Mutantlar

(roman)
1 kisäk

1 nçe bülek

Aysinä rayon üzägenä öç kenä çakrım bulgan avılda üste. Dürtençedän anı rus sıynıfına yörtä başladılar. Töştän soñ muzıka mäktäbendä dä ukıganga, kızçık änise belän (anısı rayon kullanuçılar cämgıyatendä sklad mödire bulıp eşli ide) öylärenä kiçen genä kaytıp kerä. Alar şulay änile-kızlı könnär buyı rayon üzägendä, äle yarıy kaytularına äbiläre aş-su äzerläp, öyne cılıtıp tora, avıru ätiläre (anıñ tını betä, ul gıc-gıc kilep, köçkä sulış ala, tönnären buma yütäl belän cäfalana) köndezen mal-tuarga su, peçän birä. Sıyırga başak birep savu, mal asların alıştıru irtäle-kiçle änise cilkäsendä. Yal könendä dä änisenä tıngılık yuk: äle agitator dip, berär eş kuşalar (berkönne fermanıñ karavıl öyen oboylap kayttı, kiçä şuña stena gäzite çıgardı, annan alda gına agitatorlar, çiläk totıp, öy sayın kerep, yomırka cıyıp yörgännär ide), ya cıyılış bula, ä här düşämbedä partiyä ukuları. Cıyılış, utırış, partiyä ukuı bulmagan kiçlärdä änise idän yua, morca agarta, ker yua. Kışka utın, peçän hästärläü dä anıñ cilkäsendä. Bigräk tä utın äzerläü avırga kilä. Änise İş buyındagı ärämädän göbe yuanlıgı diyärlek zirek agaçların balta belän çabıp audara, botakların kiskäläp töşerä, brigadirga gozerlänep, anı eçertep, at yünätep, meñ gazap belän utınnı alıp kayta. Yugıysä, Auropa illärenä, şul isäptän Almaniyägä dä gaz ütkärüçe torbalar Aysinälärneñ bakça artınnan gına kitä dä bit. Ätise bu qadär dä ğadelsezlekkä açınıp: «Kara inde: bez, ciñüçelär, der-der kilep salkında utırmas öçen, nindi gazaplar çigäbez, ä alar – ciñelüçelär – ber häsrätsez occmahta yäşi»,- dip laf ora. Mondıy çaklarda änise:»Äy hodayım, keşe – mazar işetsä, mondıy süzläreñ öçen tagın alıp kitälär bit inde. Avızıñnı yom içmasam, ber bez genä meni, il belän bit»,- dip ätisen orışa başlıy. Üzenä tormış yögen cigelep tartırga turı kilsä dä tüzä inde, nişläsen, ire avıru, änise kart, balaları – Aysinä belän enese- äle keçkenä.

Äbise, öydä üze baş, üze tüş bulıp yörsä dä, kayçaklarda sugışta ülep kalgan ike ulın, (ullarınıñ berse fin sugışında, ikençese Yırak Könçıgışta – Häsän küle buyında - başların salgan), alardan da bigräk 1956 nçı yılnı Vengriyädä hälaq bulgan töpçegen sagınıp yılıy –elıy da gazizläreneñ divarga zuraytıp elengän surätlärenä karap: « Hay, börketlärem, sez isän-sau bulsagız, kiyäü öyendä yäşäp yatar idemmeni?! Haraplar gına buldıgız şul, iltep ut eçlärenä saldılar, sugışıp tuya almagan kahär töşkereläre!» – dip kemnärneder kargap, räncüle yäşlären koya. Annan, yılap tuygaç, divarda ulları belän rättän yılmaep toruçı - nemets faşistlarına karşı köräştä hälaq bulgan irenä gacizlänep karıy da anı ğayeplägän sımanrak itep: «Sin dä inde şul kılnı kırıkka yarırlık ütkenlegeñ belän çit-yat cirlärdä yatıp kaldıñ» ,- dip üpkäsen belderä.Surät, gafu ütengändäy, kıñgır salgan kepkasın çak kına tübän igän sıman itä. Divardan alar şulay dürtäü – ire häm öç yöräk paräse karap toralar, ä äbi alar belän terelär belän aralaşkanday söyläşep yöri: « Hay, gazizlärem, öy suınıp kitte şul äle, häzer- häzer berär genä koçak utın alıp kerim dä yagıp cibärermen», - di yäisä « Menä bit, isän keşegä yazları da kilep citte, äylänep kararga ölgermässeñ, cäy bulır, annan köze kiler, isän –imin bulsak, inşalla, kışına da kererbez. Sez genä, bäğırlärem, kaysıgız cäydä, kaysıgız kışlarda torıp kaldıgız, ah, yöräk parälärem!» -dip iñri. Kereşterep yörgän karçık – korçık: »Hay, Zifattäy, üzeñneñ küzeñ dä kürä, nişläp stenada surät totasıñ, namazlı – niyäzlı başıñ belän, gönahısın kaya kuyarsıñ?» – disälär dä, äbiläre:»Torsınnar, torsınnar, berse hälälem, öçese canımnı yarıp çıkkan gazizlärem bit. Stenada gına torsalar da, şular belän bergä yäşägän kebek toyılam. Ä namaznı eçke bülmädä ukıym min anı», - diyä.

Mondıy çaklarda Aysinäneñ ätise çitensenep, üzen ğayeple keşe kebek his itkändäy, aptıraulı ber kıyafättä tora, äbisen yuatır süz dä taba almıy. Nişläsen soñ inde, ni dip yuatsın? Üz häle dä häl bit. Döres, ul sugıştan, yaralanıp bulsa da, isän kaytkan. Tik küräçäge betmägän ikän şul: 1946 nçe yılnı traktor brigadirı bulıp eşlägän cirennän kulga alalar anı. Can öşetkeç salkın noyabr ayında alarnı Kamadagı pristannarnıñ bersendä barcaga töyäp, Solikamskiga alıp kitälär. Barcadagı totkınnar, miçkädäge balık kebek, ber-berlärenä sırışıp basıp baralar. Şul qadär tıgız bula ki, oyıgan ayagıñnı alış-tileş kiterep basıym disäñ, urın yuk. Noyabr töne ozın. İnde boz kisäkläre yözep yörgän su östennän gür salkınnarı bärä. Östän cepşek kar yava. İrtängä barca irkenäyä: tön eçendä ülgän totkınnarnı konvoirlar ayakları belän su östenä etep töşerergä ölgerä almıylar – şul qadär dä küp bula alar.

Aysinäneñ ätise Arhangelsk yaklarında öç yıllap urman kiskäç kenä, bronhial astma eläkterep, üz avıllarına kaytıp yıgıla. Kaytsa – hatını annan sud belän ayırılıp, üz familiyäsenä küçkän (şunsız anı partiyädän çıgargan häm ber cirgä dä eşkä almagan bulırlar ide, halık doşmanı hatını bit, ä yäş balanı häm kartaygan biata – biananı tuydırırga kiräk), öç yäşlek sabıyı ul kaytır aldınnan gına skarlatina digän tamak çirennän ülgän.

Şulay da ätise belän änise yañadan da bergä yäşäp kitälär, tik inde dönyaga kilgän Aysinä dä, enese dä änise familiyäsendä yörilär, alarnıñ tuu turındagı tanıklıklarında ätise digän grafada sızık tora. Biata – biana ülep, enese Vengriyädä hälaq bulgannan soñ, äniläre äbilären üz yanına algan.

Aysinä unnı beterep, pedinstitutka kergän yılnı ätiläre ülde. Öyläre östendä kaygı söreme ozak asılınıp tordı. Vakıt cile genä äz-äzläp bulsa da söremne taratıştırdı. Tik taşkını kitsä dä, yuşkını kala digändäy, ätiseneñ ülemennän soñ äniläre yış avırıy başladı.

Şulay da ülem dä, avıru da Aysinäneñ yazgı taşkınday görläp kilgän koyaşlı yäşlek yılların külägäläp beterä almadılar.

Maturlıgı, därt-därmanı, ömete-bähete taşıp torgan yäşlek Aysinäne dä üzenä böterep aldı. İnstitutta ukıp yörgän bähetle yıllar ide ul. Fän dönyasına alıp kerep kitkän lektsiyälär, uku zalında kitap »kimerep» utırular, dulkınlanıp imtihan tapşırular, şau-şulı kiçälär, tulay toraknıñ ıgı-zıgılı, tıngısız bulsa da, yäşlek kaynarlıgı belän cılıtılgan üzenä bertörle küñelle tormışı häm, nihayät, böten barlıgıñnı biläp alıp, sine uttan suga, sudan utka saluçı mähäbbät...

Häzer inde alar bar da tämle töş kebek kenä kaldı.

Menä alar öçäü – Aysinä, Gölsäriyä, İskändär – yäş belgeç bulıp üz mäktäplärenä eşkä kayttılar. Berençe sentyabrdä zävık belän kiyengän, yözlärenä citdilek kıyafäte çıgarırga tırışkan bu yäş ukıtuçılar, dulkınlanuların yäşerergä tırışıp, ukuçılar aldına kerep basarlar da üzläre kebek ük yäş, tıngısız cannarnı üz artlarınnan fän dönyasına iyärtep alıp kitärlär. Şulay yıl artınnan yıl kabatlanır, ä alar här irtädä balalar aldına kerep basarlar da täcribäle lotsman kebek alarnı belem diñgezendä yözdererlär. Ä üzläre? Üzläre borılıp kararga da ölgermäslär, inde çäçläre çalargan, mañgayları sırlangan bulır. Änä bit, kayçaklarda Aysinäneñ äbise dä ni dip söylänep yöri:

Kiçä genä yäp –yäş ber kız idem,

Yanıp tora ide bitlärem,

Kuyı kerfeklärem arasınnan

Kölep karıy ide küzlärem...

Annan beraz torgaç, östäp kuya:

Ah, sez yıllar, hıyanätçe yıllar,

Sez bit mine karçık itüçe.

Yäşlegemne urlap kitüçe!

Ä, yuk,yuk! Kartayu äle alarga yanamıy. Alar yäş, çibär, köçläre – kuätläre taşıp tora. Yämsez, zägıyf kartlık ällä kaylarda – Kaf tavı artlarında äle. Yörsen şunda adaşıp. Ä alar häzergä öçese dä küz yavın alırday bulıp balkıp toralar. Tfu – tfu, küz timäsen.

