Neçkäbil

1
Karşıgızda, menä küräsezme, närsä soñ ul, beläsezme?
Şaşka şakmakları tösle tezelep kitkän yortlar. Ul yortlarda yäşilär kortlar.
Kortlar? Nindi kortlar?
Tatlıdan tatlı bal cıyalar, şämgä yaraklı balavız koya­lar. Yırak-erak cirlärgä oçıp kitälär. Ukların kadasalar, yılarga itälär.
Alarnıñ yortların mäk çäçäge kebek kızılga, ülän tösle yäşelgä, kom sıman sarıga, kük tösle zäñgärgä, törle-törle matur töslärgä buyagannar.
Änä zäp-zäñgär ofık çitennän, kölö-kölö, altın koyaş ta kütärelä. Anıñ şayan nurları, ciz ukları umarta öyläre­neñ stenalarına tiyälär dä:
— Torıgız, torıgız, eşkä totınıgız,— diyälär.
Başta siräk-miräk kenä, berämläp kenä, bal kortları oyalarınnan çıgalar. Koyaş yugarı menep kitkäç, hava cılı­nıp citkäç, kötüläre belän bergäläşep, ciñ sızganıp, kümäkläşep eşkä aşıgalar.
Zıñ-zıñ... Yırakka-erakka, bakçalarga, kırlarga, urman­narga, bolınnarga...
2
Menä bu zäñgär oyanıñ hucaları bik küp anıñ. Kulıñdagı barmaklarıñnı meñ tapkır sanasañ yäki küktäge yoldız­larnıñ sanın isäpläp karasañ, bälki, alarnıñ oçına çı­garsıñ.
Barısınnan da aldan torıp, «soñga kalam, ahrı» dip, bar köçenä yögerep, menä şuşı zäñgär yortnıñ işegennän, söygän öye eçennän Neçkäbil tışkı yakka çıktı.
Almagaç biyeklege kütärelgäç tä, zäñgär öyneñ kaydalı-gın bilgeläde Neçkäbil: «Usallar, kilep, öyne almaştır­masınnar, Neçkäbilne sataştırmasınnar». Şuña kürä ul öyneñ tösen centekläp karadı. Öyneñ töse kük tösle zäñgär. «Sau bul, öykäyem, matur gölkäyem»,— dide Neçkäbil, öye östendä ber-ike märtäbä äylände dä uk şikelle tup-turı oçtı da kitte.
3
Ozak, bik ozak oçtı Neçkäbil.
Ölgergän arış, üzeneñ başakların selkep, anı sälamläp kaldı, çäçäklärgä törengän kır alkışlap karşı aldı.
Neçkäbil, keçkenä oçkıç modele tösle äylänä-äylänä, çäçäkkä kilep töşte... Tirä-yagı tulı çäçäklär: ap-aklar, sap-sarılar, zäp-zäñgärlär, kıp-kızıllar. Yomşak kına iskän cil belän selkenälär, yöräkne cilkenderälär. Tirä-yakka huş is çäçälär, äyterseñ islemay sörtkännär.
Ber çäçäktän — ikençesenä, ikençesennän öçençesenä küçä Neçkäbil.
Ber çäçäktän ikençesenä kuna-kuna, çäçäk tuzanına buya­lıp betä. Ul tuzannı, ber çäçäktän alıp, ikençesenä kaldı­rıp kitä. Şulay itep uñışnı kütärüdä yärdäm itä.
4
Çäçäktän çäçäkkä küçkändä, alarnıñ tatlı suların eç­kändä, Neçkäbilgä ber sarança oçrıy. Citmäsä:
— Äy yontaç!— dip, Neçkäbilgä endäşä.
— Minem isemem Neçkäbil, süzeñ bulsa, yakın kil,—di Neçkäbil.
Sarança yakınrak kilä dä Neçkäbilneñ ni eşläp yörüen soraşa, annan üze turında da süz aça: «Minem babalarım bu ilgä açlık yılnı İran yaklarınnan oçıp kilgännär. Küräseñ, monda tormış şäbräk dip belgännär. Läkin keşelär alar-nı agulap ütergännär, kanaular kazıp kümep betergännär. Şomırt tüşle sıyırçıklarga qadär bezne berämläp çüplägän­när».
Neçkäbil karşı cavap kaytara. Cavapnı tıñlagan sa­rançanıñ küzläre akaya.
— Üzlärenä fayda kitersäñ, keşelär agulap ta ütermilär, kümep tä betermilär. Cılı öy yasap ürçetälär, tämle şirbät eçertep üsterälär. İgennärneñ başların koyıp yörgäç, nigä ütermäsennär,— dip, Neçkäbil süzen beterä. Näq şul vakıt havada sıyırçıklar kötüe kürenä. Aradan berse, artık terese, çem-kara tüşlese, tege sarançanı tota da yota.
