Meñnär, Yäki Güzäl Kız Hädiçä

Roman
(1887)

1
Hikäyäbez gacäyep güzäl ber hikäyäder. Aña kereşer aldınnan iñ äüväl vakıygasınıñ kayda häm kayçan buluın äytep ütik. Hikäyäbezdän ukıp añlaşılaçak vakıyga monnan berniçä yıl elek Kazan şähärendä buldı.
İrtänge säğat unnar tiräsendä Kazan mösafirhanälärennän ber olug häm mogtäbär mösafirhanä yanına bik küp keşelär cıyılgan ide. Aralarında şundıy süzlär işetelep kuya ide.
– Ni bar, närsä karıysız? Ni bulgan?
– Närsä bulsın, bügen şuşı mösafirhanädä ber mösafirä hatınnı ütergännär.
– Gacäp! Kem ütergän ikän, üterüçene totmagannarmı?
– Ul qadärese älegä mäğlüm tügel, häzer politsiyä belän sud tikşerüçeläre kilgänne kötälär. Tikşergäç, bälkem, üterüçese dä açıklanır.
Cıyılgan halık änä şul räveştä törle süzlär söylävendä dävam itte.
Ber biş-un minuttan halık:
– Kilälär! Kilälär! -dip yänä şaulaşırga totındı. Kilüçelär-üterelgän hatın eşe buyınça mösafirhanägä çakırgan politseyskiylar belän sud tikşerüçeläre ide. Alar, kilep citep, cigüle atlarınnan töştelär dä tup-turı mösafirhanägä kerep kittelär. Cıyılgan halık alar artınnan eçkä kerergä bik teläsä dä, röhsät bulmadı. Şulay da keşelär mösafirhanä yanınnan taralışmadı, nindi häbär bulır ikän dip, ütä ber kızıksınu, tüzemsezlänü belän tikşerüçelär çıkkannı kötä başladı.
İnde tikşerüçelär häl-ähvälen yazıyk.
Alar mösafirhanä işegen atlap kerügä ük:
– Üterelgän hatın kaysı nomerda? – dip, mösafirhanä hucasınnan soradılar.
Mösafirhanä hucası, Gabdullin digän keşe:
– Unberençe nomerda, – dip cavap birde.
Şunnan soñ tikşerüçelär, Gabdullin belän bergä taşpulatnıñ ikençe katına kütärelep, älege unberençe nomernıñ işegen açıp, eçkä kerdelär. İke bülmäle nomer ide bu. Uram tarafına karagan öç täräzäse bar. Kış könendäge kebek, täräzälär ikeşär katlı. Nomer eçendä ike östäl, dürt urındık, ike känäfi, ber divan, ber karavat tora ide.
İdän urtasında – üterelgän hatın mäyete. Anıñ kanga buyalgan başında pulya cärähätenä ohşaş yara bar ide. Hatınnıñ yäşe yegerme ike-egerme öçtän dä artık bulmaska kiräk, üze gayät tä çibär-güzäl kıyafätle ide.
Sud tikşerüçese, mösafirhanä hucasına karap:
– Bu hatın sezneñ mösafirhanägezdä kayçannan birle tora ide?-dip soradı.
– Comgadan birle, -dip cavap birde Gabdullin.
– İseme niçek?
– Zöläyha, – dide huca äfände.
– Hatınnıñ üterelüen iñ äüväl kem belde? – dide tikşerüçe.
– Hezmätçe hatın-hadimä, – dip cavap birde huca äfände.
– Hadimäne monda çakırıp kiteregez.
Bernikadär vakıttan hadimä kilep citte. Sud tikşerüçese añardan:
– Bu hatınnıñ üterelgän buluın sez kayçan häm niçek beldegez? – dip soragaç, hadimä bu räveşle söyläp birde:
– Min irtän üz hezmätem belän yöri idem. Bu nomer yanınnan uzıp bargan çagımda, karıym, işek yartılaş açık tora. Kunak hatınnıñ berär yomışı yukmı ikän dip nomerga kersäm, anı şuşındıy häldä kürep, bötenläy kotım oçtı. Hätta nomerdan niçek çıkkanımnı da belmim.
Hadimäneñ cavabı tämam bulgaç, tikşerüçelär bülmäne kararga kereştelär. İşek yanına kilep karasalar, işek yozagında açkıç kürep, gacäplänep kaldılar.
– Bu üterüçe digäne säyer keşe ikän, üze kitkändä işekne yozagına biklärgä dä onıtkan, hätta anı yartılaş açık kaldırgan.
Ägär dä işekne yozagına bikläp kitkän bulsa, hatınnıñ mäyete tabıluı kiçeger, üterüçegä dä kaçar öçen forsat artır ide. Ällä yuksa bu hatın üz-üzen üterde mikän?-dide tikşerüçelärneñ berse.
İkençese:
– Yuk, üz-üzen ütermägän. Ägär dä üz-üzen ütergän bulsa, yanında revolver häm üz-üzemne üteräm digän yazuı bulır ide, – dip karşı töşte.
Başka tikşerüçelär dä:
– Äye, şulay bulır ide,-dip kileştelär.
Şunnan soñ şveytsarnı çakırttılar. Sud tikşerüçese añardan:
– Ütkän kiçtä bu üterelgän hatın yanına kem dä bulsa kilmädeme?-dip soradı.
– Äye, märhümä belän bergä ber ir adäm kilgän ide,-dide şveytsar.
– Ul keşe kayçan kilep, kayçan kitte?
– Kiç säğat sigezdä kilep, tönge unike säğattä kitte,-dip cavap birde şveytsar.
– Tögäl unikedä kitüen kayan beläseñ? – dide tikşerüçe.
– Çönki märhümä belän kilgän ul adäm mösafirhanädän kitkändä minnän: "Säğat niçä?"-dip soradı. Min, säğatkä karap: "Säğat unike",-dip cavap birdem. Şunnan soñ ul miña öç täñkä çäylek birep çıgıp kitte.
Tikşerüçelär, şveytsardan bu süzlärne işetkäç, mösafirä hatınnıñ üleme kiçke säğat sigez belän tönge unike arasında bulganlıgın añladılar. Alar şulay uk şveytsardan mösafirä belän bergä kilgän irneñ töse-kıyafäte turında da soraştılar. Bu sorauga şveytsar:
– Neçkä adäm, ozın buylı, ak yözle, keçek sarı sakallı, dip cavap birde.
Şveytsarnıñ mäğlümatların tıñlagannıñ soñında tikşerüçelär nomer eçendäge äyberlärne barlarga totındılar. Nomer eçennän tikşerep tabılgan närsälär şulardır: iñ elek, ber sıñar irlär perçatkası, sul kulnıkı; uñ kulnıkı yuk ide. Älbättä, bu tabılgan sul kul perçatkası üterüçeneñ perçatkası bulırga kiräk,-küräseñ, töşerep kaldırgan. İkençedän, ike täräzä arasınnan yırtkalap taşlangan ber surät – ir keşe portretı tabıldı. Gärçä yırtkalangan bulsa da, vak kisäklären üz cayına tärtip belän berläşterep karalsa, bu surätneñ nindi keşe ikänlegen tanırga mömkin ide. Şveytsarnıñ añlatuı häm söylävenä tayanıp, bu tabılgan surätne dä üterelgän Zöläyha belän ütkän kiçtä bergä kilgän irneñ suräteder dip uylarga bula ide.
Öçençedän-nomer eçennän tabılgan ber hat. Mösafirhanä hucası üterelgän Zöläyhanıñ kul yazmasın belä ikän, anıñ äytüenä karaganda, bu tabılgan hat Zöläyha kulı belän yazılganga ohşıy ide. (...)
"Egetlärneñ kürke bulgan Musa äfändelärenä can häm küñel töbennän çıkkan sälamnärebezne künderäbez. Kiñ küñellelek kürsätep, bügen kiç säğat sigezdä Gabdullin mösafirhanäseneñ unberençe nomerına kilsägez ide. [2] nçe mart".
Tikşerüçelär, bu hatnı ukıgaç, ul hiçşiksez üterelgän hatın belän ütkän kiçtä bergä kilgän keşegä atap yazılgandır dip göman kıldılar. Hatnıñ Zöläyha üterelgän köndä yazılganlıgın hattagı çislo kürsätep tora ide. Üterelü köne dä, hat yazılu köne dä ber ük. Tikşerüçelärgä şulay uk märhümä belän bergä kilgän keşeneñ iseme Musa ikänlege dä hattan añlaşıldı. (...)
İkençe könne märhümä Zöläyhanıñ mäyeten däfen[1] kıldılar.

2
Musa isemle bilgesez keşene ezläp tabu iñ zarur burıç bulganlıktan, tikşerüçelär bu eşne käseptäşläre arasında mäşhür häm mogtäbär sanalgan Şubin atlı ber sışik-şımçıga tapşırdılar. Gospodin Şubin isä, ütken-ziräk şımçı bularak, öç kön eçendä märhümä Zöläyha belän bergä nomerga kilgän Musanıñ nindi keşe ikänlegen häm kayda toruın açıklap ta ölgerde.
Sezlärgä dä, hörmätle ukuçılarım, Musanıñ nindi keşe ikänlegen añlatıp ütim.
Musa äfände Kazan baylarınnan märhüm Gabdulla baynıñ ulı Salihov ide. Peterburgta universitet tämamlagan bulsa da, ätkäse vafatınnan soñ ul säüdä eşe belän şögıllänergä kereşkän ide. Yäşe yegerme biş-egerme altıdan artık tügel, üze öylänmägän. İnde menä, Kazan bayları arasında härkemgä bilgele mäşhür bay Ähmädi Hämitov üzeneñ Hädiçä isemle kızın yöz meñ sum kömeş akça belän kiyäügä birgänlektän, Musa Salihov şul tutaşnı käläşlekkä yäräşep yöri häm tagı ber aydan alarnıñ nikah mäclesläre bulırga tiyeş ide. Musa äfändeneñ ätkäse belän bertugan abzası-Niğmätulla isemle kardäşe bar ide. Musa äfände Niğmätulla abzası belän bergä säüdä kılıp, ber ük öydä tora ide.
Musa Salihov fabrikasındagı hezmätlären karap kayttı da kiçke säğat sigezdä üz öyendä yalgızı çäy eçärgä utırdı. Niğmätulla äfände äle kaytıp citmägän ide. Gärçä yalgız aşau-eçü Musa äfändeneñ ğadätendä bulmasa da, bu yulı ul bik susagan ide. Kulında – gazeta. Gazetadan märhümä Zöläyhanıñ Gabdullin nomerlarında üterelü häbären ukıy. Üze yılar däräcägä citkän, küzennän tamçı-tamçı yäş tama. Gazeta ukıganda ul ara-tirä üzaldına söylänep kuya. Anıñ bu üzaldına söyläşüennän Musa äfändeneñ Zöläyhanıñ cenaza namazında buluı da añlaşıla ide. (...)
Musa äfände, ber süz dä äytmiçä, häyran kalgan ber kıyafättä uyga batıp utıra birde. Şul räveştä çäyläp utırgan vakıtta baya samavır kitergän hadim kerep, Musa äfändegä karap:
– Äfändem, sezne ber adäm kürergä teli, kertergä röhsät bulırmı?-dip belderde.
Musa äfände, utırgan cirennän torıp, hävefkä kalgan keşe sıman, kaltıravık tavış belän:
– Nindi adäm?-dip soradı.
– Belmim, äfändem, isemen soragan idem, äytmäde. Bik zur yomışım bar, di.
– Bar, isemen belep ker,-dide Musa äfände. Hadim çıgıp kitte. Berazdan yañadan kerep:
– Äfändem! Sezne kürergä telägän adämneñ iseme-İvan İvanoviç Şubin,-dide.
– Şubin?!-dip kabatlap soradı Musa äfände, gacäplänep. Çönki ul Şubinnı kürep belmäsä dä, anıñ isemen häm sışik-şımçı ikänlegen işetep belä ide. "Nindi yomışı bar ikän?" – dip eçennän uylap kuydı Musa äfände häm hadimgä gospodin Şubinnı kertergä röhsät birde.
Ber-ike minuttan işeklär açılıp, bülmägä urta buylı, kara sakallı, ozın kara çäçle ber rus kilep kerde. Bu rus-mäğlümegez gospodin Şubin, Musa äfändene ezläp tabarga boyırılgan şımçı ide.
Musa äfände, gospodin Şubin belän küreşep:
– Rähim itegez,-dip, aña utırır öçen urındık kürsätte.
Gospodin Şubin, kürsätelgän urınga utırıp, sälamätlek soraşkaç, Musa äfände kunaknı hörmätläü öçen hadimgä çäy kiterergä kuştı. Annarı, gospodin Şubinga taba borılıp:
– Bezgä nindi yomışıgız töşte?-dip soradı.
– Yuk, yuk! Sezdä ällä ni zur yomışım yuk. Gabdullin mösafirhanäsendä, unberençe nomerda, ber mösafirä hatınnı ütergännär, bälkem, işetkänsez dä, şul hakta kildem.
– Äye, işetkän idem, menä bügen gazetadan da ukıdım,-dide Musa äfände.
Gospodin Şubin, hucanıñ küzlärenä turı karap:
– Hörmätle Musa äfände, sez üterelgän Zöläyhanı isän çagında kürep belä idegezme?-dip soradı.
– Yuk! Yuk! Belmi idem,-dip cavap birde Musa äfände. Gospodin Şubin, beraz uylanıp torgaç, märhümä Zöläyhanıñ nomerınnan tikşerü vakıtında tabılgan hatnı kesäsennän çıgardı da, Musa äfändegä taba suzıp:
– Menä bu hatnı Zöläyha tere çagında sezgä yazgan bulgan. Bu hat sezneñ märhümä Zöläyha belän beleş-tanış buluıgızga dälil,-dide.
Musa äfände hatnı kulına alıp ukıdı da:
– Dönyada Musa äfände fäqat ber bez genä tügelder, hatnıñ Musa isemle keşegä yazıluınnan gına andıy näticä çıgarıp bulmıy, – dip, hatnı kire Şubinga kaytarıp birde.
Gospodin Şubinnıñ küze şulçak yanındagı östäl östendä yatkan sıñar perçatkaga töşte. Perçatka irlär perçatkası häm uñ kulnıkı bulıp, ul üterelgän Zöläyha nomerınnan tikşerü vakıtında tabılgan sıñar perçatkanı häterlätä ide. Nomerda tabılganı sul kulnıkı bulsa, monısı – uñ kulnıkı. Töse häm ülçäme dä bertörle.
Gospodin Şubin, perçatkanı östäl östennän kulına alıp, Musa äfändedän:
– Äfändem, bu perçatka seznekeme? – dip soradı.
– Äye, minem perçatkam.
– İkençese kayda?-dide Şubin.
Musa äfände açu sizelep torgan tavış belän:
– Min mondıy soraularga cavap birmimen,-dip kırt kiste.
– Äfändem, hafalanmagız, sezgä bu eştä bernindi dä zarar bulmas, sez bu eştä fäqat şahit kenä bulırsız.
Gospodin Şubin teldän şulay disä dä, küñelennän bütänçä uylıy, yağni Musa äfändene Zöläyhanı üterüçe dip sanıy ide. (...)
"Paric"-Kazandagı oluğ häm mogtäbär ber çäyhanä ide. Bu çäyhanädä gospodin Şubinnı, nindi häbär belän kiler ikän dip, üze kebek ük sışik-şımçılar kötälär ide. Biş-un minut eçendä atlar gospodin Şubinnı "Paric" çäyhanäsenä kiterep tä citkerdelär. Şubin attan töşte dä kuçerına:
– Beraz sabır it, min häzer çıgarmın,-dip, çäyhanä işegennän kerep, yugarı etacga menep kitte, Şubinnı kötüçelär anı: "Ozak, bik ozak!" "Nindi häbär? Nindi häbär?" – kebek soraular belän karşı aldılar. Gospodin Şubin häl-ähvälne bulganınça tükmi-çäçmi söyläp birde. Anıñ süzlärennän härkaysınıñ añında "Zöläyhanı üterüçe-Musa, Musa!" digän nıklı fiker kaldı. Şunnan soñ gospodin Şubin, çäyhanädän çıgıp, öyenä kaytıp kitte.