Aysinä belän Gölsäriyä dürtençe sıynıftan birle, bergä ukıdılar. Alar, holıkları belän kapma-karşı bulsalar da, (Aysinä citdi, sabır-salmak häräkätle, Gölsäriyä – citez, ciñel) niçekter duslaşıp kittelär. Şunnan birle gel bergä. Gölsäriyä bik matur bii, ul horeografiyä uçilişesına kerü turında da hıyallangan ide dä, tik anda bik yäşli – buınnar kartayıp katkançı – alalar ikän şul. Häyer, Gölsäriyäneñ uy-hıyalı köngä unga törlänä. Anıñ irtänge planı kiçkä yaramıy. Sarı kübäläk kebek (anıñ çäçläre, kaş-kerfekläre sarı) cilpenep, ber urında gına basıp ta tora almauçı häräkätçän kıznı äbi-çäbi bik önäp tä betermi: «Bigräk cilbäzäk kürenä bu ut borçası»,- dip ğayeplärgä dä küp almıylar. Läkin alar yalgışa. Gölsäriyä üzenä ni kirägen härvakıt belep eşli, maksatına ireşmi kalmıy diyärlek. Seren dä selkep sala torgannardan tügel. Tik aña uku gına avırdanrak birelde. İmtihannarda «bata başlagan « iptäş kızına Aysinä niçä märtäbälär yärdämgä kilgänder (alar anda härvakıt bergä kerergä tırıştılar) – sanap betergesez. Şulay da «öçlegä» genä bulsa da ukıp çıktı tagın. Anıñ urınına yeget-cilän bik oşata Gölsäriyäne. Talçıbıktay sılu gäüdäse, buyap kuygan çäçe, kaş-kerfekläre ällä kaydan min monda dip iğtibarnı tartıp tora. Härvakıt şat küñelle, uyınçak Gölsäriyä üze dä «Kız keşegä - yöz keşe», - dip kenä cibärä. Çınlap ta, ukıp çıkkançı, yözgä tulgandır anıñ yegetläre. Barı tik berse – Kavkazdan – kaydandır Maykop tiräsennän – kilep ukıgan aspirant yeget belän genä ozak yuandı ul. Aysinä häterli äle, bu ozın kara yeget bülmädäge kızlarnı käcä sötennän yasalgan bik tämle sır belän sıylagan ide. İnde Gölsäriyä bu kavkazlıga kiyäügä çıgu turında da söyläneşterä başlagaç kına, ( dürtençe kursnıñ kışkı kanikulları aldınnan) yeget yukka çıktı. Boyıgıp kalgan Gölsäriyä kanikulnı nişläpter Çistayda - äniseneñ tugan yagında uzdırırga buldı. Yaldan ul ber atnaga soñarıp kayttı. Niçekter yabıgıp, suırılıp kalgan ide kız. Küräseñ, yegetlärne perçatka urınına alıştırıp torsa da, kavkazlını yugaltunı avır kiçergän. Şulay da yäşlek üzeneken itte, berazdan Gölsäriyä näq elekkeçä uynıy – kölä, cilkenep, därtlänep yöri başladı, anıñ yanında yañadan yegetlär gallereyası barlıkka kilde.Ul yänä dä »İskändär dip küzeñ tomalangan inde sineñ, närsäse bardır şul sorhäntäyeñneñ?«,- dip , ğadätençä Aysinädän kölä başladı. Kayçaklarda ul Aysinäne koçıp ala da hıyalga birelep, küzlären yomıp:

- Ah, duskayım, bar ul yegetlär, ber üpsälär, huşıñnı alırlıklar! Sineñ peşmägän İskändäreñ tügel inde, - di.

Üz çiratında İskändär dä Gölsäriyäne önäp betermi. Anda – monda barganda Aysinä Gölsäriyäne dä üzläre belän çakırsa, yegetneñ käyefe kitä:

- Gafu it, şuşı tozsızıñnı iyärtmäsäñ , bulmıy idemeni soñ? –dip kuya.

İskändär Aysinälär dürtençe kursta çagında armiyädän kaytıp ukıy başladı. Ul geofakta ide. Aysinä aña ber kürüdän ğaşıyq buldı. Häyer, ğaşıyq bulu näq menä ber kürüdä buladır da inde. İskändär yaktaş bulıp çıktı. Ul da rayon üzägendä tuıp – üskän, näq Aysinä ukıgan mäktäpne tämamlagan ikän, tik moñarçı alar ber-berlären belmägännär. Menä inde alarnı Kazan tanıştırdı.

Gıyşık utı kızu. Ni basınkı Aysinäne dä köyderä. Kız şaşıp söyä. İskändär dä İskändär dip yöri torgaç. Ğadel Kutuynıñ « Tapşırılmagan hatlar» ındagı Galiyä hälendä genä kalmasa yarar ide. Ä, yuk. İskändär dä Aysinägä muyınnan ğaşıyq. Aulakta oçraşkanda İskändär Aysinäne sak kına koçıp ala da ällä nindi moñlı itep, ozak itep kıznıñ söyü, naz tulı küzlärenä karap tora, annan nişläpter ikeseneñ dä küzlärendä häsrättän yılap tuygannan soñ barlıkka kilgän sıman kıyusız yılmayu hasil bula. Şulay yaratışıp, ber – berlärenä karap tuya almıy toralar da, İskändär şaşıp übärgä kereşä. Aysinä, mähäbbätennän, bähetennän başları äylänep, üzen kayadır ak bolıtlardan da östä oçkanday his itä...

Äle ukular başlanırga unbiş könläp vakıt bar. Başlangıç härbi häzerlek ukıtuçısı aldagı atnada yugarı sıynıf yegetläre belän yılga buylap salda İş tamagına qadär pohod oyıştırmakçı bulıp künegülär ütkärä ikän. Yäşlärne dä şul pohodta katnaşırga çakırdı.Häzerlek belän ike-öç kön ütep kitte. Menä irtägä tañ belän salda İş tamagına yünäläçäklär. Kaya baskanın belmi yörgän Aysinä inde aldagı könne ük ryukzagın tutırıp kuydı. Bizänü kiräk-yaragın da onıtmadı. İskändär yanında niçek inde bizänmägän – tözänmägän kileş yörsen. Ah, niçek küñelle bulaçak! Tabiğatkä hozurlanıp, salda äkren genä yözep baru, kiçen palatkalar korıp, uçak yagu, yoldızlar belän serläşep, cäyge cılı tönne ütkärü, sızılıp kına atkan tañ vakıtında äle üze kürenep ölgermägän koyaş nurlarında balkıgan Çulpanga karap soklanu, söygäneñneñ sine irkälägän naz tulı karaşı – nikadär romantika! Nindi güzäl, sin tormış!

Tik Aysinägä bu güzälllekne kürü nasıyp bulmagan ikän. Aldagı könne genä Aysinä munçadan çıguga koymak peşerep yörgän äbise tönlä kinät avırdı da irtänge bişlärdä ülep tä kitte. Bu şul qadär kisäk buldı ki, äbiseneñ üleme hätta Aysinäneñ añına barıp citä almıy tordı. Niçek inde ul, Aysinä üz-üzen belä başlagannan birle, kırında bulgan, aşatkan-eçertkän, küpme äkiyätlär söylägän, ädäp-ählak tärbiyäse birgän, mäñgelekneñ üze kebek toyılgan, äle genä cil-cil atlap yörgän äbise yuk?! Soñ bit äle ul üze dä , sugışlarda ülgän balalarımnıñ gomeren yäşimder inde, diyä ide. Ul gomerlär dä ütep bette mikänni?

Bu häsrät digäneñ nigä yalgızı gına yörmi ikän? Äbiseneñ kırıgın ütkärügä, bik nık bavırı avırtıp, änise urınga yıgıldı. Katlaulı operatsiyä kiräk dip, Kazanga yulladılar. Aysinä, eşennän üz hisabına yal alıp. änisen şunda alıp kitte. Öydä huca bulıp unınçıda ukuçı enese kaldı. Äniseneñ ütenä häm bavırına operatsiyä yasap, üten aldılar, bavırın taştan çistarttılar. Avıllarına ber aydan soñ gına äylänep kayta aldılar.

Alar kaytkan könne kiçen, hällären belergä dip, İskändär belän Gölsäriyä kilde. Söygänen ülep sagıngan Aysinäneñ küzlärenä şatlık yäşläre bärep çıktı. Yögerä-yögerä çäy östäle äzerläde. Çäy yanında yañalıklar, mäktäp hälläre turında ozak kına gäpläşep utırdılar. Aysinä İskändärdän küzlären ala almadı. Soklangıç bit anıñ söygäne: ozın buylı, kiñ cilkäle, koñgırt küzläre nur sibep yılmaya. Tik şunısı bar, kiç dävamında alarga aulakta kalırga hiç kenä dä cay çıkmadı. Aysinä tür bülmägä köylängän çäy östälenä keçe yaktan çäy, täm-tom taşıy başlagaç, İskändär dä anıñ artınnan keçe yakka yünälgän ide dä yünälüen, süz dä alışıp ölgerä almadılar, oçınıp Gölsäriyä kilep citte:

- Hayt sezlärne, kara küzlärne, mine berüzemne genä kaldırmıy torıgız äle, - digän buldı ul kölä-kölä.

Säğat unnı suktı. Kunaklar kitärgä cıyındı. Aysinä östenä kurtkasın salıp, alarnı ozata çıktı. Noyabr töne yämsez, karañgı, ayak astı katkanak. Yarıy äle İskändär fonar algan ikän. Aysinä alarnı beraz ozata bardı da, kunakları şaktıy yıraklaşkançı, karap kaldı. İnde kaytırga borılgaç, yañadan alarga küz taşladı häm kinät katıp kaldı: İskändär belän Gölsäriyä citäkläşep kitep baralar ide.

Şik-şöbhädän gasabilangan Aysinä tönne izalanıp ütkärde. İkençe könne – ul yakşämbe ide – irtädän kiçkä qadär İskändärne kötte – ul kilmäde.