Sarança turında süz dä şunıñ belän betä. Ä bezneñ Neçkäbil alga taba oçıp kitä.
5
Çäçäktän çäçäkkä küçkändä, ballı sular eçkändä, Neçkäbilgä tagın kemder endäşä, üze yanına däşä:
— Çaga torgan kortçık, minem yanıma kilep çık,— di. Neçkäbilneñ ise kitmi, anıñ yanına barmıy-nitmi:
— Minem isemem Neçkäbil, bulsa süzeñ, üzeñ kil,— di. Busı da keşelärdän, hayvannardan zarlana: «Kaysı kulı belän bärep üterä, kaysı koyrıgı belän sıpırıp beterä,— di.— Koyaş nurlarınnan kurkam, şuña kürä yafrak astında posıp utıram, auga da köndezen siräk çıgam»,— di.
Neçkäbil sarançaga birgän sabaknı, aña äytkän turı cavapnı moña da äytä:
— Kan eçäbez dip, keşe borçıysız, bizgäk avıruı tara­tıp yörisez!
Kiçtän aç kalgan ozınborın, Neçkäbilneñ ütken süzlären tıñlamıy-nitmi, çüp utauçıga taba: «Cizni, cizni, küñelem sinnän bizmi!» — dip bezeldi-bezeldi kan eçärgä oça. Utau­çı da anıñ kunganın gına kötä, ozınborınnı şunda uk yuk itä.
Anıñ turında da süz şunıñ belän betä.
Ä bezneñ Neçkäbil başka çäçäkkä küçä.
6
Çäçäktän çäçäkkä oçkanda, mäk çäçägendä bal suırıp yat­kanda, kalın tavış belän tagın kemder endäşä:
— Bal kortı, bal kortı! — di.
— Minem isemem Neçkäbil, süzeñ bulsa, monda kil! Ülän arasınnın vıcıldau işetelä, ike kanatlı, altı ayaklı, yäşel başlı, kügelcem kaşlı kigäven kilä. Kigäven Neçkäbil yanına kilep citä. Annan üzara isänlek-saulık soraşu başlanıp kitä.
Kigäven Neçkäbil yanına çäçäk urındıkka utıra da yıl­larnıñ «avırlıgınnan» zarlanırga totına:
— Peçän çabu vakıtın bez özelep kötäbez, häyer, annan soñ üzebez dä ülep betäbez. Şul vakıt bezneñ öçen azık küp bula. Atlar, taylar, keşelär belän böten bolın tula. Ä bu yıllarda atlar, peçän çabuçılar urınına nindider maşina kilä. Üzenä tagılgan maşinası-çalgısı belän ber-ike köndä böten bolınnı çabıp ta kitä. Ul maşina üze haman poşkı­ra, tirä-yunne bik tämsez is belän tutıra. Şul maşinanıñ sırtına da kunasıñ, üzeñçä tatlı itep teşlägän dä bula­sıñ, hiç tä rät çıkmıy.
Neçkäbil avızın yırıp kölä dä, ber-ber artlı tezep, söyläp tä kitä:
— Ul bolınnar elek alpavıt bolını ide. Häzer anı sov­hoz bolını dilär. Tämsez is çıgara torgan maşinanı trak­tor dip atıylar. Aña keräçin yagalar, ä artına çabu maşi­nası tagalar.
Neçkäbil aña üzençä añlatkan bula, cirenä citkerep söyläp tora, ä ul, yavız, tir isen sizä dä sıza, Neçkäbilneñ käyefen boza.
Neçkäbil artına äylänep karasa: takır gına yuldan atın kua-kua, yulçı bara.
Neçkäbil anıñ dugasına küzen sala, tege, häyersez kigäven, şul dugaga kunıp bara, annan at botına kuna, häm at anı koyrıgı belän cirgä börep töşerä.
Kigäven turında da süz şunıñ belän betä.
Ä bezneñ Neçkäbil isän-sau oçıp kitä.
8
Oça-oça şaktıy kitelgän, un kilometr yıraklıktagı ur­man artına barıp cigelgän. Öyenä kaytırga çıkkaç, Neçkäbilne dulap iskän cil karşı ala. Citmäsä, könyagınnan kük kükräp bolıt ta kuzgala. Cil kotırıp isä, oçuçı çıp­çıklarnı da, keçkenä koşçıklarnı da üze belän iyärtep alıp kitä. Cil bit ul menä nindi tile, Neçkäbilne dä äl­lä kaya alıp kitärgä teli. Neçkäbil karışa, cil belän tar­tışa.
Mesken Neçkäbil bik arıgan bula, citmäsä, kaytıp citäm digändä genä, yañgır astında kala.
— İnde nişlärgä?
