Näni Prints

. 
(tärcimä)
Kitabımnı olı keşegä bagışlavım öçen balalardan gafu ütenäm. Aklanıp şunı äytä alam: bu keşe — minem iñ yakın dustım. Dönyadagı bar närsäne, hätta balalar öçen yazılgan kitaplarnı da añlıy ul. Annarı, ul Frantsiyädä yäşi, ä anda häzer tormış bik avır: könnär suık, keşelär açlı-tuklı. Şuña kürä cılı süzgä bik mohtac ul. Ägär iñde şuşı aklanular gına citmi ikän, min bu kitapnı dustımnıñ bala çagına bagışlıym. Olı keşelär dä kayçandır bäläkäy bulgannar bit, tik kübese monı onıtkan gına. Şulay itep, süzläremne tözätäm dä bolay dip yazam:

Leon Vertka, anıñ bäläkäy çagına bagışlıym.

I

Altı yäşlek çagımda "Bulgan hällär" isemle kitapta keşe ayagı basmagan karurmannar turında ukıgan idem. Şunda gacäyep ber räsem dä kürdem. Räsemdä ilämsez zur buar yılan nindider yırtkıç cänlekne yotıp mataşa. Menä şulay yasalgan ide ul*:

: Avtor räsemnäre.

Kitapta bolay dip yazılgan ide: "Elan üzeneñ korbanın çäynämi-nitmi böten kileş yota. Annan soñ ul, kıymşana da almıyça, yartı yıl buyı azıgın señderep yata".

Dcungli macaraları turında ozak kına uylap yörgännän soñ, tösle karandaş belän üzemneñ berençe räsememne yasarga buldım. Bu, çınnan da, minem iñ berençe räsemem ide. Menä närsä yasadım min:

Räsememne tizräk olılarga kürsätep:

— Kurkınıçmı? — dip soradım.

— Eşläpäneñ närsäse kurkınıç bulsın, — didelär alar. Ul bötenläy eşläpä tügel, ä fil yotkan yılan räseme ide.

Şunnan soñ min, zurlarga añlayışlırak bulsın öçen, yılannıñ eçke kıyafäten yasarga buldım. Olılarga barısın da täfsilläp añlatırga kiräk bit. Menä minem ikençe räsemem:

Zurlar miña yılannı tışkı yagınnan da, eçke yagınnan da yasap mäşäqatlänmäskä, kübräk geografiyä, tarih, arifmetika häm matur yazu belän şögıllänergä kuştılar. Şulay itep, min altı yäştä ük rässam bulu hıyalınnan vaz kiçärgä mäcbür buldım. Uñışsız çıkkan bu ike räsemnän soñ, min üzemä ışanmıy başladım. Olılar berkayçan bernärsäne dä üzläre añlamıylar bit. Ä alarga barısın da tuktausız añlatıp, töşenderep toru balalarnı bik yalıktıra.

Şulay itep, miña başka hönär saylarga turı kilde: min oçuçı buldım. Samoletım belän dönyanı arkılıga da, buyga da iñläp çıktım häm, döresen äytergä kiräk, geografiyäneñ bik tä faydası tide. Min ber kürüdä ük Kıtaynı

Arizonadan ayıra ala idem. Tönlä yuldan yazganda bu bik tä kiräk bula.

Üz gomeremdä min törle keşelär belän oçraştım. Ozak vakıtlar olılar arasında yäşädem. Alar belän yakınnan tanış idem. Läkin, moña karap, alar turındagı fikerem hiç tä yahşırmadı.

Akıllırak kürengän keşe oçratsam, min aña härvakıt üzem belän yörtkän berençe räsememne kürsätä idem. Bu keşeneñ çınnan da berär närsä añlarga sälätleme ikänen bik tä beläsem kilä ide. Läkin alar barısı da: "Bu bit eşläpä", — dip cavap birälär ide. Şunnan soñ inde min alar belän yılannar, dcunglilar, yoldızlar turında söyläşmi idem. Alarça uk uylıy, fiker yörtä idem. Bez bridc1 häm golf2 uyını, säyäsät häm galstuklar turında söyläşä idek... Olılar şundıy akıllı keşe belän tanışularına bik tä kanäğat bulalar ide.

II

Çın küñeldän söyläşerdäy keşe taba almıyça, şulay yalgız gına yäşädem, häm menä monnan altı yıl elek min Sahara çülenä töşep utırırga mäcbür buldım. Samoletnıñ motorında närsäder vatılgan ide. Yanımda mehanik ta, passacirlar da yuk, şuña kürä, bik avırga kilsä dä, samoletnı üzem tözätep kararga buldım. Min yä motornı tözätergä, yäisä çüldä hälaq bulırga tiyeş idem. Üzem belän algan su, küp digändä, ber atnaga citär.

Berençe kiçne açık havada yoklarga yattım. Tirä-yündä— meñär çakrımga suzılgan kom çüle. Diñgezdä hälaqätkä oçrap, ber büränä kisägenä totınıp kalgan keşe dä üzen bu qadärle yalgız his itmider. Tañ atkanda kemneñder neçkä tavışın işetep uyanıp kitkäç, niçek gacäplänüemne küz aldına kitersägez ide. Ul:

— Zinhar öçen... miña bärän räseme yasa äle! — dide. - Ä?

— Bärän räseme yasa äle...

'Bridc — karta uyını.

2 G o l f — inglizlär yaratıp uynıy torgan tup uyını.

Baş oçımda kük kükrägändäy sikerep tordım. Küzläremne ugaladım. Yak-yagıma karandım. Şulçak bik citdi itep miña karap toruçı keçkenä gäüdäle, gacäyep kızık ber keşe kürdem... Soñınnan min anıñ suräten dä yasarga tırışkan idem. Menä monısı — iñ yahşısı.

Bilgele, ul üze min yasagan surätkä karaganda maturrak ide. Läkin monda minem gayıbem yuk. Altı yäşlek çagımda zurlar: "Sinnän rässam çıkmas", — dip ışandırdılar, şuña kürä min, tışkı häm eçke yagınnan yasalgan yılannı sanamaganda, ber närsä yasarga da öyränä almadım.

Küzemne şar açıp, ğadäti bulmagan bu hälne tamaşa kıla başladım. Keşelär yäşägän cirdän meñlägän mil[1] yıraklıkta buluımnı onıtmagız. Şunıñ östenä, bu malay adaşkanga, arıganga, kurıkkanga yäisä açlıktan häm susaudan tilmergängä hiç tä ohşamıy. Anıñ kıyafätenä karap, bu bala yort-cirdän yırakta, keşe ayak basmagan çüldä adaşkan dip tä uylarlık tügel. Nihayät, telem açılıp, min annan:

— Sin monda nişliseñ? — dip soradım.

Läkin ul, äkren häm citdi itep, üzeneñ soravın kabatladı:

— Zinhar öçen... bärän räseme yasa...

Bu şulkadär serle bulıp toyıldı, min aña karşı süz dä äytä almadım, här adımıñnı ülem sagalap torgan oçsız-kırıysız çül urtasında räsem yasap utıru nikadär genä mäğnäsez bulıp kürensä dä, min kesädän ber bit käğaz belän kaläm alırga mäcbür buldım. Läkin aña kübräk geografiyä, tarih, arifmetika, matur yazu belän şögıllänüemne äyttem (hätta tavışımnı beraz kütärä töşep äyttem) häm räsem yasıy belmävemne añlattım. Ä ul:

[1]Mil — ülçäü berämlege. Geografik mil = 7420 m.

— Barıber... Bärän räseme yasa, — dip kabatladı. Gomeremdä ber genä märtäbä dä bärän räseme yasaganım bulmavın äytep, min aña üzemneñ iske räsemnäremneñ bersen — tışkı yaktan yasalgan yılannı — kürsättem. Ä ul:

— Yuk, yuk. Miña yılan eçendäge fil kiräkmi! Yılan bik kurkınıç, ä fil artık zur. Minem öydä böten närsä dä bik keçkenä. Miña bärän kiräk. Bärän räseme yasa, — digäç, min gacäplänep kaldım.

Annan yasadım.

Räsemgä iğtibar belän karap torgannan soñ ul:

— Yuk, bu bärän bigräk hälsez. Başkanı yasa, — dide.

Min tagın yasadım.

Dustım bu yulı yılmaep kuydı.

— Üzeñ kürep torasıñ, — dide ul, — bu bit bärän tügel. Bu — zur täkä. Änä mögezläre...

Min bütän törle itep yasadım. Läkin ul bu räsemnän dä baş tarttı.

— Monısı bigräk kart. Miña ozak yäşi torgan, yäş bärän kiräk.

Şunnan soñ, böten tüzemlegemne yugaltıp — miña tizräk motornı sütärgä kiräk ide — käğazgä annan-monnan ber tartma sızgalap kuydım da:

— Menä siña tartma. Anıñ eçendä sineñ bäräneñ utıra, — didem.

Ni gacäp, minem taläpçän hakimemneñ yöze yaktırıp kitte:

— Menä busı şäp! Sin niçek uylıysıñ, bu bärängä peçän küp kiräk bulır mikän?

- Nigä?

— Minem öyemdä bar närsä dä az-maz gına...

— Aña küp kiräkmi. Min siña bik keçkenä bärän biräm.

— Alay uk keçkenä tügel inde... — dide ul başın ber yakka kıyşaytıp karıy-karıy. — Karale, kara! Yokıga kitte.

Näni prints belän min şulay tanıştım.

III

Baştarak min anıñ kayan kilgänen añlıy almadım. Näni prints sorau artınnan soraunı yaudırıp kına tora, ä min, berär närsä belergä teläp, süz katsam, işetmämeşkä salışa. Läkin oçraklı gına äytelgän süzlärdän eşneñ närsädä ikänen tora-bara añlıy başladım. Berençe tapkır samoletka küze töşkäç (samoletnı yasap mataşmıym, çönki barıber buldıra almıym), ul bolay dip soradı:

— Bu ni?

— Bu "ni" tügel, samolet. Minem oçkıçım. Ul oça ala. Min gorurlanıp üzemneñ oça belüem turında söylärgä totındım. Şunnan soñ ul gacäplänep:

— Niçek! Sin küktän yıgılıp töşteñmeni? — dip kıçkırıp cibärde.

— Äye, — didem min, tıynak kına itep.

— Menä kızık!..

Näni prints yañgıratıp kölep kuydı. Bälagä tarıgan çagımda anıñ bolay kölep toruı açuımnı çıgardı. Annan soñ:

— Alaysa, sin dä küktän töşkänseñ? Ä kaysı planetadan? — dip soradı.

Min eçemnän genä: "Saharaga kilep çıguımnıñ sere menä närsädä ikän!" — dip uylap kuydım häm turıdan-turı:

— Dimäk, sin monda çit planetadan kilgänseñ? — dip soradım.

Läkin ul cavap birmäde.

Äkren genä başın çaykadı da, samoletnı küzätüen dävam itep:

— Monıñ belän ällä ni yıraktan oçıp kilä almassıñ... — dide.

Ul tagın uyga çumdı. Annarı kesäsennän min yasagan bäränne aldı da hıyalıy tös belän karap tora başladı.

"Başka planetalar" turında çitlätep kenä äytelgän süzlärdän soñ, küñelemdä nindi kızıksınu utı kabınuın küz aldına kiteräsezder. Minem bu turıda tagın da kübräk beläsem kilde:

— Kaydan kildeñ soñ sin, bala? Öyeñ kayda? Minem bäränne kaya alıp kitmäkçe bulasıñ? — dip soradım.

Ul, süzsez genä, beraz uylanıp tordı da:

— Miña tartma birep, bik yahşı itteñ sin, tönnären bärän şunda yoklar, — dide.

— Bilgele. Akıllı bulsañ, köndezlären bäyläp kuyar öçen bau da, kazık ta birermen.

Näni printsnıñ yöze karañgılanıp kitte:

— Bäyläp kuyarga? Ä ni öçen?

— Bäyläp kuymasañ, ul ällä kaylarga kitep barır da adaşır.

Minem dustım tagın yañgıratıp kölep kuydı:

— Kaya kitsen di ul?

— Kaya bulmas? Tup-turıga, ayagı kaya atlasa — şunda. Annarı Näni prints citdi itep:

— Anısı kurkınıç tügel, minem anda bik kısan, — dide. Annan soñ, moñsulanıp:

— Gel turıga gına barsañ, yırak kitä almassıñ... — dip östäde.

IV

Şulay itep, min tagın ber zur açış yasadım: ul yäşägän planeta barı yort zurlıgında gına ikän.

Häyer, min moña artık gacäplänmädem dä. Çönki Cir, Yupiter, Mars, Venera kebek zur planetalardan başka tagın yözlägän bik keçkenä, hätta teleskop aşa da köçkä-köçkä genä kürenä torgan kük cisemnäre buluın belä idem.

Mondıy planetanı açkannan soñ, astronom aña isem tügel, ä nomer gına birä. Mäsälän: asteroid 3251.

Näni prints "asteroid V-612" planetasınnan oçıp kilgän dip uylarga minem citdi dälillärem bar. Bu asteroid teleskopta barı tik ber tapkır, 1909 yılda gına kürenep kitä. Anı törek astronomı kürä.

Astronom üzeneñ iskitärlek açışı turında astronomnarnıñ Halıkara kongressında çıgış yasıy. Läkin anıñ süzlärenä beräü dä ışanmıy, çönki ul kongresska milli kiyemnän kilgän bula. Menä şundıy halık inde bu zurlar!

V-612 asteroidınıñ bähetenä, törek soltanı, ülem cäzası belän kurkıtıp, ildäge bar keşene evropaça kiyenep yörergä mäcbür itä.

1920 yılda tege astronom üzeneñ açışı turında tagın ber märtäbä çıgış yasıy. Bu yulı inde ul iñ soñgı moda belän kiyenep kilgän bula — häm barısı da anıñ açışın huplap çıgalar.