Hafaga töşkän Aysinä düşämbe könne mäktäpkä

barsa, anı basıç töbendä ük kötep torgan İskändärne kürde. Kiçä kilä almagan, kürşe rayonga zona buyınça ütkärelgän şahmat yarışına bargan ikän. Aysinäneñ gazaplanuları kul belän yuıp alganday yukka çıktı.

Ä şimbä mäktäptä ukıtuçılar könenä (yugarı sıynıflar, rayon kolhozlarına taralıp, çögender alganlıktan, bäyrämne vakıtında bilgeläp ütä almagannar) häm Oktyabr bäyrämenä bagışlangan kiçägä cıynaldılar. Gölsäriyä gena kilä almadı: öç abıysınıñ ölkäne – inde kırıkka yakınlaşıp kilüçese - öylänä. Tuyları şähärneñ ikençe başındagı kafeda ütä ikän.

Mäktäptä iskitkeç küñelle buldı. Cır-bi̇yüdän, şau-gör kilep köleşüdän aktlar zalınıñ lyustraları çıñlap tordı. Ukıtuçı halkı arasında cır-bi̇yügä, muzıkaga, näfis süzgä häväslär küp bula, şunlıktan kiçä, gomümän, improvizatsiyälängän kontsertnı häterlätä ide.

Kiçä urtasındarak direktor İskändär belän öç- dürt yegetne alıp çıgıp kitte: Kazannan mebel alıp kaytkannar (kiçkä qadär kaytıp citärgä tiyeşle maşina, yulda vatılu säbäple, totkarlangan), şunı buşatırga ikän. Yegeteneñ berazga kitep toruı yarap kuydı: Aysinä çäçen – başın tözätkälärgä foyega töşep kitte. Tryumo karşında çäçen rätläp tora ide, işektän atılıp Gölsäriyä kilep kerde. Ös-başı çılanıp, çäçe tuzıp betkän – tışta cepşek kar yava ikän. Ul Aysinäneñ :»Ya, tuylar niçek bara? Sin nişläp monda kildeñ soñ äle? «, - digän soraularına da yünläp cavap birmästän, ozın gäüdäsendä kuş yodrık qadär genä bulıp kürengän başın borgalap, kemneder ezläde. Annan: «İskändär kaya soñ ?»,- dip ürtälebräk beleşte. Aysinäneñ inde cavap birergä açkan avızın tualettan kaytışlıy kızlar yanına tuktagan zavuç Saniyä apasınıñ :»Kaytıp kitte İskändär»,- digän cavabı yaptırdı. Aysinä, olı keşeneñ süzen yalganga çıgarırga uñaysızlanıp, ni äytergä belmi aptırap torgan arada Saniyä apası küzlek pıyalaların usal yaltıratıp:» Äye, yañarak kına kaytıp kitkännen üzem kürdem»,- dip kabatladı.

Közge kanikul başlandı. Direktor Gölsäriyäne köçläp, yılatıp diyärlek sıynıf citäkçeläre kursına – 15 köngä Kazanga cibärde. »Min äle yaña gına ukıp çıkkan keşe, miña tiyeş tügel»,- dip bik karışsa da, direktor süzennän kaytmadı. Gölsäriyägä kurska kitärgä turı kilde.

Ä Aysinä öçen noyabrneñ sorı, şıksız könnäre yämlänep kitkändäy buldı, çönki änise ternäklänep ayakka bastı, berazdan eşenä dä yöri başladı. Ä İskändär? Ul gel Aysinä yanında böterelde. Kürşe-külän, tanış-beleş kıznıñ änisenä :»Näfisä, itäk-ciñeñne cıya, kaz-ürdägeñne suya tor, tuy mäşäqatläregez yırak yörmi bugay inde»,- diyeşterä başladılar.

Bähet kasäläre tulıp, çaypalıp torgan könnärneñ ütkäne sizelmi dä. Gölsäriyä dä kurslardan kaytıp töşte. Bergä-bergä tagın da küñelleräk bulır tösle ide dä, tik nigäder Gölsäriyäneñ yöze çıtık, käyefe yuk, ällä avırıp tora inde. Östävenä İskändär dä öç kön mäktäpkä kilmäde. Ul da avırganmı, berär mäşäqate çıkkanmı, Aysinä hiç belä almadı, soraşıp, beleşep yörergä uñaysızlandı.

Nihayät, bügen kiç İskändär Aysinälärgä kilde. Üzen şat küñelle itep totarga tırışsa da, eçennän nindider kort kimergändäy, yöze gamle, küzlärendä ällä nindi tıngısızlık bar ide. Çäy eçkändä ut yaktısında Aysinä anıñ küz töpläreneñ kara yanıp kügärgän ikänen şäyläp aldı. Ni bulgan aña? Äytäm öç kön eşkä dä kilmäde. Söygäneneñ sak kına soraştıruına yeget uñaysızlanıbrak: »Diskotekaga baruçı iserek malaylar bäylände»,- dide.

Aysinä İskändärne ozata çıktı. Suıtkan. Kar şıgır-şagır kilä. Ällä suıktan, ällä mähäbbätläre taşıp, yäşkelt yoldızlar ciñelçä genä dereldilär. Salkınnan kaltırap kitkän kıznı yeget kaynar koçagına aldı. Kıznı übä-übä ul nider äytä tügelme? Ni di ul? «Öyläneşik «,- dip pışıldıy anıñ söyü utı köydergän irennäre. Aysinäneñ bu süzlärdän küñele mölderämä tulıp, yañakları buylap ence küz yäşläre tägäräde. İskändär siskänep kitte: «Nik yılıysıñ, bäğrem? «- dip nazlap kına soradı ul. «Bähetemnän» dip äytä almıy bit inde aña Aysinä.

Yaña yıl aldınnan yeget äti-änisen kıznı soratırga cibärmäkçe bulıp ayırılıştılar.

Bu qadär dä olı söyeneçen Aysinä dustı belän urtaklaşmıy buldıra almadı. Häbärne işetügä, Gölsäriyä koyılıp töşte. Aysinä aptırap kaldı. Ni bulgan anıñ dustına? «Kisäk kenä eçem borıplar avırta başladı, ällä appenditsit inde», - dip añlattı serdäşe üzeneñ säyer haläten.

Ber atna vakıt uzdı. Yokıdan Aysinä käyefsezlänep uyandı. Bu käyefsezlekneñ säbäbe, älbättä, İskändär ide. Nişläpter kiçä kilmäde. Mäktäptä dä Aysinädän yıragrak bulırga tırıştı, ber avız süz alışmadılar, däresläre betügä, yuk buldı. Ni bulgan aña?

Çäy dä eçmiçä, avırdan gına kiyenep, töşenke küñel belän, canı ürtälgän häldä Aysinä öylärennän çıktı. Tışta tirä-yak kürenmi dä: nindider säyer kara toman töşkän. Eçe poşıp torgan kız kinät ber säbäpsez yılap cibärde. Yılap tuygaç, avır gına atlap, kuzgalıp kitte. Bilgesez häsrät baskan cilkälären tübän töşerep, nindider añlaşılmagan kaygı huca bulıp algan başın tübän iyep, berni uylarlık häle bulmıyça, ul atladı da, atladı.

Mäktäp tä anıñ hälen ciñeläytä almadı,çönki ni gacäp, İskändär dä, Gölsäriyä dä eşkä kilmägännär ide. Aysinä däreslären köç-häl belän ukıtıp beterde.

Kaytırga çıktı. Haman eçe poşa ide. «Yunlegä tügel bu»,- dip uyladı kız. Änisenä ber-ber häl bulganmı ällä? Şomlanıp, ul raypoga taba yögerde. Sulışı kabıp barıp kersä, änise buhgalteriyädägelär belän köleşä-köleşä çäy eçep utıra. «Bu nindi divanalık?« –dip Aysinä, üzen tirgi-tirgi, kaytır yulına yünälde.

Avıl uramına kerügä, aksak Patıy (anıñ çın iseme Fatıyma bulsa da, nikter anı üz artında barısı da Patıy dilär ide) oçradı. Çegän arbasınnan töşep kalgan kebek kap-kara bu hatın ZAGS bülegendä cıyıştıruçı bulıp eşli ide. Aysinädä kara keşelärdän nindider patologik kurku hise bar, östävenä, kız, Lermontovnıñ Peçorinı kebek, gäüdäsendä berär nindi kimçelege bulgan keşelärne önäp betermi, alardan yavızlık uk bulmasa da, naçarlık kürergä mömkinder kebek toya ide. Bu yulı da ul siskänep kitte, yul çitenä tabarak taypıldı. Anıñ haläten añlamagan Fatıyma açık kına yöz belän: « Nihällärdä. Aysinä?»- dip yagımlı gına isänläşte dä kinät, äle yaña gına närsäder isenä töşkändäy, kapılt kına: « Sin soñ yegeteñ belän taşlaşkan ideñmeni? Bügen İskändär belän Gölsäriyä bezgä yazılışırga gariza kiterdelär dä İcauga, baldaklar, tuy külmäge alırga kittelär»,- dip yarıp saldı.

Şomlı kara bolıtlar kız östenä işelep töşep, añın tomaladılar, tezläre, ayakların tota almas bulıp, kaltıradılar, ul çaykalıp kitte...

II bülek

Bäheten cimerep, Aysinäne tämug gazaplarına salgan bu kara tomanlı könnän soñ kız yañadan mäktäpkä ayak basmadı. Niçekter katıp kaldı, tirä -yünne añlamas, kabul itmäs ber häldä öy eçendä şäülä kebek yörde. Änise yuatıp ta, tirgäp tä karadı, kız anı häsrätle kıyafättä süzsez genä tıñladı, ämma läm-mim däşmäde. Äye, añlavın bik añlıy ul: dönyada ber İskändär genä tügel, başka yegetlär barlıgın da, aña barıp ta bähetle bulmaska mömkinlegen dä, tormış bulgaç, ällä nindi bäla-kazalarga yulıgırga, hätta garip kalırga, alay gına da tügel, ülep kitärgä mömkin buluın da – tik nişläsen, häsrät diñgezen kiçep çıga almıy.