3
Gıyzzätle ukuçı, gospodin Şubinnıñ Musa äfände yanına yugarıda bez yazıp ütkän yomış belän kilüe hucalarnı şulkadär kaygı-häsrätkä töşerde ki, alar, tön yokısın yoklıy almıyça, irtängä çaklı ah-vah kilep, ni bulır ikän dip, hafa eçendä uzdırdılar. İrtänge namaz vakıtı citep, Niğmätulla äfände Musa äfändegä:
– Namaz vakıtı citte, täharätlänergä kiräk, – disä dä, Musa äfände cavap kaytarmadı. Ul yılıy ide. Anıñ yılaganın kürep, Niğmätulla äfändeneñ dä, täqate betep, küzennän yäşlär çıktı. Mondıy häldä keşe yılamıymı soñ? Älbättä, yılıy.
Biş-altı minut çaması vakıt ütkäç, Musa äfände, urınınnan torıp, täharät alırga çıktı. Aña iyärep, Niğmätulla äfände dä täharätlänep kerde. Annarı irtänge namazga utırdılar. Namaznı ukıp bagışlagaç, hadim samavır-çäy kiterde. Niğmätulla äfände:
– İnşalla, ber närsä dä bulmas,-dip, çäy eçü maksatı belän tabın yanına kilep utırdı. Musa äfände dä:
– Ästäğfirulla! Ästäğfirulla! – dip täkrarlıy-täkrarlıy, anıñ yanınnan urın aldı.
Niğmätulla äfände, çäyne kasälärgä salıp, eçä genä başlagannar ide, hadim kerep:
– Gabdennäsır äfände, röhsät barmı?-dip belderde.
– Röhsät, röhsät! Kersen, – dide Niğmätulla äfände, annarı hadim çıgıp kitkäç, Musa äfändegä taba borılıp: – Min Gabdennäsır äfändene kiçä irtänge çäygä çakırgan idem, – dip östäde.
– Bik yahşı, – dip cavap birde Musa äfände. (...)
Gabdennäsır äfände Kazan baylarınnan İsmägıyl baynıñ ugılı Häbibullin ide. Ätkäse İsmägıyl bay vafat, başka kardäşläre yuk ide. Kazanda öç-dürt cirdä taşpulat öyläre bar ide. Gabdennäsır äfände gimnaziyädä kurs tämam itkän, yäşe yegerme öç-egerme dürttän artık tügel, üze äle öylänmägän ide. Bernikadär vakıt elegräk Gabdennäsır äfände Ähmädi Hämitovnıñ kızı Hädiçä tutaşnı yöz meñ sum kömeş akçası belän bergä käläşlekkä alırga niyät kılıp yörsä dä, Hädiçä tutaşnı Musa äfände käläşlekkä yäräşüe säbäbennän, ul häzer çitkä tibärelgän ide. Änä şul Hädiçä arkasında, yäki, döresräge, anıñ yöz meñ sum kömeş akçası arkasında, ul Musa äfändene, tıştan aña dus bulıp kılansa da, eçennän bik tä doşman kürä ide. Häzer Gabdennäsır äfände, yalgızlıgı säbäbennän üz öyendä tormıyça, Gabdullin mösafirhanäseneñ tugızınçı nomerında yäşäp yata ide.
Hadim çıgıp: "Röhsät, rähim itegez",-digäç, Gabdennäsır äfände hucalar çäyläp utırgan bülmägä kerde dä:
– Ässälame galäykem!-dip sälamen birde.
Niğmätulla äfände belän Musa äfände zägıyf-köçsez tavış belän:
– Väğaläykem ässälam,-dip kunaknıñ sälamen aldılar.
Niğmätulla äfände:
– Äydägez, rähim itegez,-dip, Gabdennäsır äfändegä östäl yanınnan urın kürsätte.
– Bik yahşı, rähmät, – dip, Gabdennäsır äfände kürsätelgän urınga utırdı.-Sälamätlärme torasız?
– Älhämdelillahi rabbelgalämin2, älegä sälamätlärbez, tik menä eşlärebez genä beraz naçaraydı,-dip cavap birde Niğmätulla äfände.
Gabdennäsır äfände, şaktıy gacäplänep:
– Nik alay? Närsä buldı?-dip soradı.
Niğmätulla äfände kiçä kiçen gospodin Şubinnıñ öygä kilüen täfsilläp söyläp birde häm süzen:
– Alla boyırsa, ber närsä dä bulmas,-dip tämamladı.
– Äye, ber närsä dä bulmas,-dip kileşte Gabdennäsır äfände dä. Şulay disä dä, eçennän ul söyenep kuydı. Çönki, anıñ uyınça, Musa äfände çınlap üterüçe itep tabılsa, anı hiçşiksez törmägä yabaçaklar. Ägär ul totkın itelä ikän, dimäk, Hädiçä tutaş häm yöz meñ sum kömeş akça Gabdennäsır äfändeneke bulaçak.
İke-öç minut tınlıktan soñ Niğmätulla äfände:
– Çäygä rähim itegez, – dip, Gabdennäsır äfändeneñ aldına ber kasä çäy kuydı.
Gabdennäsır äfände:
– Bik yahşı, rähmät,-dip, çäyne eçä başladı.
Öçese dä şulay söyläşmiçä genä çäy eçärgä totındılar. Söyläşmäsälär dä, ara-tirä Musa äfändeneñ avızınnan kaygılı vakıtta äytelä torgan ah-uh avazları işetelep kuya ide. Gabdennäsır äfände isä, keçek kara mıyıgın barmakları belän bötergäläp, uyga batkan sıman aldına töbälep utıra birde.
Bernikadär vakıttan soñ Niğmätulla äfände, tınlıknı bozıp:
– Aşnı da aşagız, inşalla, ber närsä dä bulmas, bismillahi, -dip, kulın aşlı tälinkägä taba suzdı.
Gabdennäsır äfände, Musa äfändegä karap:
– Gazizem, bu ütkän kiçtä gospodin Şubinnıñ sezgä şundıy yomış belän kilüen kayınatagız Ähmädi abzıy beläme? – dip soradı.
– Üzebez häbär itkänebez yuk, belmi torgandır, – dide Musa äfände.
– Kayın ätkägezgä häbär itärgä kiräk. Ber-ike yul yazu yazıp cibär, – dip kiñäş itte Niğmätulla äfände.
Musa äfände:
– Yarar, yahşı,-dip, urınınnan tordı da, kaläm-käğaz alu maksatı belän, ikençe bülmägä taba atladı, läkin şulçak täräzädän kayınatasın kürep:-Änä, üze dä kilä,-dip işekkä taba borıldı.
Gabdennäsır belän Niğmätulla äfändelär dä, urınnarınnan kuzgalıp, täräzädän karap, Ähmädi Hämitovnı karşı alırga çıktılar.
Ähmädi baynıñ Musa äfändelärgä ütkän kiçtä bulgan ğadättän tış vakıyganı işetep kilüe ide. Häyer, kiçäge ul vakıyganı ber Ähmädi bay gına tügel, şähär halkınıñ yartısınnan kübräge işetep belä ide inde.
Berazdan Ähmädi bay, üzen karşı alırga çıkkan hucalar häm Gabdennäsır äfände belän bergä öy eçenä kerep, dogasın kılıp:
– Saularmısez? Sälamätlärme? – dip sälam birde.
– Älhämdelilla, Allaga şöker,-dip cavap birdelär aña. Ähmädi bay altmış yäşlärenä citkän ak sakallı, kalın-yuan gäüdäle ber keşe ide. Häl-ähväl beleşkäç, ul, Niğmätulla äfändegä karap:
– Şundıy zur eş bula torıp, ni öçen bezgä häbär itmädegez?-dip soradı.
– Häzer genä sezgä hat yazmakçı idek, menä üzegez kilep kerdegez,-dide Niğmätulla äfände.
Ber mälgä tınlık urnaştı. Annarı Gabdennäsır äfände, Ähmädi bayga taba borılıp:
– Ähmädi abzıy, bu eştä Musa äfändegä ber närsä dä bulmas, çönki Musa äfände bu eştä şahit kenä bulaçak,-dide.
Ähmädi bay, Gabdennäsır äfändeneñ süzlärenä cavap kaytarmıyça, bernikadär vakıt däşmi tordı, annarı, üzaldına karap:
– Häzer genä bezneñ öyebezgä ber türä-boyar kilgän ide,-dide.-Ul bezgä Musa äfändeneñ eşendä zur kurku bar dip söyläde. Añar bu eş bik mäğlüm ikän. Bügen Musa äfändeneñ eşläre hökem yortına bireläçäk dip söyläde. Advokat – däğva väkile yallarga mäslihät kıldı. Yallarga kiräk, kiräk!..
Tagın tınıp kaldılar. Ähmädi baynıñ süzlärenä karşı ah-vahtan başka cavap işetelmäde. Şulay şaktıy vakıt tın torgannan soñ gına Niğmätulla äfände, Musa äfändegä taba borılıp:
– Advokatsız yaramıy. At cigärgä kuşarga kiräk. Gospodin Andreevka barıp kara,-dide.
– Ul häzerdä Kazanda yuk, Sembergä kitte, – dip cavap birde Musa äfände.
– Kayçan kaytır ikän?
– İrtägä öylä namazınnan soñ, säğat ikelärdä kaytırga tiyeş. Sälamät bulsak, irtägä barıp kararbız.
Hörmätle ukuçı! Andreev Kazanda olug vä mäşhür advokat ide. Musa äfändegä dus häm äşnä keşe bulıp, Peterburg universitetında alar bervakıtta belem alıp çıkkannar ide. (...)

