dä kanunnarına sıyışa almıy idelär. Keşene bozsa — adäm genä boza, hätta Şaytan da andıy uk mäkergä barırlık yülär tügel anısı.

Ä bälale ir üzenä kürä genä bulmadı. Könnär buyı karavatında yatar ide dä, Sörmäyä apası kaytıp, hälen beleşä başlasa, cene kotırudan açulanırga totınır ide. Küzläre dä agarıp çıgalar. Alışına.

Tizdän ul şuşı kaytıp yıgılgan tugan yortı nigezenä dä sıyışa almıy başladı. Anıñ, Sörmäyä apasın kuıp çıgarırga teläp:

— Kiyäügä kitäseñme sin, yukmı?— dip ükerüläre avılnı teträtep-tetränderep kuya başladılar.

Gomergä tabak-savıtlar da şaltıramagan Nuriyä äbineñ öye tavış häm gauga belän tuldı. Şuşı qadär zobanilık ber keşedän genä kiläder dip uylarlık tügel ide.

Bu nindi ğalämät ikänlegen belergä teläp Sörmäyä yırak yulga çıktı. Üz tirä avıllarında küräzäçe-baguçı işelär yuk ide. Atna-un kön yörep, ul tagın da borçılırlık avır häbär alıp kayttı. Enesen marca siherlägän. Hiçber törle daruı häm dävası yuk ikän. Barı tik vakıtlar uzu belän, olıgaygaç kına üz hälenä kaytır, öyläner, balalar da üsterer, imeş. Ällä döres, ällä nahak — bügen-irtägä genä beleşle tügel.

Nuriyä äbineñ iñ kurıkkanı — namazın kaldıru buldı. Ämma ulı anıñ bu ğamälen söymäde. İreksezdän äbi munçaga da çıgıp karadı. Tik munça, bädräf, lapas işe urınnarda namaz uku yaramas eşlärdän ikänlegen belgänenä kürä, namaz vakıtları çıga barıp, alarnı yış kına kazaga kaldırırga turı kilä ide. Aña üz ğamällären cirenä citkerep kılırga ber genä mömkinlek tä bulmadı. Ulı ni köndez, ni tönlä rähät yoklamadı, ämma ayık akıl belän dä yörmäde. Ut-küz saluınnan da kurka idelär.

Sörmäyä haman da irtän rayon üzägenä eşenä çıgıp kitä, kiçen kayta, hezmätendä dä kündäm, öydä dä eneseneñ teläsä närsä äytep cikerülären tıñlauda yäşi birde. Tutaşnıñ akrınlap sula-betä baruın da inde iğtibar küzenä alırga mömkin ide.

Ul da tügel, eneseneñ härbi hezmättä çagında nindider şartlarga elägep, isän kaluı öçen öç urınnan arka miye sülenme suırtıp aluları da bilgele buldı. Soldattan kaytıp ike yıl uzgaç bolay sataşuında marca sihere tügel, söyekle vatanıbıznıñ bändälären «kaderlävennän» ikänlege açıklandı. Bu häbärne alarga bergä hezmät itkän ofitsernıñ änise kilep söyläp kitte. Ämma keşegä beldermäülären, berüklär genä, Hoday hakı öçen, altın ukalı pogonnar takkan ulın harap itmäülären ütende. Anıñ bu häbäre kanlı yäşlär belän bergä yotıldılar. Ämma Nuriyä äbi şul ulınıñ könnärdän-berkönne tereläçägenä, öylänep balalar üsteräçägenä çiksez ışana ide. Menä şuşı ömete belän bergä ul izge kızı Sörmäyäseneñ dä älegäçä kiyäüdä tügellegen isenä töşerde häm:

— Kara äle, kızıma niçä yäş ikän inde?— dip, gomerendä berençe tapkır bu olı uyı eçendä aptıraşta kaldı.— İnde urtançı kızım kırıkka citä. Sörmäyäm añardan öç yäşkä genä keçe ide tügelme soñ? Ya Hodayım, üzeñ Huca, üzeñ Möğfir, niçek bolay buldı äle bu? Apaları anı kiyäügä birergä vakıt dilär ide, aptırıy idem, unsigez yäşlek kıznı kem kiyäügä birsen äle dip. Ya Hoday, tämam sataşkan bulgan ikänmen bit... Üzeñ Huca, üzeñ Möğfir!

Keşegä akıl kinät kilep kerüçän, kötmägändä başınnan çıgıp kitüçän.

Nuriyä äbineñ hafası şulay berse östenä ikençese taşıp mende. Aña ulınıñ häsräte genä tügel, kızı hakındagı kaygısı da çın gamgä äverelde. Sörmäyäneñ yalgız kaluında ul üzen ğayeple kürä ide. Şuşı uylarında, hıyal häm ömetläre täesirendä dogalarınıñ da eçtälege üzgärde. Nuriyä äbi häzer:

— Ya Hodayım Allahı täğalä, üzeñ barısın da belep häm añlap toruçısıñ! Sörmäyä kızıma bähetle-säğadätle kiyäü nasıyp itep, şuşı biçara küñelemne nurlandırsañ ide? Ya Hodayım, Sin bit täqdirlärgä üzeñ huca, ulımnıñ-kızımnıñ, hämmä balalarımnıñ isänlekläre öçen şuşı yätim canımnan dogaların kabul itep alsañ ide, amin!— dip dogalar kıla başladı. Mondıy vakıtlarında ul tämam böreşep kala torgannardan buldı.

Anıñ şundıy dogaları ahırda kaynar küz yäşläre aga-aga biten yuu belän tämamlanganga, küñele belän beraz şiklänep tä yörde: namaz-dogada yılau Allahı täğaläne kimsetü, şäriğatne bozu bulmıydır bit? Ämma ul kurku-şiklärenä karap kına küzlärennän yäşläre yırmak-ermak suzıludan tuktamadılar. Ber yaktan şige, ikençe yaktan küñeleneñ fäqıyrlege anı çarasız itä idelär. Barı tik radiodan işetkän häbärdän soñ gına beraz tınıçlana töşte: Päygambärebezgä Korän ayätläre iñgändä, anıñ, böyek irneñ dä, küzlärennän yäşlär aga, mañgayına ere-ere encedäy tir börtekläre bärep çıga torgan bulgan ikän! Bolarga nigezlängän Nuriyä äbi, faraz itep, dogada, hätta Korän ayätlären ukıganda da yılaudan gönah yuk ikän diyäräk fikergä kilde. Kolınıñ meskenlege hucasınıñ märtäbäsen genä arttıra, imeş! Menä bändälek hikmäte!

Ul hatalanmadı. İslam dine şärigate mondıy ğamäle ğamällärne, cannıñ fäqıyrlegen östen kürä. «Allahı täğalä meskennär belän!» — digän häbärdä dä hata yuk. Cannıñ fäqıyrlege nadanlıktan tügel, bälki näfse häm min-minleksez bulu ul. Monımı inde Nuriyä äbi belmi ide?

Şuşı yılda avıl halkında mäçet tözetü kiräklege hakında süz başlanıp kitte. Bu zur häm izge eş ide. Niçä yıllar din hezmätendä torgan Nogman babay vafat, ä anıñ mullalık tayagın kulına alırlık keşe dä bik tiz tabıldı. Eleklärne kızıl kommunist bulıp yörgän Sägıydulla abzıy, mıyık üsterep cibärep, aña yäm öçen kara buyau da sılap, bu eşkä çınnan da kulay keşe üzennän gayre yuklıgınnan dus-kardäşlärenä häbär salıp, «çıbık häm tal oçı» dip atalgan yarannarına telägen citkerde. Alar da monıñ hak ğamäl bulırga kiräklegenä dälillärne tiz taptılar. Ämma niyätlären türgä çıgaru öçen berniçä şartnıñ ütälüe il aldında kiräk tabıldı. Başta aptıragan idelär, annarı käsebenä kerdelär dä, alay döres, bolay hak dip, teläklärençä yolalarnı borgalap häm tigezläp kuydılar. İldä gaugalılar az ide.

Ahırıl-ämer, Sägıydulla abzıy mullalık därtenä tämam birelep betep, yortında olı Korän mäclese yasattı. Käsebenä kergän keşe nasıybın taba bit ul. Kilgän häm çakırılgan kunaklar arasında dine-islamnan tögäl belemnäre yuklarga zur iğtibar birelde. Alar türgä uzdırıldılar. Avılda Koränne tanıp ukuçı ike keşeneñ berse genä dä bu mäclestän häbärdar tügel ide. Sägıydulla abzıy gäzitä-curnallardan berniçä ayät häm doga da öyränep aldı. Ämma mullalık däğvası öçen bolar gına az bulıp toyıldılar. Här dus-işkä häm tugan-tumaçaga üzläre aldan uylap kuygan berär dälilne aş barışında kiterülären yökläp, mäclesne başlap cibärdelär.