- Hıyanätçe İskändärne, bäheten urlagan Gölsäriyäne kürmäs öçen Aysinä cir çitenä kitärgä äzer ide. Taşkentta alarnıñ çıbık oçı tugannarı yäşi, şularga hat yulladı. Cavap ozak köttermäde: kıznı ike kullap karşılarga äzer idelär. Şulay itep kız Urta Aziyä yaklarına çıgıp yugalmakçı buldı. Tik yazmış cile anı alay yıraklarga iltep ırgıtmadı, üz rayonınıñ Çişmäbaş digän avılına iltep töşerü belän çiklände. (Änise Aysinäneñ dokumentların alırga dip mäğarif bülegenä kersä: « Menä Çişmäbaş mäktäbenä sıynıftan tış eşlärne oyıştıruçı kiräk, şunda barmasmı?» – dip täqdim itkännär dä, ana da, kız da şuşı variant belän kileştelär.)

Rayonnıñ yırak ber poçmagındagı Çişmäbaşka baru üze ber problema bulıp çıktı. Anda avtobus-mazar yörmi ide. Änise, şaltırata – beleşä torgaç, mäktäp direktorı: «Kürşe sovhozdan poyızddan töşüçelärne karşılarga maşina bara, şunıñ belän kilsen»,- digän. Cıyınıp, vokzalga kittelär. Vokzal karşındagı mäydanda alarga kiräkle UAZik maşinası tora ide. Poyızd karañgı töşä başlagaç, köndezge dürtlärdä genä kilde. Töşüçelär digäne bik yahşı kiyengän - östendä kıymmätle tun, başında çäşke bürek – ber yeget bulıp çıktı. Änise küz yäşlären sörtep ozatıp kaldı – Aysinälär kuzgalıp kittelär.

- Çibär apası kaya yul tota inde? – dide şofer

yanındagı algı utırgıçka türälär kıyafätendä

ere genä kerep utırgan yeget.

- Çişmäbaşka ukıtırga bara ul, - dide şofer,

kız avızın açarga ölgergänçe.

- Şulay meni? Min dä şul mäktäptän bit, - dip yılmaep kuydı yeget. - Ä nindi fännän ukıtaçaksız?

- Min rus telennän. Ä sez üzegez kaysı fännän?

- Nindi fän birsälär, şunı. Saylanıp torgan

yuk inde, - dip yeget nindider añlayışsız cavap

kaytardı. Ä häzer anıñ Kazannan şahmat

yarışınnan kaytıp kileşe ikän.

Ä ikençe könne tugızınçı sıynıfka ukıtırga kergän Aysinä urta rätlärneñ bersendä utırgan ber ukuçısınıñ kiçäge yuldaş yeget ikänen kürep häyran kaldı. Kara sin anı, olı yeget bulıp kılangan buluın, nindi fän birsälär, şunı ukıtam, imeş. Ukıtkançı, üzeñä küp ukırga kiräk şul äle. Yeget kürşe sovhoz direktorınıñ ulı bulıp çıktı. Kamil isemle. Yahşı ukıy. Östävenä sportçı häm matur cırlıy da ikän.

Sıynıftan tış eşlärne oyıştırganda tugızlardan Kamil belän Damir – alar duslar – nık yärdäm itälär. Bu malaylar (alarnı malaylar dip äytüe dä kıyın, - ikese dä ozın buylı, kiñ cilkäle yegetlär inde alar) ukıtuçı apalarınıñ berençe yärdämçeläre, tayanıçları bulıp kittelär. Här ikese dä liderlar bulganlıktan, yäştäşläre öçen alarnıñ süzläre zakon. Alar yärdämendä Aysinä tügäräk eşlären, sport yarışların, yal kiçälären uñışlı gına oyıştırıp cibärde. Ä inde rus ädäbiyätı däreslären ul bik yaratıp ukıta häm balalarnı da kitapnı, ädäbiyätnı yarattırırga omtıla ide. Fakultativ säğatlären yäş ukıtuçı Könçıgış poeziyäsen öyränügä bagışlarga buldı, çönki, gacäplänüenä karşı, bu güzäl poeziyä ürnäklären öyränügä karalgan säğatlär tatar ädäbiyätı programmasında da yuk däräcäsendä ikän. Mäktäp bibliotekasında Aysinä Könçıgış şağıyrlärennän berseneñ dä äsärlären taba almadı. Anıñ üzendä Firdäüsineñ « Şahnamäse « genä bar ide. Ul Nizami, Rudaki, Babur, Gomär Häyyamnärne ezläp, avıl bibliotekasına kitte. Kiräkle kitaplar monda da bulmadı, şulay da «Kazan utları» nıñ Könçıgış poeziyäse ürnäkläre basılgan berniçä sanın taptı. Şularnı kütärep kaytıp barganda, Damirnı oçrattı. Ul nindider säyerräk kiyengän, çäçläre şäle astınnan tuzıp çıkkan ber hatınnı yarım koçaklap totkan da, anıñ ayagındagı itegen saldırıp, itek eçenä tulgan karnı kagıp tora ide. Aysinä, Damirga aptıraulı karaş taşlap, alarnı uzıp kitte, yeget däşmäde.

Kaytkaç,( Aysinä ike yäş ukıtuçı kız belän mäktäp fatirında tora ide) kızlardan soraşıp belde: Damirnıñ änise ikän ul säyer hatın, akılga tamanrak, di. Ulın – Damirnı- rayonnan kilgän upolnomoçennıydan (yazgı, közge çäçü, urak östendä rayon üzägennän kolhozlarga şundıy»tolkaçlar» cibärü ğadäte bar bit) tapkan ikän. Akılga ciñelsu bulsa da, çibärlege belän upolnomoçennıynı kızıktırgan, küräseñ. Damir här könne, mäktäpkä kilgänçe, irtük torıp, miçenä yaga, (alar ber genä täräzäle, büränä araları kızıl balçık belän sılangan sıyırçık oyası qadär genä, teräülären alsañ, cimerelergä torgan öydä yäşilär ikän), aşau-eçü äzerli, käcäsen sava, suın alıp kayta, äniseneñ biten –kulın yudırtıp, anı aşata-eçertä, çäçen tarap ürä. Aysinä ah itte: kara sin anı, üze çibär, üze tärtiple, ciñnäre kıskarıp betkän pidcagın, külmäk-çalbarın härvakıt çista, pöhtä yörtkän, bişkä genä ukuçı bu yegetneñ tormışı nindi facigale ikän. Äle citmäsä, küp vakıt mäktäptän kaytışına ällä kaya çıgıp yugalgan änisen ezläp alıp kaytırga da turı kilä, di, menä bügenge kebek.

Damir belän Kamilneñ Aysinä tiräsendä böterelülären nişläpter himiyä ukıtuçısı Fäncümä apaları ber dä oşatmıy. Ul inde Aysinägä kisätü yasarga da ölgerde. Kız bik uñaysızlandı, ni äytergä dä belmäde. Döres, ul ukuçılar belän üze arasında mömkin qadärdistantsiyä saklarga tırışa tırışuın, tik ukuçı yegetlärneñ anıñ yanında böterelüe küzgä taşlana torgandır şul, alla saklasın, sagrak bulırga kiräk. Yugıysä, änä öçençe yıl bu mäktäptä şundıy häl bulgan. Sömbel isemle yäş kenä fizika ukıtuçısı belän çıgarılış sıynıf ukuçısı Renat ber – berlärenä ğaşıyq bulgannar. Bu turıda belep algan Fäncümä apaları mäsäläne pedsovetta tikşertep, ukuçı malaynı ählakıy yaktan bozganı öçen dip, Sömbelgä katı kisätü yasatuga ireşkän. Şunnan soñ äle yartı yıl gına eşlärgä ölgergän yäş ukıtuçı İcauga küçep kitkän, yartı yıl buyına fizika ukıtılmagan, Renat isä ukuın taşlagan. Yuk, yuk, Aysinägä üzen bik nık kontroldä totarga kiräk. Üzennän dä bigräk Kamil belän Damirga süz tigertergä yaramıy, ni disäñ dä balalar bit äle alar. Häyer. Damir bolay da üzen tel-teş tidererlek totmıy, ul Aysinägä ukıtuçı apa itep karıy häm barı tik şul gına. Ä menä Kamil... Süz dä yuk, ul Aysinägä muyınnan ğaşıyq. Kız monı sizä, kürä häm, küz karaşları oçraşkanda, üze dä ällä nişläp uñaysızlanıp kitä. Bay, däräcäle ğailädän bulıp (Kamilneñ

ätise sovhoz direktorı, Respublikanıñ Yugarı Sovet deputatı, tirä - yündä bilgele keşe), töskä -bitkä, buyga-sınga da yasap kuyganday Kamil üzen ere, hätta beraz täkäbber tota. Aysinä nikadär räsmi mönäsäbätlär saklarga tırışsa da, yeget anıñ sayın ücätlänä bara kebek. Däreslärdä yäş ukıtuçınıñ açuın kiterer däräcädä tekälep karap utıra, ä inde därestän soñ Aysinä kayda- Kamil şunda, külägäse diyärseñ. Kız tagın şunı iskärep aldı, Kamil başka ukıtuçılar aldında da üzen bäysez, ere tota, ä Fäncümä apanı bötenläy sanga sukmıyça, yarım mıskıllap söyläşä. Ä bit Fäncümä apanıñ Kamillär belän ber sıynıfta ukuçı kızı Kamilgä ğaşıyq ikänen böten mäktäp belä. Häyer, bu yeget öçen küplär can ata. Änä artkı öställärneñ berse artında utıruçı, maturlık öläşkändä soñgarak kalgan Kanifä dä anıñ öçen yana da köyä. Ä Aysinä? Yuk, aña ut belän uynarga yaramıy. Citte. Mähäbbät diyä-diyä ber tapkır avızı peşte bit inde. İskändäre Kamil kebek kenä ide meni?! Nindi akıllı keşe dä şulay hıyanät itep, mähäbbäten ayak astına salıp taptagaç, başkalardan ni kötärgä kala? Üzeñnne kulga al, Aysinä, başıñnı äyländermä, änä eşeñnne eşlä, yuk-bar belän hıyallanırga vakıtıñ kalmas.Eş digännän, anısında da çataklıklar çıgıp kına tora. Äle menä 8 nçe Martka änilär, äbilär öçen «Aulak öy» digän kiçä oyıştırgan ide. Bolay äybät kenä kilep çıkkan sıman buldı, tamaşaçılar da oşatkan kebek ide dä, tik profsoyuz cıyılışında kiçäne pıran-zaran kiterdelär, Aysinä yılap cibärüdän köçkä tıyılıp utırdı. Haman şul Fäncümä apa inde, närsä citmider aña? Ğadättä cıyılışlarda tavış çıgarunı ul sorau birüdän başlıy. Bu yulı da şulay buldı.