4
İkençe kön citte. Musa äfände belän Niğmätulla äfände säğat unnarda irtänge çäyne eçep utıralar ide. Musa äfändeneñ bügen käyefe äybäträk-tönlä yahşı töş kürgän, häzer şul töşne abzasına söyli ide:
– Töşemdä üz-üzemne ber karañgı cirdä kürdem döm karañgı cirdä. Şuşı karañgı cirdän çıgarga bik telim ikän imeş tä, tik yul taba almıym imeş. Ahırda şuşı karañgılık eçendä ike keşe kürende. Alar miña: "Äydä, bez sine monnan çıgarabız",-dip, ikese ike kulımnan totıp, tagı da karañgırak cirgä iltep kuydılar, üzläre isä küzdän yugaldılar. Soñınnan ber keşe kilep: "Äydä bire, äydä bire!" – dip, mine yaktı cirgä çıgardı...
Musa äfände töşen söyläp betergäç, Niğmätulla äfände yılmaep:
– Töşeñ yahşı, inşalla, bu kaygıdan kotılıp, Hädiçä tutaşnı käläşlekkä alırsıñ. Töşeñ bik yahşı, inşalla, ber närsä dä bulmas, kotılırsıñ. Läkin bügen gospodin Andreevka barıp eşeñne söylä, eşegezne bügen hökemgä tapşıralar. Gospodin Andreev okrug sudında advokatıñ bulır, inşalla, kotılırsıñ,-dide. (...)
Yanä yarım säğat çaması ütkännän soñ, Musa äfände öydän çıgıp cigüle atına utırdı da kuçerına Voskresenskiy uramına[3] Andreevlarga barırga kuştı. Biş-un minuttan kuçer atlarnı Voskresenskiy uramında yahşı gına ber taşpulat yanına kiterep tuktattı. Bu taşpulat gospodin Andreevnıñ öye ide.
Musa äfände attan töşte dä, işektän kerep, şveytsardan:
– Barin öydäme?-dip soradı.
– Öydä, bügen genä Semberdän kayttı. Häzer menep röhsät sorap töşäm.
Şulay dip, şveytsar-hadim baskıç buylap taşpulatnıñ yugargı ikençe katına menep kitte. Berazdan yañadan töşep:
– Röhsät, rähim itegez, – dip belderde.
Musa äfände ikençe katka menep citer-citmäs anıñ karşısına gospodin Andreev üze çıktı:
– Äydägez, rähim itegez, äydägez, rähim itegez! Niçek äle bolay bezne häteregezgä töşerdegez? İsän-saularmı? Sälamätleklär niçek?
– Älhämdelilla, Allaga şöker,-dide Musa äfände häm, Andreev belän kul birep küreşep, huca artınnan bülmä eçenä uzdı.
Gospodin Andreev kalku gäüdäle, ozın kara çäçle, karap torışka yegerme altı-egerme cide yäşlär tiräsendäge ber keşe ide. Busaganı atlap kergäç tä ul, öy hezmätçesen çakırıp, berär kasä kofe kiterergä kuştı.
Hezmätçe-hadim çıgıp kitkäç, Musa äfände, gospodin Andreevka karap:
– Min sezgä ber olug hezmät belän kildem... Minem belän söyläşep utırırga vakıtıgız barmı?-dip soradı.
– Bar! Bar! Nindi hezmät belän kildegez? Söylägez, söylägez, – dide gospodin Andreev.
Musa äfände bolay dip söyli başladı:
– İşetkänsezder, Gabdullin mösafirhanäsendä Zöläyha isemle ber mösafirä hatınnı ütergännär. Şuşı eştä miña şahit bulırga kuştılar. Min inde nişlärgä tiyeş? Nindi mäslihät kılasız?
– Min nindi mäslihät kılıym?-dide Andreev.-Şahit bulsagız, belgän närsägezne söylärsez.
– Yuk! Yuk! Alay tügel. Minem häl ike ut arasındagı kebek. Töne buyı yoklamıyça uylanıp yattım, bernindi fikergä dä kilä almadım. İnde miña sinnän yärdäm kiräk. Yuksa minem eşem harap.
– Min haman ber närsä dä añlıy almıym äle. Nik eşegez harap? Minnän sezgä nindi eştä yärdäm kiräk?
– Menä ni öçen harap, – dip, Musa äfände gospodin Şubinnıñ, öygä kilep, tikşerep, sorau alıp kitüen, anıñ Zöläyha yäşägän nomerda tentü yasagan buluın, tentü vakıtında anda nindider hat belän sıñar perçatka häm ike täräzä arasınnan ber surät tabuın, şulay uk märhümä Zöläyha belän yänäşä nomerlarga kerep tikşerep yörüen-hämmäsen vagı-töyägenäçä söyläp birde.
Musa äfände söyläp betergäç, gospodin Andreev, kurkuga töşkän keşe kebek, utırgan cirennän tordı.
– İnde añladım, äfändem. Eşegez bik äybät tügel ikän, hälegez çınnan da ike ut arasında kalgan keşeneke sıman ikän. Bu eştä sez şahit tügel, tikşerü vakıtında tabılgan närsälär sezne Zöläyhanı üterüçe keşe itep kürsätä. Äye, eşegez naçar, naçar! Bik tä naçar! Alla yärdäm birsen!
Hadim, kofe alıp kerep, östälgä tabın häzerläde.
– Äydägez, rähim itegez,-dide Andreev, häm alar kofe östäle yanına kilep utırdılar. Gospodin Andreev özelgän süzen dävam itterde: – Äye, naçar! Naçar! Naçar bulsa da, qadäri häl tırışıp kararbız. Bälki, ber närsä dä bulmas. İnde kofenı eçik.
Alar söyläşmiçä genä kofe eçä başladılar. İke-öç minut şulay tın gına utırgannan soñ gospodin Andreev Musa äfändedän:
– Ä sez üterelgän ul hatınnı tere vakıtında belä idegezme?-dip soradı.
– Belä idem,-dide Musa äfände häm:-Sez inde, inşalla, berkemgä dä söylämässez,-dip, süzen bu räveşle dävam itte:-Monnan ber yıl elek Peterburgka bargan vakıtımda min "Tatarskiy restoran" isemle mäşhür häm mogtäbär çäyhanä-mesafirhanäneñ sigezençe nomerına töşkän idem. Kürşe cidençe nomerdan möselmança söyläşü işetep, min nomer hadimen çakırıp, añardan: "Bu cidençe nomerda nindi keşelär toralar?" – dip soradım. Hadim: "Bu cidençe nomerda möselmannar toralar",-dip cavap birde. "Niçä keşe?"-didem min. "İrle-hatınlı ikäü, ber kızları da bar-barçası öçäü", – dip cavap birde hadim. "Küptännänme? Ni vakıttan birle sezneñ nomerlarıgızda toralar?"-digäç, ul: "Ber ay buldı kilülärenä",-dide. "Nindi yomış belän kilgännär?"-didem. "Kıznıñ ätkäse sırhau, küzläre avırıy ikän. Peterburgka şul säbäptän kilgännär",-dip cavap birde hadim. Ozın süzneñ kıskası, miña kürşe cidençe nomerda toruçı älege kıznı kürep, anıñ belän tanışırga nasıyp buldı. Gimnaziyädä kurs tämam itkän, gayät tä güzäl, Zöläyha isemle kız ide ul. Kıznıñ ätkäse morza bulsa da, artık bay keşe tügel ide. Kıznı här oçratkan sayın, ul miña yılmaep karıy ide. Kıznı şulay ber tapkır, ike tapkır, öç tapkır kürep, min aña ülep ğaşıyq buldım. Ğaşıyq buluımnı kızga hat aşa belderdem. Kızdan da bik yahşı, minem maksatıma turı kilgän uñay cavap aldım. Hätta miña käläş bulırga da razıy buluın da yazgan ide. Min isä äle ul vakıtta Ähmädi Hämitovnıñ kızına öylänü turında uylamıy idem. Kıznı yäräşmägän idem. Süzneñ kıskası, min Zöläyhanı anıñ ätkäsennän üzemä hatınlıkka soradım. Kıznıñ ätkäse, mine yahşı belmägänlektän, Zöläyha tutaşnı miña birergä razıy bulmadı. Ber comga ütkännän soñ bu minem kürşelärem Kırımga kaytıp kittelär. Kitkän vakıtlarında kız minnän kaysı cirdän ikänemne, isememne, familiyämne sorap yazıp aldı. İnde menä monnan ber comga elek kenä şähär poçtası aşa ber hat kilep töşte. Hatnı açıp ukıp karasam, şundıy süzlär kürdem: "Bügen kiç säğat sigezdä Gabdullin mösafirhanäseneñ unberençe nomerına kil!" "Mine şulay kem çakıra ikän, kem ikän?" – dip eçtän gacäplänep uylıy-uylıy, Gabdullin mösafirhanäsenä bargan çagımda artımnan ber hatın kuıp citep: "İsänme? Sälamätmesez?" – dip endäşte. Äylänep karasam-Zöläyha, älege, ber yıl elek Peterburgta "Tatarskiy restoran"da kürep tanışkan Kırım kızı. Min bik tä gacäplänep: "Sez monda niçek kilep çıktıgız?"-dip soradım. Ul: "Äydä, mösafirhanägä barıyk, anda söyläşerbez. Min sezgä hat yazgan idem, şayät, algansızdır?"-dide. Şunda gına poçta aşa kilgän hatnı Zöläyha yazganlıgın añladım. Min: "Äye, aldım", – didem. Mösafirhanägä cittek, annarı Zöläyhanıñ nomerına kerdek. Anda kerep utırgaç, min Zöläyha tutaştan: "Monda kem belän häm nindi yomış belän kildegez?"-dip soradım. Ul: "Yalgız kildem",-dip cavap birde. "Ätkä-änkägez sau-sälamätlärme?"-dip soragaç: "Ätkäyem monnan öç ay elek dönya kuydı. Änkäyem sau-sälamät, Kırımda kaldı",-dide. "Monda nindi yomış belän kildegez?" – dip kabat soradım min. Zöläyha tutaş bernikadär vakıt däşmi tordı, annarı yılmaep, yözemä turı karap: "Sezgä kildem. Şayät, Peterburgta birgän väğdägezne onıtmagansızdır bit?" – dide. Minem väğdäm isä, äytkänemçä, Peterburgta vakıtta Zöläyha tutaşka ülep ğaşıyq buluım säbäple, anı käläşlekkä alu ide. Peterburgta vakıtta min aña hat yazgan idem. Hatımda: miña käläş bulırga rizalık birsägez, min sezne hatınlıkka alır idem, digän idem. İnde nindi cavap birim ikän dip beraz uyga kalıp torgaç, min, süzne-ozınga suzmıyça, aña häl-ähvälemne söyläp birdem: Ähmädi Hämitovnıñ kızın yöz meñ sum kömeş akçası belän käläşlekkä alu maksatım bulganlıktan, Zöläyha tutaşka öylänä almavımnı belderdem. Märhümä mine bik tä yarata ide bulsa kiräk, bu süzemne işetkäç, kavışu mömkinlege yuklıgın añlap, tıyıla almıyça, yılarga kereşte. Läkin nikadär yılasa da, mine hatınlıkka al dip yalınmadı, köçlämäde. Kiresençä: "Bik yahşı, Ähmädi baynıñ kızın yöz meñ sum kömeş akçası belän käläş itep al, Allahı Täbaräkä vä Täğalä gomerläregezne ozın kılıp, mähäbbätlär birsen", – dip häyer-doga ukıdı. Min aña: "Bügen-irtägä meñ sum akça kiterermen, öyegezgä kaytırsız", – digäç, ul: "Üzeñ bulmagaç, akçagızdan miña fayda yuk", – dip, haman yılavında dävam itte. Küp törle süzlär söyläştek. İkençe könne kilermen dip, Zöläyha tutaş nomerınnan kiçke säğat unikedä çıgıp kittem. Kitkän vakıtta şveytsarga öç sum çäylek birep kaldırdım. İkençe könne isä Gabdullin nomerlarında Zöläyha isemle ber mesafirä hatınnı ütergännär ikän digän häbär işettem. Menä şul räveştä ide minem märhümä Zöläyha belän tanışlıgım,-dip, Musa äfände süzen tämamladı.
Gospodin Andreev äüvälgeçä:
– Da, da, eşegez yahşı tügel, naçar!-dip kabatladı, annarı, beraz vakıt däşmi uylanıp torgannan soñ:-İnşalla, kotılırsız, qadäri häl tırışırbız, Alla yärdämsez kaldırmas. İnde kofenı eçik, – dide dä, ikese dä, kullarına kasälären alıp, tagı kofe eçärgä kereştelär.
Kofe tämam bulgaç, Musa äfände kitärgä cıyındı. Gospodin Andreev aña:
– Min bügen-irtägä eşlärne beleşep, sezgä barıp çıgarmın. Şunda eşne niçegräk totarga kiräklege turında da kiñäş iteşerbez,-dide.
– Bik yahşı, kilegez, kilegez,-dide Musa äfände häm, saubullaşıp, gospodin Andreevnıñ öyennän çıgıp kitte.
Uramda anı atları kötä ide. Kolyaskaga utırgaç, ul kuçerga:
– Ähmädi baynıñ öyenä ilt,-dip boyırdı.
– Yahşı,-dide kuçer häm, kuzgalıp kitep, ber biş-un minuttan Prolomnıy uramdagı öç katlı ber taşpulat karşısında atlarnı tuktattı. Bu taşpulat Ähmädi Hämitovnıñ yortı ide.
Musa äfände, atınnan töşep, yortka kerde. Ähmädi bay, anı üze karşı alıp:
– Äydä rähim itegez, äydä rähim itegez,-dip kabatlıy-kabatlıy, ber bülmägä alıp kerde.
Bu bülmä gayät biyek zur bülmä ide. Bülmänen idänenä kıymmätle keläm cäyelgän: täräzäsendäge huş isle göllär häm başkaça öy cihazlarınıñ yahşılıgı Ähmädi Hämitovnıñ bay adäm ikänlegen dälilläp toralar ide. (...)

5
Öçençe kön citte. Musa äfände belän Niğmätulla äfände irtän säğat tugızda çäy eçep utıralar ide. Niğmätulla äfände Musa äfändedän:
– Bügen nindi dä bulsa töş kürdegezme? – dip sorap kuydı.
– Ber närsä dä kürmädem.-dide Musa äfände. – Sez üzegez kürmädegezme soñ?
– Min dä ber närsä dä kürmädem,-dip cavap birde Niğmätulla äfände, annarı süzne ikençegä bordı:-Gospodin Andreev ni vakıtta kiler ikän?
– Vakıtın täğaen äytmäde, kem belsen ni vakıtta kiläsen... Şulay anı-monı söyläşep utırganda hadim kerep, Musa äfändegä ber hat birde. Hat gospodin Andreevtan ide. Ul rus telendä yazılgan ide. Tärcemäse bolaydır:
"Gıyzzätle Musa äfände!
Bügen säğat unberdä sezgä kiläm. Üzegez öydä bulıp, Gabdennäsır äfändene dä çakırıgız. Andreev".
Eçennän: "Gabdennäsır nigä kiräk buldı ikän?"-dip, Musa äfände Gabdennäsır äfändegä yazu yazdı. (...)
Musa äfände, yalgızı kalgaç, täharätlänep, kälyame şäriftän[4] yäsin[5] süräsen ukıy başladı. Ukıp tämam itkäç, tizme kilerlär ikän dip, säğatkä karadı. Säğattä yänä un minuttan soñ tögäl unber bulaçak ide.
Yanä biş minuttan soñ hadim kerep:
– Gabdennäsır äfände kilde, kerergä röhsätme?-dip belderde. Musa äfände:
– Röhsät! Röhsät! Kersen! – dip, urınınnan torıp, Gabdennäsır äfändene karşılarga çıktı.-Äydä, rähim itegez, äydä, rähim itegez!
Berazdan alar ikäve bergä bülmägä kerdelär. Musa äfände kunakka utırır öçen urın kürsätte. Gabdennäsır äfände kürsätelgän urınga utırgaç, saulık-sälamätlek soraşıp, hadimne çakırıp:
– Bezgä berär kasä kofe kiteregez,-dip boyırdı.
– Yahşı, häzer,-dide hadim.
Hadim çıgıp kitkäç, Gabdennäsır äfände Musa äfändedän häl-ähväl soraştıra başladı. Musa äfände aña ütkän könne üzeneñ Andreev yanına baruın häm gospodin Andreevnıñ bügen säğat unbergä monda kiläçägen söyläde.
Hadim ike kasä kütärep kerep östäl östenä kuydı.
Musa äfände Gabdennäsır äfändene:
– Käräm boyırasız[6],-dip, kofe eçärgä çakırdı.
Alar, östäl yanına kilep utırıp, kofenı eçä başladılar.
– Niğmätulla äfände kayda soñ?-dip soradı Gabdennäsır äfände.
– Magazinga kitkän ide, beraz eşläre bar ikän, häzer kaytır,-dip cavap birde Musa äfände.
Şulay tegene-monı söyläşep kofe eçkän arada Niğmätulla äfände kaytıp ta citte. Ul, öygä kerep, Gabdennäsır äfändedän saulık-sälamätlek soraşkaç, Musa äfändegä karap:
– Häzer gospodin Andreev belän Ähmädi bay da kilälär,-dide häm täräzägä küze töşep:-Änä kilep tä cittelär... Çıgıp karşı alırga kiräk,-dip östäde.
Niğmätulla äfände belän Musa äfände yaña kilgän kunaklarnı karşı alırga çıktılar. Berazdan Ähmädi bay belän gospodin Andreev, bülmägä kerep, saulık-sälamätlek soraşıp, östäl yanına utırıştılar. Niğmätulla äfände, hadimne çakırıp alıp, tagı berär kasä kofe kiterergä kuştı. İke-öç minuttan kofe kilep, anı eçä başlagaç, gospodin Andreev, Gabdennäsır äfändegä karap:
– Sez, gazizem, Gabdullin nomerlarında torasız şikelle? – dip sorau birde.
– Äye, Gabdullin nomerlarında toram.-dide Gabdennäsır äfände.
Yanä ber-ike minut ütkännän soñ, gospodin Andreev, Gabdennäsır äfändegä karap, bolay dip süz başladı:
– Musa äfändeneñ eşen, yağni märhümä Zöläyhanıñ üterelüen tikşerüne okrug sudına tapşırdılar. Zöläyhanıñ üterelüennän soñ tikşerüdä tabılgan närsälär Musa äfändene üterüçe itep kürsätälär. Asılda Musa äfände üterüçe bulmasa da. Sez, möhtäräm Gabdennäsır äfände, okrug sudında Musa tarafınnan şahit bulıp, bolay dip äytersez: Zöläyha üterelgän könne Musa äfände kiç säğat sigezdä minem nomerıma kilep, tönge säğat unikedä kaytıp kitte dip. Sez hökem yortında şulay söyläsägez, dustıgız Musa äfändegä bernindi dä zarar kilmäs, ul kotılıp kalır. Ozın süzneñ kıskası, märhümä Zöläyha üterelgän kiçtä Musa äfände minem nomerımda ide, diyärsez. Şul räveştä söyläsägez, Musa äfändegä hökem yortında ber närsä dä bulmas...
Gospodin Andreev süzen tämam itkäç, Gabdennäsır äfände, gärçä Musa äfände ul kiçtä anıñ nomerına kilmägän bulsa da:
– Bik yahşı, – dip, gospodin Andreev öyrätkän süzlärne hökem yortında söylärgä väğdä kıldı. (...)
Ähmädi bay da, öyenä kaytkaç, gospodin Andreev birgän bu güzäl kiñäş turında hatını belän kızına ser itep söyläde. Hädiçä tutaş, mondıy söyeneçle häbär işetep, käğazgä yazıp beterä almaslık däräcädä şatlık hise kiçerde.