Sägıydulla abzıy älegä Korän telenä caylanıp citmägän, ämma da däftär itep töpläp äzerläp kuygan ayätlärne rus-kälisä mäqame belän törtelä-törtelä ukıp çıktı. Annarı süzlärne suzıp-suzıp cibärep doga kıldı. Anıñ bu tırışlıkları cıyılgan halıkka rähätle ber täesir yasadı. Alarnıñ ihlaslıgı Sägıydulla abzıyga da kürkäm toygılar birep, ahırda ul çiksez gorurlık häm märtäbä belän «amin» kütärde. Mäclestägelär dä eçke zur şatlıkta häm kuanıçta aña iyärdelär.

İnde mäclesneñ aşau-sıylanu öleşe başlanıp kitte. Tokmaçnıñ tämlese, kalcalarnıñ maylısı türgä taba kilde. Hämmä kunaklar da märtäbäle «bismillah» belän korsak şäriflären tutıru eşenä kereştelär. Sıylar ber-ber artlı östälep, säğat yarımnar eçendä bäleşkä dä barıp ireştelär. Sägıydulla abzıynıñ mondıy räveşle itep ük kunaklı yasaganı üz tarihında älegä yuk ide. Gomere eş belän ütkän, mäcles-tuy itä belmägän. Şul säbäple yäşäeşe dä katı-kotı uzgan. İnde şuşı räveşle elektän eş yörtkän bulsa, il türendä padişah sıyfat zat räveştä utırası ikän bit!

Bäleşkä küplärneñ bil irkendä urını kalmagan ide. Şunda anıñ tugan enese, irennären sıpırıp, süz kata kuydı:

— Abıyım Sägıydulla, karap-karap toram da, Koränne dä su kebek eçäseñ ikän lasa, «polnıy» mulla bulırlıgıñ bar!

Bu süz mäcles ähele tarafınnan älbättä küptän kötelgän ikän. Tik aşau-eçügä ihlaslık itüdän genä onıtılıp torılgan bulgan.

Uñnan da, suldan da «rast», «bik hak», «çın dörest» digän süzlär yavıp, olı başlar keçeräyep kaldılar. Tik arada häbärsezlär, sıyık akıllılar da bar ikän, aları inde aptırabrak kaldı. Ämma süz ceben özderergä yaramıy ide.

— Kemnän öyrändeñ agam şuşı qadär?— dide Sägıydullanıñ ikençe enese.

Busı aña yädäş buın tugan ataluçılardan ide.

Mulla keşe aşıkmıyça söyläşergä tiyeş. Uylagan, iskä töşergän, ülçäp aptıragan kıyafät mondıy vakıtlarda bik tä huplana.

— Bezneñ belem inde ul, enem, kem,— dip väqarläde Sägıydulla abzıy, süzlärne dä aşıktırıp gazaplamıyça, bügengele-kiçäle genä üstergän mıyıgın da älegä yaratıp betermiçäräk häm cay belän sıpıra da almıyçarak aptıratıp alıp,— ällä nindi olug mädräsälärdän, işan häzrätlärennän tügel, üzegez dä beläsez, kiçlären tireçe mullabız Nogman karttan sabaklar algalagannan gına!

Anıñ bu süzlärendä haklık bardır sıman ide. Kemder «bäräqallah» diyäräk ön tarttı. İşetelgän süzlär tezmäsen raslau öçen şuşı da citä kaldı. Sägıydulla abzıynı İslam dine ölkäsendä olug ğalimgä çıgaru eşe başlanıp kitte. Borıngı Äbügalisina, Taftazani, Gazäli häzrätlärenä dä tiñlärgä teläüçelär tabıldı. Tarihtan şuşı qadär isemnärne belgän häm iskärtä algan keşelär älbättä üzläre ük gıylem çişmäläre atalırlık adämnärdän idelär. Gäcit-curnal ukıştırgan halık nadan bula almıy. Bu — fakt! Bähäskä urın yuk!

— Ğadätläreñ, ädäpläreñ dä yahşı!— didelär agay-ene.

Ämma bu dälillär genä yomşak sıman toyıldılar.

— Koränne su kebek eçä!— dide bala çaktan bergä üskän kürşese.

Monısı alda äytelgännärne kabatlau sıman toyıldı.

— Kara äle, Sägıydulla, sineñ yortnıñ yözlekläre tege, Sovet kergäç avıldan kuılgan mullabıznıñ yortınnan kubarıp alıp yabıştırılgan idelär tügelme soñ?

Mäcles şım buldı. Äytkän keşeneñ avızı lakan çilägeneke kebek açılıp kaldı. Añlarga kiräk ide yugıysä, añlarga: ul bit Sägıydulla abzıynıñ küñelenä Korän gıyleme şul täräzä yözlekläre belän bergä küçep kilde, borıngı mullabıznıñ mirası anda saklana, bu bit böyek märtäbä, bügenge köngä qadär yortın iske ğalimnär bäräkäte olılap-zurlap nurlandıra dip äytergä teläde!

Agay-ene aña bürelärçä usallık belän tekälep, ni söyliseñ, Alabay, urını bu tügel dip yabışmakçılar ide, ämma monnan tübän itağat çikmänen kultık astına kıstırıp yörergä cıyıngan Sägıydulla abzıynıñ başı bik tiz eşläp aldı. Süz tegermänenä cil ikençe yaktan isep kuyar dip kem kötkän? Hucanıñ küñele kamil, aşagan aşınıñ parı älegä başına sugarga ölgermägän ide.

— Döres söyliseñ, kem, tuganım,— dide ul, barısınıñ da taba koymagıday maylangan yözlären kabat üzenä karatıp,— atam märhüm, borıngı mullabıznıñ töse bulsa da kalsın digän niyättä alarnı şuşı räveştä taratmıyça-çäçtermiçä saklap kaldırgan!

Süzneñ mondıy töskä kerüe mäclesne ciñel sulatıp, avızı açık kalgan agay-enegä gaziz cannarın kire kaytardı, Alabay isä, cömlälären çak yabıştırıp, säyländäy itärgä tırışıp tezep tä alıp kitte:

— Menä bit, karendäş! Menä bit, tugan! Nindi kürkäm, olı, izge ğamäl! Zat häzrätebezneñ mirasın saklap kaldırgan bit! Monı maktap kitapka kerterlek. Ul gäcitlär kaya karıylar ikän? Borıngı häzrätebezneñ yortı töşemdä kabat cirdän üsep çıkkan ide. Menä bit, menä! Hikmäte bulgan ikän!.. Hikmäte!— dide.

Anıñ şuşı süzläre kinät huşlangan aş ähelenä iñ töple häm kuandırgıç dälillär dip tabıldılar. Bu mäclestä, çäy aldınnan, hiçber bähäs itmi, kommunistlarça kullar kütärep, berketmä yazdırıp, Sägıydulla abzıynı mulla itep kuydılar. Ämma ul:

— Cämäğat, bik avır eş, zur yök salasız kartaygan könemdä,— dip, süz yöreşen kötmägändä üzgärtep, kinät kiregä sukalıy başladı.

Halık rizalaşmadı. Şaulaşuga küçä başladılar. Mondıy vakıtta kuştanlıkka väğdä kıluçılar ğadättä alga çıguçan bulalar. Sägıydulla abzıy aşıktırmadı. Ämma Tübän oç Hafizı da süzgä kiler dip başına kitermäde. Ul adäm belän alar elektän äşnä idelär anısı. Çana töbenä utırıp kına da azmı kaynar şeşälärneñ başına cittelär. Yulları daimi kileşkäläp tordı. Hafiznıñ monda çakırıluı da inde anıñ agası belän Sägıydulla abzıynıñ beleşlek itü eşen başlau telägennän ide. Süzne kuzgatıp ta, ämma şunda uk tuktap kaluı örkette. Hafiznıñ turısın äytep kuygalau, şulay yämne cibärü ğalämäte ğadätendä bar ide. Monı belgän keşelärneñ kızıllık belän nurlangan yözläre kügärep aldı.

— Tirä-kürşe avıllarda da sineñ kebek...— dide Hafiz.— Eçüçe...

Baş betärlek süzlärdän kotnıñ urınında kaluı ber häl, ämma Sägıydulla abzıynıñ tonçıgıp kuyuı — ikençe närsä. Halık aş östälenä taba bögelep töşte: mäcles bozıldı, aş äräm kitte!