- Ber sorau birergä mömkinme? – dide ul. Röhsät algaç:

- Menä bez ukuçılarnı kommunizm tözüçeneñ moral kodeksı buyınça kollektivizm ruhında tärbiyälärgä omtılgan ber vakıtta, iske tormışnı maturlap kürsätep, millätçelek hislären uyatuga yünälderelgän kiçälär ütkärü döres bulırmı?

Profsoyuz räise – başlangıç sıynıflar ukıtuçısı Mämdüdä apa: «Min ul kiçädä bulmaganlıktan, ber närsä dä äytä almıym» ,- di̇yü belän çiklänsä, tarih ukıtuçısı, mäktäpneñ partiyä oyışması särkätibe (ul oyışmada annan başka tagın direktor häm mäktäpneñ hucalık mödire isäptä tora ide):

- Kiçäneñ zur kimçelege itep ukuçılarnıñ mähäbbät turında cırlar başkaruın sanarga kiräkter. 8 nçe Mart ul gadi genä tügel, ä säyäsi bäyräm. Niçek itep inde Klara Tsetkinnar nigez salgan şuşı bäyrämdä partiyä turındagı cırlarnı yañgıratmıyça, avız kütärep «Sarman», «Arça», «Gölcamal» kebek avıl köylären suzarga kiräk? Bu hiç tä kileşä torgan eş tügel. Min şundıy täqdim kertäm: monnan soñ ütkärelä torgan kiçälärneñ repertuarın partiyä oyışmasında raslatırga.

Uzgan yıl gına mäktäpne tämamlap, tulay torakta tärbiyäçe bulıp eşli başlagan Gölçirä dä, kolhoz räise hatını Rimma apaga yararga tırışıpmı:

- Kiçädä kolhozda tırışıp eşläüçe sıyır savuçı, bozau karauçı apalarnıñ isem-familiyäläre yañgıramavı, alarnıñ eş näticäläre äytelmäve bu çaranıñ tärbiyävi yagın bik nık kimette. Ni öçen digändä, bez bit şuşı tırış terlekçelärgä almaş äzerlärgä tiyeşbez.

Kiçäneñ kimçelekle yakları turında tagın kemnär närsä äytkän bulırlar ide, bähäskä noktanı direktor hatını Zahidä apa kuydı:

- - İptäşlär, - dide ul barısın da kileşterergä telägän yagımlı tavış belän,- äytelgän kimçeleklärne isäpkä almaganda, kiçäneñ küñelle itep oyıştırıluın, äni-äbilärgä bik oşavın häm, iñ möhime, anıñ matur buluın, minemçä, berebez dä kire kaga almas. Balalar biyulärne nindi osta başkardılır! Ä kostyumnarı? Kostyumnarı iskitkeç matur ide bit, iptäşlär. Sezgä niçekter, minem üzemä bik tä oşadı. Annan, iske cırlarnı başkaruga kilgändä, närsä diyärgä inde? Minemçä, balalar iske cırlarnı – halık cırların- belergä tiyeş dip uylıym, çönki folklor digän närsäne äle beräüneñ dä yukka çıgarganı yuk iç. Gomümän alganda, kiçä balalarda zävık tärbiyäläüdä üzennän öleş kertmi kalmas. Ä zävık tärbiyäläüne bezdän inde moral kodeks ta taläp itä, şulay bit, Fäncümä. Aysinägä kilgändä, ul,

yäş belgeç bularak, kiñäşläregezne rähmät hise belän kabul itär häm başka vakıtta isäpkä alır dip uylıym. Kileştekme, Aysinä, - dide ul yılarga citeşep utırgan Aysinägä yagımlı häm teläktäşlek tulı karaş belän.

Rähmät inde Zahidä apasınıñ aña häyerhahlı buluına, yugıysä Aysinägä bik avırga turı kilgän bulır ide. Eşlä, eşlä dä, yanıp-köyep yör dä, eşeñne yukka çıgarsınnar äle. Ul kiçäne oyıştıruga Aysinä küpme köç tükte bit. Atna – un kön buyına tönnär utırıp stsenariyen yazdı, kostyumnarın hästärläde. Tulay toraktagı ukuçı kızlar belän alyapkıç itäkläre, kalfaklar çiktelär; avıl beterep ezläp, çulpı, häsitälär yünättelär. Kamil üzläreneñ mädäniyät yortınnan ükçäle çikkän çiteklär alıp kilde. Tugızınçı sıynıf malayları sähnä rekvizitları äzerlädelär. Ay buyı repetitsiyälär yasap, cır-biyulärne öyrändelär. Ay buyı Aysinä barıp çıga dip äle kuandı, äle haman telägänçä kilep çıkmıy dip borçıldı. Küpme hezmät kuyıldı, ä näticäse änä nindi...

Aysinäneñ bigräk tä partoyışma sekretare Räkıybägä açuı çıktı. Kara sin anı, nindi yagımlı söyläşep yörgän bula bit äle. Häyer, anı añlarga bula. Ul Fäncümä apa belän bik dus. Öyläre dä rättän genä. Mäktäpkä bergä kilälär, bergä kitälär. Yazmışları da urtak: ikese dä tol, ikeseneñ dä berär kızı bar. Ayırmaları şunda gına: Fäncümä apa härvakıt bähäskä, konfliktka kerä, direktorga karşı äytergä dä küp soramıy. Bigräk tä direktor hatını belän kileşmi ul, anı çemetkäläp, törtmäle süz äytergä genä tora. Ä Räkıybä, kiresençä, härkem belän yagımlı itep, hätta teläktäşlek kürsätep, yärdäm itärgä äzer bulıp söyläşä. Direktorga karşı äytü genä tügel, huca äytkänne härvakıt huplap, kütärep ala. Tışkı kıyafäte bik tä yähüdägä oşagan (beraz kalku küzle, ozın borınlı) bu tol hatın Aysinäne berençe könnärdän ük üz itte, hälenä kerde. ( Räkıybäneñ eçeñä- bavırıña kerep söyläşä torgan osta, tämle telle, äñgämädäşeneñ annan nindiyeräk süz kötkänen töşenep, äñgämäne şul dulkında alıp barırga sälätle kıyak hatın ikänen Aysinägäme soñ inde çamalau!) Şuña da anıñ cıyılıştagı çıgışına Aysinä bik üpkäläde. Menä ışanıp yör sin anı dus dip! Kız bit inde aña İskändär turında söylärgä dä ölgergän ide. Räkıybä Aysinädän altı yäşkä olırak häm irdän ayırılıp kaytırga ölgergän bulsa da, üzen yäşlärçä tota, yäşlär belän aralaşa ide. ( At azgını tayga iyärä dilärme äle?).

Soñınnan Räkıybä Aysinä karşında cıyılıştagı çıgışı öçen tegeläy-bolay dip, bik ozak aklanıp mataştı, kıznı yumaladı. Äydä yarar inde, üpkäläşep yäşäüdän fayda yuk dip, Aysinä dä üzen bu initsedent turında onıttırırga tırıştı.

Räkıybä, Räkıybä inde, kalgan ukıtuçılar da ällä nindi säyerräk toyıla Aysinägä. Nişläp şulaydır.

Aysinä küzlären yoma häm üze ukıp çıkkan , soñınnan ukıta başlagan mäktäben, anıñ ukıtuçıların küz aldına kiterä. Menä biyek ükçäle matur tuflilärendä şak-şık itep basıp, ukıtuçılar bülmäsenä zavuç Saniyä apası kilep kerä. Ak çeltär yakalı, turıga tegelgän karañgı zäñgär külmäktän yäki ak bluzka belän kara pidcak häm itäktän bulır. Näfis ozın barmakları belänridikyulennän küzlegen alıp kiyär dä raspisaniye östenä iyeler. Saniyä apasınıñ änise belän Aysinäneñ äbise İc – Bubıy mädräsäsendä bergä ukıgangamı, Saniyä apası Aysinäne ayıruça yakın itä kebek ide kızga. Änä kayçandır yäşlegendä Leningradnıñ Gertsen isemendäge pedinstitutın tämamlagan (anıñ ätise Samara ölkäsendäge avıllarnıñ bersendä mulla bulgan, dilär), direktor Şäräf abıyları, ütük bastırgan sızıgı kulıñnı kisärdäy kürengän çalbar–pidcaktan, kileşle galstuktan, botinkaların tufliga alıştırırga ölgergän. Ul başka ukıtuçılarnıñ da matur, kileşle kiyenep, çäçlären yasatıp, kışkı salkında da mäktäp eçendä tuflilärdän yörüen taläp itä. Ukıtuçı kızlar, yäş hanımnarnıñ tırnaklarına manikyur yasatıp, tıynak kına makiyäc salganın oşata. Änä änile-kızlı matematika ukıtuçı Rauza apa belän Daniyä yılmaep toralar. Geografiyä ukıtuçı Renat abıysı (anıñ ätise rayonnıñ baş veterinariyä tabibe) globus, atlaslar belän mäş kilä. Äbise kayçandır Kazan gimnaziyäsendä ukıgan Mädäniyä apası royal kapkaçın kütärep aça, annan notaların rätli: häzer cır därese bulaçak. Menä moda curnalı bitennän töşkän sıman kürenä torgan sılu gäüdäle Zäynäp apası. Ul Ufa kızı, rus tele ukıta. Kazan yegetenä - fizika ukıtuçısı Cämilgä - kiyäügä çıkkan da , alarnı eşkä şuşı mäktäpkä bilgelägännär. Alar ikese dä çittän torıp aspiranturada da ukıylar kebek häterdä kalgan.