V-612 asteroidı tarihın täfsilläp söylävem, hätta nomerın da äytüem, haman şul zurlar öçen inde. Alar sannarnı bik tä yaratalar bit. Ägär dä berär yaña dustıñ turında söyli başlasañ, alar iñ kiräklese turında beleşmäslär. Zurlar bervakıtta da: "Anıñ tavışı nindi? Nindi uyınnar yarata? Kübäläklär totamı ul?" — dip soramaslar. Ä bälki: "Aña niçä yäş? Tugannarı niçäü? Avırlıgı ni çama? Ätiseneñ eş hakı küpme?" — dip töpçenerlär. Şunnan soñ inde alar bu keşe turında barın da beldek dip uylıylar. Ägär dä zurlarga: "Min bik matur yort kürdem. Anıñ kirpeçläre alsu töstä, täräzälärendä yaran göl, tübäsendä kügärçennär", — disäñ, alar bu yortnı hiç tä küz aldına kiterä almaslar ide. "Yöz meñ frank torırlık yort kürdem", — disäñ, alar şunda uk: "Menä bu yort, içmasam!" — dip soklanırlar ide.

Mäsälän, zurlarga: "Menä sezgä Näni printsnıñ çınnan da dönyada buluı turında dälillär: bu gacäyep malay kölä belä, anıñ üz planetasında bärän buldırası kilä. Bärän tabu turında uylagan keşe, hiçşiksez, dönyada yäşägän bulırga tiyeş bit inde", — dip äytsäñ, alar barı tik cilkälären genä cıyırırlar häm siña säyer karaş taşlarlar ide. Ägär dä inde: "Ul asteroid V-612 dip atalgan planetadan kilde", — disäñ, alar şunda uk siña ışanırlar häm başka soraular birep aptıratmaslar. Zurlar şundıy säyer halık inde alar. Tik şulay da zurlarga katı bärelergä yaramıy. Balalar alarga karata bik märhämätle bulırga tiyeş.

Läkin bez, tormışnıñ närsä ikänen añlıy torgan keşelär, sannarga häm nomerlarga kölep kenä karıybız. Min bik teläp bu povestnı tılsımlı äkiyätkä ohşatıp yazar idem. Menä bolay itep başlar idem min:

"Borın-borın zamanda bulgan di ber Näni prints. Ul üz gäüdäsennän az gına zurrak planetada yäşägän, bu printsnıñ kem beläkder bik tä duslaşası kilgän..." Tormışnı añlagan keşelär monıñ çıp-çın ikänen şunda uk kürerlär ide.

Çönki min bu kitabımnı kızık öçen genä ukuların hiç tä telämim. Näni dustımnı iskä töşerügä, yörägem avırtıp kısılıp kuya. Anıñ turında söyläü bik avır miña. Bäränen alıp, mine taşlap kitüenä menä altı yıl uzdı inde. Min sezgä anıñ turında küñelemdä onıtılmaslık istälek kalsın öçen söylim. Duslarnı onıtu — bik küñelsez häl bit. Bar keşeneñ dä dustı bulmıy. Sannardan başka berni belän dä kızıksınmıy torgan keşelärgä ohşap kaludan kurkam min. Menä şuña kürä dä ber tartma buyau belän tösle karandaşlar alıp kuydım. Şuşı yäşkä citkäç, böten gomere buyına yılannı eçke häm tışkı yaktan yasaudan başka eş kırmagan keşegä — äle anısı da altı yäştä bit! — räsem yasarga totınu ciñel närsä tügel. Bilgele, min buldıra algan qadär ohşatıbrak yasarga tırışırmın. Läkin bu eşne yırıp çıguıma ışanmıym. Räsemneñ berse yahşı gına kilep çıksa, ikençese tamçı da ohşamıy. Buy yagınnan da şulay: mäsälän, ber räsemdä — prints artık ozın, ä ikençesendä artık bäläkäy buldı. Annan soñ kiyemeneñ nindi töstä buluı da onıtılgan. Min anı tegeläy dä, bolay da yasarga tırışıp karadım. Yalgışlarım küp bulır, bilgele. Ğayepkä almassız inde. Dustım bit miña ber närsäne dä añlatıp tormıy ide. Bälki, ul mine dä üze kebek ük, dip uylagandır. Tik, kızganıç, tartma eçendäge bäränne kürä almıym min. Bälki, min beraz olılarga ohşaganmındır. Ahrısı, kartayam bugay.

V

här könne min anıñ planetası turında nindi dä bulsa yañalık işetä idem. Süz uñayında ul niçek itep planetasınnan kitüe, säyähät itep yörüe turında äytep kuygalıy ide. Öçençe könne min baobablar facigase turında beldem.

Moña da bärän säbäpçe buldı. Näni prints närsägäder borçıla başladı bugay, ul:

— Äyt äle, bärännär çınnan da kuak aşıymı? — dip soradı.

- Äye.

— Menä monısı äybät! Tik min bärännärneñ kuak aşavı ni öçen bolay ähämiyätle buluın añlamadım. Läkin Näni prints:

— Dimäk, alar baobablarnı da aşıylar? — dip östäde.

Min aña baobablarnıñ kuak tügel, ä çirkäü manarası biyeklegendäge agaç buluın, hätta kötüe belän fillär kilsä dä, ber baobabnı da aşap beterä almauların äyttem.

Fillär turında işetkäç, Näni prints yılmaep kuydı:

— Alarnı berse östenä bersen bastırıp kuyarga turı kiler ide...

Ä annan soñ, süzen dävam itep:

— Yaña şıtıp çıkkan baobablar bik keçkenä bula bit, — dide.

— Monısı döres. Tik ni öçen sineñ bäräneñ baobab aşarga tiyeş soñ äle?

— Nişläp inde aşamaska! — dip kıçkırıp cibärde ul. Äyterseñ süz gap-gadi närsä turında bara ide. Eşneñ närsädä ikänen belgänçe, miña baytak baş vatarga turı kilde.

Näni printsnıñ planetasında, näq başka planetalardagı kebek ük, faydalı ülännär häm çüp ülännäre üsä. Dimäk, anda yahşı, faydalı ülännärneñ yahşı orlıkları häm zıyanlı çüp ülännäreneñ naçar orlıkları bar. Ä orlıklar küzgä kürenmi bit. Uyanıp, yaktı dönyaga çıgarga uylagançı, alar tirän cir astında yoklap yatalar. Tişelep çıkkaç, ürente turayıp koyaşka taba suzıla. Başta ul bik zägıyf, matur bulıp kürenä. Ägär dä ul bulaçak torma, yäisä göläp kuagı ikän — üsä birsen. Ägär dä inde berär çüp üläne bulsa — tamırı belän yolkıp taşlarga kiräk. Näni prints planetasında kotoçkıç yavız orlıklar bar... Baobab orlıkları alar. Planeta tufragı şul orlıklar belän tulgan. Ägär baobab ürentelären vakıtında tanıp yolkımasañ — soñınnan annan kotılırmın dimä. Ul böten planetanı basıp kitäçäk. Baobab tamırları planetanı ütäli tişep çıgaçak. Ägär dä planeta bik keçkenä, ä baobablar bik küp bulsa, alar anı kisäklärgä vatıp beteräçäk.

— Şundıy ber kagıydä bar, — dide miña soñrak Näni prints. — İrtän torıp yuıngaç, üzeñne tärtipkä kitergäç — şunda uk planetañnı da tärtipkä kiter. Baobab belän göläp üsenteläre başta ber-bersenä ohşap tora. Alarnı ayırıp bula başlagaç uk, vakıtnı suzmıyça, baobablarnı utarga kiräk. Bik küñelle eş tügel ul tügelen, ämma anıñ ällä ni avırlıgı yuk.

Bezneñ balalar da yahşırak añlasın öçen, bu räsemne ul miña tırışıbrak yasarga kiñäş itte.

— Ägär dä alarga kayçan da bulsa säyähät itärgä turı kilsä, monıñ kiräge çıgaçak, — dide ul. — Başka eşlär kötep tä torır, zıyan yuk. Ä menä baobablarga irek kuysañ, bähetsezlek kiläsen köt tä tor. Min ber yalkau yäşägän planetanı beläm. Ul öç kuaknı vakıtında utamagan bulgan...

Näni prints barısın da centekläp söyläde, ä min ul planetanıñ suräten yasadım. Keşelärgä akıl öyrätergä ber dä yaratmıym min. Läkin bik küplär baobabnıñ nikadär zıyan kiterüen belep betermi. Çönki asteroidka barıp eläkkän här keşegä bik zur kurkınıç yanıy. Şuña kürä bu yulı miña ğadäti tıynaklıknı onıtıp torırga turı kilä. "Balalar, baobablardan saklanıgız!" — dim min. Duslarımnı inde küptännän sagalagan kurkınıçtan aralap kalasım kilä. Kayçandır min üzem şiklänmägän kebek, alar da bu hävef turında belmilär, şiklänmilär bit. Menä ni öçen älege räsemne bik tırışıp yasadım. Ämma moña kitkän vakıtımnı hiç tä kızganmıym. Bälki, sez: "Ä ni öçen bu kitapta tagın şuşındıy äybät räsemnär yuk?" — dip sorarsız. Cavap bik gadi: min bik nık tırıştım, läkin, barıber, berni barıp çıkmadı. Ä baobablar räsemen yasaganda, bu eşneñ kiçektergesez häm bik kiräkle ikänlegen toyu miña ilham birde.

VI

Näni prints! Min äkrenläp sineñ tormışıñnıñ ni däräcädä sagışlı häm bertörle bulganın añladım. Sineñ berdänber yuanıçıñ koyaş bayıganın karau bulgan. Bu turıda min dürtençe könne irtän beldem. Sin:

— Min koyaş batkanın kararga yaratam. Äydä, koyaş batkannı karap torabız, — dideñ.

— Anı kötärgä kiräk bit.

— Närsäne kötärgä?

— Koyaş batkanın.

Başta sin bik gacäpländeñ, annarı kölep kuydıñ:

— Min äle üzemne haman öyemdä dip his itäm bit. Çınnan da, Amerikada töş vakıtı bulganda, Frantsiyädä koyaş bayıganın barısı da belä. Ägär dä ber minut eçendä Frantsiyägä küçep bulsa, bez şäfäqne kürä alır idek. Kızganıçka karşı, Frantsiyä monnan bik-bik yırak şul. Ä üz planetañda siña urındıknı berniçä adımga küçerep kuyu da citkän. Kayçan teläsäñ, şunda şäfäqne kürä algansıñ..

— Bersendä min koyaş batkanın kırık öç tapkır kürdem...

Beraz torgaç, sin tagın östäp kuydıñ:

— Beläseñme... bik moñsu bulgan çaklarda koyaş bayışına karau şundıy rähät...

— Dimäk, şäfäqne kırık öç tapkır kürgän könne siña bik yamansu bulgan?

Läkin Näni prints cavap birmäde.

VII

Bişençe könne, haman da şul bärän arkasında, Näni printsnıñ tagın ber seren açtım. Ozak vakıt uylanıp yörep, ber katgıy fikergä kilgän keşedäy, ul kinät kenä sorap kuydı:

— Kuak aşagaç, ul bärän çäçäklärne dä aşıy torgandır inde?

— Närsä eläksä, şunı aşıy ul.

— Çäneçkele çäçäklärne däme?

— Äye, alarnı da.

— Alay bulgaç, çäneçkelär nigä kiräk soñ?

Bu turıda min belmi idem. Vakıtım da bik tar — motornı tizräk tözätergä kiräk. Hälem avırlaşkannan-avırlaşa bara, su da betep kilä. Min inde üzemneñ yazmışım öçen borçıla başlagan idem.

— Çäneçkelär nigä kiräk?

Näni prints nindi dä bulsa sorau birsä, cavap almıy torıp tınıçlanmıy ide. Motor eçendäge kirebetkän ber bolt çıgırımnan çıgardı, şunlıktan, uylap-nitep tormıyça:

— Çäneçkelärneñ bernigä dä kiräge yuk, çäçäklär alarnı açuları kilgängä genä üsterälär, — didem.

— Menä niçek!

Beraz tın torgannan soñ, ul yarıysı uk açulı tavış belän bolay dide:

— Işanmıym min siña! Çäçäklär alar köçsez häm saf küñelle. Läkin alarnıñ batır bulıp kürenäseläre kilä. Çäneçke belän barısın da kurkıtabız dip uylıylar alar...

Min däşmädem. "Ägär bu bolt häzer dä bireşmäsä, min anı çükeç belän bärep sındıraçakmın", — dip uyladım. Näni prints uylarımnı tagın bülde:

— Ä sin çäçäklär turında...

— Yuk la! Berni dä uylamıym min! Telemä ni kilsä, şunı äyttem. Küräseñ bit, minem annan citdiräk eşem bar. Ul gacäplänep miña karadı.

— Citdi eş?!

Ul, küzen almıyça, miña karap toruında buldı. Kulına çükeç totkan, ös-başı mayga batkan keşeneñ ällä nindi ilämsez boltlar belän mataşuına şakkatkanday:

— Sin zurlar kebek söyliseñ! — dide.

Min uñaysızlanıp kittem. Ä ul süzen dävam itte:

— Bar närsäne butıysıñ sin... berni dä añlamıysıñ!

Äye, anıñ bik nık açuı çıkkan ide. Prints başın çöyep cibärde, altınsu çäçläre cilgä taralıp kitte.

— Min şundıy planeta beläm. Anda kızıl yözle ber keşe yäşi. Ul gomere buyına ber tapkır da çäçäk isnämägän.-Ber tapkır da yoldızga karamagan. Bervakıtta da, berkemne dä yaratmagan.

Berkayçan berni dä eşlämägän. Anıñ berdänber şögıle — sannar kuşu. İrtädän kiçkä qadär ul näq sineñ şikelle haman ber ük süzne kabatlıy: "Min citdi keşe! Min citdi keşe!" Gorurlanudan şarday kabara. Ä çınında isä, keşe tügel, gömbä ul! - Närsä?

— Gömbä!

Näni prints açuınnan agarınıp kitte.

— İnde million yıllar buyı çäçäklärneñ çäneçkese üsä häm, şuña da karamıyça, million yıllar buyı bärännär alarnı aşap kilä. Ä çäçäklär bernindi faydası bulmagan bu çäneçkelärne tırışa-tırışa üsterülären dävam itä. Monı añlau — citdi närsä tügelmeni? Bärännär belän çäçäklärneñ sugışıp yäşäve şulay keçkenä närsämeni? Tege kapkorsak äfändeneñ arifmetikasınnan citdiräk häm ähämiyätleräk eş tügelmeni bu? Ägär dä min üz planetamda üsüçe berdänber çäçäktän başkanı belmäsäm, ä keçkenä bärän berkönne, närsä eşlägänen dä añlamastan, bu çäçäkne aşasa? Sineñçä, bu möhim tügelme?