— Eçüçe...— dide tagın da Hafiz, ğadätençä süzlären bäräñge kazıp çıgarganday berämläp kenä kürsätep.— Tirä-kürşe avıllarda da Koränne sineñ kebek eçüçe, sineñ kebek keşelekle, din gıylemendä kamil zat yuk!

Mäcles östennän färeştälärneñ zatlı kanatları tibränep uzdımıni, hämmäse dä söyeneçkä tuldılar. Aş äzerläüçe hatınnarga da can kerde.

— Kem bulsın inde, sin dä baş tartsañ!

Anıñ bolay söyläve huş, döres sukalau ide. Sägıydulla abzıy mıyık sıpırıp kuydı. İtağatlek bilgeläre yözenä çıktı. Ämma kürşelärennän Kıyametdin, tuganı tiyeşle üz adäm, şunda aña arkılı suktı. Elektän bu ikäve, üzara kan karendäş tiyeşle keşelär, çit-yat atalardan ukmaşıp kalgan balalar tösen çıgarıp, daimi tartkalaşıp yäşäüdä idelär. Soñgı vakıtlarda imgä kergännär tösle bulsalar da, aralarına komgan vakıygası kilep törtelä dä, üpkäläşüdän isänläşmäs hälgä citä idelär. Bu «komgan vakıygası» digännän, Kıyametdin agay bädräfkä gomergä komgan totıp yörde, enese Sägıydulla anıñ bu ğadätennän kölä tordı. Mıskıllaularga da barıp citkäli, agam mulla bulır dip äytkännäre dä işetelgäli ide. İnde soñgı aylarda Sägıydulla abzıynıñ üzeneñ dä komgan tota başlavın kürgän tuganı:

— Mine uzıp bäleş töbe kimerergäme isäbeñ?— dip mıskıllap niçämä tapkır añardan kölde.

Bu hakta Sägıydulla abzıynıñ isennän çıkkan, «komgan vakıygası» onıtılırga ölgergän, kan kardäş abıysınıñ berär süz äytäçäge bötenläy iskärelmi kalıngan ikän şul. Häm menä ul niçek sukalap alıp kitte:

— Kalada, minem işetep belgänemçä, Çäkän Salihnıñ ulı mädräsä gıylemle ikän. Garäpne dä belä, mäqame dä kürkäm dip işettem. Mondıy mäsälä kilep çıkkaç... Ällä soñ, ällä? — dide ul, aş östälen sargan irlärgä turı karap.

— Närsä ällä?— dide Yugarı oçnıkı Hafiz, Kıyametdinneñ nilär hakında äytkänen bik yahşı añlap alıp.— Şunı çakırırga, mulla itärgäme? Bulmıy inde, cämäğat, yäş malaylarga kulımnı tottırasım yuk. Ülem bar, citem bar! Nogman kartnı da üzem yuıştım.

Hafiznıñ, ni kire keşe bulsa da, mäyet yuuçılıkka däğvası elektän bilgele ide. Ämma anıñ bu eşen äüväle avıl kartları yaratmadılar. «Kızlar, hatınnar karmalap yörep gomere ütte, kulı şakşı!»— didelär. İrlärneñ dä küñelendä añarga karata çirkanu barlıkka kilgän, şiklänüläre yöräklärenä ütärgä ölgergän ide. Barı tik ul hakta dönya cıyıp kıçkırıp äytüçelär genä bulmadı. İldä bäla belän kitüçelär dä yuk tügel, iserege, başkası bar. Andıylarnı yuganda şul Hafizdan da kulayı tabılmas dip torgan idelär.

Kıyametdin kinät telen kıstı. Añladı bulırga kiräk: cämäğatçelekkä karşı baru anıñ öçen hup ğamäl tügel ikän şul, aşnıñ küplege arkasında zihenenä zıyanı tigän, ni äytkänen, kiräkmäs cirdän ürtäp alırga mataşuın üze dä sizmi kalgan.

Tıgızlanıp kalgan havanı yort eçeneñ börkülänüenä nisbät itep, Sägıydulla abzıy uram yak täräzälären açtırtmakçı ide dä, kapka töplätep uzıp barışlıy yat kolaklar süz işetmägäye dip, berazga soñarırga, tirlägän bit-yözne aldındagı ak sölgegä sörtep, şulay gına sulış alıştıru belän kanäğatlänergä itte. Anıñ hälenä kerep, şunda uk karendäşe-kardäşe arasında därt belän äytelgän:

— Mullabız bar, älhämdülillah!— digän söyläşülär bulıp aldı. Monıñ inde raslanıp kuyıluı da yahşı bulası ide.

— Cämäğat,— dide Sägıydulla abzıy,— çäy kerä başladı bugay anda. Äydägez, sönnätçä ber urtak teläkkä kilik. Sezneñ üteneç häm dälilläregez miña şuşı olı, cavaplı eşne cilkämä alırga mäcbür itä. Sezneñ öçen genä, sezneñ öçen!— dide. Kemneñ närsälär äytergä mömkinlegen dä sukır isäpkä alırga ölgerde. Karşılar bula almayaçak ide. Kuştanlıkka däğvaçı äle dä bayagı Yugarı oçnıkı Hafiz ölgerlek kürsätte:

— Min kul kuyam! Mäçetebez dä tözelep betär. Üz häzrätebez bar! Borıngı äüliyälär avılınıñ kayçan mullasız torganı bar?— dide.— Yägez ber doga, cämäğat, Sägıydullanı mulla itep kütärü şäräfenä!

Korän ayätlärenä kuşıp ukılgan doganı Sägıydulla abzıynıñ üzenä başkarırga nasıyp ide. Elekke kommunistik cıyılışlardagıça şaulaşıp kullar çabargamı-yukmı ikänlegen uylap aptırauçı agaylar ul bäladän ciñel kotıldılar, yaña kilep citkän kaynar çäygä kereştelär. İrennär peşte, çäkçäklär, bavırsaklar bernikadär kimede. Östäp çäy yañartırga teläüçe kunaklar tabılmadı. Tagın da amin tottılar. Aş inde tämam ide.

Bu mäclestä söyläşengän süzlär ikençe könne avıl eçendä faş buldı. Nuriyä äbineñ, bu häbärne işetkäç, küñelenä şatlık tuldı. Sägıydulla anıñ küz aldında üskän ide. Änise Fährenisa belän dustanä mönäsäbättä yäşädelär. Olı canlı, dindar hatın ide ul. Ämma anıñ ire Gıymatdin «kızıl papkalı» kommunist bulıp, partiyä süzenä küñeleneñ ihlasın birgän keşe ide. Fährenisanıñ isä gomere añardan tämam kotı oçuda ütte. Hätta iren sagınıp kötep algan könnärendä dä:

— Kayttı, İblis!— dip, haman da anı şuşı isem belän atap yörtte. Hatının, balaların açlıkta tilmertüçe şuşı adäme aña barı tik dönyalıkta gına teräk, Ahirät köne sagışları öçen yaraklı bulmadı.

Fährenisanı Gıymatdin aldan beleşep, dinsez yöri, komsomolka dip algan ide yugıysä. Ämma Böyek Vatan sugışı başlanıp kitep, halıkka bäla töşü belän bergä iman kaytıp ölgerde, dini hislär il eçendä berdäm yañarıp kittelär. Ä Fährenisanıñ iren, Gıymatdinnı, soldatka almadılar, balaları da sugışka barırlık yäştä tügel ide äle. Adämendä vatanpärvärlek hise bu yıllarnı niçek kotırınıp üste, partiyä häm hökümät eşendä dä şulkadär ük alıştırgısız bula bardı ul. Anıñ kızıl papkası bervakıtta da kultıgınnan töşmäde. Halık moñarga tämam künegep ölgergän ide, ägär dä Gıymatdinnıñ kulında şul mökatdäs nämärsäse bulmasa, bötenläy keçeräyep, yukka çıgıp kalır sıman ide. Kaydan gına kilgäne kürensä dä, äüväle şul kızıl papkası şäylänä başlap, kemlege añlaşılır ide. Gıymatdin isä märtäbäseneñ närsägä bäyle ikänlegen üze dä añlıy ide bulsa kiräk. Ul hätta täcribä öçen genä dä uramnan kızıl papkasız ütärgä, idarä yortına buş kul belän barıp kerergä kurka başladı. Ämma monı hatınına da sizdermi. Anıñ bu papkası yahşı kızıl künnän tekterelgän, oçraklı räveştä genä kulına kilep kergän, şunıñ belän küzgä kürenerlek adäm yasagan yugıysä. Monıñ kıyssasın ul üze genä belä... Tämam kırşılıp betkändä dä tösen yugaltmagan şuşı kızıl papka, ägär yalgışlık arkasında sulı çiläkkä töşep bozılmasa häm taralıp kitmäsä, Gıymatdin abzıy haman da yäşäyaçäk, şul bähete belän uzıp-sütep yöriyäçäk, Yeltsin zamanın ilgä kitertmäyäçäk, kolhozlarga da betärgä irek birmäyäçäk ide mögayın. Ämma ul da täqdirennän uza almadı.