6
Gospodin Şubinnıñ ütken-ziräk şımçı buluın Musa Salihovnı tiz arada ezläp tabuınnan, şät, añlagansızdır. Gospodin Andreevnıñ bişençe bülektä bez yazıp ütkän kiñäş-mäslihätennän soñ öç-dürt kön ütkäç, irtänge säğat unberlär tiräsendä, Zöläyha üterelgän nomerga tentü yasagan sud tikşerüçese üzeneñ öyendä, çäy östäle yanında, gospodin Şubin belän ikäüläp, älege vakıyga turında söyläşep utıralar ide.
– Bu üterelgän Zöläyhanıñ nindi hatın ikänlege dä, kaysı şähärdän yäisä avıldan kilgän buluı da bezgä mäğlüm tügel bit äle,-dide sud tikşerüçese.
– Üterelgän hatınnıñ kaysı şähärdän yäisä avıldan kilgän buluı bezneñ öçen ul qadär ük ähämiyätle tügel,-dide gospodin Şubin.-Bezneñ öçen iñ ähämiyätlese-Musa Salihovnı kulga alu, çönki Zöläyhanı üterüçe ul ikäñlegendä bernindi şik-şöbhä yuk.
Beraz däşmiçä uylanıp torgannan soñ sud tikşerüçese:
– Minemçä, Musa Salihov üterüçe tügel, hatınnı bötenläy başka keşe ütergän bulırga kiräk, – dide.
Şubin, kulındagı kofe kasäsen östäl östenä kuyıp, gacäplängän tavış belän:
– Yuk! Yuk! Üterüçe Salihov ikänlegendä bernindi şik-şöbhä bulırga mömkin tügel,-dip karşı töşte. (...)
Beraz tuktap torgannan soñ, Şubin süzen dävam itterde: – Ütkän kiçne ber çäyhanädä ike tatar üzara söyläşä-söyläşä çäy eçep utıralar. Berse äytä: "Hikmäti hoda, ni öçen Musa Salihov ul mösafirä hatınnı üterde ikän?" – di. İkençese moña bolay dip cavap birä: "Bälkem, ul hatınnı bötenläy Musa Salihov ütermägänder? Ägär Musa Salihovnıñ üterüçe ikänlegen isbatlıy torgan açık dälillär bulsa, anı bu köngä qadär kulga almıyça totmaslar ide, hiçşiksez kulga algan bulırlar ide", – di. Tegese tagı: "Yuk, Salihovnıñ üterüçe buluında bernindi şik-şöbhä yuk, çönki böten Kazan halkı avızında ber süz: Musa Salihov gosmanlı Törkiyäsenä kaçıp kitä imeş, di. Üterüçe bulmasa, ul gosmanlı mämläkätenä kaçarga uylar idemeni? Şul, anıñ üterüçe buluında hiçnindi şik-şöbhä yuk". Menä şulay ozak kına söyläşep utırdılar da, çäylären tämam itep, çäyhanädän çıgıp kittelär. (...)
Sud tikşerüçeseneñ öyendä gospodin Şubin ütkän kiçne çäyhanädä bulgan älege vakıyganı söyläp betergäç, sud tikşerüçese:
– Häyer, ul hakta miña da ütkän könne şähär poçtası aşa ber hat kilep töşte, – dip, utırgan urınınnan torıp, yazu östäle, yanına bardı da, tartmadan ber käğaz çıgarıp, anı Şubinga kiterep birde: – Menä ul hat!
Hat rus telendä yazılgan ide. Bez anı tatarçaga tärcemä itep biräbez. Hatnıñ eçtälege tübändägeçä:
"Gospodin sud tikşerüçese! Gärçä tikşerü vakıtında sez ezläp tapkan närsälär märhümä Zöläyhanı üterüçe Musa Salihov ikänen açık dälilläsä dä, ni säbäbtänder, sez anı kulga almıyça torasız. Küp keşelärneñ söyläülärenä karaganda, Musa Salihov çit ilgä kaçarga cıyınıp yöri imeş. Haklık tarafdarı".
Hatnı yazuçı, üzeneñ çın isemen belgertmiçä, änä şulay "Haklık tarafdarı" digän yäşeren imzasın gına kuygan ide. Hatnı ukıp çıkkaç, gospodin Şubin:
– Äye, döres yaza, Salihovnı bügennän kaldırmıy kulga alırga kiräk. Yuksa çınnan da kaçıp kitüe bar, – dip näticä yasadı.
Alar, ikese dä tın kalıp, berniçä minut kofe eçü belän mäşgul buldılar. Annarı sud tikşerüçese, gospodin Şubinga karap:
– Alaysa bügen politsiyä belän barıp, Salihovnı kulga alırga kiräk bulır,-dide. (...).

* * *
Ähmädi baynıñ çakıruı buyınça, Musa Salihov, Niğmätulla häm Gabdennäsır äfändelär tögäl säğat bergä Ähmädi bayga mihman-kunak bulıp kildelär. Zal-gürniçä dip atalgan zur bülmädä tabın äzerlängän ide. Tabın yanında bezneñ hikäyäbezgä kagılışlı süzlär bik az buldı. Şuña küräme, Musa äfände, äñgämägä katışmıyça, küñelsezlänep utırdı. Anıñ eçe poşa, nindider bilgesez, hävefle närsädän canı tırnala ide.
Bu vakıt Hädiçä tutaş üz yagında – zal belän yänäşä, añardan takta divar belän genä ayırılgan bülmädä utıra häm, Musa äfändene bik tä küräse kilgängä, berär yarık-mazar yukmı dip ezlänä ide. Ezlänä torgaç, taptı häm şul yarık aşa Musa äfändene küzläp, telägenä ireşte. Musa äfände näq älege yarık karşına utırgan ide. Kıskası, Hädiçä tutaş, yarık aşa Musa äfändeneñ moñsu katış gayrätle häm kürkäm yözen küzätep, aşkınulı ber läzzät hise kiçerde. Musa äfände üze dä, başka kunaklar da Hädiçä tutaşnıñ bolay yarıktan karap toruın bötenläy sizmädelär.
Äytkänebezçä, bu mäclestä hikäyäbez öçen zarur süzlär söylänmäde. Mäcles säğat dürtlärdä tämam buldı, şunnan soñ härbere üz öylärenä kaytıp kittelär. Öygä kaytkaç, Musa äfände belän Niğmätulla äfände, täharät alıp, ikende namazın ukıdılar. Ä kiç säğat cidelärdä politsiyä kilep, Musa äfändene çäy eçep utırgan cirennän kulga alıp, törmägä alıp kitte. (...)

7
Musa äfände törmägä yabılgannıñ ikençe könendä, vakıtnıñ bik irtä buluına da karamastan, – irtänge namaz vakıtında uk, – Ähmädi bay, Niğmätulla äfände, Gabdennäsır äfände häm gospodin Andreev, totkın Musanıñ hälen beler öçen törmägä kilep, törmä başlıgınıñ röhsäte belän, Musa äfände yabılgan kameraga kerdelär. Musa äfände yalgızı utırgan bu kamera, ğadättä at karakları yabıla torgan kısan, karañgı, pıçrak häm suık kameralardan ayırmalı bularak, şaktıy zur, yaktı häm cihazlı bülmä ide. Östäl, urındık, karavat – hämmäse bar. Kıskası, Musa äfände asılzatlar kamerasına urnaştırılgan ide.
Ähmädi bay belän Niğmätulla äfände Musaga dip alıp kilgän azık-tölek, aş-sularnı östäl östenä buşattılar. Gospodin Andreev ta, başkalarga sizdermiçä genä, Ähmädi baynıñ kızı Hädiçä birep cibärgän hatnı Musa äfändeneñ kulına sondı.
Musa äfände, uylagannıñ kiresençä, häsrätkä batkan keşe bulıp kürenmi ide. Küräseñ, ul bu bäladän kotılırmın, törmädän tiz çıgarmın dip uylıy ide. Küreşergä kilüçelär dä äñgämä barışında anıñ bu ömeten kuätlärgä tırıştılar, ä gospodin Andreev:
– Ber dä häsrätlänmägez, ber närsä dä bulmas, tiz çıgarsız! – dip äytep ük kuydı.
Sizger ukuçım! Min dä Musa äfändegä ber närsä dä bulmas, ul törmädän tiz kotılıp çıgar dip ömet itäm. Sezneñ uyıgız da şulay bulsa ide! (...)
Musa äfände isä, häl belüçelär kitügä, Hädiçä tutaşnıñ hatın açıp ukırga totındı. Hatta tübändäge süzlär yazılgan ide:
"Gıyzzätle Musa äfändeläre! Sezneñ köç-gayrät balkıgan nurlı yözegezne äüväl märtäbä kürgänemnän birle minem böten canım-tänem şulkadär äsärlände ki, inde menä niçä könnär hıyalımda şul kürekle yözegez gäüdälänä, kolagıma sezneñ matur-tatlı süzläregez işetelä, tönnärendä sez gazizlärne töştä kürep küñelem huşlana. Köndezlärendä dä, gazizem Musa äfände, sez yöräk bäğremne küz aldına kiterep, yuanu-zäveqlänüdän üz-üzemne tıyarga täqatem kalmadı, tämam gıyşık därtenä battım. Şul säbäple menä sez gazizlärgä ber-ike yul hat yazarga cörät ittem. Mine bähetle itkän närsä – ul sezneñ kotılıp çıguıgız häm miña bulgan mähäbbätegez! İnşalla, kotılırsız, häsrätkä birelmägez, häzräti Yosıf galäyhissälam kıyssasın hätergä töşeregez. Allahı Täbaräkä vä Täğalä sezlärgä häm bezlärgä sälamätlek birep, könnän-kön mähäbbätlärebezne arttırsın, amin! Can vä yöräktän ğaşıyqañız – Hädiçä".
Musa äfände bu hatnı ukıgaç bik söyende. Çönki Musa äfändeneñ törmägä yabıluı Hädiçä tutaşnıñ aña bulgan mähäbbäten kimetmägän ide-hatnı ukıp, ul şul närsäne añladı. Hädiçä tutaş isä Musa äfändeneñ törmägä yabıluın işetkäç bik tä kaygırgan ide. Häzer isä, gospodin Andreev kilep, Musa äfändegä ber närsä dä bulmas dip dälilläp söylägäç, anıñ häsräte bermä-ber kimede, küñele tınıçlanıp kaldı. (...)

8
Sabırsızlanıp kötkän unbişençe aprel citte.
Bügen hökem yortında Zöläyhanı üterü eşe karala, kürik, ni bulır?!
Vakıtnıñ bik irtä buluına da karamastan, tañ belän ük, hökem yortı yanında törle cenes, törle millättän bik küp halık cıyılgan ide. Tatarlar häm ruslar, irlär häm hatın-kızlar... Tatarlar gel säüdägär halkınnan gına bulmıyça, aralarında näfis yäki zägıyf çıraylı, sarı yäki nurlı yözle yäp-yäş adämnär dä bar ide. Boları-ukuçılar, mädräsä şäkertläre ide. Şulay uk ruslar arasında da törle-törle halık: ofitserlar, studentlar, advokatlar häm törle katlau säüdägärlär küzgä taşlana ide. (...)
Nihayät, keşelär cıyıla başlaudan berniçä säğatlär vakıt ütkäç, işeklär açılıp, zarıkkan halık, ber-bersen basa-kısa, eteşä-törteşä, hökem yortı eçenä su kebek agılıp kerä başladı. Aldan kergännär biyek mähkämä[7] zalındagı agaç eskämiyälärneñ algı saflarınnan urın alu bähetenä ireştelär. Soñrak kergännär – arttagı eskämiyälärgä utırıştılar. Berazdan barlık eskämiyälär tıgızlanıp utırgan keşelär belän tuldı. Eskämiyälärdän urın ala almıy kalgannar, dürtär-bişär keşele törkemnärgä bülenep, saf aralarındagı buş urınnarga bastılar. Zalga cıyılgan halık arasında, älbättä, Ähmädi bay belän Niğmätulla äfände dä bar ide.
Menä ber-ber artlı prisyacnıy zasedatellär – antlı utırışçılar kilä başladı. Hökem eşläre pristavı, sekretar-särkätib yärdämçese dä kürende. Soñgısı hökem barışında kiräk bulaçak käğazlärne tärtip belän östäl östenä tezep kuydı.
Cıyılgan halık sabırsız ber halättä utırış başlangannı kötä ide. Kayberäülär, eş yuktan eş bulsın digändäy, üz belgänençä Musa äfändene hökem itä. Gomum tavış eçendä här keşeneñ dä ni äytkänen açık işetep bulmıy. Änä aldagı eskämiyälärneñ bersendä ber bay belän ber şäkert yänäşä utırgannar da üzara äñgämä korıp cibärgännär.
Şäkert bayga:
– Galiähmät abzıy, inde hökem tiz başlanır, änä ahun häzrätläre dä kilde,-dide. (...)
– Kayda, kayda ahun häzrätläre?
– Änä! – dip, şäkert ikençe bülmäneñ açık işegenä taba kulı belän işarä yasadı.
Galiähmät bay, açık işek aşa ikençe bülmädäge ahun häzrätlären kürep:
– Äye, ul! Bolay bulgaç, tiz başlanır, – dide.
Berazdan ahun häzrät zalga çıgıp, mahsus üze öçen häzerlängän känäfigä barıp utırdı. Ahun häzrätlären zaldagı böten möselman cämäğate ayagürä basıp, olılap karşıladı häm ür üz urınına barıp utırganga qadär şulay ayak öste tordı. Ahun häzrät kergänçe urın taba almıyça, urınlı keşelärgä könläşüle küz karaşı taşlap, aptırap basıp torgan berniçä möselman, ahun häzrätne olılap karşılagandagı gomum häräkättän faydalanıp, kısıla-tıgızlana, eskämiyädän üzlärenä urın alıp ölgerdelär.
Ahun häzrätläreneñ östendä yäşel çapan, başında biyek ak çalma, üze ozın buylı, kakça gäüdäle, zur ak sakallı, yäşe citmeşlärgä citkän mähabät häm kıyu karaşlı ber kart ide. Zalga cıyılgan bar halık – möselmannarı da, rusları da – ahun häzrätneñ nurlı yözennän küzlären almıy karap tordılar. (...)
Yanä yartı säğatläp vakıt ütte. Antlı utırışçılar, hämmäse cıyılıp betep, urınnarına utırdılar. Halıknıñ zarıgıp-tilmerep kötkän minutları citte. Hökem eşläre pristavı:
– Cämäğat, torıp basıgız! Sud kilä!-dip boyırdı.
Halık, berdäm kubıp, ayagürä bastı. Kömeş yakalı hakimnär-sudyalar kerde. Alar ozın östäl yanına barıp utırışkaç, zaldagı keşelär dä üz urınnarına iñdelär.
Şunnan soñ antlı utırışçılarnı saylau başlandı. Bu saylau betkäç, aralarınnan bersen starşina ittelär. Möselman şähitlär belän antlı utırışçılarnı ahun häzrät ant kıldırdı. Rus bulgannarın batyuşka-pop ant itterde.
Nihayät, baş hakim-räis, hökem eşläre pristavına karap:
– Üterüdä ğayeplänüçene alıp keregez!-dip boyırdı. Pristav şunduk zaldan çıgıp kitte. Ber-ike minuttan işek yañadan açıldı, häm hökem zalına äüväl – pristav, anıñ artınnan mıltıklı ike soldat arasında Musa Salihov kilep kerde. Musa äfände ğayeplänüçelär eskämiyäsenä barıp utırdı, anıñ yak-yagına, mıltıkların totıp, älege ike soldat sakka bastı.
Hökem başlandı. Hakim-räis, Musa Salihovka möräcäğat itep:
– Zöläyha isemle hatınnı üterüdä üzegezne ğayeple sanıysızmı? – dip soradı
Musa äfände, urınınnan torıp, kör tavış belän:
– Yuk, min üterüçe tügel! – dip cavap birde.
Şunnan soñ sud-hökem särkätibe torıp bastı häm borını östendäge küzlegen caylabrak kuydı da Zöläyhanı üterüdä ğayeplängän Musa Salihovnıñ cinayät eşe-gamäle yazılgan käğazne ukırga kereşte. (...)
Şähitlärdän sorau alu başlandı. Berençe bulıp şveytsar cavap birde. Ul Musa äfändeneñ kiç säğat sigezdä märhümä Zöläyha belän bergä mösafirhanägä kilüen häm tönge säğat unikedä kire kaytıp kitüen söyläde. Kitkän çakta üzenä öç sum çäylek birüen dä äytte.