Anıñ yöze kızarıp çıktı. Annarı ul tagın süzen dävam itte:

— Ägär millionlagan yoldızlarnıñ bersendä genä üskän berdänber çäçäkne yaratsañ, bähetle bulu öçen şul citä. Kükkä karagan sayın: "Kaydadır şunda minem çäçägem yäşi..." — dip yuanasıñ. Ägär dä anı bärän aşıy kalsa, bu

— böten yoldızlar beryulı süngän kebek bit! Sineñçä, bu närsä möhim tügelme!

Näni prints başka süz äytmäde. Annarı ul kinät üksep yılarga totındı. Karañgı töşte. Min eşemne taşladım. Kahär sukkan bolt belän çükeç, susau häm ülem inde miña kölke bulıp toyıla başladı. Yoldızda, döresräge, planetada

— Cir dip atalgan minem planetamda — Näni prints yılıy. Anı yuatırga kiräk. Min printsnı kulıma aldım da köyli-köyli tirbätergä totındım:

— Yaratkan çäçägeñä berni dä bulmas... Min sineñ bäräneñä borınçık yasarmın... Sineñ çäçägeñä kaplavıç yasarmın... Min...

Min üzemneñ närsä söylägänemne üzem dä añlamıy idem. Miña kotoçkıç uñaysız bulıp kitte.

Niçek itep anı yuatırga, niçek itep canına yakın süzlär tabarga da belmädem...

Bik tä serle bit ul küz yäşe ile.

VIII

Ozaklamıy min bu çäçäk turında kübräk beldem. Näni prints planetasında härvakıt bik gadi, ällä ni küzgä bärelep tormagan çäçäklär üskän. Tac yafrakları da az ikän. Şuña kürä alar, küp urın almıyça häm berkemgä dä komaçaulamıyça, tınıç kına üsep utıralar, di. Bu çäçäklär irtälären açılalar, ä kiç

citügä sulalar ikän. Ä monısı kaydandır, niçekter kilep eläkkän orlıktan tişelep çıkkan. Başka ber üsentegä dä ohşamagan bu şıtımnan Näni prints könnär buyı küzen ala almıy ikän. Bälki, ul baobabnıñ yaña töreder? Läkin küp tä uzmıy, şıtım, üsüdän tuktap, çäçäkkä börelänä. Näni printsnıñ äle berkayçan da bu qadär zur böre kürgäne bulmıy. Ul, moğciza kötkändäy, tınıp kala. Ä bilgesez kunak, üzeneñ yäşel öyenä yäşerengän kileş, haman ıspaylana, bizänä. Ul başta tırışıp-tırışıp buyaular saylıy. Annarı aşıkmıy gına ber-ber artlı tac yafrakçıkların iñenä salıp karıy. Çäçe-başı tuzgan nindider ber mäk çäçägenä ohşarga telämi ul. Bik tä, bik tä çibär bulıp kürenäse kilä anıñ. Äye, äye, gacäyep kılançık bula ul! Kön artınnan kön ütä, çäçäk haman bizänä birä. Ä berkönne, koyaş çıgıp kilgän vakıtta, çäçäk tacları açıla.

Bu mizgelne kötep küpme köç tükkän çibärkäy, isnäp kuygannan soñ, bolay di:

— Uf, köçkä uyandım... Gafu itegez... Üzemne tärtipkä kiterergä dä ölgermädem...

Näni printsnıñ şatlıgı eçenä sıymıy:

— Sez nindi güzäl! — di ul.

— Çınnan damı? — digän cavap işetä Näni prints. —

Şunı da onıtmagız, min bit koyaş belän bergä tudım.

Näni prints bu gacäyep kunaknıñ bigük tıynak tügellegen añlıy, bilgele. Läkin holkı nindi genä bulsa da, ul iskitkeç matur!

Berazdan çäçäk tagın telgä kilä:

— Tamak yalgarga vakıt bugay inde. Sez miña yärdäm itmässezme ikän?..

Näni prints uñaysızlanıp kitä, annarı çişmä suı alıp kilep çäçäkkä sibä.

Bu sılukay gorur häm üpkäçel bulıp çıga. Näni printsnı tilmertep beterä ul. Anıñ dürt enäse bula.

— Äydä, yulbarıslar kilä birsen. Min alarnıñ tırnaklarınnan kurıkmıym, — dip äytep kuya ul bervakıt.

— Minem planetamda yulbarıslar yäşämi, — dip karşı töşä Näni prints. — Annarı, yulbarıslar ülän aşamıy.

— Min ülän tügel, — di çäçäk, üpkäläp.

— Gafu itegez...

— Yulbarıslar kurkınıç tügel, läkin min bik tä cildän kurkam. Çarşavıgız yukmı sezneñ?

"Üze üsemlek, ä üze cildän kurka... bik säyer... — dip uylıy Näni prints. — Nindi avır holıklı bu çäçäk"...

— Kiç citkäç, mine berär närsä belän kaplarsız. Sezneñ monda bik suık. Planetagız bigräk şıksız. Menä min yäşägän cirdä...

Çäçäk süzen äytep betermi. Monda kilgändä orlık kına ide bit äle ul. Başka dönyalar turında kayan belsen di inde... Nigä dip şulay aldaşırga! Sılukaynıñ üzenä dä uñaysız bulıp kitä, ahrısı. Ul, Näni printsnı oyaltırga uylap, ber-ike tapkır yötkergäläp kuya da:

— Çarşau kayda soñ? — dip sorıy.

— Min... alıp kilergä uylagan idem dä... sezneñ süzne tıñlap betermiçä kitä almadım.

Şulçak çäçäk, äydä beraz kızgansın, tilmersen äle dip, nıgrak yötkerä başlıy.

Bu güzäl çäçäkneñ här süzen tıñlarga äzer torsa da, ozaklamıy Näni printsnıñ küñelendä ikelänü toygıları uyana. Yuk kına süzlär dä anıñ canın räncetä. Tizdän ul üzen bik bähetsez itep sizä başlıy.

— Anıñ süzlären yukka tıñlaganmın min, — dide ul miña bervakıt. — Berkayçan da çäçäklär söylägän süzgä iğtibar itärgä yaramıy ikän. Çäçäklärgä karap soklanırga, alarnıñ huş islären isnärgä genä kiräk ikän. Minem çäçägem böten planetaga huş is tarattı, ä min şuña şatlana da belmädem. Ä ul yulbarıs tırnakları turında söyläşülär... Alar minem küñelne yomşartırga tiyeş idelär, ä minem, kiresençä, açuım çıktı...

Annarı ul tagın bolay dide:

— Ul çakta min berni dä añlamaganmın! Süzgä tügel, eşkä karap fiker yörtergä kiräk bulgan. Ul miña üzeneñ huş isen büläk itte, tormışımnı bizäde. Kaçarga kiräkmi ide miña! Anıñ gönahsız häyläläre barı nazlanu ikänen añlamaganmın. Çäçäklärgä ezleklelek citmi şul! Bik yäş idem äle min, yaratunıñ närsä ikänen belmi idem.

IH

Minem añlavımça, Näni prints kiyek kazlar belän bergä säyähät itärgä cıyıngan bulsa kiräk. Soñgı könne ul üz planetasın tagın da tırışıbrak cıyıştırgan. Yanar vulkannarnı centekläp çistartkan. Anıñ ike yanar vulkanı bulgan. İrtälären anda aş cılıtu bik tä uñaylı, di. Şunıñ östenä, planetada tagın ber süngän vulkan bar ikän. Dönyada nindi hällär bulmas dip, Näni prints süngän vulkannı da çistartkan. Yahşılap çistartkaç, vulkannar äkren häm tınıç kına yana başlıylar ikän. Vulkan atu — miç torbasındagı korımga ut kabıp, yangın çıgu belän ber ul. Bez — Cir keşeläre — bik keçkenälär şul, vulkannarnı çistarta almıybız. Şuña kürä alar bezgä bäla-kaza kiterälär dä.

Annarı Näni prints, moñsulanıp, soñgı baobab şıtımnarın yolkıp taşlıy. Bötenläy äylänep kaytmaska uylıy ul. Läkin bu irtädä ğadäti eş tä aña zur läzzät birä. Ä inde gacäyep çäçäkkä su sibep, östenä kaplavıç yabarga cıyınganda, anıñ hätta yılıysı kilep kitä.

— Huşıgız, — di ul. Sılu çäçäk cavap birmi.

— Huşıgız, — dip kabatlıy Näni prints.

Çäçäk yötkerep kuya. Tik suık tigännän tügel, bilgele.

— Min yülär bulganmın, — di çäçäk, nihayät. — Zinhar, gafu it häm bähetle bulırga tırış.

Nik ber açulı süz äytsen. Näni printska bu bik tä gacäp toyıla. Kulına pıyala kaplavıç totkan kileş, ul berazga kauşap, yugalıp kala. Kayan kilgän aña mondıy näfislek?

— Äye, äye, yaratam min sine, — digän süzlär işetä Näni prints. — Sineñ monı belmäveñä min üzem ğayeple. Ä häzer ällä ni kiräge dä yuk inde. Läkin sin dä, näq minem şikelle, berkatlı ideñ. Bähetle bulırga tırış... Kaplavıç monda kalsın, anıñ miña başka kiräge çıkmas.

— Ä cil...

— Miña ul qadär ük suık timägän lä... Tönge salkınça havanıñ faydası gına bulır. Min çäçäk bit.

— Ä cänleklär, böcäklär...

— Kübäläklär belän tanışasıñ kilsä, berniçä kübäläk kortına gına tüzärgä turı kiler inde. Kübäläklär bik tä söykemleder... Alardan başka minem yanga tagın kem kilep yörer? Sin bik yırak bulırsıñ bit. Ä zur cänleklärdän kurıkmıym min. Tırnaklar mindä dä bar...

Ul, bik samimi genä itep, dürt enäsen kürsätä. Annarı östäp kuya:

— Yarıy, ozınga suzma, tüzär hälem kalmadı! Kitärgä bulgansıñ ikän — kitä bir.

Küz yäşlären Näni printska kürsätäse kilmi anıñ. Bik tä gorur çäçäk bula ul...

H

Näni prints planetasına iñ yakını 325, 326, 327, 328, 329 häm 330 nçı asteroidlar bula. Başlap ul şularga barırga niyätli. Üzeñä ber eş tabarga häm nigä dä bulsa öyränergä kiräk bit inde.

Berençe asteroidta korol yäşi ikän. Ul başınnan ayagına qadär cete kızıl kiyemgä häm mehlarga törenep, gadi, läkin bik mähabät tähettä utıra di.

— Menä minem buysınuçım! — dip kıçkıra korol Näni printsnı kürügä.

"Niçek tanıdı ikän? — dip uylıy Näni prints. — Ul bit mine berençe märtäbä kürä!"

Korollärneñ dönyaga bik östän karaganın, alar öçen bar keşelärneñ dä barı tik buysınuçılar ikänen belmi şul ul.

— Yakınrak kil, minem sine küräsem kilä, —di korol, üzeneñ kem öçender korol bula aluı belän gorurlanıp.

Näni prints, utırırga urın ezläp, yak-yagına karana, läkin meh belän bizälgän zinnätle yapança böten planetanı kaplagan bula. Bik arıgan bulsañ da, basıp tormıy häleñ yuk... Şulçak ul ireksezdän isnäp kuya.

— Monarh karşında avız açıp isnäü bezneñ itağat kagıydäläre tarafınnan tıyıla, — di korol. — Min siña isnämäskä ämer biräm.

— Min yalgış kına, — dip cavap birä Näni prints, oyalıp. — Min bik ozak yulda buldım, bötenläy yoklamadım...

— Alay bulgaç, min siña isnärgä ämer biräm, — di korol. — Küp yıllar buyı berkemneñ dä isnägänen kürgänem yuk. Miña hätta kızık ta. Äydä, isnä! Boyırıgım şul.

Näni printsnıñ yözenä kızıllık yögerä. Ul köç-häl belän:

— Min, min... kauşıym... min başka buldıra almıym... — di.

— he, he... Alay bulgaç... alay bulgaç, min siña isnärgä dä, isnämäskä dä...

Korol butalıp betä, hätta anıñ beraz açuı da çıga bugay. Korol öçen iñ möhim närsä — böten keşeneñ dä aña bersüzsez buysınuı bit. Tıñlausız keşelärne yaratmıy ul. Bu — hokukı çiklänmägän monarh ikän. Läkin ul bik märhämätle bula, şunlıktan, barı tik akıllı ämerlär genä birä ikän.

"Ägär dä min generalıma diñgez akçarlagına äverelergä kuşsam, — dip söyli torgan bula ul, — häm general ämerne üti almasa, bu anıñ gayıbe belän tügel, ä minem gayıbem arkasında bulaçak".

Näni prints, oyalıp kına:

— Utırırga mömkinme? — dip sorıy.

— Utırırga ämer biräm! — dip cavap kaytara korol häm, matur işarä belän, zinnätle yapançasınıñ ber itägen cıyıp kuya.

Näni prints aptıraşka kala. Şundıy keçkenä planeta... Korol närsä belän genä idarä itä ikän soñ?

— Korol galicänapläre, — dip başlıy ul, — sorarga röhsät itegez...

— Sorarga boyıram! — di korol, aşıgıp.

— Korol galicänapläre... sez närsä belän idarä itäsez?

— Böten närsä belän, — dip, gadi genä cavap birä korol.

— Böten närsä belän?

Korol, tıynak kına itep, üz planetasına, annan başka planetalarga häm yoldızlarga kürsätä.

— Sez şularnıñ barısı belän dä idarä itäsezme? — dip kabatlap sorıy Näni prints.

— Äye, — di korol.

Çönki ul çınnan da bernindi çikläülärne belmi ide.

— Yoldızlar da sezgä buysınamı? — dip sorıy Näni prints.

— Bilgele, — di korol. — Yoldızlar miña bersüzsez buysınalar. Süzemne tıñlamauçılarnı yaratmıym min.