Ä Fährenisası ul adämeneñ kapma-karşısı buldı. Komsomoldan yäşe çıguga, dine-İslamga äylänep kayttı, aktivistka buluların yäşlek yülärlegenä, Şaytan sataştıruına sanap, şul çorlarına bäddoga ukıp täübä itte. Bu vakıtta inde Gıymatdinda kiyäüdä ide ul. Könnäreneñ berendä irenä, üteneç belän gozerlänep:

— Ällä sin dä asılga kaytasıñmı?— dip äytep karagan ide, kuptı tavış, çıktı gauga, güyäki cennär, oyalarınnan kubarılıp, davıl çıgardılar. Fährenisa şul kiçne üzen kara munçaga söyräp çıgarılıp biklängän hälendä taptı. Adäme anı izep, kıynap taşlagan ide.

Fährenisa tönen karañgı, korımlı munçada uzdırdı. Aña barı tik iman nurı gına tınıçlık häm kuät birde. İrtän, ire kerep, kiçä närsälär äytkän ideñ äle digän räveştäräk soraştıra başlagaç, hatını berni dä häterlämägänlegen belderde. Şunnan soñ gına Gıymatdin anı üzendä yäşätep kaldırdı, yugıysä kuıp çıgaruı belän il hurlıgına kaldırası ide.

Anıñ boların uk Sägıydulla belmi, häyer, änkäseneñ itägendä üskän abıysı Kıyametdin dä belmi, başkası da. Vakıyga tarih pärdäse artına yäşerep kaldırıldı. Ätise sızgan yuldan gomere buyı barıp, soñgı yıllarda gına äniseneñ yäşerep namaz ukuların, sizdermi genä uraza totuların häterendä yañartıp, gaziz änkäseneñ vasıyatenä, ahırıl-ämer, anıñ da küñele yata başladı. Suldan uñga taba ul tiz avıştı häm cähät häräkätlände. Ğamäldä-yolada şäriğatne kuymıy yäşäüçelärne uzıp kitep, alarga baş bulırlık hälgä citeşte. Bu anıñ tiz ölgerüçän kıtay alması kebek ber tösle uñışlı kamırdan yasaluına dälil ide. Ul inde ällä kayçan mulla bulaçagın uylap kuygan, bu märtäbägä barı tik üzeneñ genä layıklı ikänlegen isäptä totkan, häylädän arı başka törle gıylemnäre «taşka ülçim» qadärle genä ikänlegen uyına da kertä almagan, astırtın häm mıştım gaugaçı keşelärdän ikänlegen onıtkan. Anıñ yomşak söyläşep, köndäşlären katıga utırtuda akılı kuätle ikänlegen belüçelär «may kabu» cayında torsalar, ahmaklar sizenmi, başlılar bälasennän başayak saklana idelär.

Nuriyä äbi soñgıları hisabınnan buldı. Ämma Fährenisa karçıknıñ yaktı istälege bärabärenä şuşı Sägıydullanı, anasınıñ söyekle paräse ikänlegen açık belep, gomere buyı hörmät itte. Mulla bulıp kuyıluın işetkäç tä, berençelärdän bulıp sadakasın aña ul iltte. Üze härdaim rähmätle bändälärdän ikän, başkalarnı da keşe şundıydır dip isäpläüçän bit inde. Nuriyä äbi dä näq şuşındıylarnıñ, tabigıy akıl belän yäşägän bändälärneñ berse sıyfatında gomer sörde.

Avılda mäçet saldıru hakında süz çıkkaç, kullarına däftär totıp, halıktan akça cıyu eşe başlanıp kitte. «Birüçelär az!»— digän avır häbär dä taralıp ölgerde. Akça cıyuda yäş hatınnar mahirlık kürsätügä alındılar. Nuriyä äbi alarga, könenä ike-öç kersälär dä, haman da külämle sadakalar birep çıgardı. Anısı kiräk, monısın almıy bulmıy dip azmı cıyganı, ere sanda taralmıy saklansın äle digän «illelek» tä «yözlek»läre bar ide. Alları berençelärdän bulıp izge niyät yulına kitte. Hätta çäylek-şikärlekkä atalgannarı da tiz bette. Moñarçı pensiyä akçasınnan ber öleşen saklık kassasında ülem-citemenä cıydırıp bara ide, anısın da kerep aldı.

«Alıp satarlar» olı yök belän ber-ber «KamAZ» maşinası kirpeçne kıymmät itep satıp yöri başlagan çaklar ide bu. İke maşina kirpeçlek bulır dip, anı mäçet tözeleşenä iltermen diyäräk, biş meñne Nuriyä äbi yäşeren, kuzgalmas cirgä kuydı. Halıkta haman da:

— Mäçet tözeleşenä akça birüçelär az!— dip söyli-söylänä tordılar.

Bu süzlärne işetkän sayın Nuriyä äbi bik tä borçıla ide. Avıru ulınnan, kön dä eşkä yörgän kızınnan «yaşerep» saklavına karamastan, haman da şul mäçet tözeleşenä akça cıyabız dip däftär kütärep yörgän yäş hatınnarga küñelen bagışlap, alarga soñgı biş meñen dä birep çıgardı. Dönyası nurlanıp kaldı. Hay bähetle dä ide Nuriyä äbi!

Alar, ul mäçet tözetüçe hatınnar, şunnan soñ ber-ike köngä kürenmi-kilmi tordılar.

Avıru disälär dä, kışlau ügez qadär irlär öylärendä yatkanda, Nuriyä äbineñ ulı köne-töne avır eşlärdä gazaplana ide. Taralıp betä yazgan ilneñ ayakka basa almagan yaña tör kümäk hucalıgı aña hezmät hakın da tüli belmäde. İnde dä birmi kaldıru oyat bulganga gına öläşengän ille täñkälekne dä Nuriyä äbineñ ulı kassadan barıp ala belmäde. Dönyalıkta eşe yuk keşe sıman onıtılıp, äle terleklär karauda, äle aşlama taşuda yöri birde, tañ belän kitte, tön belän kayttı.

Rähmät yaugırı, berkönne ulı, töşkelekkä kötelmägän cirdän aşarga dip kaytıp, korı çäy belän genä tamak yalgap utıra ide, mäçet tözeleşenä akça cıyuçı ike hatın, üzara beleştermi, ber-ber artlı kilep kerdelär. Bu yulı Nuriyä äbineñ kulyaulıkka törep kuyılgan tiyennäre genä bar ide. Hämmäsen bergä sanap birde. Cämgısı öç täñkägä cıyıldı. Ä tegelär, Hoday barlıgın onıtıp, bik tä azsındılar, tagın da «davaylap»:

— Sezdä dä akça bulmaska inde! Balalarıgız kalada hezmät aldıngıları. Akça körilär!— dip şapırınu belän äytep, Nuriyä äbineñ küñelen avırladılar. Ulı da bu äkämät hälgä aptırap, kayçannan saklap yörtkänder, kesäsennän çüpräkkä äylänä bargan yöz häm ille sumlıklarnı çıgarıp birde. Kulında älegä başkası yuk ikänlegen äytte. Hatınnar moña da kanäğat itmiçä, açu belän irennären tursaytıp çıgıp kittelär.

Avılda haman da süz yörde:

— Halık saran, mäçet tözergä dä akça birmilär! Däftärdäge isemlekneñ ber bite dä tulmagan!

Nuriyä äbi, bolarnı kat-kat işetkäç, bu räveşle uyına berketep kuydı: «Üzennän häm ulınnan gayre yumart bändälär avılda bik alay küp tügellär ikän». Birgän akçasın da isäpkä saldı, alar bähasenä genä dä mäçetneñ tözeleşe manaraga menep citkänder dip ömetlände. Sarıklarınıñ kötüdän kaytuın karşılaunı säbäp itep yugarı oçka taba kitte. Mäçet elekke urınına salınası ide. Şunda barıp, yazulı taktanı ukıdı. Härefläre kıldıy-bıldıy ide: «Bu urında mäçet tözeläçäk».