Zöläyhanıñ üle gäüdäsen berençe bulıp kürgän hadimä-hezmätçe hatın da üzeneñ belgännären tükmi-çäçmi söyläp birde.
Sudka mösafirhanä hucası Gabdullin da şahit bularak çakırılgan ide.
Näübät Gabdennäsır äfändegä citte.
– Sez bu eştä nilär beläsez?-dip soradı añardan hökem räise.
Gabdennäsır äfände az gına uylanıp torgannan soñ:
– Zöläyha üterelgän könne Musa äfände kiç säğat sigezdä minem nomerga kilep, tönge unikedä öyenä kaytıp kitte. Min şunnan başkanı belmim, – dide.
Gospodin prokuror, utırgan cirennän torıp häm hökem räisenä taba yöze belän borılıp:
– Min şähittän sorar idem: ul Musa Salihovnıñ näq kiç sigez säğattä kilep, unikedä kaytıp kitüen niçek şulay tögäl istä kaldırdı ikäñ? Bälki, Musa Salihov kiç cidelärdä kilep, säğat unberlärdä ük kaytıp kitkänder? – dip üzeneñ şigen belderde.
Prokurornıñ soravına karşı Gabdennäsır äfände:
– Gospodin prokuror! Mondıy sorau sezneñ taraftan urınlı tügel. Onıtmagan bulsagız, min yartı säğat elek kenä bu eş hakında döresen söylärgä ant ittem. Min yalgançı tügel!-dide häm bu cavabı belän advokat gospodin Andreevnı tämam kuandırıp cibärde.
Şunnan soñ hökemgä räislek itüçe märhümä Zöläyha yäşägän nomernıñ ike katlı täräzäse arasınnan tabılgan surät mäsäläsenä küçte. Bu yırtkalangan surät-räsemneñ Musa äfände suräte ikänlegen yazgan idek inde. Gospodin Andreev, hökem räisennän röhsät alıp, Gabdennäsır äfändegä mondıy sorau birde:
– Sez Zöläyha üterelgän nomerda torgan idegezme?
– Äye, torgan idem, – dide Gabdennäsır.
– Kayçan, küptänme?
– Min anda märhümä Zöläyha kilgängä qadär ber-ike atna elegräk tordım.
– Äytegez äle, sez ul nomerda torgan vakıtta ğayeplänüçe Salihovnıñ nindi dä bulsa suräten yırtkalap, nomer täräzäseneñ keçe kapusı-fortoçkası aşa uramga taşlarga telämädegezme? Uylagız äle, häteregezgä töşmäsme?
Gabdennäsır äfände hökem räisenä taba yözen bordı:
– Gospodin predsedatel! Gospodin advokat minnän sorıy: min Musa Salihovnıñ suräten yırtkalap, nomer täräzäse kapusınnan – fortoçkasınnan uramga taşlarga telämädemme? dip. Belderämen: min andıy vak närsälärne bu qadär vakıt häteremdä saklıy almıym.
Şahit Gabdennäsırdan sorau alu tämam bulgaç, sudyalar, tänäfes yasap, aşarga-eçärgä çıgıp kittelär.
Ber yartı säğatläp vakıt ütkäç, sudya-hakimnär kerep, äüvälge urınnarına barıp utırdılar. Zal tınıp kaldı. Şul tınlıkta prokuror, urınınnan torıp, räislek itüçegä:
– Minem nomerlar hucası gospodin Gabdullinga soravım bar,-dide.
Hakim-räis mösafirhanä hucası Gabdullinnı çakırttı. Ul kergäç, prokuror bolay dip sorau başladı:
– Gospodin Gabdullin! Sez bu eştä şahit sıyfatında katnaşkan Gabdennäsır Häbibullinnı beläsezme?
– Beläm, bik yahşı belämen, – dide Gabdullin. – Ul minem mösafirhanädä inde küptännän birle tora.
– Yahşı. Alaysa uylap karagız äle, bälki isegezgä töşär: mösafirä Zöläyha üterelgän kiçtä Gabdennäsır Häbibullin öydä ideme?
Gacäp! Nigä äle gospodin prokuror mösafirhanä hucasına şundıy säyer sorau birä? Hätta sudyalar da moña niçekter gacäplänep kuydılar. Ämma, töptän karaganda, prokurornıñ soravı şaktıy hikmätle, mäğnäle sorau ide.
"Mösafirä Zöläyha üterelgän kiçne Gabdennäsır äfände öydä ideme, ällä yukmı?" – dip, bernikadär vakıt üzaldına uylap tordı Gabdullin, annarı, nıklı ber fikergä kilep:
– Yuk! Yuk, gospodin prokuror! Ul kiçne Gabdennäsır äfände öydä yuk ide,-dip cavap birde.-Öydä bulmau gına tügel, ul gomumän Kazanda yuk ide. Min yahşı beläm, ul öydä yuk ide... Kiç säğat altıda uk ul mösafirhanädän kitep bardı.
Advokat gospodin Andreev, urınınnan torıp, mösafirhanä hucası Gabdullinga karap:
– Niçek äle sezneñ häteregezgä töşte Gabdennäsır Häbibullinnıñ ul kiçne öydä bulmavı?-dip soradı.
– Gabdennäsır Häbibullinnıñ ul kiçne öydä bulmavın ber käğaz-yazu tanıklık itä. Teläsägez, kürsätä alam, ul käğaz minem yanımda, – dip mösafirhanä hucası, kesäsennän ber käğaz çıgarıp, hökem räisenä iltep birde.
Käğazdä rusça tübändäge süzlär yazılgan ide:
"Märhämätle Gabdullin äfände! Bügen kiçen säğat altıda min Kışkarga kitep baram, şul uñay belän miña yahşı atlardan cigüle ber par at häzerlätsägez ide. Barıp kilü hakı küpme bulır, anı minem hisapka yazıgız. Gabdennäsır".
Şunnan soñ käğazgä yazılu vakıtı – yılı häm köne kuyılgan ide. Yazılu köne mösafirä hatın üterelgän köngä turı kilä ide.
– Şahit Gabdennäsır Häbibullinnı çakırıgız! – dip ämer birde hökem räise.
Zaldagı halık, sulış alırga da cörät itmiçä, tınıp kaldı.
Gabdennäsır äfände yañadan hakimnär karşına kerep bastı. Hökem räise aña Gabdullin birgän käğazne suzdı. Gabdennäsır äfände käğazdä yazılgannı berniçä kat ukıp çıktı da, berni dä äytmiçä, anı kire räiskä kaytarıp birde.
– Yä, ni äytersez bu hakta? – dide hökem räise. – Monda yazılgannar baya sez söylägännärgä karşı kilä. Bu yazu sezneñ kul belän yazılgandır bit? Ägär şulay ikän, dimäk, sez mösafirä hatın üterelgän töndä öydä bulmagan bulıp çıga. Döresme şul?
– Monda närsäder butalgan bulsa kiräk, – dip, üzgärgän tavış belän cavap birde Gabdennäsır äfände. – Yazu, älbättä, minem kul belän yazılgan, läkin ul könne min Kışkarga bardımmı, yukmı – açık kına äytä almıym. Ahrısı, barmadım.
Şulçak ğayeplänüçe Musa Salihovnıñ:
– Mösafirä hatın üterelgän kiçne min Gabdennäsır äfände yanında bulmadım! Min anıñ yanına ütereşkä qadär berniçä kön aldan bargan idem! Gabdennäsır äfände könnär hisabında yalgışa, – dip kıçkırıp äytkän tavışı yañgıradı. Zaldagı böten halık gacäplänüdän ah itte.
– Alaysa, ul kiçne, mösafirä hatın üterelgän kiçne, sez kayda buldıgız soñ?-dip soradı hökem räise.
– Min sezneñ bu soravıgızga cavap birergä telämim, – dide Musa äfände.
Advokat gospodin Andreev çak kına çäçen yolıkmıy, ä prokuror eçennän söyenep utıra ide.
Şähitlärdän sorau alu betkäç, ğadättägeçä, prokuror süz aldı. Ul mösafirä hatınnı üterüdä Musa Salihovnıñ ni räveşle ğayeple ikänen, anıñ cinayate nindi dälillär belän raslanganın şulkadär ışandırırlık häm täesirle itep söyläde ki, tıñlauçıda Musa äfände ğayepsez tabılır, cäzadan kotılır digän ömetneñ äsäre dä kalmadı.
Prokurordan soñ süz advokat Andreevka birelde. Ul da bik ozak-ber säğat çaması söyläde. (...)
Antlı utırışçılar kiñäşmäse yartı säğat çaması dävam itte. Nihayät, zeñ-zeñ itep kıñgırau şıltıradı. Bu – antlı utırışçılarnıñ kiñäşmäse tämamlanuına işarä ide.
İşektä iñ elek sudyalar kürende. Alar artınnan antlı utırışçılar kerep, hämmäse dä ozın östäl yanındagı urınnarına barıp utırdılar. Starşina digäne kulına kiñäşmä kararı yazılgan käğazne totkan ide.
Zaldagı cämäğat häm Musa äfände, närsä ukır ikän dip, starşinanıñ avızına töbälep kattı. Starşina isä, kiyerenke tınlıknı yüri ozakkarak suzarga telägändäy, kulındagı käğazne äyländergäläp, beraz vakıt aldına karanıp tordı. Annarı borınına atlandırgan küzlegen tözätte dä aşıkmıyça gına ukırga kereşte:
– "Kazannıñ poçetlı gracdanı Musa Salihov Zöläyha isemle mösafirä hatınnı üterüdä ğayepleme? Äye, ğayeple!.."
Starşina avızınnan "gayıple" digän süz çıguga uk Musa äfände, böten ayak buınnarı yomşarıp, ihtıyarsız urınına çükte.
Antlı utırışçılarnıñ kiñäşmäse mösafirä hatınnı üterüdä ğayeple dip tapkan Musa Salihovka nindi cäza tiyeşlege hakında hökem kararı çıgaru öçen, sudyalar, ğadättägeçä, ikençe bülmägä kerep kittelär. Unbiş-egerme minut ütkännän soñ alar yänädän zalga çıktı. Hökem räise kabul itelgän kararnı ukıdı. Kararnıñ näticäse bu ide: "Musa Salihovnı un yılga katorga hezmätenä hökem itärgä".
Şulay itep, hökem tämam buldı.
Halık häm hökem ähelläre tarala başladı. Musa äfändene zaldan üle keşedäy kütärep alıp çıktılar.

* * *
Vakıt – kiç. Tön urtası yakınlaşıp kilä. "Tsargrad" çäyhanäsendä Gabdennäsır äfände belän mösafirhanä hucası Gabdullin çäy eçä-eçä söyläşep utıralar. Musa Salihovka hökem tämamlangannan soñ alar tup-turı monda kilgännär ide.
Alar kilgändä çäyhanädä berkem dä yuk ide. Läkin dürt-biş minutlar ütkäç, çäyhanägä ber iserek rus kilep kerde. Kerde dä, Gabdennäsır äfändelärdän ber-ike östäl aşa gına urınga utırıp, çäyhanä hadimennän arakı kiterüen taläp itte.
– Äüväl akçasın biregez, yuksa tülämi onıtıp kitärsez,-dide hadim.
İserek rus:
– Sez, närsä, akçam yuktır dip uylıysızmı ällä? Menä küpme akçam bar!-dip, kesäsennän ber uç kömeş akça çıgardı. – Yuk, onıtmamın, tülärmen, kiteregez.
İke-öç minut eçendä iserek rus östäle östenä soralgan qadär arakı kilep utırdı. Ber-ike kasä eçkännän soñ ul, tämam mälceräp, utırgan cirendä yoklap ta kitte.
Gabdennäsır belän Gabdullin äfändelär isä, yokıga kitkän iserek ruska iğtibar da itmästän, üzara söyläşä-söyläşä çäy eçülärendä buldılar.
– Yä, enem, kiçä miña yazıp birgän yazuıgız eşne niçek üzgärtte, ä? – dide Gabdullin. – Ägär ul yazu bulmasa, Musa Salihovnı üterüdä ğayepli almaslar, ul kotılıp kalır ide. Dimäk, Musa äfändene ğayeple itkän töp dälil sezneñ şuşı yalgan yazuıgız buldı. Sez bit ul kiçne, üterü bulgan kiçne, öydä idegez. Asılda bu – bezneñ zur gönahıbız. Sezneñ yalgan yazuıgız arkasında Musa äfände nahaktan un yıllık katorga hezmätenä cibäreläçäk.
Gabdennäsır äfände anıñ süzlärenä karşı:
– Bik yahşı, barsı da minem faydaga, – dip cavap birde. – Yugıysä yänä ber-ike aydan soñ Ähmädi baynıñ kızı belän yöz meñ akçası Musa Salihov milkenä küçäçäk ide. Häzer isä ul baylık ber-ike ay eçendä minem milkemä keräçäk.
Gabdennäsırnıñ bu süzlärennän soñ Gabdullin, närsäder uylaganday, beraz vakıt däşmi tordı, annarı:
– Belep bulmıy, Ähmädi bay üzeneñ kızın, bälki, sezgä birmäs,-dip kuydı.
– Birer! Birer!-dip kabatladı Gabdennäsır.-Kürersez, niçek kenä birer äle. Häzer komaçau itärlek ber nindi kirtä kalmadı. Ähmädi baynıñ güzäl kızı Hädiçä tutaş belän yöz meñ sum akçası – hiçşiksez mineke bulır!
Çäy östäle yanında şulay söyläşä-söyläşä utırıp, Gabdennäsır äfände belän Gabdullin öylärenä säğat berlärdä genä kaytıp kittelär. (...)
İnde "Tsargrad" çäyhanäsenä arakı sorap kergän iserek ruska kilsäk, ul da gadi ber keşe tügel, ä mäğlümegez şımçı gospodin Şubin ide. Häm ul iserek tä tügel ide. Yoklagan bulıp kılansa da, asılda yoklamıy da ide. Tatarça añlıy-söyläşä belü genä tügel, tatarça ukıy da, yaza da belgän gospodin Şubin üzeneñ ziräk akılı belän çäyhanädä Gabdullin häm Gabdennäsır äfände arasında bargan äñgämäneñ serle mäğnäsenä, sez ukuçılar kebek ük, bik tiz töşende. (...)