Aysinä küzlären açtı. Bügenge çınbarlıkka kaytıp, Çişmäbaş mäktäbe ukıtuçıların küz aldınnan ütkärde. Bolar inde tışkı kıyafätläre belän ük başka ide. Berençe könnärdän diyärlek Aysinäne gacäpländergäne şul buldı: barlık ukıtuçı-tärbiyäçe hatın-kızlarnıñ (direktor hatınınnan kala) ayaklarında sukonka – kalın kara çüpräktän tegelgän tupas, yämsez ayak kiyeme ide. Kıznıñ añlavınça, keşeneñ kiyenüendä iñ ähämiyätlese ayak kiyeme bulıp, ul yahşı sıyfatlı bulırga tiyeş. Küz bit iñ elek keşeneñ başına häm ayagına töşä. Şuña da bezneñ halık ayak kiyemen sänğat däräcäsenä kütärgänder dä inde – anıñ çikkän çüäkläre, çitekläre maturlık ürnäkläre bit! Tik çişmäbaşlar bu turıdabelmilärme, ällä onıtkannarmı şunda. Yugıysä, yazga çıkkaç, tege kara sukonkanı äbi galoşına alıştırmaslar, tufli kiyärlär ide.

Aysinä tagın şuña iğtibar itte: mäktäptä süzleklär, beleşmä materiallar yuk däräcäsendä, häm däreskä äzerlängändä berkem dä alarnı ezläp tä mataşmıy, östämä material ukıp çıgu, süzleklärdä aktarınu belän mäşäqatlänmi. Änä däreslek bar. Şunnan artık tagın ni kiräk? Gomumän, kitap – curnal uku monda äle hätta kimçelek kebek tä sanala sıman toyıldı Aysinägä. Öylärendä bulırga turı kilgän ukıtuçılarnıñ bersendä dä kitap şkafı gına tügel, kitap kiştäse dä kürmäde ul. Rayon gäzite, «Sovet mäktäbe» curnalı (alarga mäcbüri yazdırtalar), däreslek häm, vässäläm.

Tik sez Çişmäbaş ukıtuçıların yalkaulıkta ğayeplärgä aşıkmagız. Bik tırış alar: kaysına gına barıp kermä, hucalıgında ike-öç sıyır, kışlau ügez, tana, ber kötü sarık, ike-öç oya kaz, ürdäk, ike-öç distä tavık, kürkä asrauçılar da bar. Ä inde bal kortları turında äytäse dä yuk: utız-illeşär baş umarta. Menä şuşı qadär terlek-tuar, koş kortnı tırış keşe genä asrıy alganın üzegez dä töşenäsezder.(Asramas ta ide, nişläsen, dönyası kuşa. Ägär dä Amerika Kuşma Ştatlarındagı kebek başlap eşläüçe ukıtuçıga 35 meñ dollar, täcribälesenä 65 meñgä qadär tüläsälär, kem mal –tuar arasında çiläner yatır ide dä soñ?) Äle bit şunıñ arasında mäktäpkä barıp, däreslär birep kaytırga, tügäräk utırışları ütkärergä, sıynıf säğatläre, ukuçılar öçen yal kiçäläre dä äzerlärgä kiräk. Monnan tış ukıtuçı avılnıñ ictimagıy tormışında iñ aktiv figura ikänen dä istän çıgarmagız. Kontsert oyıştıruçı da, spektakldä uynauçı da, lektsiyä ukuçı da, öydän-öygä yörep, agitator hezmäten başkaruçı da (bigräk tä saylaular aldınnan), saylaularda komissiyä çlenı da – barı da şul ukıtuçı, häm bolar barı da buşka eşlänä torgan eşlär. Kitapnı kayçan ukısın soñ ul, süzleklär östendä aktarınıp utırırga kayan vakıt tapsın? Bolay da bit inde ukıtırga kilgänçe arıp ölgergän bula. Säğat dürttän torıp, miçenä yagıp, sıyırların savıp, bozauların eçerep, tavık-kaz aşatıp, separatın äyländerep, ğailäsenä irtänge aş äzerläp, tabak-savıt yuıp, su taşıp, idän- öyaldı seberep, häldän tayıp mäktäpkä kilep yıgıla. Yarıy äle, utırıp kına ukıtırga mömkinlek bar. Mäktäptän kaytuga, öyendä tagın tauday hucalık eşe öyelep ölgergän bula. Kışın äle şulay da beraz yal tiyä. Ä menä yazın, cäyen, közen bakçadan, kerep bulmıy. Kiçkä taba ayak tabannarı ut yana. Nindi kitap uku, gäzit-curnal karau inde ul? Televizor kararga vakıt kalsa yarıy äle. Şul qadär eş-mäşäqatlär arasında kitap ukıp yatsañ, sine kimçelekle genä tügel, tile keşegä sanarlar, şulay bit?

İnstitut tämamlap, kulına yugarı belem turındagı diplomın totıp kilgän, moda belän kiyengän, çäçen yasatkan, tırnakları manikyurlı, biyek ükçäle tuflilarında şakı-şıkı gına yörüçe çibärkäy, karıysıñ, ike-öç yıldan (ägär ber yıl ukıtkannan soñ tizräk şähärgä kitmiçä, şuşı avılda kiyäügä çıgıp kalsa) ayagına äbi galoşın elep, tuzgan çäçen yaulık belän kısıp bäyläp, bilenä çäçäkle sitsıdan üze tekkän alyapkıçın buıp, kötüdän kaytmıy kalgan sarık bäränen ezläp, uram buyınça küzen tondırıp çabuçı avıl apasına äylängän dä kuygan bula. Menä bit ul tormış digäneñ! Anıñ agımı sine bik tiz üzenä suırıp ala. Eh itärgä dä ölgermiseñ, instituttan kütärep kaytkan kitap-däreslekläreñ, süzlek-entsiklopediyäläreñ inde tuzanlanıp ber poçmakta aunap yata, tırnak buyaularıñ kipkän, bigudilarıñ kaysı-kaya taralgan, ükçäle tufli avıl pıçragında kiyärgä caysız...

Şulay da Çişmäbaş mäktäbe ukıtuçıları yılga ike märtäbä - kışkı kanikulda häm cäyen iyün ayında – kitap ukırga mäcbürlär: çittän torıp ukıy alar. Beryulı un-unbiş keşe ukırga kitep bara. Öç sıynıfnıñ (tuksan sigez ukuçınıñ) rus ädäbiyätınnan inşaların Aysinäneñ berüzenä tikşerergä turı kilde.

Menä şundıy hällär monda. Kız tagın ber närsägä iğtibar itte: mondagı ukıtuçılar barı da berençe buın intelligent, berseneñ dä äti-änise dürt-cide sıynıftan uza almagan. Ä inde Çişmäbaş kebek ayu poçmagına ukıtırga cibärelgän şähär kızları- yegetläreneñ küpçelege monda tamır cibärä almagannar – cay çıguga kilgän cirlärenä kitkännär.Meñ törle mäşäqate belän uku yılı inde tämamlanıp ta kilä.Mayga ayak bastılar. Ciñü bäyrämen tantanalı töstä bilgeläp ütü öçen därestän soñ böten vakıtnı bäyrämgä äzerlänügä birdelär: balalarnı, patriotik eçtälektäge cırlar cırlatıp, marş atlatıp yörttelär, sugışta hälaq bulgan çişmäbaşlılarnıñ isemnäre yazılgan stella yanına kuyarga venoklar ürdelär, sugış veterannarına bizäkläp eşlängän çakıru käğazläre tarattılar.

Öç yöz yortlı avıldan 227 keşe hälaq bulgan. Här öç yortnıñ ikesennän söyekle ir ya gaziz bala sugış acdahasına korban itep birelgän. Ya, hodam, bu qadär dä häsrättän cirlär iñrägänder, analarnıñ küz yäşläre kanlı yañgır bulıp tügelgänder! Rabbım, nindi gönahlarıbız öçen ul gaziz kardäşlärebez çit – yat cirlärdä tufrak bulgannardır?! Bigräk tä Leningrad, Stalingrad tiräsendä, Dnepr kiçüendä hälaq buluçılar küp. Tatarlar kübräk şul tirälärdä sugıştılar mikänni soñ? Şulaydır, kayda hätär, şunda tatar bit. Östävenä, bezneñ millättäşlärne ğadättä berençe bulıp utka kertelüçe ukçı polklarga bilgeli torgan bulgannar ikän.

Ciñü bäyrämennän şundıyırak uylarga batıp kayta torgaç, Aysinä Hösnicamal äbine kuıp citte.

- Ni hällärdä, Hösnicamal äbi, kaytıp bulamı? – dide Aysinä. (Ayak astı pıçrak, äbi, tayagına tayangan häldä, sazlamıknı avırdan yırıp atlıy ide.)

- Aru äle, - dide karçık niçekter tökseräk itep. Annan bara torgan cirennän kırt tuktadı da tayagın kütärep, kemgäder yanagansıman itep, açulı tavış belän äytep kuydı:

-Tfu! Bäyrämegezne äytim! Beznekelär ut eçendä yanganda, miç başında hatınnar nitep, ciläktäy kızlarnıñ başın aşap yörgän Ket- ket Näfigın tür başına utırtıp kuygansız bit! Oyala da belmisez! Kayda sugışkan, kayda kan tükkän soñ ul?! Beznekelär änä ülep kaldı, kayta almadılar, bäğırlärem... Sugış vakıtında da, annan soñ da yartı avılnı - kaya ul yartı avılnı gına, kürşe –tirädäge sigez-tugız avılnıñ yartısın – Seber cibärtkän, irsezlärneñ celegen suırgan şul bädbähet haman türdä.

Aysinä aptırap kitte, yugalıp kaldı. Äbigä ni dip äytergä dä belmi torganda, tegese , süzen dävam itep, Näfiq abıynıñ sugışka dip kitkän cirennän niçekter bik tiz genä, ayagın aksaklatıp, äylänep kaytuın, finagent bulıp urnaşıp alıp, tirä-yak avıllarnı kan kaltıratıp yäşäven, açuınnan buıla -buıla, söyläp birde.

Kız, yaña keşe bulgaç, belep betermägänlegen, prezidiumga utırırga tiyeşle veterannar isemlegen avıl sovetınnan alganlıgın äytep, aklanıp mataşsa da, äbi yomşarmadı.

-Belmägäç, idän yualar anı, eş başına utırmıylar,- dip, kızga arkası belän borıldı.