Urman bulıp üsep utırgan kıçıtkannar arasında nigez korırga kaytartılgan ere taşlardan gayre hiçni tabılmadı. Küñelenä gauga töşte. Tämam şikkä birelep, tugan tiyeşle señlesenä kerep, ike avız süz belän genä söyläp çıktı. Äytkäne tiz yögerep, tege akça cıyuçı, tözeleşkä «därt birep yörüçe» hatınnarga da işetelde. Alar:

— Anıñ öç täñkäsenä kıçıtkan da urdırıp bulmıy, ni söyli ul?— didelär.

Moñardan soñ Nuriyä äbi atna buyına avırdı. Küzlärendäge yäş börtekläre bägırenä tama-tama, canın tämam cärähätlädelär. Gomere buyına meñnärçä tapkır gına da bulmas, nahak avır süzlärne küp tapkırlar işetergä turı kilgänder, kütärgän. Monısına da köçe citte. «İ Hodayım Allahı täğalä, hämmäne üzeñ belep, kürep toruçısıñ! Ğayeple itkän süzlärne işettem. Yalgış añlaganmındır! Andıy izge yulda üz teläkläre belän yörüçelär Üzeñneñ izge bändäläreñ bulırlar. Hata işetkänmender, gafu it!»— dip, istiğfar-gafu ütenep doga kıldı.

Faydası tide. İkençe könne ul üzendä savıgu ğalämätlären taptı, kiçkä taba ayagına bastı. Moña akılına kayta bargan ulı da, häsrätkä töşkän kızı da çiksez söyendelär. Sadaka dip cıyıp, mäçet saldırtu eşe belän yörüçe hatınnarnıñ berse kiçäle-bügenle kibet açkan, ikençese yaña yort saldıru käsebenä kereşkän idelär. Boların Nuriyä äbi tagın da ber aydan soñ gına işette.

Kızı apa-abıylarına häbär salgan bulgan. Yal könenä atap alar kaytkan idelär, tege sadakaçı yäş hatınnar kerep, rayon gazetasındagı üzläre hakındagı mäqaläne alarga suzdılar. Kıçkırıp ukırga kuştılar.

«Avıllarda imanlı, izge hatınnar, abzıylar borıngı yolalarnı torgızu, din belän halıknı tärbiyä itü eşendä döres yulda yörilär»,— dip başlap yazılıp kitelgän, bu ikeneñ häm tagın avıldan cideläp keşeneñ isemnäre atalgan ide. Nuriyä äbineñ balaları şunda süzneñ töben añlap aldılar, kesälärennän ikeşär, öçär meñ sumlık akçalar çıgarıp, bolarnıñ kullarına tottırdılar. Süzläre ber buldı:

— Hoday kabul itsen!

Ä mäçet ul yılnı da tözelmäde. Kinät akçalar da «egıla» başlap, Nuriyä äbi ulınıñ da kassadan alalmıy yatkırgan «baylıkları» tämam yukka çıktılar. Häyer, bu bäla ildäge hämmä keşegä dä kilde. Tik kibetlär genä kotırınıp üsep-işäyep kittelär.

Şulay da neftçelär oyışması yärdäme belän avılda mäçetne tözedelär, açtılar. Sägıydulla mulla ul könne zur tabınnarnıñ türendä yörde, berençe tapkır hatının da üz yanına utırttı. Mäçet açkanda zur gına notık totıp, tözeleşkä yärdäm itüçe himayaçelärneñ isemnären tantanalı töstä atap çıktı. Nuriyä äbi bolarnı zur söyeneç belän tıñlap tordı. Menä häzer anıñ iseme, küpme birgänlege, balalarınıkı hämmä halıknı häyran ittererlek däräcädä äytelergä tiyeş ide. Ämma isemlek betep, anda sanalgannarga atap zur rähmät belän doga ukıdılar. Nuriyä äbi isä häyran hälendä, küzläre tämam yäşle kileş kaldı. Ni anı, ni balaların mulla abzıynıñ telgä almavı gacäp ide. Ul, üzen beleştermi, häzrätneñ karşısına kilä bardı. Sägıydulla, zäñgär tışlı däftär kütärep, halıkka:

— Bez hämmä keşeneñ küpme birgänen yazıp bardık, kilep karıy alasız!— dip, tagın da süzlären borıp alıp añlata ide. Nuriyä äbineñ suzılgan kulın kürep, däftärne aña birde:— Menä, äbi, karagız!

Nuriyä äbineñ yäşle küzläre här yazılgan yulda barı tik üzeneñ häm balalarınıñ gına isemnären ukıdı. Moña söyenep:

— Monda beznekelär dä yazılgannar ikän!— dide.— Sägıydulla ulım, nigä ukımadıñ?

Mulla aña häyran aptıraşta karadı. Annarı kabat däftärne açtı, ukıdı. Kölä başladı häm äytep kuydı:

— Sez, Nuriyä äbi, sataşa başlagansız bugay! Yazılmagan bit! Gönah süz söylisez!

Bolar olı mıskıllauga bärabär idelär. Nuriyä äbi hälsezlänep öyenä kayttı. Tagın avırdı. İnde ber ay yatam bugay digänendä genä tänenä häle kayttı. Sägıydulla mullanıñ süzläre mıskıllau bulmagandır, ul döresen genä äytkänder, hata barı tik akça cıyuçılardan gına kitkänder dip uylap, küñelenä şul fikeren berketep kuygan ide. Barıp sorargamı itte?

Ämma ul könne kızı ber yeget belän kaytıp kerde. Bu hälne kürgäç, hämmä häsrätläre onıtıldı. Sörmäyäseneñ yözendäge yılmayuı güyäki başı oçına salavat küpere bulıp çıkkan da böten dönyaga izgelege hakında häbär birä, imeş. Ananıñ bu häldän huşı kitä yazdı. Tını kısılganday toyıldı. Söyenäse urınga ul yılap cibärde.

Eget kara çäçle, urtaçadan kalkulırak buylı, uylı da, moñlı da toyıldı. Küzläre dä kara, ä yöze yaktı ide. Nuriyä äbineñ yılaganın ul şunda uk üzençä añlap aldı häm:

— Borçılmagız, äni, min yauçılar kitertermen. Hämmäse dä, ni äytsägez, şulay bulır! Tormış itü avırlıgın beläm. Yärdämemnän taşlamam!— dide.

Anıñ bu süzläre anaga yuatu bularak işetelergä tiyeş idelär. Yegetneñ äle kiyäü bulmagan kileş «äni» dip endäşüen dä yaratmadı. Ämma ni äyteren kötkännären añlamaganga sabışu da döres ğamäl tügel ide.

— Hoday ni kuşsa, şul bulır! Kızım ul — soltannarga tiñ balam ul minem!— digänendä, süzneñ hikmäte ideme, kinät hätere dä açılıp kitte, küzennän yäş yugaldı, küñelendäge borçulı uyları yuıldı.

Eget ozakka kalmadı. Kitep bardı. Sörmäyä anı kapka töbenäçä genä ozata çıktı da tiz äylänep kerde. Annarı:

— Sin, änkäy, karşı kilmässeñ inde, yäme?— dip ütende.

— Apalarıñ-abıylarıñça bulmadıñ, miña da, yortka da küp hezmätlär kuydıñ. Nasıybıñ kilgängä huş, minnän häyer-fatiha!— dide Nuriyä äbi, kızınıñ sazagan buluın ni öçender isennän çıgarıp, anı unsigez yäşlek sıyfatında küzallap ölgerep häm, iske avızdan yaña süz: — İrtäräk tügelme ikän?— dip soradı.

Sörmäyä şunda änkäsenä karap aldı. Anıñ bolay säyersenüen Nuriyä äbi dä toydı. Kabat üz cayına kayttı.

— Yauçılar cibärermen dideme?

Mondıy yolanı halıkta küptän onıtıp beterä yazgan idelär. Nuriyä äbi üze dä, zamanada ğadät itelgänçä, bulaçak irenä iyärep kenä kayttı. İrtänge yakta, citäkläşep barıp, avıl sovetında yazılıştılar. Sugış artı yılları ide. Ul çakta şulay da yaradı, halık telennän gaybäte işetelmäde. Häyer, häzer dä ällä närsälär kılandırıp tormıylar. Zur tuylar ütkärü zamanı iskedä kaldı, «Torgınlık dävere» dip atalgan vakıtlarda. Äy halık cäyelep tä kuya ide inde. Kızların da Nuriyä äbilär şulay itep birmädelärme? Kaladagı ulın da tuylar yasap öyländermädelärme? Häzerge çorda da härkemdä maşina yugıysä. Ete dä, bete dä, avıldan yäki yakın-tirädän hatın bulırdaynı taba almasalar, totalar da olı yulga çıgıp kitälär, şähärlärne äylänep yörep, digändäy, berär çibärkäyne utırtalar da kaytalar. Balaları tua başlagaç kına, islärenä töşep, yazılışu, tuy itkändäy kunak cıyu häsrätenä kereşälär. Sörmäyägä dä şulay gına yaramagan ideme?