Näni prints tañ kala. Aña bulsın ide şundıy köç-kuät! Ul çakta koyaş batkanın köngä kırık dürt tapkır gına tügel, ä citmeş ike, yöz, ike yöz tapkır kürä alır ide, hätta urındıknı küçerep torası da bulmas ide. Annarı ul, üzeneñ planetasın iskä töşerep, tagın moñsulana häm, bar batırlıgın cıyıp:

— Minem koyaş bayışın küräsem kilä... Zinhar öçen, miña yahşılık eşlägez, koyaşka bayırga ämer biregez... — dip koroldän sorıy.

— Ägär dä min berär generalga kübäläk bulıp çäçäktän çäçäkkä oçıp yörergä, yäisä tragediyä icat itärgä, yä bulmasa diñgez akçarlagına äverelergä kuşsam, ä general ämerne ütämäsä, ul çakta kem ğayeple bulır — ulmı, ällä minme?

— Sez, korol galicänapläre, — dip cavap birä Näni prints ber dä ikelänmiçä.

— Älbättä şulay, — dip raslıy korol. — här keşedän kulınnan kilerdäy närsäne genä taläp itärgä kiräk. Hakim akılga tayanıp eş itärgä tiyeş — bu iñ berençe şart. Ägär dä sin üz halkıña diñgezgä taşlanırga boyırsañ, ul revolyutsiyä yasar. Ä min kündämlek taläp itä alam, çönki minem ämerlärem akıllı.

— Ä koyaş bayışı?.. — dip iskä töşerä Näni prints. Çönki ul soravına cavap almıyça tınıçlanmıy ide.

— Koyaş bayışı da bulır. Min koyaşka bayırga ämer birermen. Läkin monıñ öçen uñay şartlar tuuın kötärgä kiräk bit. Hökemdarnıñ akıllılıgı menä şunda da inde.

— Ä uñay şartlar kayçan bulır soñ? — dip beleşä Näni prints.

— Eh-hem, — dip cavap birä korol, kalın köndälegen aktara-aktara. — Ul bulır... Ehem... ul bügen kiçke cide säğat tä kırık ike minutta bulır. Şul vakıtta sin minem ämeremneñ niçek tögäl ütälgänen kürerseñ.

Näni prints isnäp kuya. Şunısı kızganıç, telägän vakıtta koyaş bayışın kürep bulmıy ikän monda. Döresen äytkändä, bu planetada aña küñelsez bula başlıy.

— Kitärgä vakıt, — di ul korolğä. — Minem monda kirägem yuk.

— Kal! — di korol, — üzenä buysınır keşe tabılganga bik gorurlangan bula ul. — Kalsañ, min sine ministr itep bilgelär idem.

— Nindi ministr?

— Eh-hem... yustitsiyä ministrı...

— Monda hökem itär keşe yuk bit!

— Alay kisterep äytmä, — dip karşı töşä korol. —

Min äle korollegemne tulısıñça karap çıkmadım. Üzem bik kart, kareta öçen monda urın yuk, ä cäyäü yörü yalıktıra...

Näni prints, iyelep, tagın ber märtäbä planetanıñ ikençe yagına küz töşerä.

— Ä min inde karadım da! — di ul. — Anda da berkem yuk.

— Alay bulgaç, üzeñne-üzeñ hökem it, — di korol. — Monısı — iñ avırı. Üzeñne hökem itü, başkalarnı hökem itügä karaganda, küp tapkır kıyınrak. Ägär dä üz-üzeñne döres hökem itä alsañ, sin çınnan da akıl iyäse digän süz.

— Üz-üzemne min teläsä kayda hökem itä alam, — di Näni prints. — Anıñ öçen monda kalunıñ kiräge yuk.

— Eh-hem... — di korol. — Minem planetanıñ kaysıdır cirendä ber kart küse yäşärgä tiyeş. Tönnären anıñ tırnaşuın işetep yatam. Sin şul kart küsene hökem itä alır ideñ. Vakıt-vakıt anı ülem cäzasına hökem it. Anıñ tormışı bötenläye belän sineñ kulda bulır. Läkin, azrak vakıt ütkäç, anıñ gayıben kiçerergä turı kiler. Kart küsene isän-sau saklarga kiräk: ul bezdä berdänber bit.

— Ülem cäzasına hökem itärgä yaratmıym min, — di Näni prints. — Miña kitärgä dä küptän vakıt inde...

— Yuk, vakıt tügel, — dip karşı töşä korol.

Näni prints yulga çıgarga bötenläy cıyınıp betkän bula inde, läkin, monarhnıñ käyefen bozası kilmiçä, tuktap kala.

— Ägär dä sez, korol galicänapläre, üz ämerläregezneñ ütälüen telisez ikän, akıllı boyırık biregez. Mäsälän, sez miña, ozakka suzmıyça, tizräk yulga çıgarga ämer birä alasız... Minem uylavımça, monıñ öçen uñay şartlarnıñ barısı da bar...

Korol cavap birmi. Näni prints, beraz ikelänep torgannan soñ, tirän itep sulış ala da kuzgalırga bula.

— Sine ilçe itep bilgelim! — dip kıçkıra korol anıñ artınnan.

Kıyafätenä karaganda, anıñ süzlärenä berkem dä karşı kilä almas kebek ide.

"Bik säyer halık bu olılar", — dip uylıy Näni prints, alga barışlıy.

HI

İkençe planetada dansöyär keşe yäşi ikän.

— Menä mine söyüçe dä kilde! — dip kıçkıra ul, yıraktan uk Näni printsnı kürep.

Şöhrät yaratuçılar bar keşe dä üzlärenä tabına dip uylıylar bit.

— Häyerle kön, — di Näni prints. — Eşläpägez bigräk kızık ikän sezneñ.

— Keşe belän isänläşer öçen kiräk ul, — dip aylata dansöyär. — Mine sälamlägän çakta, baş iyep isänläşergä. Läkin, kızganıçka karşı, monda berkem dä kilep çıkmıy.

— Menä niçek? — di Näni prints, çönki ul berni dä aklamıy.

— Kullarıñnı çäbäklä äle, — di aña dansöyär.

Näni prints kulların çäbäkli. Dansöyär, eşläpäsen kütärä töşep, tıynak kına başın iyä.

"Monda kart korol yakındagıga karaganda küñelleräk ikän", — dip uylıy Näni prints. Annarı tagın kulın çäbäkläp kuya. Ä dansöyär, eşläpäsen kütärä töşep, kayta-kayta başın iyä.

Ber biş minuttan, Näni printsnı, bu uyın da tuydıra.

— Ä eşläpä cirgä töşep kitsen öçen närsä eşlärgä kiräk? — dip sorıy ul.

Läkin dansöyär anı tıñlamıy da. Şöhrät söyüçe keşelär maktau süzennän başka berni dä işetmilär, bit.

— Sin çınnan da miña karap soklanasıñmı? — dip sorıy ul Näni printstan.

— Ä soklanu närsä soñ ul?

— Soklanu, hörmät itü, — minem bu planetada başkalarga karaganda çibärräk tä, bayırak ta, akıllırak ta buluımnı tanu ul.

— Läkin sineñ planetada berkem dä yuk bit!

— Şulay da küñelemne kür, miña karap soklan sin!

— Min soklanam, — di Näni prints iñnären cıyırıp, — läkin monnan siña ni fayda?

Näni prints dansöyärne dä taşlap kaça. "Çınnan da, bu zurlar — bik tä säyer keşelär", — dip, eçkersez genä uylap kuya ul, yulga çıkkanda.

HII

Aldagı planetada särhuş yäşi ikän. Näni prints anıñ yanında az gına bula, läkin şul vakıt eçendä dä käyefe kırılıp ölgerä.

Ul bu planetaga kilgändä, särhuş, rät-rät bulıp tezelgän buş häm tulı şeşälär ğaskärenä karap, tın gına utıra ikän.

— Sin nişliseñ? — dip sorıy annan Näni prints.

— Eçäm, — dip, küñelsez genä cavap birä särhuş. - Nigä?

— Onıtır öçen.

— Närsäne onıtır öçen? — dip sorıy Näni prints. Bu särhuş bik kızganıç bulıp toyıla aña.

— Üzemä oyat ikänne onıtasım kilä, — di särhuş, başın aska iyep.

— Närsädän oyat soñ siña? — dip sorıy Näni prints. Bu biçaraga bik tä yärdäm itäse kilä anıñ.

— Eçkänemä oyalam! — dip añlata särhuş. Şunnan başka anıñ avızınnan ber süz dä çıkmıy.

Aptıraşka kalgan Näni prints, şikle uylarga çumıp, yulın dävam itä.

"Äye, olılar, hiçşiksez, bik tä, bik tä säyer halık", — dip uylıy ul, alga barışlıy.

HIII

Dürtençe planeta eşlekle keşeneke bulgan di. Ul şulkadär eşkä çumgan, hätta Näni prints yakınlaşkaç ta başın kütärmägän di.

— Häyerle kön, — di aña Näni prints. — Tämäkegez süngän.

— İkegä öçne kuşkaç — biş. Bişkä cidene — unike. Unikegä öçne — unbiş. Häyerle kön... Unbişkä cidene — yegerme ike. Yegerme ikegä altını — yegerme sigez. Şırpı sızarga da vakıt yuk... Yegerme altı da biş — utız ber. Uf! Şulay itep, cämgıse biş yöz dä ber million altı yöz yegerme ike meñ cide yöz utız ber.

— Närsä biş yöz million?

— Ä? Sin mondamıni äle! Biş yöz million... Närsä ikänen dä belmim inde... Eşem muyınnan! Citdi keşe min, takıldap torırga vakıtım yuk! İkegä bişne — cide...

— Närsä ul biş yöz million? — dip kabatlıy Näni prints: soravına cavap almıyça tınıçlanmıy ide ul.

Eşlekle keşe başın kütärä.

— Bu planetada inde ille dürt yıl yäşim, şul vakıtta nibarı öç tapkır eşemnän büldelär mine. Berençe märtäbä, monnan yegerme ike yıl elek, minem yanga kaydandır may koñgızı oçıp kilgän ide. Ul kotoçkıç tavış kuptardı, häm min kuşu ğamälendä dürt hata yasadım. İkençe märtäbä, monnan unber yıl elek, revmatizm öyänäge buldı. Gel utırıp torganlıktan. Arlı-birle yörergä vakıtım yuk. Citdi keşe min. Menä inde häzer öçençe märtäbä... Dimäk, şulay itep, biş yöz million...

— Närsä million?

Eşlekle keşe, cavap birmi torıp, tıngılık bulmasın añlıy, ahrısı.

— Biş yöz million änä tege, kayvakıtta havada kürenüçe nämärsälär.

— Närsä soñ alar, çebenme?

— Yuk la. Bik-bik keçkenä, yaltırap torgan...

— Bal kortları?

— Yuk la. Şundıy keçkenä, altın tösendä. Eşsez sörhäntäylär şularga karıy da hıyalga çuma bit äle. Ä min citdi keşe. Hıyallanırga vakıtım yuk.

— Ä-ä, yoldızlar?

— Menä, menä. Yoldızlar.

— Biş yöz million yoldız? Sin alar belän nişliseñ soñ?

— Biş yöz dä ber million altı yöz yegerme ike meñ cide yöz utız ber. Min citdi keşe, tögällek yaratam.

— Sin bu yoldızlar belän nişliseñ soñ?

— Nişlim?

— Äye.

— Berni dä eşlämim. Minem mölkätem alar...

— Yoldızlar sineñ mölkäteñ? - Äye.

— Läkin min bit korolne kürdem. Ul...

— Korollärneñ bernindi mölkätläre dä bulmıy. Alar barı tik idarä genä itälär. Bu bötenläy başka närsä.

— Yoldızlar siña nigä kiräk soñ?

— Bay bulu öçen.

— Ä bay bulu nigä kiräk?

— Ägär berärse yaña yoldız açsa, alarnı da satıp alır öçen.

"Bu da tege särhuş şikelle fiker yörtä ikän", — dip uylıy Näni prints.

Annarı soraular birüen dävam itä:

— Ä yoldızlarnı niçek üzeñneke itep bula?

— Yoldızlar kemneke? — di eşlekle keşe.

— Belmim. Berkemneke dä tügel.

— Dimäk, mineke, çönki, iñ berençe bulıp, bu fiker minem başka kilde.

— Şul citäme?

— Bilgele. Ägär dä sin almaz tapsañ, ä anıñ hucası bulmasa, dimäk, ul — sineke. Ägär hucasız utrau tapsañ, ul — sineke. Ägär dä sineñ başıña berençe bulıp berär fiker kilsä, patent alasıñ: ul da sineke bula. Yoldızlar — minem baylıgım, çönki miña qadär alarnı mölkät itü beräüneñ dä uyına kilmägän.

— Menä monısı döres, — di Näni prints. — Sin alar belän närsä eşliseñ soñ?

— Citäkçelek itäm, — dip cavap birä eşlekle. — Alarnı kat-kat sanıym. Bik avır eş bu. Ämma min citdi keşe.

Tik Näni printska busı gına az kebek toyıla.

— Ägär dä minem yıfäk yaulıgım bar ikän, min anı muyınıma bäyläp, üzem belän alıp kitä alam, — di ul. — Ägär dä çäçägem bar ikän, min anı özep, üzem belän alıp kitä alam. Ä sin yoldızlarnı üzeñ belän ala almıysıñ bit!

— Yuk, läkin min alarnı bankka sala alam.

— Niçek itep?

— Menä bolay: niçä yoldızım barlıgın käğazgä yazam. Annarı bu käğazne tartmaga salıp, yozakka bikläp kuyam.

— Şul gınamı?

— Şul citkän.

"Kızık! — dip uylıy Näni prints. — Hätta bik kızık. Läkin ber dä çınga ohşamagan".

Närsä çınlıkka ohşagan, närsä ohşamagannı Näni prints olılarça tügel, üzençä añlıy torgan bula.

— Minem çäçägem bar, — di ul, — min här irtäne aña su sibäm. Minem öç vulkanım bar, min alarnı atna sayın çistartam. Öçesen dä çistartam, hätta süngänen dä. Dönyada nilär bulmas. Vulkannarıma da, çäçägemä dä mineke buludan barı tik fayda gına. Ä yoldızlarga sinnän bernindi fayda da yuk...