9
İkençe könne, irtänge säğat unberlärdä, Niğmätulla äfändeneñ öyendä Ähmädi bay belän öy hucası çäy tabını yanında söyläşep utıralar ide. Alar häzer genä Musa äfändeneñ hälen belep kaytkannar. Musa äfände sırhaulanıp kitkän ikän, şuña kürä Ähmädi bay belän Niğmätulla äfändeneñ käyefläre ayıruça töşenke; süz sayın: "Ya Allahı, ästäğfirullah!"-dip kabatlıylar; "Ber dä yukka hälaq buldı! Un yıl katorga hezmäte bit, niçek tüzmäk kiräk! "-dip oftanalar ide.
Şulay kaygırışıp utırganda hezmätçe kerep:
– Gospodin Andreev kilde. Röhsät barmı? – dip belderde.
– Röhsät, röhsät, kersen! – dide öy hucası.
Yartı minuttan işektä sezgä mäğlüm advokat – gospodin Andreevnıñ ozın gäüdäse kürende.
– Sälamätlärmesez?
– Älhämdelilla, Allaga şöker! – dide Niğmätulla äfände häm utırır öçen kunakka östäl yanınnan urın kürsätte.
Andreev utırdı. Bülmädä berazga gına tınlık urnaştı. Süzne berençe bulıp Ähmädi başlap cibärde.
– Cinayät könendä Musa äfände Gabdennäsırga barmagan bulgaç, kayda bulgan soñ ul?-dip soradı ul gospodin Andreevtan.-Sezgä, advokat keşegä, Musa äfände bu turıda ser itep söylägänder bit?
– Döres! Döres! Musa äfände bu hakta miña barlık serlären söyläde. Ämma ser itep äytelgänne başka keşegä faş itüne min üzem öçen zur ğayep sanıym. Sezgä fäqat şul qadäresen genä äytä alam: Musa äfände üterüçe tügel! Gärçä üterüçe bularak ğayeplänsä dä.
– Ya Hoda! Ni bula inde bu? Keşene ber ğayepsezgä katorga hezmätenä ozatsınnar imeş! – dip kuydı Niğmätulla äfände, yılarga citeşep.
Ähmädi bay da küz töplären sıpırıp aldı. Beraz vakıt tın gına utırgannan soñ, Niğmätulla äfände gospodin Andreevtan:
– İnde Musa äfändegä yärdäm itärdäy bütän ber yul da yukmıni?-dip soradı.
– Nişläp bulmasın, bar andıy yul. Tik anıñ öçen küp akça kiräk,-dide Andreev.
Niğmätulla äfände belän Ähmädi bay, utırgan cirlärennän därräü torıp, öste-östenä soraular yaudırırga totındılar:
– Nindi yul ul? Söylä, tizräk söylä!
– Akça küpme kiräk bulsa da, tabarbız!
– Äye, akçadan totkarlık bulmas!
– Tizräk söylä, nindi yul ul? Gospodin Andreev:
– Yulı menä mondıy,-dip, fikeren añlata başladı.-Äytkänemçä, Musa äfände Zöläyhanı üterüçe tügel. Dimäk, bezgä häzer iñ möhime – çın üterüçene tabu. Çın üterüçe tabılgaç, Musa äfände dä katorga hezmätennän kotılıp, irekkä çıga digän süz. Läkin bu eş öçen küp akça kiräk bulır. Akça birergä razıy bulsagız, min Zöläyhanı ütergän cinayätçene ezläp tabu eşen üz östemä alam. Min anı hiçşiksez ezläp tabaçakmın!
Ähmädi bay belän Niğmätulla äfände Zöläyhanı ütergän çın cinayätçene ezläp tabarga küpme akça kiräk bulsa, şulkadär akçanı gospodin Andreevka birergä väğdä kıldılar. (...)
Sud tikşerüçese belän äñgämäse vakıtında Andreev, älbättä inde, aldagı könne bulgan hökemneñ näticäse turında süz kuzgattı häm:
– Musa Salihovnı nahaktan hälaq ittek, gönahısı sezgä töşär!-dide.
Sud tikşerüçese isä:
– Gönahısı ni öçen miña töşsen ikän? Musa Salihovnıñ katorga hezmätenä hökem itelüenä min säbäpçe tügel iç! – dip cavap kaytardı.
– Bälki, tulısı belän säbäpçe dä tügelsezder. Läkin tikşerü vakıtında hata yul belän kitep, Musa Salihovnı cinayätçe itep kürsätä torgan närsälärneñ hämmäsen sez tupladıgız bit. İnde, tırışlıgıgıznıñ näticäsen kürep, bik tä şatlana torgansızdır. Cinayate bulmagan keşe, üterüdä ğayeplänep, katorga hezmätenä kitä.
– Gacäyep häl!-dide sud tikşerüçese.-Hökem kararı döresme-yukmı, min moña säbäpçe tügel. Musa Salihovka bu eştä nikadär yärdäm itärgä teläsäm dä, min buldıra almıym, monıñ öçen minem dälillärem, köç-kuätem yuk.
– Alay tügel! Alay tügel! Yärdäm itärgä sezneñ köç-kuätegez bar!
– Niçek inde alay köç-kuätem bar?!
– Menä niçek yärdäm itärgä köç-kuätegez bar, – dip kabatladı gospodin Andreev häm sud tikşerüçesenä baya Ähmädi bay häm Niğmätulla äfände belän bulgan äñgämäne söyläp birde.-Bezgä çın üterüçene ezläp tabarga kiräk. Sez şul eş öçen bezgä ber yahşı şımçı biregez. Bez isä çın cinayätçene ezläp tabarbız. Çın cinayätçe tabılgaç, Musa Salihovnı da azat itärlär. Yä, sez ni disez?
– Ni dim, yahşı fiker. Bez qadäri häl yärdäm itärgä tırışırbız. Tik bu eştä şımçınıñ bik ziräge kiräk bulır. Min sezgä gospodin Şubinnı täqdim itäm, aña bu eş yahşı uk tanış ta.
– Bik yahşı, bik yahşı. Alaysa bügen ük gospodin Şubinnı bezgä cibäregez, – dip, gospodin Andreev saubullaşa başlagaç, sud tikşerüçese, anı tuktatıp:
– Sabır itegez, gospodin Şubin monda, minem öyemdä. Kürergä teläsägez, ul häzer kerer, – dide dä şunduk bülmädän çıgıp ta kitte.
Berazdan ul, gospodin Şubinnı iyärtep, yañadan gospodin Andreev yanına kilep kerde. Sud tikşerüçese, Şubinga karap:
– Menä gospodin advokat äytä, Zöläyhanı üterüçe Musa Salihov tügel, di. Çın cinayätçene ezläp tabarga teläk belderä. Çın cinayätçe tabılgaç, älbättä, Musa Salihov azat bulaçak. Sez şul çın cinayätçene ezläşergä rizamı? – dide.
– Baş öste, bik rizamın. Ezläşerbez. Yözgä kara kilmäs dip uylıym. Cinayätçene ezläp tabarbız. Miña inde üterüçeneñ kem ikäne dä mäğlüm. Musa Salihov, biçara, üterüdä ğayeplänep, hökem itelsä dä, ul üterüçe tügel.
Gospodin Şubin avızınnan mondıy süzlärne işetkäç, sud tikşerüçe belän advokat, gacäplänep, ikese beryulı:
– Alaysa kem son Zöläyhanı üterüçe? Kem, tizräk söylä?-dip kıçkırıp cibärdelär
– Zöläyhanı üterüçe – Gabdennäsır Häbibullin, başka keşe tügel, – dip cavap birde Şubin.
Sud tikşerüçese belän advokat, ni diyärgä dä belmiçä, aptıraşka kalıp, bernikadär vakıt däşmi tordılar, annarı gospodin Şubinnan:
– Zöläyhanı üterüçe Gabdennäsır Häbibullin ikänen sez kayan beldegez? – dip soradılar.
Gospodin Şubin hökem tämamlangan kiçne "Tsargrad" çäyhanäsendä bulgan vakıyganı söyläp birde. (...)

10
Musa äfändeneñ avırıp kitüen yazgan idek. Avıru könnän-kön köçäyä barganlıktan, Musa äfändene törmä kamerasınnan törmä şifahanäsenä küçerdelär. Şulay uk, kaygı-häsrättän, Hädiçä tutaşta da kükräk avıruı başlangan ide. Olug tabib-doktorlarnıñ kiñäşe buyınça, anıñ avıruına däva-Samara gubernasına barıp kırgız kımızı eçü ide. Ähmädi bay, älege tabiblarnıñ kiñäşen totıp, cäyne kımız eçep uzdıru öçen, Samara şähärennän biş-altı gına çakrım cirdä arenda hakı tüläü şartı belän daça yallagan häm ozaklamıy böten öy cämäğate-gailäse belän şunda kitäçäk ide.
Ähmädi bay Samaraga kitkändä gospodin Andreev törmädäge Musa äfändeneñ sırhavı häm tikşerü eşläre barışı turında Ähmädi bayga atna sayın ike tapkır hat aşa häbär cibärep torırga väğdä birde.
Könnär ğadätçä uza, tikşerüçe zatlarnıñ eşlärendä dä artık dikqatkä layık yañalıklar yuk ide. Gospodin Şubin, äüvälgeçä, Zöläyhanı üterüçe Gabdennäsır dip göman kıla ide. Şul säbäple, Şubinnıñ kiñäşe buyınça, Gabdennäsırnıñ cinayaten tögäl açıklau önen, mäğlümebez şımçı İvanov, ayına un sum kömeş hak belän, mösafirlärgä hezmät kürsätüçe lakey-hadim sıyfatında Gabdullin nomerlarına eşkä urnaştı.
Gospodin Şubin kebek ük däräcädä bulmasa da, gospodin İvanov ta ziräk şımçılardan ide.
Gabdennäsır äfände isä könnären Hädiçä tutaş turında uylap uzdırdı. Ul hätta, Hädiçä tutaşnı üzenä käläşlekkä sorap, Ähmädi bayga hat yazarga da telägän ide, tik cöräte citmäde. Yauçı-başkoda cibärmäkçe buldı, ahırda anı da mäğkul kürmäde. Nihayät, uylana torgaç, Samaraga üzemä barırga kiräk digän nıklı fikergä kilde. Anda üze barsa, anıñ Ähmädi bayga yış-eş kunak bulıp yörü mömkinlege tuaçak, şunda, bälkem, eşlärneñ cayına karap, ul Hädiçä tutaş mäsäläsen dä häl itä alır. (...)
Samavır östälgä menep utırgaç, Gabdennäsır äfände, hezmätçegä karap:
– Vasiliy, min irtägä sezdän kitämen, – dide.
– Kaya alay kitäsez, äfändem?
– Samaraga, kımız eçärgä kitäm.
– Kımız eçärgä? – dip, gacäplänep kabatladı hezmätçe. – Sezgä kımız eçü nigä kiräk? Sez avıru tügel iç!
Gabdennäsır äfände yılmaep kuydı.
– Äye, min avıru tügel. Şulay bulsa da, här yılnı kımız eçäm. Başka yıllarnı monda, Kazanda gına, eçäder idem. İnde menä bıyıl Samar yagına barırga buldım.
Şımçı-hadim berär minut däşmi uylanıp tordı, annarı:
– Bik hup eş, häyerle säfärlär bulsın. Tik minem sezgä ber üteneçem bar ide,-dide.
– Nindi üteneç ul, äytegez.
Hezmätçe, yänä beraz däşmi torgaç:
– Yuk, üteneçemne sez kabul itmässez, – dip kuydı.
– Nişläp? Mömkin bulsa, kabul itärbez. Nindi üteneç? Äydä, söylä.
– Häyer, kabul itmäs bulsagız da, äytim alaysa,-dip, hezmätçe
Gabdennäsır äfändegä üzeneñ üteneçen añlatırga kereşte. – Hikmät şunda: mindä beraz kükräk hastası bar. Mine dä Samarga alıp bara almassızmı diyüem. Şunda, bergä, min dä kımız eçär idem, bälki, faydası tiyär ide. Alıp barsagız, min sezgä bötenläy tüläüsez hezmät itär idem. Aşatıp-eçertep torsagız, annarı, üzegez kaytkanda, mine dä Kazanga alıp kaytsagız, – şul citä.
Gabdennäsır äfände, hezmätçeneñ süzen tıñlap beterer-betermäs ük, anı-monı uylamıyça:
– Bik yahşı, bik yahşı!-dip şunduk riza buldı.-Alıp barırmın. Miña barıber hezmätçe kiräk iç... (...)
Şulay söyläşä-söyläşä çäyne tämam itkäç, hadim İvanov tizlek belän Şubinnıñ öyenä barıp, aña böten bulgan hälne tükmi-çäçmi söyläp birde. Gospodin Şubin, yalgan hezmätçe İvanovnıñ kıyssasın tıñlap betergäç:
– Tırışuıbız, bälki, buşka kitmäs,-dip, hezmätçeneñ Samaraga säyähäten huplap karşı aldı.
İvanov, üzeneñ hadimlek vazifaların ütäü öçen, mösafirhanägä kaytıp kitkäç, gospodin Şubin, üz näübätendä, İvanovtan işetkännären şul könne ük gospodin Andreevka ireşterde.
İkençe könne, irtänge säğat tugızda, gospodin Şubin, ber tacir-säüdägär kıyafätenä kerep, Gabdullin nomerlarına kilde. Ul, gomumän, tikşerü eşlärendä şımçılık itü öçen härtörle kıyafätkä kerergä osta häm bu yulı säüdägär bulıp kılanırga karar itkän ide.
Gospodin Şubin, mösafirhanägä kilep kergäç tä, nomerlar hucası Gabdullinnan:
– Buş bülmägez barmı?-dip soradı.
– Älegä buş bülmä yuk, läkin ber-ike säğattän ber bülmä buşayaçak,-dip cavap birde Gabdullin.
– Bik yahşı, zarar yuk, min sabır itärmen. Läkin bülmäne häzerdän ük kararga bulmasmı? Miña yahşırak nomer kiräk, çönki Kazanda ber-ike ay çaması torırga isäbem. Bälki, äle artıgrak ta torırmın.
– Alaysa beraz gına sabır itegez,-dide mösafirhanä hucası häm, yortnıñ ikençe katına menep, Gabdennäsır äfände torgan nomerga yünälde.
Nomer hucası üzendä ide. Gabdullin aña:
– Gazizem Gabdennäsır äfände, ber mösafir kilde, nomer taläp itä, – dip yomışın añlatırga kereşte. – Başka nomerlar buş tügel, härkaysında mösafirlar yäşi. Sez bügen kitäsez, mömkin bulsa, sezgä hafa bulmasa, älege mösafirgä sezneñ nomernı kürsätergä yaramasmı?
– Yarıy, yarıy, kersen, kürsätegez, – dide Gabdennäsır.
Ber minut ütmästän, Gabdullin, yalgan säüdägärne iyärtep, yañadan Gabdennäsır äfände nomerına kilep kerde. Huca keşe üze känäfigä cäyelep utırgan ide. Känäfi yanında anıñ yaña hezmätçese – şımçı İvanov, huca öyrätkän tärtip belän, çemodanga yul kiräk-yarakların tutıra ide. Artık tırışudan anıñ mañgayına hätta tir bärep çıkkan ide.
Yalgan säüdägär, nomerga kergäç, Gabdennäsırga karap:
– Hörmätle äfände, borçıganım öçen gafu itegez inde, – dide.
– Zarar yuk, zarar yuk! – dip cavap birde Gabdennäsır äfände häm bilgesez säüdägärgä utırırga urındık kürsätte.
– Rähmät! – dide yalgan säüdägär, kürsätelgän urınga utırıp. Gospodin İvanov belän gospodin Şubin ber-bersen, älbättä tanıdılar. Yalgan säüdägärebez, nomer eçen centekle karaşı belän küzdän kiçergäç, Gabdullinga taba borılıp:
– Äye, nomer üze dä, östäl, urındık, känäfi, közge kebek cihazları – hämmäse dä bik yahşı ikän, – dip maktap kuydı.
Gabdullin isä:
– Nomerdagı bar cihaz da mineke tügel... Alarnıñ kayberlärenä mösafir üze, Gabdennäsır äfände huca,-dide.
– Ägär dä cihazlarnıñ barısın da kiräk disägez, min üzemne kedären sezgä satıp kaldıra alam,-dip süzgä katıştı Gabdennäsır äfände.
– Bik yahşı bulır ide, – dide yalgan säüdägär, şatlanuın belderep.
Häm alar, vakıtnı suzmastan, şunda uk, här äyberneñ hakın soraşa-beleşä, üzara isäp-hisap yasaşırga kereştelär. Şul isäp-hisap barışında şımçı gospodin Şubinnıñ utlı küzläre, bülmä buyınça yörep, anda bulgan här närsäne, bigräk tä östäl östendäge käğazlärne dikqat belän centekli ide. Şulçak anıñ küzläre östäl östendä yatkan revolvernı şäyläp aldı. Ul urınınnan tordı da östäl yanına kilde häm, sabı altın-kömeş belän bizälgän revolvernı kulına alıp:
– Nindi güzäl, zinnätle revolver! Monı da satıp alam, hisap käğazenä hakın yazıgız,-dide.
– Yuk, revolvernı satmıym, üzemä kiräk,-dide Gabdennäsır. Anıñ tavışında açulı ber ahäñ işetelep kitte.
Gospodin Şubin, revolvernı uçında äyländergäläp karagan bulıp, bülmädäge keşelärgä sizdermiçä genä kesäsennän balavız kisäge çıgardı da, älege revolver köpşäseneñ oçın balavızga tiderep, tişekneñ zurlıgın-biyeklegen ülçäp aldı. Annarı, revolvernı östäl östenä kire kuyıp häm Gabdennäsır äfändedän kileşep algan äyberlär öçen tiyeşle akçanı tüläp, nomerdan çıktı. Ul tup-turı Andreev yanına yünälde. Aña nomerda bulgan hällärne söyläde häm ahırda:
– Gabdennäsır äfändeneñ östäle östendä Zöläyhanıñ ülemenä säbäp bulgan revolvernı kürdem, – dide.
– Anıñ näq şul revolver ikänlegen kayan beläsez? Bälki, Zöläyhanıñ üleme bötenläy ikençe revolverdan bulgandır?-dip şöbhäsen belderde Andreev.
– Min Zöläyhanıñ näq şul revolverdan üterelüendä hiç tä şiklänmim,-dip cavap birde gospodin Şubin. – Çönki Zöläyhanıñ gomeren özgän pulyanıñ keçkenälege ul pulya çıkkan revolver köpşäseneñ dä şundıy keçkenä tişekle buluın taläp itä. Gabdennäsır östäle östendä yatkan revolver näq şundıy neçkä köpşäle ide. Menä anıñ köpşäseneñ ülçäme! (...)