İyünneñ berençe atanasında Çişmäbaşta Saban tuyı buldı. Ä aldagı atnaga rayon üzägendä. Aysinägä anda kaytırgamı, yukmı inde? Kaytmas ide, änise, enese bar, alar kötälär, kız da sagındı; kaytır ide, berençedän, yörägenyaralıysı kilmi, ikençedän, Saban tuyda kiyär öçen berär yünle külmäk yäisä cäyge kostyum äzerli almadı. (Şähär yırak, yulı yuk; ni alıp, ni tekterep bulmıy.) Uylana torgaç, kaytırga buldı. Gölsäriyä belän İskändär bar dip, gomer buyı Sabantuyga kaytmıy tormas bit inde. Uzgan yıl tektergän krepdişin külmäge yarap torır äle.

Aysinäneñ kaytuına öydägelär söyeneşep tuya almadılar, kız üze dä şatlıgınnan yılap cibärüdän çak tıyılıp tordı: şul qadär dä sagınışkannar. Aysinä küçtänäçlären buşatkan arada , änise çäy östäle äzerläde. Çäy eçkäç, apalı-enele munçaga su taşırga kereştelär. Külmäk dip tä yukka kaygırgan Aysinä. Raypo buhgalterı Polşaga turistik säyähätkä bargan ikän, Aysinäneñ änise kuşkan yomışlarnı da ütägän: kızga iskitkeç matur külmäk,( yäşel cirlekkä vak kına ak romaşkalar sibelgän yıfäktän, itäge gode, ciñnäre kıñgırau formasında tegelgän) enesenä sport kostyumı alıp kaytkan.

Munçadan soñ änise katıkka dip ike çiläk söt kaynattı, irtänge koymakka dip eremçek äzerläde (änise peşergän eremçek koymagı teleñne yotarlık bula), Aysinä isä ike çiläk kompot kaynatıp kuydı. Saban tuyında kunak-töşem küp bula bit, çakırıp kına kilä torgan mäcles tügel, telägän bere kilä. Çınlap ta, kayber yıraktanrak kilüçe kunaklarnı kiçtän ük karşılarga turı kilde: ğailäse belän ätiseneñ enese, äniseneñ tugannan tugan ike señlese, şulay uk ğailäläre belän monnan un-unbiş yıllar elek İcauga küçep kitkän kürşeläre ike balaları belän kötü kaytkançı kilep tä cittelär. Öy eçe, işek aldı çır–çu kilgän bala-çaga tavışı belän tuldı. Aşap-eçkäç, kunaklarnıñ kaysı munçaga kitte, şähärdän kaytkannarı su buyların, çişmä yannarın äylänep kiläbez dip çıgıp kittelär (tugan –üskän cirlär sagındıra şul).

Nurlanıp koyaş çıktı, yämle bäyräm irtäse başlandı. Äniläre Aysinä belän enesen bik irtä uyattı. Yañadan munça yagıp cibärdelär (kiçä kunaklarnıñ barısı da munça kerergä ölgermäde). Änise kiçtän izep kuygan yartı çiläk açı kamırnı unbiş yomırka, ber keçeräk tabak uılgan eremçek salıp işläde, küp itep sarı may eretep kuydı- eremçek äyberse maynı küp sorıy ul-, samovar kuyıp cibärde (alar şulay bäyrämnärdä samovar kaynatalar, östäl türendä cırlap utırgan samovar niçekter küñellärne kütärep, öygä bäyräm töse birä kebek).

Kunaklarnı mäydanga ozatkannan soñ, östälne cıyıp, miçkä öç it bäleşe, ike döge bäleşe börep tıktılar, ul arada aş kaynıy tordı.

Aysinä belän änise mäydanga kilgändä, inde at çabışları uzıp, köräş başlanırga tora ide. Mäydan zur – rayon Saban tuyı bit – anıñ tiräsendä tagın ällä nikadärle halık keçeräk tügäräklär yasap baskannar da biilär, cırlıylar, küñel açalar.

Yazgı çäçüdä yahşı eşlägän mehanizatorlarga (alarnı çäçü batırları dip atadılar) büläklär öläşkännän soñ, üzeşçän sänğattä katnaşuçılarnıñ kontsertı başlandı. Alar mäydannıñ Aysinälärgä karşı yagında sähnädä çıgış yasıylar, ä bu yakta beraz kızıp algan at karauçı Väliulla abıy ayusıman gäüdäsen alpan-tilpän kiterep, üzençä bii başladı, beräü dä anı tıymadı, kiresençä, kızık kürep, köleşä-köleşä karap tordılar, yänäse, biyesen äydä, tuyda tukmak ta sikerä di. Bu da tuy bit, Saban tuyı. Kem närsägä sälät, şunı kürsätä. Teliseñ ikän – biye, cırla, siker, yöger, köräş, kapçık belän sugış, arkan tartış, kolgaga ürmälä, köyäntäläp su taşı, çülmäk vat, kapçık kiyep yöger,-inde dä säläteñ dä, köçeñ dä yuk ikän, rähim it- buldıksız başıñnı katıkka tıgıp, akça ezlä.

Saban tuyınnan da irekleräk, demokratigrak diikme inde, bäyräm bar mikän cir yözendä?! Yuktır. Ä Saban tuyınıñ tugannarnı, näsel-näsäpne, dus-işne, agay-enene, kürşe-külänne, avıldaşlarnı küreşterüe, berläşterüe häm şunıñ belän halıknı yaulap aluçılar arasında erep betüdän saklap kaluga öleş kertüe iskitmäle ber hikmät bit, uylap karasañ. Rähmät siña, bolgar babalarıbıznıñ ber komponentın täşkil itkän küçmä saba kabiläse! Sineñ tuylarıñda ütkärelgän uyın-yarışlar soñrak bezneñ Saban tuyıbızga nigez bulgan , dilär.

Menä mäydan dulkınlanıp, göcläp kuydı: köräş başlangan ikän. Malay-şalaydan totıngannar ide, inde üsmerlär köräşä. Ozak ta ütmäde, Saban tuyınıñ iñ yugarı noktası bulgan olılar köräşe başlanıp kitte. Mäydan urtasındagılar kızgan sayın, halık ta ber can, ber tän bulıp göcli, çaykala, bähäsläşep tä, ara-tirä huplap kıçkırıp ta, sızgırıp ta yäisä kanäğatsezlek belderep, ahıldap ta kuya.

Şundıy ber mizgeldä Aysinägä kemder bik tä tekälep aña karap tora kebek toyıldı. Küzläre belän mäydannı yörtep çıktı, tik anı-monı iskärmäde. Kinät böten halık ah itte, ayak astı teträp kuyganday buldı: yuka gına ber köräşçe pählevanday irne kütärep saldı. Kemnärder:» Döres tügel, döres tügel!»,- dip, ä kemnärder :»Döres, döres, arkasın cirgä tiderde!»,- dip kıçkırıştılar. Şul mäldä Aysinä mäydannıñ üzenä çapraş karşı yagında kultıklaşıp basıp torgan İskändär belän Gölsäriyäne iskärep aldı. Alar ikese dä pardan kiyengännär: aksıl-sarı pidcak häm şundıy uk töstäge çalbardan .. İskändärneñ beläklärendä çitenä çeltär totkan ak biläüdäge sabıy, ä yänäşäsendä bik tä kanäğat kıyafättä İskändärne kultıklagan ahşam külägäsedäy ozın Gölsäriyä ide.Aysinägä ayak astı çaykalıp kitkändäy toyıldı, küz aldında ällä nindi sarı tügäräklär yögereşte, tez asları hälsezlänep, ayakları kaltırandı, yöräge döp-döp kagarga kereşte. Kinät närsäder çırt itte dä, baş östendä zontik açılıp kitte. Aysinä hälsez kulı belän zontiknı kütärep, artına borılıp karasa, yılmaep Kamil basıp tora. Tik anıñ yılmayuı kul belän sıpırıp alganday bik tiz yukka çıgıp, şul uk mizgeldä aptırau ğalämäte belän alışındı.

- Ni buldı sezgä? – dide ul beraz dulkınlangan

- tavış belän. – Sezne, ahırı, koyaş sukkan. Äydägez äle, külägäle cirgä iltim, - dip yeget kıznıñ riza bulu-bulmavın da beleşmiçä, citäkläp ineş buyına alıp töşep kitte.

Vak taşlar östennän çelter-çelter agıp yatkan ineşneñ yar buyları da küñelle : sılu tal çıbıkları, tolımnarın çaykarga cıyınganday, su östenä iyelgännär, yar östendä balannar ak çäçäkkä kümelep utıra. Kamil dä Aysinäne ber balan kuagı külägäsenä alıp kilde. Yul uñayında tabıp algan ärcä kartonı östenä kesäsennän zur kulyaulık alıp cäyde dä kıznı şunda utırttı. Üze yar astına töşep kitte. Aysinäneñ küzennän mölder-mölder yäş tamarga tora ide. Kinät anı ällä nindi yülär uy biläde: Kamilneñ kiñ kükrägenä yatıp, üksep-üksep yılıysı kilde. Änä Kamil yar östennän kütärelde dä inde. Ul futbolkasın suda çılatkan ikän. Şunı kıznıñ mañgayına urap kuydı da üze maşinaları yanına kitte. Kitüe äybät buldı äle – Aysinä cirgä yatıp, eçendäge bar häsräten küz yäşläre belän tügärgä telägändäy, üksi-üksi yıladı. Yılap tuygaç, üzen ciñeläyep kitkändäy his itte. Annan ayık akıl belän üzen bitärlärgä kereşte: nilärgä dip şul qadär dä gazaplana, aldanıp kalgan meni, dönyada ber İskändär genä diyärseñ; kırında änä küpme kızlarnıñ yokıların kaçırgan nindi çibär, buldıklı yeget nişlärgä belmi tora, ä ul mälceräp yılap utıra, şul da buldımı eş?