Eşlekle keşe nider äytmäkçe bulıp avızın aça, läkin äytergä süz taba almıy. Näni prints alga atlıy.

"Çınnan da, iskitkeç halık bu zurlar", — dip kabatlıy Näni prints, yulın dävam itep.

HIV

Bişençe planeta bik kızıklı bulıp çıkkan. Ul barısına karaganda da bäläkäyräk di. Barı tik fonar belän fonar kabızuçı gına sıyarlık ikän. Bernindi yortlar da, keşelär dä bulmagan şuşı keçkenä genä planetada fonar belän fonarçınıñ nigä kiräk ikänen hiç tä añlıy almıy Näni prints. Ul bolay dip uylıy:

"Bälki, bu keşe säyerräkter dä, läkin bu korol, dansöyär, eşlekle yäisä särhuş kebek ük säyer tügel. Ni disäñ dä, anıñ eşendä mäğnä bar. Ul fonaren kabızgan çakta, dönyada tagın ber yoldız, yä çäçäk tuganday bula. Ä ul fonaren sündergäç, yoldız belän çäçäk yokıga tala kebek. İskitkeç şäp eş. Çın-çınlap faydalı, çönki matur".

Planeta yanına kilep citkäç, ul hörmät belän fonarçıga baş iyä.

— Häyerle kön, — di ul. — Ä nigä fonarnı sünderdeñ?

— Şulay kileşengän, — dip cavap birä fonarçı. — Häyerle kön.

— Närsä kileşengän?

— Fonarnı sünderü. Häyerle kiç. Ul yañadan fonaren kabıza.

— Ä nigä tagın kabızdıñ anı?

— Şulay kileşengän, — dip kabatlıy fonarçı.

— Añlamıym, — di Näni prints.

— Añlaunıñ kiräge dä yuk, — di fonarçı. — Väğdä — väğdä inde. Häyerle kön.

häm tagın fonarnı sünderä.

Annarı, şakmaklı kızıl yaulık belän mañgayındagı tirne sörtep, bolay di:

— Eşem avır minem. Kayçandır anıñ mäğnäse bar ide.

Fonarnı min irtälären sünderä, kiçlären kabıza idem. Köndezlären yal itep, tönnären yoklap bula ide...

— Ä annarı kileşü üzgärdeme?

— Kileşü üzgärmäde, — di fonarçı. — Böten bälase dä şunda! Minem planeta yıldan-el kızurak äylänä, ä kileşü elekkeçä kala birä.

— Ä häzer niçek soñ? — dip sorıy Näni prints.

— Menä şulay inde. Planeta minutka ber äyläneş yasıy, şuña kürä minem tın alırga da vakıtım yuk. här minut sayın fonarnı sünderäm dä tagın kabızam.

— Menä kızık! Dimäk, sineñ planetada kön ozınlıgı barı ber minut kına!

— Ber kızıgı da yuk monıñ, — dip karşı töşä fonarçı. — Bez sineñ belän inde ber ay söyläşep torabız.

— Ber ay?!

— Äye. Utız minut. Utız kön. Häyerle kiç! häm ul tagın fonaren kabıza.

Näni prints fonarçıga tagın ber karap kuya. Väğdäsenä şulkadär tugrılıklı bu keşe torgan sayın nıgrak oşıy bara aña. Näni prints kayçandır, şäfäqne bik küräse kilgän çaklarda, urındıknı ber urınnan ikençe urınga küçerep yörtkänen isenä töşerä, häm anıñ dustına yärdäm itäse kilä.

— Tıñla äle, — di ul fonarçıga. — Min monıñ ber yulın beläm: sin kayçan teliseñ şul vakıtta yal itä alır ideñ...

— Minem gel yal itep torasım kilä, — di fonarçı. Yalkau keşe dä üz süzenä tugrılıklı bula ala bit.

— Sineñ planetañ şundıy bäläkäy, — dip dävam itä Näni prints, — öç atlasañ, äylänep tä çıgasıñ, härvakıt koyaş yaktısında torırlık itep, ber tizlektä atlarga gına kiräk siña. Ägär dä yal itäseñ kilä ikän, alga karap bar da bar... Şulay itkändä, kön sin telägän ozınlıkta bulır.

— Läkin miña monnan fayda az şul, — di fonarçı. — Min bik tä yoklarga yaratam.

— Alaysa, eşläreñ şäptän tügel sineñ, — di Näni prints.

— Eşlär hörti, — dip raslıy fonarçı. — Häyerle kön. häm ul fonaren sünderä.

"Menä, — di üz-üzenä Näni prints, yulın dävam itep, — menä bu keşene korol dä, dansöyär dä, särhuş tä, eşlekle dä yaratmas ide. Ä çınlap uylasañ, bötenese arasında, minemçä, ul iñ citdiye. Bälki, üze turında gına tügel, başkalar turında da uylagangadır?

Näni prints avır sulap kuya.

"Menä kem belän duslaşırga ide, — dip uylıy ul. Läkin planetası bigräk tä keçkenä inde. İke keşelek urın yuk anda..."

Bu planetada Näni prints yegerme dürt säğat buyına meñ dä dürt yöz kırık tapkır koyaş batkanın karap söyenä alır ide. Näq menä şunıñ öçen dä bu gacäp planetadan kitäse kilmi anıñ.

HV

Altınçı planeta elekkesenä karaganda un öleş zurrak ikän. Anda kalın-kalın kitaplar yazuçı kart yäşi di. Näni printsnı kürgäç:

— Karale! Säyähätçe kilde! — dip şatlanıp kıçkıra ul. Beraz häl alır öçen, Näni prints östäl östenä utıra.

Arırlık ta, küpme yul ütte inde ul!

— Sin kayan? — dip sorıy annan kart.

— Nindi zur kitap bu? — di Näni prints. — Sez monda nişlisez?

— Geograf min, — dip cavap birä kart.

— Kem soñ ul geograf?

— Diñgezlär, yılgalar, şähärlär, taular häm çüllärneñ kayda urnaşkanın belä torgan ğalim keşe.

— Nindi kızık! — di Näni prints. — Menä monı eş disäñ dä bula!

Annarı ul geograf planetasına küz yörtep çıga. Berkayçan da bu qadär mähabät planeta kürgäne bulmıy anıñ.

— Sezneñ planetagız bik tä matur, — di ul. — Ä okeannar barmı monda?

— Anısın belmim, — di geograf.

— İ-i... — di Näni prints ömetsez tavış belän. — Ä taular barmı?

— Belmim, — dip kabatlıy geograf.

— Ä şähärlär, yılgalar, çüllär?

— Anısın da belmim.

— Geograf bit sez!

— Şulay şul, — di kart. — Min geograf, ä säyähätçe tügel. Säyähätçelär citmi miña. Şähärlär, yılgalar, taular, diñgezlär, okeannar häm çüllär sanın geograflar hisapka almıy bit. Geograf — bik däräcäle keşe, anda-monda yörergä vakıtı yuk anıñ. Kabinetınnan çıkmıy utıra ul. Läkin geograf säyähätçelärne kabul itep, alar söylägänne yazıp ala. Ägär kem dä bulsa berär kızıklı närsä söyli ikän, geograf bu säyähätçeneñ ışanıçlımı-yukmı ikänen beleşä, anıñ nindi keşe ikänlegen tikşerä.

— Ä nigä?

— Ägär dä säyähätçe aldasa, geografiyä däresleklärendä bar närsä butalıp betäçäk. Ägär ul şärab yarata torgan keşe bulsa da bäla.

— Nişläp?

— Çönki särhuşlär küzenä bar närsä dä ike bulıp kürenä. Şuña kürä ber tau bulgan urında geograf ikene bilgelärgä mömkin.

— Min ber keşene belä idem... Bik naçar säyähätçe çıgar ide annan, — di Näni prints.

— Bik tä mömkin. Şulay itep, ägär dä säyähätçe ışanıçlı keşe bulıp çıksa, anıñ açışın tikşerälär.

— Niçek tikşeräler? Barıp karıylarmı?

— Yuk la. Alay bik mäşäqatle bit. Säyähätçeneñ barı tik dälillär kiterüen genä taläp itälär. Mäsälän, ägär dä ul berär tau taba ikän, annan olı-olı taşlar alıp kilergä tiyeş bula.

Geograf kinät kenä:

— Läkin sin üzeñ dä säyähätçe bit! Sin yıraktan kilgänseñ! Üz planetañ turında söylä äle miña! — di.

Geograf kalın kitabın aça, annan karandaşın oçlıy. Säyähätçelär söylägänne başta karandaş belän yazalar. Ä soñınnan, säyähätçe dälillär kiterep kürsätkäç, ul söylägännärne kara belän yazarga bula.

— Tıñlıym sine, — di geograf.

— Ällä ni kızık tügel minem planetada, — dip süzen başlıy Näni prints. — Bar närsä dä bik keçkenä anda. Minem öç vulkanım bar. İkese yanar vulkan, berse inde küptän süngän. Läkin dönyada ni bulmas...

— Äye, ällä nilär buluı mömkin, — di geograf.

— Annarı, çäçägem bar minem.

— Bez çäçäklärne bilgelämibez, — di geograf.

— Nik? İñ maturı şular bit!

— Närsä ul çäçäk: bügen bar, irtägä yuk. Efemer ul.

— Niçek inde efemer?

— Geografiyä kitapları — dönyada iñ kıymmätle kitaplar, — dip añlata geograf. — Alar berkayçan da iskermilär. Taunıñ urınınnan küçüe bik siräk oçrakta gına bula bit. Yäisä okean kibü. Bez üzgärmi torgan, mäñgelek äyberlär turında yazabız.

— Läkin süngän vulkannıñ uyanuı mömkin bit, — dip bülä anı Näni prints. — Ä närsä digän süz ul "efemer"?

— Vulkan süngänme, yäisä atıp toramı — monıñ bezgä, geograflarga, bernindi ähämiyäte dä yuk, — di geograf. — Şunısı möhim: ul — tau. Ul berkayçan da üzgärmi.

— "Efemer" digän süz närsäne añlata? — dip sorıy annan Näni prints: soravına cavap almıyça tınıçlana belmi bit ul.

— Bu — tizdän yukka çıgaçak äyber digän süz.

— Minem çäçägem dä tizdän yukka çıgaçakmı?

— Bilgele.

"Minem güzälem häm şatlık birüçem ozın gomerle tügel ikän, — di üz-üzenä Näni prints, — doşmannarınnan niçek saklanır inde ul, anıñ bit barı dürt enäse genä bar. Ä min anı taşlap kittem. Planetada ul yapa-yalgızı kaldı!"

Taşlap kitkän çäçägen berençe tapkır kızganuı bula anıñ. Läkin ul üzen bik tiz kulga ala.

— Sez miña kaya barırga kiñäş itär idegez? — dip sorıy ul geograftan.

— Cir atlı planetaga... —dip cavap birä geograf. — Abruyı yahşı anıñ...

Näni prints yulın dävam itä, ä anıñ uyları yırakta kalgan çäçäge yanında bula.

HVI

Ul bargan cidençe planeta Cir atlı ikän.

Cir — ni citte planeta gına tügel! Anda yöz unber korol (şular hisabında, bilgele, negr korolläre dä), cide meñ geograf, tugız yöz meñ eşlekle, cide yarım million särhuş, öç yöz unber million dansöyär — barlıgı ike milliard çaması olı keşe bar.

Cirneñ nikadär zur ikänen töşenderer öçen ber genä närsä äytäm: elektr uylap tabılganga qadär, barlık altı kontinentta tulı ber armiyä — dürt yöz altmış ike meñ biş yöz unber fonarçı totarga kiräk bulgan.

Cirgä çittän karaganda, iskitkeç güzäl küreneş bulır ide. Bu armiyäneñ häräkät itüe, näq balettagı kebek, gacäyep tögäl ritmga buysıngan. Berençe bulıp, Yaña Zelandiyä häm Avstraliyä fonarçıları kuzgala. Utların kabızgaç, alar yoklarga yatalar. Annarı Kıtay fonarçılarına çirat citä. Üz biyulären başkargaç, alar da pärdä artına kerep yugalalar. Annan soñ, Rossiyädäge häm hindstandagı fonarçılarga da näübät citä. Annarı — Afrika häm Evropadagılarga. Şunnan soñ — Könyak Amerikadagılarga. Annan arı — Tönyak Amerikaga. Alar berkayçan da yalgışmıylar, berkem dä vakıtınnan alda sähnägä çıkmıy. Äye, iskitkeç tamaşa bu.

Tik Tönyak polyustagı berdänber fonarnı kabızuçı fonarçıga häm anıñ Könyak polyustagı iptäşenä genä bik ciñel häm kaygısız tormış nasıyp bula: üz eşlären yılına barı ike märtäbä genä başkarırga turı kilä alarga.

HVII

Bik cor telle bulırga tırışıp, kayçakta, ireksezdän, arttırıbrak cibäräseñ. Fonarçılar turında söylägändä, döreslekkä beraz hilaflık yasadım min. Şuña kürä, bezneñ planetanı belmäüçelär anıñ turında yalgış fikerdä kalırlar dip kurkam. Keşelär Cirdä ällä ni küp urın alıp tormıylar. Ägär dä ike milliard keşe bergä cıyılıp, mitingtagı kebek, totaş törkem bulıp bassa, arkılısı-buyı yegermeşär mille mäydanga sıyar ide. Böten keşelek dönyasın Tın okeandagı iñ keçkenä ber utrauga öyep kuyıp bulır ide.

Zurlar sezgä ışanmaslar, bilgele. Alar üzlären bik küp urın alıp torabız, dip uylıylar. Üz-üzlärenä baobablarday mähabät bulıp kürenälär alar. Sez alarga tagın ber kat tögälräk itep hisaplap kararga kuşıgız. Moña bik tä küñelläre bulır, sannarnı ülep tä yaratalar bit alar. Ä sez isäp-hisapka vakıt äräm itmägez. Kiräge yuk anıñ. Sez bit miña bolay da ışanasız.

Şulay itep, Cirgä kilep töşkännän soñ, ber can iyäse dä kürmägäç, Näni prints bik gacäplänä. Ällä, yalgışıp, başka planetaga eläktemme, dip uylıy ul hätta. Läkin şul vakıt kom östendä ay nurı tösendäge ber bocra kıymıldap kuya.