Neçkäbil aptıramıy, ul şunda uk taba yahşı yul — ärekmän yafragı astına kerä, şulay itep yañgırdan yäşe­renä.
Ükerep iskän cil bolıtlarnı kua... Berazdan yañgır da tına, yaltırap koyaş ta çıga. Annan Neçkäbil dä kaytırga çıga.
9
Alıp kaytkan balın, aşıy torgan azıgın käräz küzänägenä salıym disä, ni kürsen Neçkäbil: yätmädän eşlängän bit­lek kigän babay, şundıy uk bitlekle ber malay Neçkäbillär öyenä töten ördelär, ä umarta kortları, tötennän kurkıp, tışka yögerälär. Karışuçılarnı häm ramda kaluçılarnı yomşak kanat belän seberälär. Bal tulı ramnarnı bal suırtuçılarga iltep birälär.
Änä anda ak kalaydan eşlängän bal suırtu maşinası äylänä. Küzänäklärdäge sıyık bal, suırtu köçenä karşı tora almıyça, maşina stenasına sibäli.
Annan soñ tatlı bal takta çiläkkä su kebek agıp töşä. Tirä-yakka bal ise sibelä, sizger bal kortına gına tügel, bu is bezgä dä sizelä.
Ä nigä soñ bal kortları kilmilär. Savıt tiräli vıcıl­dap oçıp, yödätep yörmilär. Çönki monnan başka çäçäklärdä dä bal küp, barlık umarta kortları da tuk. Ä menä sin, tabış betkäç, bal ise çıgarıp kara, niçek çıdarsıñ, biça­ra! Umarta kortları savıtıñnı sırıp alırlar, kaysıla­rı, balga batıp, çıga almıy da kalırlar. Bulışırga şöpşälär dä kilep citär, çiläk eçendäge balıñ minut eçendä betär.
Älege can tınıç, hiç yuk kurkınıç. Agaç çiläkkä bal aga, käräz küzänäkläre buşap kala.
10
Ä annan soñ tagın kızu eş başlana. Kümäk hezmätçelär barısı da käräzgä taşlana. Käräzneñ küzänäklären tözätergä, yaş balalarnı tärbiyäläp küzätergä, küzänäktä törenep yat­kan bal kortların cılıtırga, öy eçen çista totarga...
Balavız tösle sorı, ozınça gäüdäle, kıska kanatlı, böten oyada berdänber bulgan ana kort käräz küzänäge sayın yomırka salıp yöri.
Yuan sorıkortlar, simerep, eşçe kortlar taşıgan balnı aşap, kikerep yatalar.
Böten eş eşçe kortlar cilkäsendä: alar bal cıyalar, balavız suzalar, bala tärbiyälilär, yort eşen dä eşlilär. Üzläre bik köçle bulalar, doşmanga karşı da toralar.
Bezneñ Neçkäbil dä — eşçe kort, anıñ da cilkäsendä zäñgär yort.
11
Könnärneñ berendä kalınayıp kına, avırayıp kına Neçkäbil eştän kaytsa, häyranga kala: zäp-zäñgär öyläreneñ işegennän bal kortları bertuktausız atılıp çıgıp toralar, kötüläre belän oçalar, sorıkortlar vıcıldıylar.
Oçalar da oçalar kortlar, oyalarına kire kaytmıylar, koyaşnı keçkenä genä bolıt kebek kaplıylar.
— Ni bulgan?
— Kem tiyä?
— Nigä boday bal kortları tuzgıylar?
Bal suırtkan babay belän älege malay şatlanıp yörilär:
— Umarta ayıra,— dilär.
Almagaç botagına, berençe bulıp, ana kort kuna. Şul urınga uk eşçe kortlar da kunalar, barı da bergä cıynala­lar, küp bulalar. İon yomgagı tösle bulıp, kort ile alma­gaç botagına sara.
Älege babay belän şayan malay ilneñ sarıp betüen genä kötälär, kabıktan eşlängän tubal alıp kilälär, häybätläp aña limon mayı sörtälär. Babay tuz kaşık belän caylap kı­na kortlarnı tubalga sosa başlıy. Bik küp sandagı başka kortlar belän bergä tanış bulgan Neçkäbilne dä tubal eçenä
taşlıy.
Tubal eçendä culau başlangaç, yartısınnan artık il tu­balga tuplangaç, bal kortları üzläre ük tubalga kerä baş­lıylar.
Bal kortları kerep betkäç, babay tubalnıñ avızın bäyläp kuya. «Tubalnı, ulım, sin salkınça urınga kuy»,— dip, anı malayga tapşıra, üze yaña semya öçen yaña yort häzerlärgä kereşä.