* * *
Gospodin Şubin, üz öyenä kaytkaç, çemodanına tiz genä ul-bu äyberlären töyäp, urın-cirlären alıp, at belän Gabdullin mösafirhanäsenä yul tottı. Anı mösafirhanä işege töbendä nomer hadime hezmätlären başkaruçı şımçı İvanov karşı aldı. Ul, üzenä ber tırışlık kürsätep, tirläp-peşep, arbadan äyberlärne buşattı häm ikençe katka-Gabdennäsır äfändedän buşagan bülmägä taşırga kereşte. Yalgan hezmätçe, soñgı äyberlärne cilkäsenä kütärep, yalgan säüdägär belän baskıçtan menep barganda, tegese añardan:
– Gabdennäsır äfände ällä kitep tä ölgerdeme?-dip soradı.
– Häzer genä kitte,-dip cavap birde yalgan hezmätçe.
– Mösafirhanä hucası üzendäme soñ?
– Ul da kitep bardı... Gabdennäsır äfändene ozatırga... Şulay söyläşä-söyläşä alar nomerga kerdelär. İvanov äyberlärne cilkäsennän idängä töşerde dä:
– Sez kilgängä qadär nomer eçen cıymıy-tazartmıy tordım, – dide.
– Bik yahşı itkänseñ... İşekne yabıp biklä,-dide Şubin. Nomer eçe eşkä yaraksız närsälär, anda-monda yırtkalap-bögärläp taşlangan käğazlär belän tulı ide. Gospodin İvanov işekne biklägäç, gospodin Şubin:
– İnde eşkä kereşik! – dip boyırdı.
Alar, aşıkmıyça gına, ber-bersenä süz däşmästän, idändäge käğazlärne beräm-beräm karıy-tikşerä başladılar. Yartı säğat çaması vakıt uzgaç, nihayät, İvanov:
– Bu käğazlärdän bezgä yararday närsä kürenmäster ahrısı,-dip uftanıp kuydı.
– Ber närsä dä tapmadıñmıni?-dip soradı gospodin Şubin.
– Yuk şul, ber närsä dä tapmadım.
– Ä min menä eşkä yaraklı ber käğaz taptım şikelle,-dip, gospodin Şubin kulındagı keçek ber käğaz kisägen selkep kürsätte.-Hatın-kız kulı belän yazılgan närsä. Alay gına da tügel, yazuı märhümä Zöläyhanıñ yazuına bik ohşıy...
Gospodin Şubin kulındagı käğazne östäl östenä kuydı. İvanov ta, östäl yanıña kilep, tabıldık käğazne kararga kereşte. Bu yarım yırtık käğaz kisäge bulıp, andagı yazu da tulı cömlä tügel, ä berniçä süzdän genä gıybarät ide. Süzlär rusça yazılıp, alarnıñ tatarçası bolay ide: "Kırım, Bakçasaray, Salaçıkta Söläyman mirza hatını..."
Yazunı kat-kat bergäläp ukıp çıkkaç, gospodin Şubin üzençä añlatma birep:
– Bakçasaray – şähär iseme, Salaçık – avıl iseme, ä Söläyman mirza hatını digäne, küräseñ, märhümä Zöläyhanıñ änise bulırga tiyeş, – dide. – Bezgä bu käğazdän küp närsä mäğlüm buluı ihtimal.
...Ber atna ütkäç, gospodin Şubin, Gabdennäsır äfändedän tüläp alıp kalgan bülmä cihazların mösafirhanä hucası Gabdullinga arzan bähagä genä satıp häm yul çıgımnarı öçen kiräkle akçanı Niğmätulla äfändedän alıp, älege eş belän Bakçasaray şähärenä çıgıp kitte. Şulay uk Gabdennäsır äfändeneñ yäş hadime-şımçı gospodin İvanov ta, üz östenä algan hezmätçelek vazifaların ütäü öçen, väğdä buyınça, Samara şähärenä yul aldı. Häyerle säfärlär bulsın üzlärenä!

11
Gabdennäsır äfände, Samaraga barıp citü belän "Grand-otel" mösafirhanäsendä ber bülmä alıp, kımız eçüne başlap ta cibärde. Berazdan hadim İvanov ta kilep citte häm, kımız eçü belän bergä, Gabdennäsırga hezmät kürsätü vazifasına kereşte. Anıñ şımçılıgı hakında berkem dä ber närsä dä belmi ide.
Gabdennäsır äfände ara-tirä Ähmädi bay daçasına kunakka barıp yörde. Anda bulganda ul Kazan hälläre, Musa äfände turında süz kuzgatmaska tırışa ide.
Şulay, Ähmädi bay daçasında bulgan mäcleslärneñ bersendä, huca keşe Gabdennäsır äfändegä:
– Minem sezgä ber soravım bar, – dip möräcäğat itte. – Tik, zinhar, turısın äytegez. Soravım şul: mösafirä Zöläyha üterelgän töndä Musa äfände sezneñ nomerıgızda bulmagaç, kayda bulgan soñ ul?
– Musa äfände ul kiçne märhümä Zöläyha nomerında ide,-dip, özep-kisterep cavap birde Gabdennäsır äfände.
Ähmädi bay, Gabdennäsır äfändedän mondıy cavapnı işetkäç, tirän gacäplänü belän:
– Musa äfände çit-yat hatın bülmäsenä tön vakıtında niçek barıp kersen ikän?-dip soradı.
Şunnan soñ Gabdennäsır äfände, üzennän dä yalgannar kuşıp, Zöläyhanıñ nindi kız ikänlegen, anıñ Musa äfände belän kayda, niçek tanışuların, aralarında nindi mönäsäbätlär buluın täfsilläp söyläp birde.
– Alay bulgaç, kıznı üterüçe kem soñ?-dip, tagın soradır Ähmädi bay.
– Bu soravıgızga turı cavap birergä minem kodrätem yuk,-dide Gabdennäsır äfände.
Gabdennäsır äfändeneñ söylägännäre Ähmädi baynı şaktıy borçuga saldı. Ul törleçä yurap karadı, hätta Musa äfände çınlap torıp ğayeple mikän digän şöbhäle uylarga da battı.

* * *
Könnär şulay ğadätçä ütä tordı. Ähmädi bayga Kazannan – advokat gospodin Andreev belän Niğmätulla äfändedän hat-häbär äle haman kilgäne yuk ide. Musa äfändeneñ häl-ähvalennän aña ber närsädä mäğlüm tügel ide... Tik ber kileşendä Gabdennäsır äfände genä aña:
– Musa äfände akıldan yazgan imeş,-dip äytep kuydı.
– Anı sin kayan işetteñ?-dip soradı Ähmädi bay.
– Kazanlı ber möselman söyläde, – dide Gabdennäsır äfände. (...) May ayınıñ ayaz ber könendä Ähmädi bay üzeneñ daçasında kunak bulıp kilgän Gabdennäsır äfände belän ikäüdän-ikäü çäy eçep utıra ide. Şul çäy tabını yanındagı äñgämä vakıtında Gabdennäsır äfände, cayın turı kiterep, üzeneñ töp maksatı bulgan Hädiçä tutaş hakında süz kuzgattı häm Ähmädi baydan kıznı üzenä käläşlekkä birüen soradı.
Ähmädi bayga Gabdennäsır äfändeneñ bu täqdime artık kötelmägän närsä bulıp toyılmadı. Döres, anıñ kızı Musa äfändegä yäräşelgän ide... Läkin häzer häl üzgärde: Musa äfände üterüçe bulıp çıktı, ul katorga hezmätenä ozatılaçak. Gabdennäsır äfändedän başka yahşı, küñelgä huş kilerlek bütän keşe kürenmi. Şul räveşçä fiker yörtep, Ähmädi bay kızı Hädiçä tutaşnı yöz meñ sum kömeş akçası belän Gabdennäsır äfändegä käläşlekkä birergä küñelennän razıy buldı häm yegetneñ niyät-telägenä:
– Cämäğatem belän kiñäş-tabış itep, bezgä kabat kilüegezdä katgıy kararımnı äytermen, – dip cavap birde.
Gabdennäsır äfände, tabigıy, bik kanäğat bulıp, inde yöz meñ sum kömeş minem kesädä bulır dip şatlanıp, mäcles tämamlanuga daçadan üzeneñ mösafirhanädäge bülmäsenä kaytıp kitte. Ähmädi bay isä, Gabdennäsır äfände kitkäç, hatını belän kiñäş-tabış itep, Hädiçä tutaşnı yöz meñ sum kömeş akçası belän Gabdennäsır äfändegä käläşlekkä birergä riza ikänlegen küñelenä berketep kuydı.

* * *
Hädiçä tutaşka kilsäk, anıñ uyında irtä dä, kiç tä fäqat Musa äfände ide. "Bu qadär ozak ni öçen hatı kilmi ikän?" – dip uftana ide ul.
Menä şundıy uylar belän yäşägändä ul änise avızınnan üzeneñ Gabdennäsır äfändegä käläşlekkä biräçäklären işette. Anı häsrät biläp aldı. Häsrät könnän-kön arta, tiränäyä bara ide. Ul törle uylarga battı. Läkin närsä genä uylasa da, ni kılsın? Ata-ana telägenä karşı barsınmıni?!
Gabdennäsır äfände, kiresençä, Hädiçä tutaşnı üzenä birergä riza buluları turında Ähmädi baynıñ katgıy kararın işetep, iksez-çiksez şatlık hise kiçerde. Ni öçen şatlanmasın di! Nihayät, moradına ireşte – yöz meñ sum kömeş akça belän güzäl kız ala! Tagı unbiş-egerme könnän Samara şähärendä alarnıñ nikah mäclese bulırga tiyeş.
Tik menä, üç itkändäy, kulında tuy mäclese yasarga citärlek akçası gına yuk. Nişlärgä? Tuy mäclesenä, mähärgä, büläklär alırga şaktıy küp akça kiräk! Gabdennäsır äfände Kazannan-Gabdullinnan tuy çıgımnarı öçen akça sorap hat yazdı. Hatnı şımçı hadim İvanovka birep, Kazanga Gabdullinga yulladı. (...)