Nuriyä äbineñ bolay butalçık ta, kirele-sarılı da fikerläve kartlık ğalämätennän kilde. Anıñ olı sıylar yasap, öställär yabıp mataşası kilmäde. Şuşı mäçet tözeleşe häm tantanaları anıñ baylıgın da, keşelärgä karata hörmäten dä, söyäklärennän hezmät därte cilegen dä suırgan idelär. Kızına karap, akçabız da yuk ide bit, bigräklär fäqıyr çagıbızga turı kilde äle bu tuy mäşäqatläre diyärgä teläde, ämma äytmäde. Anıñ bu süzläre Sörmäyäne yılatası idelär. Häm şunda abzar-kurası tulı terlek-tuarın, tavıgın-kazın isenä töşerde Nuriyä äbi. Soñgı ike yılda ulı kabat ternäklänä barıp, mal asramaga hirıslık itä başladı. Tik ni säbäpleder eşneñ tärtiben belmi başkara. Aşata da aşata. Utlıklarına öygän rizıkların Nuriyä äbigä kabat alıp yörergä turı kilä. Äytsäñ, ulı tıñlamıy. Monıñ akıl zägıyflegennänme, ällä küñel sataşuınnanmı buluın hiç kenä dä belän almıy aptırıy.

— Sarıklar da suydırırbız, bäleşlär dä peşererbez!

Änkäseneñ ni hakında äytkänlegen kızı işetsä dä, küñelendäge hislären beldermäde, kiñäş tä itmäde. Ul üz uyında ide.

— Tormışıbıznıñ bik citü, mul çagı! Tuy itmiçä monda!

Nuriyä äbi şulay cömlä-cömlä äytep fikerli birde. Ul şaktıy ozak şuşı räveşle söylänep mataştı, güyäki üzen tuy mäşäqatlärenä kereşergä ügetli sıman ide. Kızına çäy kuyıp eçertü hakında isenä töşkäç, östäl yanında buşka söylänep bıtırdap utıruın abaylap, sikerep diyärlek tordı. Avıruları onıtıldı. Abauladı. Borçıldı. Äle gaz plitäsendä ut yalkını kabınıp kitä almıyça aptırattı, äle çäynekkä salıp mataşkanda suı tügelde, kulınnan çümeçe töşep kitte. Tänendäge bu hälsezlek aña bik säyer sıman toyıldı. Adäm balasınıñ señer köçen başında kaynagan uyları ala anısı. Nuriyä äbi bu hakta belä ide. Şunlıktan küñelenä dikqat birergä, anı utırtırga tırıştı.

Avgust ayında kiç aşıgıp iñüçän bula. Ulı eşennän kaytıp, atın tugarıp yöri ikän. Nindi tavış, kem bar dip çıksa, ul:

— Bolınnan ügezne dä alıp kaytmagansız!— dip tuzdırıp-tuzınıp aldı.

Nuriyä äbi:

— Ay Hodayım, ay Hodayım!— digän borçılu süzlären kaldırıp, bura qadärle kışlaunı alıp kaytırga yögerde.

Ul, tıñlausız nämärsä, anı söyräp-söyräp tä kitkäli torgan ide, bügen bötenläy dä açulı bulıp çıktı, bavın tartıp, Nuriyä äbineñ kulbaşın suırıp çıgara yazdı. Küzennän utlar kürende. Tuy aldınnan gına kulnı avırttıru ber dä faydaga häm kuanıçka tügel ide. Gomere buyı ser birmiçä, kiselgänne dä üze bäyläp, özelgänne dä üze yalgap öyrängän Nuriyä äbi bu yulı da ser biräse itmäde. Ügez kaytarılıp yabılgaç, kulbaşınıñ sızlavına zar itep:

— Yañgır yavarmı, essegä kitärme!— dip äytep aldı.

İşek allarında, yort-cirdä elektr utı elengän ide. Sıyır mögräp kuydı. Anıñ kötüdän kaytkanınnan birle savılmıyça toruı şulay uk ber ğadätsezlek ikänlegenä borçılıp, Nuriyä äbi savım çilägen şıltıratıp urınınnan kuzgattı. Sıyırı, ul tavışnı işetep, sabırsızlanıp, ämma bu yulı rizalık avazı belän ön tarttı.

— Häzer kiläm, häzer!

Nuriyä äbi mal-tuar belän söyläşergä yarata ide. Kulbaşı avırtuı canın tınıçsızladı. Nuriyä äbi sıyırın sauganda bik zur avırlık toyıp, eşen rätle başkara almıyça ozak gazaplandı. Şuşı uñ kulı anı saruına töşep borçıy ide. İmçäkne döres totmıyça, sıyırın da cäzalavın añladı. Ul mähluk tüzmäde, açu belän mögräp, olı gäüdäse belän Nuriyä äbine abzar divarına kiterep kıstı. Çilägen ıçkındırırga telämiçä, yuka gäüdäle karçık keşe tınsız kaldı, etenep, tıpırçınıp ölgerde. Ämma sıyırı aña sulış alırga gına irek birde dä kabat elekkedä avırttırıbrak kiterep kıstı. Nuriyä äbine kabırgaları güyäki şartlap sındılar. Mähluk, ni eşlägänen añlapmı, kire çigende, çitkä kitte. Ülemem şuşı ikän dip Nuriyä äbi abzar poçmagına señep töşte. Yärdämgä keşe çakırırlık köçe dä, tavışı da yuk ide. Balaları anı yugaltıp, ezläp abzarga kerergä, savıla torgan sıyırnı örketüdän şiklänepme, ällä onıtılıpmı — uylap ta birmädelär.

Häle kitep küpme utırgandır, kulın-biten sırlı yabışkak tele belän sıyırı yalagannan ul huşına kilde. Aynırga ölgerep, üzeneñ biçara hälennän oyaldı. Çıgıp kitmäkçe ide dä, savıp beter inde digändäy sıyırı yomşak tavış belän bu yulı cılı ön tarttı.

— Tügänäy, tügänäy!— dip, anı kabat utlık cayına bastırıp, Nuriyä äbi eşen dävam itterde. Uñ kulında beraz kan oyıganlıknı his itte. Ämma imçäklärne tarta-tarta, söyäkläre tämam yazılıp, tänenä üz köçe kire kayttı. Nuriyä äbineñ küñele söyende: kulbaşınıñ avırtuı betkän, sıyır, anı kısıp, söyäklären kabat urınnarına utırtkan bulıp çıktı. «Alay da bula ikän bu dönyada!»— diyep, Tügänäyen sıypap, sötle çilägen kütärgän hälendä abzardan çıgıp, öygä alıp kerde. Ulı inde çäy eçä ide.

Änkäse, kabalanıp:

— Häzer yaña saugan sötne sözep biräm!— dip, eşlären dävam itterde.

Tür yaktan kızı Sörmäyä dä çıktı. Alar şuşı tınıç öydä sak häm sau holık belän moña qadär küp oçrakta, ulınıñ sataşıp yäşägän altı-cide yılın isäpkä almaganda, şuşı räveştä matur yäşädelär. İnde menä bu bähetläreneñ ber poçmagı kabat kiteläçäk, Sörmäyä kiyäügä kitäçäk ide.

* * *

Tuy bik matur häm şäp ütte. İkençe yılnı näq menä çäçäkle may ayına alar bäbi alıp kayttılar. Sörmäyäneñ izgelegenä kürä balası da kurçak kebek ide. Sabırlıgı, tınıçlıgı zihen yagınnan da kamil bulaçagı hakında söyläde. Nuriyä äbineñ niçä onıgı üste, alarnı cäygelekkä kaladan kaytaralar da tärbiyägä dip kaldıra idelär, ämma berse dä aña şuşı qadär qaderle bulmadılar. Çäçe, kaşları tumıştan çem kara ikänen istä totıp, bäbigä Lälä iseme birdelär.