12
Eş şulay bulgan da bulır ide. Läkin babay belän tege şayan malay anı kötep tormadılar, häyläleräk yulnı sayla­dılar. (Min genä sezgä şulay yazıp üttem, sezne dä öz genä aldalap kittem.) Zäñgär öy urınına şunıñ tösle ük öyne kiterep kuydılar, ä tegesen küzdän cuydılar. Umartalık­nıñ tege başına ilttelär dä üzläre tınıç kına kaytıp
kittelär.
Berni bulmagan tösle eşçe kortlar bal eçärgä aşıgıp oçtılar, tik inde töp yortka kaytmadılar, şiklänsälär dä, yaña kuyılgan öygä kerep tuldılar. Töp yort zägıyflänebräk kaldı, yaña yort üsä başladı. Yätim idelär, ana çakırdı­lar, menä digän itep tora başladılar.
13
Läkin yaña öydä äle yarlılık.
Ramnarnıñ äle tirän küzänäkle käräzläre yuk. Yaña öydä äle ber tamçı da bal yuk. Yasalma käräzlärne bal salırga yaraklı itep, tartıp-suzıp eşlise bar.
hiçnigä karamıy yaña hucalar üzlärençä can-färman tı­rışkan bulalar: bal taşıylar, käräz yasıylar.
Zur därt belän eşlägäç, köçeñne kızganmagaç, yaña yort ta ayakka basa.
Läkin...
Kışka bal häzerlänep citte, inde baştan kaygı kitte digändä genä, älege babay belän tege şayan malay, kilep, bal­lı käräzlärne kistelär dä alıp kittelär. Suırtılgan bal­nı keşelärgä — kolhozçılarga birdelär.
14
Menä kortlar öçen küñelsez köz dä citte. Kırda, bolın­narda çäçäklär küptän bette. Suık cillär isä başladı. Neçkäbil dä häzer bal alıp kaytmadı.
Könnärneñ dä yäme kitte, kışka cıyınırga vakıt citte.
Sorıkortlar üzläre bal cıymıylar, bik yuaşlar, çaga da belmilär, ä bit menä kışka digän azıknı aşap yörilär. Semyadagı şulkadär sorıkortnı kışlatsañ, azık küp kitä, eşçelärneñ azıkları üzlärenä genä citä, şuña kürä sorıkortlarnı bügennän ük ülem kötä.
Sorıkortlarga — ärämtamaklarga karşı sugış başlana. Neçkäbil ber simez sorıkortnıñ cilkäsenä menep atlana. Sugışa-sugışa oçıp barışlıy, ärämtamaknıñ bilen kıyıp taşlıy.
15
Neçkäbil bügen işek yanında, bernindi koral yuk kulın­da, läkin üze sakta tora. Cäy köne ber kort ta saklamadı işekne, öy eçenä kertä torgan tişekne, ä köz bulgaç, saklau nigä kiräk? Kaysıgız ziräk? Äytegez äle tizräk.
— Änä küräsezme, kara gına, şoma gına ber eşçe kort öy tiräsendä äylänä: öygä kerergä isäbe, belä ul kaya yäşerelgän bal kismäge. Balnı urlap aşarga da cähät kenä kaçarga...
Umartaçı babay zäñgär yortnıñ işegen kısa töşkän, mo­nıñ belän Neçkäbilgä bik zur yärdäm itkän. Saklau öçen eş ciñelläşkän. Şuña kürä ul postında nık tora, kilgän ka­raklarnıñ barısın da kire bora.
16
Berkönne umartaçı babay belän älege malay umartalarnı kışlıkka häzerläp yörilär ide.
Yaña semya yortınıñ eçke katın bötenläy alıp taşladı­lar. Cılırak bulsın öçen, askı katnı da kısa başladı­lar.
Bolay aktarınuga Neçkäbil iptäşeneñ bik açuı kilde. «Ahrı, soñgı balıbıznı da alırga kilgännär»,—dide dä älege şayan malaynıñ borın oçına gına üzeneñ ugın kada­dı.
Malay ürle-kırlı sikerde, tüzä almagaç, yılap uk cibärde. Ak sakallı babay citdi tös alıp:
— Äyttem bit min siña köz köne bal kortları açulı bulalar, didem, ä sin bitlek kimädeñ, karıştıñ,—dip, ma­laynı orıştı.
Bal kortınıñ agulı ugı malaynıñ borınında utırıp kalgan ide. Ugı belän bergä anıñ eçägeläre dä çıktı. Ul başta oçıp kitkän buldı, läkin ozak oça almadı, ülde.
17
Yafraklar koyılıp betkäç, koşlar cılı yakka kitkäç, bal kortlarınıñ oyaların cılı urınga kışlarga küçerdelär.
Neçkäbilneñ zäp-zäñgär öyen başka bik küp öylär belän kışlarga kerttelär.
Äkiyät tä şunıñ belän bette.

(Kıskartıp alındı)

Click or select a word or words to search the definition