— Häyerle kiç, — di Näni prints ğadät buyınça.

— Häyerle kiç, — dip cavap birä yılan.

— Nindi planetaga kilep eläktem min?

— Cirgä, — di yılan. — Afrikaga.

— Menä niçek. Ä Cirdä keşelär yukmıni?

— Çül bu. Çüldä berkem dä yäşämi. Läkin Cir bik zur... Näni prints taş östenä utıra da küzlären kükkä töbi.

— Beläse ide, yoldızlar nigä yaltırap yana ikän, — di ul, uyçanlanıp. — Bälki, irtäme-soñmı härkem üz yoldızın ezläp taba alsın öçender. Änä, näq baş oçındagısı — minem planeta. Läkin monnan niçek yırak ul!

— Matur planeta, — di yılan. — Ä sin monda, Cirdä, närsä eşlämäkçe bulasıñ soñ?

— Min üzemneñ çäçägem belän açulanıştım, — dip körsenep kuya Näni prints.

— Menä niçek.

İkese dä berazga tın kalalar.

— Ä keşelär kayda soñ? — dip, nihayät, yañadan süz başlıy Näni prints. — Ni äytsäñ dä, çüldä beryalgızıña bik küñelsez...

— Keşelär yanında da yalgızlıktan kotılıp bulmıy, — di yılan.

Näni prints iğtibar belän aña karıy da:

— Säyer can iyäse sin. Barmak yuanlıgı gına, — di.

— Läkin kodrätem korol barmagınıkına karaganda da zurrak minem, — dip karşı töşä yılan.

Näni prints yılmaep kuya.

— Şulay uk kodrätlemeni sin? Täpiläreñ dä yuk bit üzeñneñ. Säyähät itä dä almıysındır...

— Min sine teläsä kaysı korablğä karaganda da yıragrak alıp kitä alam, — di aña yılan.

Häm, altın beläzek bulıp, Näni printsnıñ tubıgına urala.

— Ber kagıluda min teläsä kemne yañadan tufrak itä alam, — di yılan. — Läkin sin yoldızdan kilgänseñ, gönahıñ da yuk...

Näni prints cavap birmi.

— Kızganam min sine, — dip süzen dävam itä yılan. — Granit taştay katı cir öçen bigräk zägıyf sin. Taşlap kitkän planetañnı ülep sagıngaç, min siña yärdäm itärmen. Minem kuldan kilä ul...

— Añladım, — di Näni prints. — Läkin nigä sin härvakıt serle itep söyliseñ?

— Min dönyadagı böten serlärne çişäm, bar tabışmaklarga da cavap tabam, — di yılan.

İkese dä tagın tın kalalar.

HVIII

Näni prints, oçsız-kırıysız çül aşa ütep tä, ber can iyäse kürmi. Yulında aña barı tik ber keçkenä genä şıksız çäçäk oçrıy. Bu çäçäkneñ nibarı öç tac yafrakçıgı bula.

— İsänme, — di aña Näni prints.

— İsänme, — dip cavap birä çäçäk.

— Ä keşelär kayda? — dip sorıy Näni prints, ädäple genä itep.

Çäçäkneñ kayçandır kärvan ütep kitkänne kürgäne bulgan ikän.

— Keşelär? Äy... Äye... Nibarısı biş yäki altı gına bugay alar. Bik küptän kürgän idem inde. Läkin kaydan ezlärgä ikänen belmim. Cil kuıp yörtä üzlären... Tamırları yuk şul alarnıñ — şunısı bik naçar.

— Huş! — di Näni prints.

— Huş! — di çäçäk.

HIH

Näni prints biyek tau başına menä. Moña qadär üzeneñ teze tiñenten öç vulkanınnan başka tau kürgäne bulmıy anıñ. Süngän vulkanı urındık hezmäten üti ide.

"Mondıy biyek taudan böten planetanı häm barça keşelärne beryulı kürep buladır," — dip uylıy ul. Läkin tirä-yakta enädäy näzek häm oçlı kıyalardan başka berni dä kürenmi.

— Häyerle kön, — di ul, bolay, ğadät buyınça gına.

— Häyerle kön... kön... kön... — dip cavap kaytara kaytavaz.

— Kem sez? — dip sorıy Näni prints.

— Kem sez... kem sez... kem sez... — dip cavap kaytara kaytavaz.

— Duslar bulıyk, min bötenläy yalgız, — di ul.

— Yalgız... yalgız... yalgız... — dip cavap kaytara kaytavaz. "Nindi säyer planeta! — dip uylıy Näni prints. — Üze kop-korı, üzen enä baskan, üze tozlı. Keşeläre dä berni uylıy belmi. Närsä äytsäñ, şunı kabatlap tik tora... Öyemdä minem şatlık birüçe güzäl çäçägem bar ide. härvakıt berençe bulıp üze süz başlıy ide".

HH

Kom çülläre, kıya taular, kar-burannar aşa ütä-ütä ozak bara Näni prints häm, nihayät, yulga kilep çıga. Ä yullarnıñ barısı da keşelär yanına alıp bara.

— Häyerle kön, — di ul.

Anıñ aldında göläp çäçäklärenä kümelgän bakça tora ikän.

— Häyerle kön, — di göläplär.

Näni prints alarnıñ barısı da üz çäçägenä ohşagan buluın kürä.

— Sez kem bulasız? — dip sorıy ul, tañ kalıp.

— Bez — göläplär, — dip cavap birä alar.

— Menä niçek... — dip kuya Näni prints.

Ul üzen bik-bik bähetsez itep sizä. Anıñ sılukayı böten dönyada üzenä ohşagan ber genä çäçäk tä yuk digän ide bit. Ä monda ber bakçada gına da näq anıñ tösle biş meñ çäçäk! "Bolarnı kürsä, açuı çıgar ide anıñ! — dip uylıy Näni prints. — Ul tırışa-tırışa yötkerergä totınır ide, kölke häldä kalmas öçen, ülärgä cıyıngan bulıp kılanır ide. Ä miña, avıru karagan kebek, anı kararga turı kiler ide. Yuksa, mine tübänseter öçen, anıñ çınnan da, ülep kitüe bar..."

Annarı ul tagın bolay dip uylap kuya: "Ä min, yülär, dönyadagı berdänber çäçäkkä iyä buldım, dip hıyallandım, ä ul gap-gadi göläp ikän. Şul gadi çäçäk, tez tiñenten öç vulkan, anıñ da berse süngän, bälki, inde mäñgegäder... Bar bulgan närsäm şul ide... Bolay bulgaç, nindi prints inde min?.."

Ul çirämgä yata da yılap cibärä.

HHI

Näq şul çakta Tölke kilep çıga.

— İsänme, — di ul.

— İsänme, — di Näni prints, ädäple genä. Annarı yak-yagına karanıp ala. Läkin berkem dä kürenmi.

— Min monda, — digän tavış işetä ul. — Almagaç töbendä.

— Kem sin? — dip sorıy Näni prints. — Nindi çibär I

üzeñ!

— Min — ata tölke, — di Tölke.

— Bergä uynıyk äle, — dip ütenä annan Näni prints. — Üzemä genä şundıy küñelsez...

— Min sineñ belän uynıy almıym, — di Tölke. — Min kulga iyäläşterelmägän.

— Alaysa, gafu it, — di Näni prints.

Läkin, beraz uylanıp torgannan soñ, tagın sorap kuya:

— Ä kulga iyäläşterü niçek bula soñ ul?

— Sin çittän kilgänseñ bugay, — di Tölke. — Närsä ezliseñ monda?

— Keşelär ezlim, — di Näni prints. — Ä niçek kulga iyäläşterälär?

— Keşelärneñ mıltıkları bar, alar auga yörilär. Bik avır eş ul. Şunıñ östenä, tagın tavık ürçetälär. Alarnıñ berdänber yahşı yakları — şul. Sin tavık ezliseñme?

— Yuk, — di Näni prints. — Min duslar ezlim. Ä kulga iyäläşterü niçek bula?

— Küptän onıtılgan töşençä ul, — di Tölke. — Berbereñä bäyle bulunı añlata ul.

— Bäyle bulu?

— Näq üze, — di tölke. — Häzergä sin minem öçen yöz meñlägän başka malaylarga ohşagan keçkenä ber malay gına. Şuña kürä sineñ miña kirägen dä yuk. Minem dä siña kirägem yuk. Sineñ öçen min yöz meñlägän başka tölkelärgä ohşagan gadi ber tölke genä. Ägär dä sin mine kulga iyäläştersäñ, bez ber-berebezgä kiräk bulaçakbız. Minem öçen sin dönyada berdänbergä äylänäçäkseñ. Sineñ öçen min dä böten dönyada berdänber bulaçakmın...

— Añlıy başladım, — di Näni prints. — Ber çäçäk bar ide... Ahrısı, ul mine kulga iyäläştergänder...

— Bik mömkin, — dip rizalaşa anıñ belän Tölke. — Cirdä ni bulmas.

— Cirdä tügel ul, — di Näni prints. Tölke gacäplänep:

— Başka planetadamı? — dip sorıy.

- Äye.

— Ä ul planetada auçılar barmı?

- Yuk.

— Menä kızık! Ä tavıklar barmı soñ?

- Yuk.

— Kamillek yuk bu dönyada! — di Tölke, avır sulap. Annarı süzen dävam itä:

— Tormışım küñelsez minem. Min tavıklar kuıp yörim, ä keşelär — mine. Böten tavıklar da ber-bersenä ohşagan, keşelär dä ber-bersenä ohşagan. Şunlıktan yäşäüneñ kızıgı yuk. Ägär dä sin mine kulga iyäläştersäñ, tormışım, koyaş balkıganday, yaktırıp kitär ide. Sineñ ayak tavışlarıñnı min meñlägän ayak tavışı arasınnan tanıy alır idem. Keşe ayak tavışı işetkäç, härvakıt kaçam min. Läkin sineñ yöreşeñ, siherle köy kebek, mine üzenä çakırır ide, häm min yäşerengän urınımnan çıgar idem. Karale! Küräseñme, änä anda, basuda, boday ölgerep kilä? Min ipi aşamıym. Şuña kürä başaklarga kızıkmıym. Boday kırınıñ miña kiräge yuk. Şunısı naçar da! Läkin sineñ çäçläreñ altınsu töstä. Sin mine kulga iyäläştersäñ, şundıy şäp bulır! Altın bodaylar miña sine häterläter. Başaklarnıñ cildä kıştırdavı da miña oşıy başlar.

Tölke, tın kalıp, ozak kına Näni printska karap tora. Annarı:

— Zinhar öçen... kulga iyäläşter mine, — di.

— Bik teläp iyäläşterer idem, — dip cavap birä Näni prints, — läkin vakıtım bik tar minem. Äle duslar tabasım, törle-törle äyberlärneñ mäğnäsenä töşenäsem bar.

— Barı tik kulga iyäläştergän äyberlärneñ genä mäğnäsenä töşenep bula, — di Tölke. — Ni dä bulsa belergä keşelärneñ vakıtları citmi. Äyberlärne alar äzer kileş kibettän satıp alalar. Läkin duslar sata torgan kibetlär yuk, şuña kürä alar dus taba almıylar da. Ägär dä dustıñ buluın teläsäñ, kulga iyäläşter mine!

— Ä monıñ öçen närsä eşlärgä kiräk? — dip sorıy Näni prints.

— Tüzemlegeñne cıy, — di Tölke. — Başta, änä tegendä, çitkäräk, ülängä utır — menä şulay. Min siña küz kırıyım belän genä karap-karap alırmın, ä sin däşmä. Süzlär berbereñne añlarga komaçaulıy gına. Läkin sin kön sayın az-azlap yakınrak kilep utır...

İkençe könne Näni prints yañadan şul urınga kilä.

— här könne ber ük vakıtta kilergä tırış, — dip ütenä annan Tölke. — Mäsälän, ägär dä sin säğat dürttä kilä torgan bulsañ, min inde säğat öçtä üzemne bähetle itep sizä başlarmın. Bilgelängän vakıt yakınlaşkan sayın, bu his köçäyä barır. Ä säğat dürttä inde min dulkınlana, borçıla başlarmın. Bähetneñ qaderen beler idem min! Ägär dä sin kön sayın törle vakıtta kilsäñ, min yörägemne kaysı säğatkä häzerläp kuyarga belmäyäçäkmen... Yolalarnı saklarga kiräk.

— Ä yola närsä ul? — dip sorıy Näni prints.

— Bu da küptän onıtılgan närsä, — dip aylata Tölke. — Şundıy äyber inde ul, anıñ arkasında kaysıdır ber kön başka könnärgä, kaysıdır ber säğat başka säğatlärgä ohşamıyça, alardan ayırılıp tora. Menä, mäsälän, minem auçılarımnıñ şundıy yolaları bar: pänceşämbe könne alar avıl kızları belän uyınga çıgalar. İskitkeç kön ul pänceşämbe! Ul könne min, irkenläp yöri torgaç, hätta yözem bakçaları yanına uk barıp citäm. Ägär dä auçılar kayçan turı kilä şunda uyınga çıksalar, böten könnär dä ber tösle bulır ide, min yalnıñ närsä ikänen dä belmäs idem.

Şulay itep, Näni prints Tölkene kulga iyäläşterä. Berazdan alarnıñ ayırılışır vakıtları da citä.

— Sine sagınıp yılarmın inde, — di Tölke, avır sulap.

— Üzeñ ğayeple, — di Näni prints. — Min sine yılatırga telämägän idem, sin üzeñ kulga iyäläşterüemne ütendeñ...

— Äye şul... — di Tölke.

— Läkin sin yılarsıñ bit!

— Äye şul...

— Dimäk, sin üzeñä naçarlık kına eşlädeñ.

— Yuk, — dip karşı töşä Tölke, — miña bik tä rähät. İseñä töşer, min siña altın başaklar turında söylädem.

Ul tın kala. Annarı dävam itä:

— Bar, tagın ber tapkır göläplärne karap kil. Üz çäçägeñneñ dönyada berdänber ikänen añlarsıñ. Ä minem belän saubullaşırga kilgäç, ber ser açarmın. Bu siña minem bülägem bulır.

Näni prints göläplär yanına kilä.