Kiyäü balakaynıñ toruı-yaşäve Nuriyä äbilärdän unbiş çakrım yıraklıktagı olı avılda ide. Alar yanınnan, uramnarına kermiçä genä, yırak disäñ, ber çakrım çaması da tügelder, basu-kırlarına kagılıp diyärlek olı yul uza. Nuriyä äbi inde kön aralaş diyärlek şul balalarına barıp-kaytıp yöri. Säbäbe dä bar, kızı tugannan soñ Sörmäyäse avırayıp kaldı. Moña iñ kaygırgan keşe kiyäü bulsa, küz yäşen tügüçe Nuriyä äbi üze ide. Ämma hiçkemgä sizderäse, kızına töşkän zähmättän zarlanası kilmäde. Sörmäyä könnän-köngä sula barıp, kayber vakıtlarda ayaksız da kalgalap, urın östenä yıgıla torgan ide. Anıñ karavı Lälä ärsezlek kürsätte, inde, kükräk sötenä tuymıyça kalsa, kıçkırıp yılarga künekte, sıyır söten dä, alma sıgıntıların da avızına yakın da kitermäs buldı. Balanıñ şuşındıy üzsüzlelek itüe Nuriyä äbigä canın aşaganıday toyıldı. Ber yaktan kızı gaziz ide. İkençe yaktan, niçek kenä dimäsennär, «Kızım balası — yöräk paräse, ulım balası — agaç anası», «Közge katık, altın kaşık — kızım belän kiyäügä, yazgı katık, yarık kaşık — kilenem belän ulıma» kagıydäläre buyınça, Lälä aña qaderle ide. Sörmäyäneñ avıruı köçäygändä bu hisläre tagın da üsä idelär. Unbiş çakrım yulnı cäyäüläp tä, maşina tuktatıp utırıp ta Nuriyä äbi ike könneñ berendä uza, sumkasında şeşä belän söt, tamak açkanda cebetep bulsa da avızda ävälärlek ikmäk katısı, peçänkä häm prännek yörtä başladı. Ämma anıñ utırıp aşaganı bula ideme-yukmı, aların uk häterendä totarga kiräk tapmadı.

Balanıñ qadere kuşlana bardı, häsräte barı tik ananıñ uylarında yuk-bar toygılar cıyılu belän genä bäyle ide. Küp vakıtta yortı da, ulı da, terlek-tuarı da Nuriyä äbigä ähämiyätsez sıman ide. Dogaları Allahı täğalädän kızına häm Lälägä, kiyävenä sabırlık, saulık-sälamätlek, ozın gomerlär teläü belän ozatıla barıp, könenä yözär tapkırlardan da kim kabatlanmadılar.

Sörmäyäneñ, bügen-irtägä tereläse urınına, avıruı köçäyä genä bardı. Rayon bolnitsasında eşläüçe vraçlarnıñ mäğnälese az ide, ällä Hoday kuşkannı uzıp bulmıymı — yasalgan operatsiyäläreneñ ikese dä uñışsız bulıp çıktılar. Öçençesenä batırçılık itü mömkin tügel ide. Tämam ayaktan kalgan Sörmäyäne ire kütärep alıp kayttı. Hatını söyäkkä kalıp yabıkkan, ämma yöze-bite haman da yaña kurçak kebek matur hälendä kalgan. Anı kızganudan ire kaçıp-kaçıp yılıy, häsräten kaya kuyarga belmi başlaganın Sörmäyä sizenergä mäcbür ide. Mondıy vakıtta meskennär arakı eçügä kereşälär, ä ire bu yaktan bireşmäde, eçemlekne isnäp tä karamadı. Üzen eşkä birde. Anıñ tırış hezmäte hämmä tirä-yakka belenep ölgerde. Kaygını eşkä çumıp ta yuıp buladır sıman ide. İl eçendä soklanuçısı da, könçese, üçlese dä bar. Bigräk tä Nuriyä äbi yaman tellärdän kurka, şul säbäple dä kızı yanına kön dä diyärlek bara. Läläne tärbiyä itü öçen dä can ata tordı. Ämma üz yortın da barıber taşlıy almadı, ulına ışanıçı bötenläy diyärlek yuk ide. Şulay niçä yıllar buyına yaz dimäde, kış dimäde, közge pıçraklarda da yul yarıp kızına yögerde. Lälä balalar bakçasına yörde, anıñ mäktäp yäşenä dä citep kilgänenä äbise çiksez kuandı. Alardagı ata-analar çakırılıp uzdırıla torgan bäyrämnärneñ hämmäsenä dä Nuriyä äbi üze yörde. Anıñ bu ihlaslıkların tärbiyäçe hatınnar yaratıp beteräme ikän dip uylamadı. Keşelärneñ ber-bersen añlavına ul ışana ide.

Ä berkönne balalar bakçasınıñ işek töbendä ük:

— Tege äbi tagın kilep citkän, tuydırdı inde!— dip äytülären işette, kinät yöräge özelgändäy buldı. Bu kimsenüe aña atna buyı tüşäktä avırıp yatu öçen citä kaldı. Kaytışlıy yulda küpme yıladı, annarı kar buranına kükräklären kuyıp, gorur atlap bardı, yänäse ul hiçber avırlıklarga da bireşmäyäçäk äle! Ämma bireşte. Mıskıllanu anıñ köçen aldı.

Ä ayakka basuına — kızı yanına yögerde. Terlek-tuarga ulınıñ salkınlıgı anı borçımıy ide. Kümäk hucalık malların karap ta tuyıp betäder, añlaşıla!

Könnär yazga avışıp, Nuriyä äbineñ dä küñele üz hälenä kayttı. Läläneñ balalar bakçasındagı bäyrämnärenä ul inde yörergä telämi başladı, şulay da sabıy küñele kuş bulsın öçen barmıyça da kala almıy ide. İnde häzer algı rätkä kerep utırmıy, poçmakka señärgä tırışa, küzgä-telgä çalınmaska itä. Yarıy äle Lälä közgä mäktäpkä kitte. Ukıtuçılar tärbiyäleräk bulalar. Alar bakça hatınnarı kebek söyläşmäslär!

Lälä mäktäptä iñ zihenle häm ölger ukuçı ide. Ul köz matur kilde. İkençe yartısında gına yañgırga kitte. Härber bäyrämgä irtänge yaktan uk, mäktäp açılgançı da kilep citä torgan Nuriyä äbi Dürtençe Oktyabrgä bagışlan tantanaga soñga kaldı. Anda Lälä ukıgan sıynıf kontsert biräse, kız cırlarga, şiğır söylärgä häm biyergä tiyeş ide. Nuriyä äbi bu hakta aldan belep, barmıy kalmam dip söyenep tordı. Läläne urın östendä yatkan änise bäyrämgä böten ihlasın birep äzerläde.

Nuriyä äbigä, ayaklar yöri başlauga, ğadättägeçä yulga çıguı bu könne fayda birmäde. İşep yaugan yañgır, maşinalarnıñ cepşegän tavık hälendäge yalgız keşene utırtmauları anı soñga kaldırttı. Citmäsä, avıl başlarına barıp citkäç, Nuriyä äbi aşıgıp, turıdan, basu buylap kına töşäm dip, tubıktan sazga barıp kerde. Kälüşe suırıldı. Anı köçkä lämnän tartıp çıgardı. Avırlık häm meñ gazap belän genä avılga ireşep, avıl uramındagı salkın kolonka suında ayakların yuıp, kıyafäten iskärmiçä, mäktäpkä betengän surättä barıp kerde. Anıñ östennän şabır-şabır su aga ide.

Kälüşlären salıp, cılı idängä bassa, oyıklarınıñ ükçäläre tişelergä ölgergänen, balçıkları yuılıp betmägänen kürde. Citmäsä anıñ karşına ukuçı usal malaylar cıyılıp, açıktan-açık mıskıllap kölärgä totındılar. Aralarınnan berse, yahşı atlılangan sıman:

— Lälä, äbiyeñ kilde!— dip, kat-kat kabatlap oran saldı.

Halık häm kontsert kuyuçılar şul yakka borılıp, pış-pış itä, köleşkäli başladılar. Alar korıda, cılıda, yahşı häm çista kiyemnärdän idelär şul.

Nuriyä äbineñ karşısına Lälä kilep bastı, äbisen yämsez hälendä kürep mıskıllandı, citmäsä yözen çıttı häm:

— Nigä kildeñ?— dip usal itep endäşte.

Ul kızargan, tämam açuı kilgän häldä ide. İptäşlärenä isä, tagın da avır itep:

— Bu minem äbiyem tügel!— dide.

Annarı kabat:

— Nigä kildeñ? Bar, kaytıp kit! Başka kilmä!— dip, büselep yılap cibärde.