12
Gospodin Şubinnıñ Kazannan Bakçasaray şähärenä kitüen yazgan idek. Ul, Bakçasarayga kilep citep, andagı iñ yahşı mösafirhanälärdän "Gosman qähvähanäsenä[8] töşep ber bülmä aldı. (...)
Yanä yarım säğattän soñ gospodin Şubin inde Salaçıkta-Söläyman morza hatını Gayşä hanımnıñ öyendä ide.
Gıyzzätle ukuçı!
Kırımdagı islam cämäğateneñ rus telen naçar belüe Kırımda bulgan keşelärgä ser tügel. Läkin Gayşä hanım rus telendä irken söyläşä genä tügel, rusça ukırga-yazarga da osta ide. Şuña kürä ul tanış tügel keşene şunduk:
– Sez kem bulasız, kaysı cirdän? Monda nindi yomış belän kildegez?-kebek soraular belän karşı aldı.
– Min Kazannan, ber säüdägär bulamın. Sezgä zur ber eş belän kildem,-dip cavap birde Şubin häm yomışın añlata başladı.-Monnan berniçä aylar elek Kazan şähärendä ber hatınnı üterdelär... Menä şul eşne tikşerü vakıtında, ni hikmätter, sezneñ isemegez terkälgän ber yazu-käğaz tabıldı.
Gayşä hanım, bilgesez ber Kazan keşesennän mondıy süz işetep, gacäplänü katış hävefle tavış belän:
– Üterü kebek eşlärdä minem isemneñ nindi katışı bulır ikän?! Minem gomeremdä ber tapkır da Kazanga barganım yuk. Üterelüçe hatın nindi keşe, iseme niçek? – dip, Şubinnıñ süzen bülderde.
– Üterelgän hatınnıñ iseme – Zöläyha, üze gacäyep tä güzäl-sılu hatın bulgan,-dide gospodin Şubin.
Şubinnıñ bu soñgı cavabı Gayşä hanımga şulkadär täesir itte ki, anıñ yöze, ülek yözedäy, berdän agarıp kitte. Ul tetränüle tavış belän:
– Zöläyha!.. Zöläyha!.. Zöläyha!.. – dip berniçä tapkır kabatladı da: – Zöläyha – ul minem kızım! – dip, üksi-üksi yılarga totındı.
Gospodin Şubin, märhümä Zöläyhanıñ änkäsen yuatırday çara taba almıyça, tämam yugalıp kaldı, ni kılırga, ni söylärgä dä belmäde.
Gayşä hanım isä, üksüdän beraz tuktap, küzennän yäşlären sörtte dä:
– Äye, Zöläyha, märhümä Zöläyha minem kızım ul, läkin sez hata söylisez: Zöläyhanı ütermädelär... Zöläyha revolverdan üz-üzen atıp üterde,-dip, tagı yılıy başladı.
– Gayşä hanım! Min hata söylämim. Märhümä Zöläyhanı üterüçe keşe inde totılıp, cinayate öçen okrug sudı tarafınnan un yılga katorga hezmätenä hökem itelde, – dide gospodin Şubin.
– Okrug sudı yalgışkan, – dip anıñ süzen bülde Gayşä hanım.-Un yıllık katorga hezmätenä bötenläy ğayepsez keşene hökem itkännär. Minem kızımnıñ facigale ülemendä berkem dä ğayeple tügel.
Minem kızımnıñ ülär aldınnan miña yazıp cibärgän hatı bar, anda ul üz-üzemne atıp üteräm dip ap-açık yazgan.
Şulay dip, Gayşä hanım tagı da katırak üksi başladı. Häyer, hatın-kıznıñ küp yılavı ğadäti närsä.
Gospodin Şubin, Gayşä hanım avızınnan başına hiç tä kilep karamagan mondıy häbärne işetkäç, tırışlıgım buşka kitmäde dip, eçennän söyenep kuydı. Ber minutlap tınıp torgannan soñ ul, Gayşä hanımga karap:
– Kızıgız ülär aldınnan sezgä yazıp cibärgän ul hatnı kürergä mömkin bulmasmı?-dip soradı.
Gayşä hanım, urınınnan torıp, yazu östäle yanına bardı da, östäl tartmasınnan ber konvert çıgarıp, anı gospodin Şubinnıñ kulına kiterep tottırdı. Şubin, hatnı açıp, hatta yazılgannı tirän ber tetränü-gacäplänü belän berniçä kat küzennän kiçerde.
Gıyzzätle ukuçı! Märhümä Zöläyhanıñ möselmança-tatarça ukıy-yaza belmäven berençe babta äytkän idek. Anıñ soñgı hatı da rusça yazılgan ide. Hatnıñ tärcemäse bolay:
"Änkäyem, yöräk bäğrem! Min sez cänabe galiläregez aldında cinayätlemen! Mähäbbätle ätkäyemneñ dönya kuyuınnan bolay da cärähätle küñelegezgä minem sezne taşlap, kaçıp kitüem ayıruça zur zähär bulgandır. İnde menä ber ay ütte sezne taşlap kaçıp kitüemä. Ämma kay cirgä, ni säbäptän kaçıp kitüem turında min sezgä hat aşa häbär itmädem... Minem sez gazizlärgä moñarçı hat yazmavım minem taraftan olug ğayepter. İnde, şäfkatle änkäyem, häl-ähvälemne bäyän itep sezlärgä hat yazarga mäcbürmen. Söyekle änkäyem, ütkän yılnı, märhüm ätkäyemneñ küzläre avırgan vakıtta; Peterburgka barıp, "Tatar restoranı"nda mösafir bulıp torgan çagıbızda, bezneñ nomer belän kürşe nomerda ber kazanlı yäş yeget mine üzenä häläl cefetlekkä soragan ide. Märhüm ätkäyem häm sez, söyekle änkäyem, Musa äfändene yahşı belmävegez arkasında, mine Musa äfändegä hatınlıkka birergä riza bulmadıgız. İnde, miherbanlı änkäyem, Musa äfändene häteregezgä töşerdegezme? Beraz uylap baksagız, häteregezgä töşär. Min, sezneñ gönahlı kızıgız Zöläyha, Musa äfändegä ğaşıyq buluım arkasında, sezneñ röhsätläregezdän başka, Musa äfändegä kiyäügä çıgu niyäte belän Kazan şähärenä kildem. Sezneñ röhsätläregezdän başka kaçıp kitüem säbäple, minem Kazanga säfärem dä häyerle bulmadı. Mäğşukım Musa äfände, kazanlı ber bay keşeneñ kızın yöz meñ sum kömeş akçası belän üzenä häläl cefetlekkä alırga yörgänlektän, miña öylänüdän baş tarttı. Yarım säğat elek kenä Musa äfände minem nomerımda bulıp kitte. Allahı Täbaräkä vä Täğalä Musa äfändeneñ häm käläşe Hädiçä tutaşnıñ gomerlären ozın kılıp, mähäbbätlären könnän-kön artık äyläsen!
Min inde ni kılıym?! Bakçasarayga kaytıp sezneñ küzegezgä kürenergä namusım kuşmıy. Mäğşukım Musa äfändedän ayırılu gazabın kiçerergä dä sabır-köçem kalmadı. Ni kılıym?!
Häyerle bulırday ber närsä kılırga da kuätem yuk! İnde min üz-üzemne revolverdan atıp üterämen! Hiç tä uy-fiker kılınmaganga cäyep eş – şundıy yäş kileş, kız vakıtımda üz-üzemä kul salamın. Yänä ber säğattän soñ min, kızıgız Zöläyha, dönyadan ütep, mäyet-üle bulırmın. Dönyanıñ rähätläre minnän kalır. Sez dä, änkäyem, bu yullarnı ukıganda, cinayätle kızıgıznı şäfkat belän iskä töşerep, älbättä, yıglarsız! Häzer min nomernıñ keçek bülmäsendämen. Kulımda revolver, ul şuşı säğattä mine dönyadan alıp kitäçäk. Şäfkatle änkäyem! Ägär sez häzer bu nomerda, minem yanımda bulsagız ide, min, bälkem, üz-üzemä kul salmıyça, äüvälgeçä, dönyada torıp kalır idem. Nilär kılıym soñ?! Sin dä, söyekle änkäyem, minem yanımda yuk! Gönahlarım öçen minem hökemem tämam: üz-üzemä kul salamın. Sez bu hatnı ukıganda min kaber eçendä bulırmın. Gaziz änkäyem! Sezlärgä ber üteneçem bar, üteneçemne kire kakmagız! Üteneçem şul: cinayätläremne gafu itep, bäddoga kılmayınça, häyer-dogalar belän iskä alıgız. Minem igelekle eşlärem yuk, min sezneñ dogalarıgızga mohtacmın! Miña bulgan hokuklarıgızdan vaz kiçep, minnän razıy bulıp yäşädegez, sezlärgä Allahı Täbaräkä vä Täğalä sälamätlek birep, ahır könnäregezne matur-yamle äyläsen!
Söyekle änkäyem! Älbättä, bu minem hatım sezneñ küñelegezgä tirän cärähät yasar, sezne betmäs kaygıga salır...
Bähil bulıgız! Bu hat-minem taraftan soñgı cinayatemder, monnan soñ min sezne, änkäyem, yazmalarım belän dä, telem belän dä – hiçber törle yul belän dä räncetmäm. Üz-üzemne üterämen däyü nomerımda da yazu kaldıramın. Bähil bulıgız! Cinayätle kızıgız Zöläyha".
Gospodin Şubin hatnı konvertı eçenä salıp östäl östenä kuydı. Gayşä hanım, konvertnı alıp, äüvälge urınına-östäl tartmasına yäşerä başlagaç, Şubin:
– Bu hatnı miña birmässezme ikän?-dip soradı.
– Bu hatnı min kabergäçä üz yanımda saklayaçakmın!-dide Gayşä hanım.
Şulay da, küp gozerlär kılıp, hatnı ber ay eçendä Kazannan poçta belän kire kaytarırga väğdä itkäç, Gayşä hanım kızınıñ soñgı istälegen Şubinga birep cibärergä riza buldı.
– Minem kızım arkasında ğayepsez keşe katorga hezmätlärenä ozatılmasın, kotıla kürsen, – dide ul hatnı birgändä. – Läkin eşläregez tämam bulgaç, ozakka suzmıyça, hatnı üzemä kaytarıgız.
Gospodin Şubin saubullaşıp çıgıp kitär aldınnan Gayşä hanımga üzeneñ Kazandagı adresın da yazıp kaldırdı.
Qähvähanägä kaytıp kergäç, gospodin Şubin, Kazanga sud tikşerüçese isemenä telegram yazıp, telegramnı qähvähanä hezmätçese Engel aşa telegraf stantsiyäsenä künderde. Telegramda bolay diyelgän ide:
"Zöläyhanıñ ülemendä Musa Salihov ta, başka bütän keşe dä ğayeple tügel. Zöläyha üz-üzen atıp ütergän. Şubin".

13
Älege telegramnı yullagannan soñ ütkän un kön eçendä gospodin Şubin Kazanga kaytıp citte.
Musa Salihovnıñ törmädä avırıp kitüe turında yazgan idek. Şımçı Şubin Bakçasaraydan äylänep kaytkan arada ul inde tämam sälamätlänep betkän ide.
Gospodin sud tikşerüçese, advokat gospodin Andreev häm şımçı gospodin Şubin märhümä Zöläyhanıñ ülär aldınnan änisenä yazgan hatın totıp prokuror karşına bardılar häm, hatnıñ Zöläyha kulı belän yazılganlıgın isbatlap, Musa Salihovnıñ törmädän çıgarıluın taläp ittelär. Öç könnän ul inde törmädän irekkä çıkkan ide. (...)

* * *
Musa äfändeneñ törmädän kotılıp çıguı Kazannıñ böten möselman halkına bilgele bulgan kebek, küpçelek rus cämäğatçelegenä dä mäğlüm buldı. Mösafirhanä hucası Gabdullin, Musa äfändeneñ törmädän ni räveşle kotıluın soraşıp belep, Samaradagı Gabdennäsır äfändegä: "Musa äfände törmädän çıktı" dip, kıska gına telegram suktı.
Musa äfände törmädän kotılıp çıkkannan soñ ike-öç kön ütkäç, öç keşe – Musa äfände üze, Niğmätulla äfände häm dä advokat – gospodin Andreev Samaraga Ähmädi bayga kunak bulıp kildelär. Ähmädi bay üze dä, ğailäse dä kunaklarnı bik şatlanıp karşı aldılar. Bigräk tä Hädiçä tutaş kaläm belän yazıp beterep bulmaslık däräcädä söyende.
Hädiçä tutaş göman kılgança, Musa äfände şaktıy betereşkän, yabıkkan ide.
Ähmädi bay gospodin Andreevtan:
– Ni öçen Musa äfändeneñ häle, sälamätlege turında ber dä hat yazmadıgız? – dip soragaç, Andreev aña:
– Yuk! Bez sezgä öç hat yazıp saldık, tik alar sezgä barıp citmägännär, öçese dä Gabdennäsır äfände kulına elägep, añarda torıp kalgannar,-dip cavap birde häm, kesäsennän öç hat çıgarıp:-Menä bu hatlar sezgä atap yazılgan ide,-dip, alarnı Ähmädi baynıñ kulına tottırdı.
Ähmädi baynıñ söylävenä karaganda, daçası Samaradan çittäräk buluı säbäple, Ähmädi bay isemenä kilgän hatlarnı şähär poçtasınnan alu vazifası Gabdennäsır äfändegä tapşırılgan bulgan. Ul, küräseñ, Kazannan Ähmädi bayga kilgän hatlarnı açıp ukıp, iyäsenä birmiçä, alarnı üzendä kaldırunı faydalırak tapkan. (...)

14
...Musa äfände törmädä vakıtta Gabdennäsır äfände Hädiçä tutaşnı yöz meñ sum kömeş akçası belän käläşlekkä alam dip söyenep-şatlanıp yörgän bulsa, häzer anı ömetsez ber häsrät biläp aldı. Häyer, şundıy häldä keşe niçek häsrätlänmäsen? Yöz meñ sum kömeş akça belän güzäl kız kuldan kitä!
Gabdennäsır äfändeneñ häsräte könnän-kön köçäyä-arta bardı. Nihayät, häsräte çiktän aşıp, anı dävalap betererlek daru-çara tapmıyça, tämam gaciz kalıp, ul şundıy ber eş kıldı ki, anıñ bu eşe cinayätläre öçen tiyeşle ber cäza tösen aldı – kıskası, Gabdennäsır äfände üz-üzen üterü niyäte belän zähär-agu eçte häm yartı säğat eçendä dönyalıktan kitep tä bardı.
Gabdennäsır äfändeneñ vafatınnan soñ bülmäsendä, mösafirhanä nomerında, tübändäge ber yazu-käğaz tabıldı.
"Ähmädi Hämidovnıñ kızı Hädiçäne yöz meñ sum akçası belän käläşlekkä alu nasıyp bulmaganlıktan, min üz-üzemä kul salamın. Minem ülememdä hiçkem dä ğayeple bulmasın. Musa Salihov Zöläyhanı üterüdä haksızga ğayeplängän kebek, minem ülememdä dä kemne dä bulsa ğayeplämäsennär öçen, min ülär aldınnan işekne eçtän bikläp kuyamın. Aldan işekne biklämiçä üz-üzemne ütersäm, politsiyä kilgängä qadär kem dä bulsa bülmägä kerep, berär törle yavız uy belän, bu hatımnı urlap çıguı ihtimalı bar. Mıltık tavışın işetkäç, min anıñ biklänmi kalgan işegennän bülmäsenä kerdem dä, Zöläyhanıñ ülemendä Musa Salihovnı ğayepläsennär dip, Zöläyhanıñ üze-üzen atıp ütergän revolverı belän "üz-üzemne üterämen" dip yazıp kaldırgan hatın bülmäsennän urlap çıktım. Bu eştä min zur cinayätlärgä bardım. Şulay bulsa da, maksatıma ireşä almadım-Ähmädi baynıñ kızına häm yöz meñ sum akçasına iyä bulmadım.
Här keşegä üleme aldınnan täübä itü tiyeş bulganlıktan, min dä ülemem karşında üz-üzemne üterü niyäte belän kulıma ber kasä agu-zähär alıp täübä itämen! (...)
Cinayätle Gabdennäsır".

* * *
Yazılgan vakıygalardan soñ ber ay ütkäç, Hädiçä tutaş tämam sälamätlänep citkäç, Kazanda Ähmädi baynıñ öyendä nikah mäclese uzdırıldı; kiçerelgän kaygı-häsrätlärdän soñ tuy şatlıgı kürelde.
Tuy mäclesendä, Musa äfände belän Ähmädi baynıñ tugan-tumaça häm yakınnarınnan başka, advokat gospodin Andreev häm şımçı gospodin Şubin, şımçı İvanov, şulay uk sud tikşerüçese dä buldılar.
İnde yäşlärebez Musa äfände belän Hädiçä tutaşka kilsäk, alar, tämam teläklärenä ireşep, bähetle bulıp, käyef-safada yäşi başladılar.
Bezgä mäğlüm başka keşelär dä härkaysı äüvälgeçä üz eşlärendä kaldılar.

Bette.

__________________
* "Meñnär" süzen avtor garäpçä ölüf dip algan.

[1] Däfen – cirläü, mäyet kümü.
[2] Älhämdelillahi rabbelgalämin – ber Allaga dan bulsın, Allaga şöker.
[3] Voskresenskiy uramı – Kazannıñ Kremldän universitetka taba suzılgan üzäk uramnarınnan berse. Oktyabr revolyutsiyäsennän soñ başta Çernışevskiy, 1960 yılda Lenin isemenä üzgärtelde.
[4] Kälyame şärif – Korän (süzgä süz tärcemäse: izge-kaderle süz).
[5] Yäsin – ülem tüşägendä yatkan keşeneñ baş oçında yäki mäyet östendä ukıla torgan doga (Koränneñ 36 nçı süräse).
[6] Käräm boyırasız – yumartlık, näzakätlek belän äytelä torgan öndäü süzläre.
[7] Mähkämä – hökem yortı.
[8] Qähvähanä – kofehanä (qähvä-kofe); biredä çäyhanä – kunakhanä mäğnäsendä kullanılgan.

Click or select a word or words to search the definition