— Sez az gına da minem çäçägemä ohşamagansız, — di ul alarga. — Älegä sez berni dä tügel. Sezne berkem dä kulga iyäläştermägän häm üzegez dä berkemne kulga iyäläştermägänsez. Minem Tölkem dä başta şulay ide. Başka yöz meñ tölkedän ul berni belän dä ayırılmıy ide. Läkin min anıñ belän duslaştım, häzer ul minem öçen — dönyada berdänber.

Çäçäklär oyalışıp kızarıştılar.

— Sez matur, barı şul gına, — dip süzen dävam itä Näni prints. — Sezneñ öçen üläse kilmäs. Bilgele, oçraklı ber yulçı, minem çäçägemä karap, ul näq sezneñ tösle, dip äyter. Läkin ul çäçäk minem öçen barıgızga karaganda da qaderleräk. Min bit kön sayın sezgä tügel, aña su siptem. Sezne tügel, anı pıyala kapkaç belän kapladım. Cil timäsen dip, anı pärdä artına yäşerdem. Kübäläk kortların üterdem, kübäläklär betmäsen dip, nibarı ikeneme, öçneme genä kaldırdım. Min anıñ zarlanganın da, maktanganın da tıñlıy idem, hätta bersüzsez tik toruına da kolak sala idem. Ul — mineke.

Annan Näni prints Tölke yanına äylänep kilä.

— Huş... — di ul.

— Huş, — di Tölke. — Minem serem şul, ul bik gadi: barı yöräk kenä sizger. İñ kiräklese küzgä kürenmi.

Näni prints, yahşırak istä kalsın öçen:

— İñ kiräklese küzgä kürenmi, — dip kabatlıy.

— Çın küñeleñ belän yaratkanga kürä çäçägeñ siña qaderle.

— Çın küñelem belän yaratkanga... — dip kabatlıy Näni prints, yahşırak istä kalsın öçen.

— Keşelär bu hakıykatne onıttılar, — di Tölke, — läkin sin üzeñ kulga iyäläştergän härkem öçen härvakıt cavaplı ikäneñne istän çıgarma. Sin üz çäçägeñ öçen cavaplı.

— Min üz çäçägem öçen cavaplı... — dip kabatlıy Näni prints, yahşırak istä kalsın öçen.

HHII

— Häyerle kön, — di Näni prints.

— Häyerle kön, — dip cavap kaytara timer yulçı.

— Närsä eşliseñ sin? — dip sorıy annan Näni prints.

— Passacirlarnı ozatam, — dip cavap birä timer yulçı. — Beryulı meñär keşe utırtıp, ber poyızdnı — uñga, ikençesen sulga cibäräm.

Şul vakıt, ut balkıgan täräzälären yaltıratıp, döber-şatır kilep tizyöreşle poyızd uzıp kitä. Timer yulçınıñ keçkenä öye der selkenep kuya.

— Ay-hay aşıga bolar! — dip gacäplänä Näni prints. — Närsä ezli alar?

— Monı hätta maşinist üze dä belmi, — di timer yulçı. Utların yaltıratıp, döber-şatır kilep, karşı yakka tagın ber poyızd ütep kitä.

— Ällä kire äylänep kayttılarmı? — dip sorıy Näni prints.

— Yuk, busı başka poyızd, — di timer yulçı. — İkençe yakka baruçısı.

— Ul passacirlarga elek yäşägän urınnarı oşamadı mikän ällä?

— Kayda bez yuk — şunda yahşı, — di timer yulçı. Şulçak, döberdäp, yaltırap, öçençe poyızd oçıp uza.

— Boları tege aldagı poyızdlarnı kuıp citärgä tırışamı? — dip sorıy Näni prints.

— Närsä telägännären üzläre dä belmi alar, — di timer yulçı. — Vagondagı keşelärneñ kaysıları yoklıy, kaysıları tik utıra. Barı tik bala-çagalar gına täräzä pıyalasına borınnarın törtep karap bara.

— Närsä ezlägännären barı tik balalar gına belä, — dip kuya Näni prints. — Alar gadi genä çüpräk kurçaklarına da böten küñellären birälär, alarga çın-çınlap ğaşıyq bulalar, ägär dä ul kurçakların alsalar, balalar yılıy başlıy...

— Bähetle alar, — di timer yulçı.

HHIII

— Häyerle kön, — di Näni prints.

— Häyerle kön, — dip cavap kaytara satuçı.

Eçäse kilgänne beterä torgan yaña daru belän satu itä ide ul. Şundıy ber borçaknı yotsañ — atna buyı eçäseñ kilmi.

— Nigä satasıñ sin alarnı? — dip sorıy Näni prints.

— Vakıtnı yanga kaldırır öçen, — dip cavap birä satuçı. — Şul borçaklarnı kullanganda — belgeçlärneñ isäpläve buyınça — ber atnaga ille öç minut vakıtnı yanga kaldırırga mömkin.

— Ä ul ille öç minutta närsä eşliseñ?

— Ni teläsäñ, şunı.

"Ägär dä minem ille öç minut buş vakıtım bulsa, — di üz-üzenä Näni prints, — uylap-nitep tormıyça, çişmä yanına barır idem..."

HHIV

Samolet vatılganga inde ber atna vakıt ütte. Daru satuçı turında tıñlıy-tıñlıy, min soñgı yotım sunı da eçep beterdem.

— Äye, — didem min Näni printska, — sin söylägän närsälär barısı da kızıklı, läkin minem samoletnı tözätä alganım yuk bit äle, citmäsä, tamçı suım kalmadı, uylap-nitep tormıyça çişmä yanına bara alsam, min dä bähetle bulır idem.

— Min duslaşkan Tölke...

— Akıllım, Tölke kaygısı tügel mindä! - Nigä?

— Su yuktan älseräp ülärgä turı kilgängä kürä...

Ul, min äytkännärneñ mäğnäsen añlamıyça, karşı töşte:

— Dustıñ bulganda, hätta ülärgä turı kilsä dä, yahşı. Menä min Tölke belän duslaşuıma bik şatmın...

"Kurkınıçnıñ nikadär zur ikänen añlamıy bu. Açlıknıñ da, susaunıñ da närsä ikänen belmi şul. Aña koyaş nurı da citä bit..."

Min bolarnıñ bersen dä aña äytmädem, barı uyladım gına. Läkin Näni prints miña karadı da:

— Minem dä eçäsem kilä... äydä, koyı ezläp karıybız... — dide.

Min, arıgan kıyafät belän, kullarımnı cäyep cibärdem: tanış bulmagan iksez-çiksez çüldä koyı ezläüdän ni mäğnä? Läkin şulay da bez yulga kuzgaldık.

Ozak vakıt söyläşmi bardık. Nihayät, karañgı töşte, küktä ber-ber artlı yoldızlar kabındı. Susaudan mine bizgäk tota başladı, şuña kürä yoldızlar da töştäge kebek kürenä ide. Näni printsnıñ süzläre iskä töşte häm annan:

— Dimäk, sin dä susaunıñ ni ikänen beläseñ? — dip soradım.

Läkin ul cavap birmäde. Gadi genä itep:

— Su yöräkkä dä kiräk bula... — dide.

Min añlamadım, läkin kabatlap ta soramadım. Anı soraular birep aptıratırga yaramaganın belä idem.

Ul arıdı. Komga çügäläde. Min anıñ yanına utırdım. Tınıp kaldık. Annarı ul:

— Yoldızlar bik matur, çönki anda bezgä kürenmi torgan çäçäk bar... — dide.

— Äye... bilgele, — didem min, ay yaktısı töşkän dulkınsıman komga karap.

— Çül dä matur... — dip östäde Näni prints.

Busı döres, çül härvakıt oşıy ide miña. Kom tavı östendä utırasıñ. Berni kürenmi. Berni işetelmi. Ä şulay da şuşı tınlıkta nider nur çäçep balkıy...

— Çüllärneñ nilektän yahşı ikänen beläseñme? — dide ul. — Çönki anda çişmälär yäşerengän... Şuña kürä...

Önsez kaldım... Kinät, komnıñ ni öçen nur sibep toruın añladım. Kayçandır, keçkenä malay çakta, min ber iskerep betkän yortta yäşädem: anda häzinä yäşerelgän dip söylilär ide. Bilgele, berkem dä tapmadı anı, ä bälki, ezläp karauçı da bulmagandır. Läkin, şul häzinä arkasında, yort siherlängän kebek ide, yörägendä ul nindider ber ser saklıy ide sıman...

— Äye, — didem min. — Yortmı, yoldızmı, yäisä çülme

— alarnıñ iñ güzäl sıyfatları küzgä kürenmi.

— Tölke dustım fikere belän kileşüeñä min bik şatmın, — dide Näni prints.

Annarı ul yokıga taldı. Min anı kullarıma alıp alga atladım. Bik dulkınlangan idem. Kulımda ualırga torgan häzinä alıp bargan kebek buldım. Miña Cir yözendä monnan da näfis äyber yuktır kebek toyıldı. Ay yaktısı töşkän aksıl mañgayına, yomılgan kerfeklärenä, cil taratkan altınsu çäçlärenä karadım, häm üz-üzemä: bolar barı tik anı kaplap torgan kabık, tışça gına, — didem. — İñ kiräklesen gadi küz belän kürep bulmıy.

Anıñ yarımaçık irennäre yılmayudan kaltıranıp kuydılar, häm min: "Yoklap yatuçı bu Näni printsnıñ güzällege — üz çäçägenä tugrılıklı buluında, şuşı tugrılık, hätta yoklagan çakta da, añardan nur sibep tora..."

— dip uyladım. Min Näni printsnıñ küzgä kürengängä karaganda da näfisräk ikänen añladım. Yalkınnı saklarga kiräk, yuksa, anı cil sünderüe bar...

Şulay bara-bara min tañ atkanda koyı yanına kilep cittem.

HHV

— Keşelär tizyöreşle poyızdlarga utıralar, ämma üzläreneñ närsä ezlägännären inde üzläre dä belmilär, — dide Näni prints. — Şuña kürä alar, ber urında tik tora almıyça, äle tegendä, äle monda taşlanalar...

Annarı bolay dip östäp kuydı:

— Häm barısı da yukka...

Bez tapkan koyı Saharadagı başka koyılarga ohşamagan ide. Ğadättä, mondagı koyı — komnı kazıp töşkän çokır gına bula. Ä monısı — çın avıl koyısı ide. Tik, tirä-yündä avıl bulmaganga, min monı barı tik töş kenäder dip uyladım.

— Bik säyer, — didem min Näni printska, — monda bar närsä: çıgır da, çiläk tä, bau da äzerläp kuyılgan...

Ä ul kölä-kölä çıgırnı äyländerä başladı. Çıgır, cil bulmaganga kügärep betkän flyuger kebek, şıgırdarga totındı.

— İşetäseñme? — dide Näni prints. — Bez koyını uyattık, häm ul cırlap cibärde...

Näni prints arır dip kurka idem min. Şuña kürä:

— Sunı üzem alıym, — didem, — köçeñ citmäs.

Tulı çiläkne akrın gına kütärdem dä ipläp kenä koyı kırıyındagı taşka kuydım. Kolagımda äle haman da şıgırdavık çıgırnıñ cırı yañgırıy, çiläktäge vak dulkınnarda koyaş uynıy.

— Şuşı sunı eçep karıysım kilä, — dide Näni prints. — Eçärgä bir äle...

Nihayät, min anıñ närsä ezlägänen añladım!

Çiläkne irennärenä yakın kiterdem. Ul, küzlären yomıp, yotlıgıp eçte. İñ zur sıy kebek ide bu aña. Çönki suı da gadi su tügel bit. Ul, yoldızlar astında ozak yul ütep, çıgır şıgırdavın işetep, minem kul köçen toyıp, dönyaga kilde. Can rähäte ide ul. Bäläkäy çagımda, Yaña yıl bäyrämendä çırşıdagı şäm balkuı, tön urtasında uynagan organ avazı, yagımlı yılmayular yörägemä şundıyrak şatlık kiterä ide.

— Sineñ planetañda, — dide Näni prints, — keşelär ber bakçada biş meñ göläp üsterälär... ä ezlägän närsälären barıber taba almıylar...

— Taba almıylar, — dip kileştem min. Näni prints tagın bolay dide:

— Küzlär — sukır. Yöräk belän ezlärgä kiräk.

Min dä su eçep kuydım. Sulış kiñäyep kitte. Tañ atkanda kom altınsu töskä kerep, balga ohşap kaldı. Bu da minem küñelemne kütärde. Nigä dip sagışlanırga äle?..

— Sin süzendä torırga tiyeşseñ, — dide Näni prints, yomşak kına itep. Annarı yañadan yanıma kilep utırdı.

— Nindi süzemdä?

— İsendäme, minem bärängä borınçık yasarga väğdä itkän ideñ... Min bit ul çäçäk öçen cavaplı.

Kesädän räsemnäremne çıgardım. Näni prints alarga karadı da kölep cibärde:

— Sineñ baobablarıñ käbestägä ohşagan...

Ä min üzemneñ baobablarım belän şundıy gorurlana idem!

— Ä tölkeñneñ kolakları... mögez kebek! Citmäsä, nindi ozın!

Ul tagın kölep cibärde.

— Äye, dustım. Min berkayçan da räsem yasıy belmädem.

Eçke häm tışkı yagınnan yasalgan buar yılannı äytsäñ genä inde.

— Yarar, — dip tınıçlandırdı ul mine. — Balalar bolay da añlar.

Annarı min bärängä borınçık yasadım. Räsemne Näni printska birgäç, yörägem kısılıp kuydı.

— Sin nider niyätliseñ, ahrısı, miña äytmiseñ genä... Ämma ul cavap birmäde.

— Beläseñme, — dide ul, — sezneñ yanga, Cirgä, kilep çıguıma, irtägä ber yıl tula...

Ul berazga tınıp kaldı. Annarı bolay dip dävam itte:

— Min şuşı tirägä yıgılıp töşkän idem... Anıñ bitenä kızıllık yögerde.

Nigäder, küñelemä tagın avır bulıp kitte. Tik şulay da:

— Dimäk, monnan ber atna elek, bez tanışkan irtädä, keşe yäşägän cirdän meñ mil yıraklıkta, beryalgızıñ oçraklı gına yörmägänseñ sin. Tege vakıtta üzeñ yıgılıp töşkän cirgä kaytıp barışıñ bulgan? — didem.