Nuriyä äbi üzeneñ şökätsez kıyafättä buluın şunda tämam añladı, artka çigende. Onıgı Lälä isä üçekläüçe ukuçı balalar arasına kerep yugaldı. Aña bik tä avırdır inde, ğarländerdem bit balanı dip, Nuriyä äbi kıznı yuatırga telägändäy kulın alga, usal malaylarga taba suzgan ide dä, ämma tagın artkarak çigende. Läläne ezläp barsa, tagın da kimsetäsen uyladı. Citmäsä yahşı-yahşı kiyengän, çista häm yuan-yuan hatınnarnıñ, äbiçälärneñ, korı irlärneñ dä zalda rähätlänep avız yırgannarı kürende. Alar kontsert karaudan ayırılgan idelär.

Böreşep betkän, yabık häm gäüdägä keçeräyep kalgan Nuriyä äbi sulı kälüşlärenä tişek oyıklı, beraz cılına başlagan ayakların tıktı. Alarnıñ salkınlıgı anıñ bägırenä ütte. Äbi, bu hälgä dä karamastan, totaş yavıp torgan közge yañgırlı uramga aşıgıp çıktı. Bu räveşendä isän-sau kaytıp citä almayaçagın añlap, kızına taba kitte.

Ul könne Nuriyä äbine kiyäve, maşinasın kabızıp, üze iltep kuydı. Yañgır bulu säbäple basu-kır eşennän irtä kaytkan ikän. Kızınıñ da bäyrämenä bargan, kontsert karauçı halık arasında ul da bulgan.

* * *

Nuriyä äbi dönya belän huşlaşkanda hämmä balasına, bigräk tä onıgı Lälägä bähetle, sälamät, matur ozın gomer teläde. Ul tämam yabıgıp, keçeräyep kalgan, täne söyäk kenä ide. Siksän yäşem tulmasmı dip bik tä ömetlände. Aña, ägär dä şul yäşenä citsä, hökümät digännäre pensiyäsen dä berazga arttıraçak, saklık kassasında alınıp betmi kalıp «yangan» tiyen akçaların da kaytarıp biräçäk ide, imeş. Ämma dönya malı dönyanıñ üzendä kaldı.

Üläse köne aldınnan Nuriyä äbi töş kürde. Bik matur ber ir bala aña kilep kulın suzdı häm min sineñ onıgıñ dip äytkändäy toyıldı. Läläneñ süzlärennän soñ äbineñ küñele vatık ide, şunda kinät tözälgändäy buldı. Anı ul bala «kil, äbiyem, kil» dip üzenä däşäder sıman ide. Nuriyä äbi anıñ kulına totındı. Barmakları şundıy yomşak idelär. Tänenä şul balanıñ yomşaklıgı küçkändäy toyıldı. Güyäki şunda:

— Kara äle, unsigez yäşlek kız buldıñ!— dip tä äytäder sıman ide.

Nuriyä äbi güyäki közgedän üzeneñ suräten häm bik tä yäş ikänlegen, çibärlege belän nur çäçep toruın kürde, moña kuanıp aldı. Äüväle monıñ töş kenä buluın añlamıy yattı. Töşengäç, ozaklap, Allahıga atap dogalar ukıdı. Täharäten bardır dip belep, namaz da kılmakçı ide, küñele şiklände. Su sorarga, biten-kulın paqlärgä teläde. Ämma öydä keşe yuk ide. Şulay da ayagına basarga itte. Başı äylände. Berazdan, häl kergändäy toyılıp, adımnarın caylap, kayda karavat başına, kayda divarga, kayda urındık arkalarına totınıp kına, miç artına kilep, täharät komganın aldı. Aldına olı tabak tartıp kiterep, şunda gına yuındı da, suın çiläkkä buşatıp, tagın meñ mäşäqat belän barıp yattı. Küzläre yomılırga ittelär. Täharäte bozılgançı dip şikkä kilep, üzen dä soñgı köçenäçä cıyılgan hälendä totıp, äüväle aşıgıçlık belän, annarı kabalanmaska tırışıp Korän ayätlären ukıdı, işaräten kiterep säcdä kıldı. Kazaga kalgan namazların da beräm-beräm çıgıp, şulardan soñ inde küñele tämam tınıçlandı. Annarı yarım pışıldap dogalar ukıdı. Vakıtnıñ döreslegen çamalarga itkändäy täräzägä karap aldı. Uramda salkın karlı, kıska könle karañgı kış ayı ide.

Nuriyä äbi kürgän töşen nigäder isenä häterenä alası itte. Anıñ farazınça sabıy uglan bala ul — Gazrail färeştä, ä üzeneñ unsigez yäşlek çibär çagındagı kızga äverelüe — cännätle buluınnan häbär ide. «Min bügen, ällä irtägä kitäm ikän... Bik az yäşälde bit äle!»— dide ul häm, küzlärenä yäş kitermäskä tırışıp, ahirät könen sagınırga tiyeşlegen isenä kertte. Ämma bu dönyalıkta eşläre bik küp kaladır, ülem bolay gına, ciñel häm tiz genä kilmäskä tiyeşter kebek toyıldı.

İmanın yañartıp, dürtençe vakıt namazın ukıganda eştän ulı da kaytıp kerde. Soñgı könnärendä açlı-tuklı yörüläre anı tämam yonçıgan ide bulsa kiräk. Yöze ük suırılıp kalgan. Nuriyä äbi anıñ da hälen añladı.

— Aş peşerep aşa, ulım!— dip kiñäş itte, zägıyf kenä pışıldap.

— Ällä, änkäy, aşıysıñ kilä?— dide balası — kırık yäşlärendäge ir, anıñ yanına kilep.— Häleñ äybätlängändäy kürenä!

— Hodaynıñ eşe inde!— dide Nuriyä äbi, bu yulı süzlären tämam açık itep äytep.

Ulı çınnan da aş hästärenä kereşte. Çäyen dä kaynattı, änisenä dä yasap kiterde. Ämma Nuriyä äbineñ eçäse kilmäde. Hörmät yözennän ber genä yottı da, yararga, beraz soñrakka kaldırdı. Üze ulı hakında uyladı. Anıñ yalgızı niçek yäşär ikänen küz aldına kiterä almadı. İr bala bu qadär dä yomşak holıklı bulmaska tiyeş ide sıman. Citmäsä mäçet kartları da, Sägıydulla da anı çitkä kaktılar şul. Cämäğat belän namaz ukıganında, artkı saftagı Kuştan Hafiz, Nuriyä äbineñ algı saftagı ulınıñ çalbarın mıskıl belän tübän taba tartıp, şudırıp töşerergä mataşkan. Här ike säcdägä kitkändä dä şulay eşlägän. Ämma, täharätem bozıldı dip, Nuriyä äbineñ şuşı yuaş ulı ul könne mäçettän namazsız kayttı, başka hiç kenä dä cämäğat arasına barırga teläk beldermäde. Dindä dä suına töşte. Monıñ öçen anı açulanu mömkin tügel ide. Dönyanıñ nadannar kulında buluın işetkäne bulganlıktan, Nuriyä äbi mulla Sägıydullaga häm anıñ kuştannarına üpkäläde dä, vakıyganı onıtkanday iskärmi yörde. Menä bügen hätere yañarıp:

— Ulım, namazıñnı taşlıy kürmä!— dip endäşte.

Berazdan şuşı süzlären tagın kabatladı. Kat-kat äytte. Şunda gına tavışı ulınıñ kolagına işetelerlek hälgä kilde. Menä bit niçek, süze bar keşe yäşi äle ul!

Ämma ulı barıber dä cavap birmäde. Nuriyä äbi, täharätem kitkänçe dip, tagın da yasiğ namazın ukıp, tämam arıp-talıp küzlären yomdı. Berazdan soñ aldında küper kürde. Ul şundıy kiñ, şundıy yaktı, aña hätta ak keläm dä cäyelgän ide. Nuriyä äbi şunnan atlap kitte dä kitte. Üzenä — unsigez yäş, küñele — şatlık belän tulı, hätere — bähet çülmäge ide.

Ä uramda töne buyına buran kotırdı. Ul açı itep ulıy, ihata-yort tiräsendä nindi poçmak, koyma artı tapsa, şularga sıyınıp yılıy ide. Aşın peşerep, tamagın yalgap algan Nuriyä äbineñ eştän tämam beterenep kaytkan ulı telefonnan, nomerların cıyıp, urın östendäge apası Sörmäyägä kaygılı häbärne citkerde. Bu — isännärneñ yokısız ütäçäk töne ide.

Fevral, 2008 nçe yıl.

Click or select a word or words to search the definition