Näni prints tagın da nıgrak kızara töşte. Ä min kıyar-kıymas kına östäp kuydım:

— Bälki, monda töşüeñä ber yıl tulgangadır?

Ul tagın kızardı. Näni prints minem ber soravıma da cavap birmäde, läkin kızaru "äye" digänne añlata bit inde, şulaymı?

— Küñelem tınıç tügel, — dip başladım min, avır sulap.

— Siña eşkä totınırga vakıt. Maşinañ yanına bar. Min sine monda kötärmen. İrtägä kiç äylänep kil...

Läkin min moña karap tınıçlana almadım. Tölke iskä töşte. Üzeñne kulga iyäläşterergä irek birsäñ, soñınnan yılarga da turı kilä ikän.

HHVI

Koyıdan yırak tügel borıngı taş divar kaldıkları bar ide. İkençe kiçne, eşne tämamlap şunda kilgäç, Näni printsnıñ şul divarda ayak salındırıp utırganın kürdem. Annarı anıñ tavışın işettem:

— Häterlämiseñmeni? Bötenläy monda tügel ide ul. Kemder aña cavap birde bugay, çönki Näni prints:

— Äye, näq ber yıl elek buldı bu, köne köngä turı kilä, läkin başka urında... — dip karşı kilde.

Min citezräk atlıy başladım. Läkin berkemne kürä dä, bernärsä işetä dä almadım. Ä şul arada Näni prints yañadan kemgäder cavap birde:

— Äye, bilgele. Komda minem ezläremne kürerseñ. Annarı kötärseñ. Bügen tönlä şunda kilermen.

Divarga yegerme metrlap kaldı, ä min haman berni dä kürmim.

Azrak tın torgaç, Näni prints tagın sorap kuydı:

— Ä sineñ aguıñ yahşımı? Ozak gazaplanırga turı kilmäsme miña?

Min tuktap kaldım, yörägem soñ däräcägä citep kısıldı, läkin üzem haman berni dä añlamıy idem.

— Häzer kit, — dide Näni prints. — Min cirgä töşäm. Şunnan soñ gına min aska karadım häm, üz-üzemne beleştermi, sikerep kuydım! Anda, başın Näni printska taba suzıp, sarı yılan bögärlänep yata ide. Çakkannan soñ, yartı minutta üterä torgan yılan ide bu.

Kesädäge revolvernı kapşıy-kapşıy, min aña taba atıldım, läkin yılan, ayak tavışların işetep, komöstendäge çişmä suıday, yukka çıktı, annarı, işeteler-işetelmäs kenä zeñgeldäp, taşlar arasına kerep yugaldı.

Min näq vakıtında yögerep kilep cittem häm Näni printsnı eläkterep aldım. Ul kardan da nıgrak agarıngan ide.

— Närsä niyätlädeñ sin, malay! — dip kıçkırıp cibärdem min. — Nigä dip yılannar belän söyläşäseñ?

Min anıñ muyınındagı altınsu şarfın çiştem, çigälären çılattım, eçärgä su birdem. Läkin başka ber närsä turında da sorarga kıymadım. Ul bik citdi itep miña karap kuydı da muyınımnan koçaklap aldı. Anıñ yöräge yaralangan koşnıkı kebek tibä ide. Ul miña bolay dide:

— Maşinañnı tözätüeñä min bik şatmın. Sin häzer öyeñä kayta alasıñ...

— Kayan beldeñ?!

Hiç kötmägändä maşinamnı tözätä aluım turında min aña äytergä cıyına gına idem äle!

Ul cavap birmäde, barı bolay gına dide:

— Min dä bügen öyemä kaytam. Annarı sagışlı itep östäp kuydı:

— Läkin bu bik küp tapkır yıragrak... häm avırrak... Barısı da niçekter bik säyer ide. Min anı sabıy balanı koçaklaganday kısıp koçakladım, läkin ul barıber minnän haman yıraklaşa, töpsez tiränlekkä töşep bara häm anı saklap kalırga minem köçem citmi kebek ide... Ul uyçan karaşın kayadır yırakka töbäde.

— Mindä sineñ bäräneñ kalır. Annarı bärän öçen yasalgan tartmañ. Annarı borınçık...

Ul sagışlı gına yılmaep kuydı.

Min bik ozak köttem. Ul tınıçlana başlagan kebek buldı.

— Sin kurıkkansıñ, bala... Kurıkmaslıkmı soñ! Ul äkren genä kölep kuydı:

— Bügen kiç küp märtäbä kurkınıçrak bulır miña... Tözätep bulmaslık bäla kiläsen sizenep, küñelem yañadan boz buldı. Başka berkayçan da anıñ kölüen işetä almam mikänni? Bu kölü avazı minem öçen — çüldäge çişmä kebek.

— Balakay, minem tagın sineñ kölgäneñne işetäsem kilä...

Läkin ul:

— Bügen tönlä ber yıl tula. Yoldızım monnan näq ber yıl elek min yıgılıp töşkän turıda bulaçak, — dide.

— Tıñla äle, balakay, bolar barısı — yılan da, yoldız belän kavışu da — yaman töş kenä bit, äyeme?

Läkin ul cavap birmäde.

— İñ kiräklese anıñ küzgä kürenmi... — dide.

— Äye, bilgele...

— Çäçäk yakında torgan kebek. Yırak ber yoldızda üsüçe çäçäkne yaratsañ, tönnären kükkä karap toru şundıy rähät. Bar yoldızlar da çäçäk ata.

— Äye, bilgele...

— Su algandagı kebek. Sin miña eçärgä birgändä, ul su, çıgır häm bau arkasında, ber matur köy kebek ide. İsendäme? Bik tä yahşı ide...

— Äye, bilgele...

— Tönnären sin yoldızlarga kararsıñ. Minem yoldızım bik keçkenä, siña kürsätä almıym anı. Şulay yahşırak ta. Sineñ öçen ul gadi ber yoldız gına bulır. Sin yoldızlı kükkä ğaşıyq bulırsıñ. Yoldızlar sineñ duslarıña äyläner. Soñınnan min siña ber äyber büläk itärmen...

Ul kölep cibärde.

— Eh bala, bala! Şundıy yaratam min sineñ kölüeñne!

— Minem bülägem menä şul inde... Näq tege koyı suı kebek bu...

— Niçek inde?

— här keşeneñ — üz yoldızı. Säyähät itüçegä — alar yul kürsätälär. Ä başkalar öçen — keçkenä yaltıravıklar gına. Ğalimnär öçen — alar çişelmägän mäsälä. Eşleklegä — altın. Läkin bu keşelärneñ barısı öçen dä — yoldızlar telsez. Ä sineñ yoldızlarıñ bötenläy başka törle bulır...

— Niçek inde?

— Tönlä sin kükkä kararsıñ, ä anda bit min yäşi, min kölä torgan yoldız bar. Siña bar yoldızlar da kölgän kebek toyılır. Sineñ kölä belä torgan yoldızlarıñ bulır!

Ul üze dä kölä başladı.

— Ä berzaman, tınıçlangaç (kayçan da bulsa barıber tınıçlanasıñ bit), minem belän tanışuıña şat bulırsıñ. Sin härvakıt minem dustım bulıp kalırsıñ. Minem belän bergä köläseñ kiler. Kayçakta täräzäñne açıp cibärerseñ, siña küñelle bulıp kitär... Kükkä karap kölüeñne kürgäç, duslarıñ gacäpläner. Ä sin alarga: "Äye, äye, yoldızlarga karagaç härvakıt köläm min!" — diyärseñ. Alar sine akıldan yazgan dip uylarlar. Menä niçek usal itep şayartırmın min...

Annan ul tagın kölä başladı.

— Äyterseñ lä, yoldızlar urınına min siña kölä torgan ber bäyläm şölder büläk itäm...

Ul tagın kölärgä totındı. Annarı kinät citdilände.

— Beläseñme... bügen tönlä... kilmäsäñ, yahşırak bulır.

— Min sine yalgız kaldırmıym.

— Sin mine bik tä gazaplana dip uylıysındır. Şulay bula inde ul. Kilmä, kiräkmi.

— Min sine yalgız kaldırmıym. Anı nindider ber uy borçıy ide.

— Beläseñme... eş mindä genä tügel... Ägär ul sine çagıp kuysa... Yılannar usal bit. Kemne dä bulsa çagu alar öçen kızık kına.

— Min sine yalgız kaldırmıym. Ul kinät tınıçlandı:

— Döres, ikebezgä dä aguı citmäs anıñ...

Tönlä min anıñ kitüen sizmi kaldım. Ul sizdermi genä çıgıp kitkän. Min kuıp citkändä, ışanıçlı, kızu adımnar belän bara ide. Ul barı:

— Ä, sinme bu... — dide dä kulımnan tottı. Läkin anı barıber nider borçıy ide.

— Yukka minem belän barasıñ. Siña avır bulır. Min siña ülgän kebek toyılırmın, läkin bu döres tügel...

Min däşmädem.

— Beläseñme... yulım bik yırak. Ä minem gäüdäm artık avır. Üzem belän alıp kitä almıym anı.

Min däşmädem.

— Läkin bu — iske kabıgıñnı salıp taşlau belän ber. Küñelsezlänergä ber säbäp tä yuk monda...

Min däşmädem.

Anıñ küñele töşte. Üz-üzen kulga alırga tırışıp:

— Beläseñme, bik şäp bulaçak. Min dä yoldızlarga kararmın, hämmä yoldızlar da şıgırdavık çıgırlı iske koyı kebek bulır. Alarnıñ härberse miña eçärgä su birer... — dide.

Min däşmädem.

— Uylasañ, niçek kızık! — Sineñ — biş yöz million şöldereñ, ä minem biş yöz million çişmäm bulır.

Şulçak ul tınıp kaldı. Näni prints yılıy ide.

— Menä kilep tä cittek. Üzemä genä tagın ber adım atlarga röhsät it.

Annarı ul kurkıp komga utırdı.

— Beläseñme... minem çäçägem... min anıñ öçen cavaplı. Ä ul şundıy köçsez! Şundıy berkatlı. Bar bulganı — şul dürt enäse. Dönyada üz-üzen saklarday başka bernärsäse dä yuk bit anıñ.

Ayaklarım hälsezlänep kitte, min dä anıñ yanına utırdım. Ul:

— Menä... şul gına... — dide.

Beraz tın tordı da ayagına bastı. Ul barı ber genä adım atladı. Min kıymşana da almadım.

Anıñ ayakları yanında sarı yäşen utı yaltırap kitkändäy buldı. Näni prints ber mizgelgä häräkätsez kaldı, hätta kıçkırmadı da. Annarı, agaç augan kebek, äkren genä avıp töşte. Äkren häm tavışsız gına yıgıldı — kom tavışnı üzenä yota bit.

HHVII

Menä inde altı yıl ütte... Minem äle ber tapkır da, berkemgä dä bu turıda söylägänem yuk ide. Äylänep kaytkaç, duslarım mine yañadan isän-sau kürep söyendelär. Miña bik avır ide, şuña kürä alarga:

— Min bolay, arıdım gına... — didem.

Ä şulay da tora-bara min tınıçlandım. Läkin bötenläy ük tügel... Tik şunı beläm: üz planetasına äylänep kayttı ul, çönki irtän, kire kilgäç, kom östendä min anıñ gäüdäsen tapmadım. Ällä ni avır tügel ide bit ul.

Ä tönnären yoldızlarnı tıñlarga yaratam min. Äyterseñ biş yöz million şölder...

Şunısı gacäp. Bärängä borınçık yasaganda, min tezgen turında bötenläy onıtkanmın! Näni prints anı bäränenä kiderä almas inde. Şuña kürä kayçagında üz-üzemnän: anıñ planetasında ni hällär bar ikän? — dip sorap kuyam. Ägär bärän çäçäkne aşıy kalsa?

Kayvakıtta bolay dip uylıym: "Yuk, bilgele, yuk! Näni prints töngä çäçägen pıyala kapkaç belän kaplıy, bäränen dä gel karap kına tora..." Şul çagında — min bähetle, yoldızlar da äkren genä kölä...

Ä kayvakıtta bolay dip uylıym: "Hätereñ çualıp kitkän çaklar da bula bit... Andıy çakta nilär bulmas! Bälki, ul ber kiçne pıyala kapkaç turında onıtır, yä bulmasa, bärän tönlä şıpırt kına çıgıp kitär..." Bu vakıt yoldızlar da yılıy...

Bolar barısı da şul qadär serle häm akıl citmäslek katlaulı. Sezgä — Näni printsnı minem kebek ük yaratkan keşegä — bu närsä hiç tä, hiç tä barıber tügelder: kaydadır, cihannıñ bilgesez ber poçmagında, bez berkayçan da kürmägän nindider bäränneñ nindider çäçäkne aşavın belgäç, dönya bötenläy başka töskä kerä bit.

Kükkä karagız da üz-üzegezdän: "Ul çäçäk isänme, ällä inde ul dönyada yukmı? Bälki, anı bärän aşagandır?" — dip soragız. Şulçak sez bar närsäneñ başka töskä kergänen, üzgärgänen kürersez...

Tik berkayçan da ber genä olı keşe dä monıñ nikadär möhim eş ikänen añlıy almas!

Minemçä, dönyada bu iñ matur häm iñ sagışlı urın. Çülneñ şuşı poçmagın min aldagı bittä dä yasagan idem, sez yahşılabrak karasın öçen, menä tagın yasıym. Näni prints Cirneñ şuşı töşendä iñ berençe tapkır kürende, ä annarı yukka çıktı. Kayçan da bulsa Afrikaga, çülgä barıp çıksagız, tanırlık bulsın öçen, iğtibar belän karagız. Ägär şuşı tirädän uzarga turı kilsä, zinhar öçen, aşıkmagız, bu yoldız astında beraz tuktap torıgız! Ägär yanıgızga yañgıratıp kölä torgan häm soraularıgızga cavap birmi torgan altınsu çäçle malay kilsä, sez inde, bilgele, anıñ kem ikänen añlarsız. Ul çakta — zinhar öçen dim! — sagışımnı taratırga yärdäm itegez. Miña, ul kayttı, dip häbär biregez...