Kamil kilep citte. Ul termos belän çäy, şokolad alıp kilgän. Aysinäneñ yöze yaktırıbrak kitüen iskärep algan Kamilneñ dä yözenä kuanıçlı yılmayu cäyelde. «Koyaş sukkan keşegä kaynar çäy kileşä», - dip, ul kızga karlıgan yafragı täme kilep torgan çäy eçerde. - Ya, niçek, minem Dyuymovoçkam, rätländegezme

inde? – dide Kamil, Aysinäneñ koyaşta yanıp

koñgırtlangan belägen ülän sabagı belän

sıypıy-sıypıy.

- Berdän, sineke tügel, ikençedän, siña Dyuymovoçkalarga karaganda ayakları muyınnan başlangan çibärkäylär tiñ bulaçak, üskänem,- dip, kız yegetneñ käyefen töşerde.

- Nik alay disez inde? Üskänem, imeş, min

üsmägän kebek toyılam meni? Sez soñ minem

cilkämnän genä bit, – dide yeget üpkäläp.

Beraz şulay yarım üpkäläşep utırdılar. Alay da Aysinä yanında buluına Kamil çiksez şat ide.

Aysinä yañadan mäydanga barıp tormaska buldı. İñ yahşısı, kunaklardan alda öygä kaytıp, aşnı ölgertergä, salatlar yasarga, östäl äzerlärgä. Kız, ezläp yörmäsen tagın dip, änisen kisätte dä avılga taba yünälde. Kamil anı ozata kitte.

III bülek

...Gomerlär ütä ikän ul. Menä inde Aysinäneñ Nailgä kiyäügä çıgıp yäşi başlaganına da 21 yıl. İke balası – kızı belän ulı – yöräk paräläre bar. Tormışları cay gına aga. Yort-cir citkerdelär, ciñel maşina aldılar. Hatın maşina öçen söyenep betä almıy - änise yanına kaytıp yörergä bula, mäktäp yomışı belän dä çıgıp kitälär. Ä elek... Äytäse – söyläse dä yuk, niçek kıyın ide bit. Berär cirgä barasıñ bulsa, irtänge biştä närätkä barasıñ, häyer ömet itkän telänçedäy, işek töbendä basıp, räiskä yalınıp torasıñ. Rayon üzägenä baruçı berär yök maşinasınıñ kabinasında siña urın bulamı, yukmı äle, (häyer, üzbuşatkıç bulmasa, ärcägä utırtıp alıp barsalar da, bik riza inde sin) – ber hoday da räis üze genä belä. Küp vakıt gozereñ ütälmi, (kabinadagı urın kolhoznıñ üz keşelärenä - buhgalteriyä, maşina –traktor parkında eşläüçelärgä- kiräk bulıp çıga – alar da rayonga yış yöri), yılarday bulıp kaytıp kitäseñ. Rossiyä probleması yullar häm yülärlär digän äytem näq menä Çişmäbaşka karata äytelgän diyärseñ. (Etiketnı belmägän, belergä dä telämägän räisneñ inde gomer urtasına citkän hatın–kızga urın täqdim itü genä tügel, keşegä dä sanamıyça, kürmämeşkä sabışıp, naryad alıp baruın akıllılık dip bulmıy bit inde.) Neft östendä utırıp, çit illärgä «Duslık» neft ütkärgeçe buyınça kön-tön kara altın agızıp, üzeñ yulsız, gazsız intek inde. İreksezdän, Tukayıbız kebek « Totsa mäskäülär yakañ...» diyärseñ.

Nail avır ayaklı, äkren kıymıldauçan, yul yörergä bötenläy dä yaratmasa da, anda–sanda Aysinä anı barıber kuzgatıp alıp çıgıp kitä. Menä äle kiçä genä ronoga cıyılışka barıp kayttılar.

İmtihannar ütkärü, balalarnıñ cäyge yalın häm hezmäten oyıştıru, ukıtuçılarnı Kazanga kurslarga cibärü, otçetka kiräkle beleşmälär, avgust konferentsiyäsenä äzerlek häm tagın mäktäp tormışına kagılışlı betmäs-tökänmäs eşlär, problemalar turında tıñlap, fiker alışuda katnaşıp, başı tubal bulıp, Aysinä yögerä-atlıy saf havaga aşıktı. Rono işegennän çıguga avıl hucalıgı idaräse urnaşkan karşı yaktan (bu ike oyışma ber ük işek aldında) aña taba töz gäüdäsenä sılanıp torgan çalbarlı kostyum kigän hatın-kız yögerep kilä başladı. Gölsäriyä bit bu! Ä-ä-ä, anı küptän inde mäktäpne taşlap, avıl hucalıgı idaräsendä särkätib bulıp eşli, idarä naçalnigınıñ başın-küzen äyländerergädä ölgergän, dip söylägännär ide şul. Gölsäriyä kilep tä citte: «Dustım, niçä yıllardan soñ... Ni hälläreñ bar?»- dip, koyaştay balkıp, Aysinägä, yasalma tırnak yabıştırılganlıktan, yırtkıçnıkına ohşap kalgan ozın şämähä tırnaklı kulın suzdı. İke distä yıldan soñ alarnıñ ber-beren şulay berençe kürüläre ide. Aña kul suzu tügel, häräkätlänä dä almıyça, tınsız-önsez torgan Aysinägä karap, Gölsäriyä yözenä mıskıllı yılmayu çıgardı da: «Sin närsä, ällä miña üpkä saklıysıñmı? Yäş çagıñda üzeñne realizovat itä belmäveñä kem ğayeple? Häyer, sineñ işe monaşkalarga şul kiräk!«- dide dä kırt borılıp, idarägä taba yögerde.

Şul uk yılnıñ közendä Aysinägä İskändär belän dä yözgä-yöz diyärlek oçraşu nasıyp buldı.

Haman şul cıyılıştan – rayon üzägendä ütkärelgän zavuçlar seminarınnan – kaytışlıy. Karañgı töşkän ide inde. Aysinä, ğalämät zur karbız koçaklap, aşamlıklar kibetennän çıgıp kilgändä, işek töbendä kara karga kötüe sıman cıyılışıp torgan biş-altı ir-atnıñ berse çaykalıbrak basıp torgan cirennän Aysinägädäşte:»Matur apaynıñ karbız aşıysı kilgän meni?» Hatın tetränep kitte: İskändär tavışı bit bu! Ayaklarında bik ük töz basıp tora almagan, avızınnan arakı- tämäke ise börkelgän, östenä mayga katkan iske sırma kigän adäm gıybräten İskändär dip tanu avır bulsa da, bu şul – Aysinä gomere buyı özelep söygän keşe ide. Nişläplär bu hälgä töşkän ul?! İskändärne dä, akçası az bulganga, mäktäpne taşlap, depoga urnaşkan dip işetkän ide işetüen, eştän kaytışı mikänni?

Zatlı közge paltosına pıçrakları yokmasın tagın digändäy, hatın isereklär törkemen urabrak uzarga tırışıp, alga atladı. Kinät anıñ ayakları:»Aysinä!.. Bu sinme?! « digän nindider sıkraulı tavışka şıp itep tuktap kaldı. Hatın ber mizgel atlap kitä almıy tordı, tik artına äylänep karamadı, üz-üzen kulga alıp, karbızın ike kullap kükrägenä katı itep kıskan kileş, tiz-tiz yulnıñ karşı yagında torgan maşinalarına – üzen kötep toruçı Nail yanına atladı.

IV bülek

Äle Aysinä Çişmäbaşka ukıtırga kilgän yılnı uk Safa abıyları, Bögelmägä barıp, 320 balaga isäplängän sigezellık mäktäp proyıktı eşlätkeän ide. Annan soñ proyıktka Mäskäüdän äylänep kaytu öçen tagın ber yıl kiräk buldı. (Tatarstannıñ yırak ber rayonınıñ aulak poçmagındagı avılda mäktäp salu – salmau Mäskäü tiklem Mäskäügä nigä kiräk bulgandır inde, hiç añlamassıñ.) Binanıñ nigeze salınıp betkäç, tözeleş nişläpter tuktap kaldı. Direktorga eşne « üle nokta» dan kuzgatıp cibärü öçen kön-tön çabarga turı kilde. Ä anıñ urınbasarı bulıp eşläüçe Aysinägä mäktäpneñ ukıtu-tärbiyä eşläre, ukuçılarnıñ tulay toragı, ozaytılgan kön törkemnäre, hucalık mäşäqatläre öyelep kala ide. Könyaktan kara kargalar belän ber ük vakıtta - mart ahırlarında – kilgän kavkazlı tözüçelär eşkä genä yabışkannar ide, direktor avırıp ayaktan yıgıldı.

Aysinä öçen kızu könnär başlandı. 500 balalı mäktäpne dä tartıp barırga, tözeleşkä yärdäm dä oyıştırırga kiräk. Äledän äle yugarı sıynıf malayların yegerme çakrımdagı kirpeç zavodına kirpeç töyäp alıp kaytırga, ä kızlarnı kaytkan kirpeçlärne öyärgä çıgarırga turı kilä. Äle şulay eşläp tä, kolhoz räise cıyılış –utırış sayın: «Mäktäp kollektivı tözeleşkä tiyeşle yärdäm kürsätmi, kıymıldarga irensägez, yaña mäktäpne vek ne vidat» ,- dip tatarçalap-urısçalap tirgäp tora. Ä menä ägär dä berär balaga ul-bu häl bula kalsa, kem cavap biräçäk? Aysinä bit. Sineñ ukıtuçıga balalarnı prikaz belän berketep, instruktac curnalına kul kuydıruıñ gına saklap kala almas. Şunı uylap, hatınnıñ kotı oça. İnde ber hodayım imnlek birep, bäla-kazalardan pärdäläsen.

Yaz, cäy, köz buyı tözeleştä eş görläde. Noyabr başlarında kütärelep betmägän stenalar moñayıp kara tözüçelärne ozatıp kaldı. İkençe yazga Äzärbäycannan ber törkem şabaşniklar kilep eşkä yabıştı. Tiz häm tırışıp eşlädelär: stenalar kütärelde, täräzä, işek uyımnarı kuyıldı, inde menä tübäne dä yaptılar. Köz citügä, bina eçendäge eşlär genä kaldı diyärlek. Aysinä bu vakıt eçendä häldän taydı. Yaña mäktäp salasız dip tormıylar bit, ukıtu – tärbiyä buyınça käğaz eşe dä küp, imtihannar alası da bar, mäktäp yanındagı yäşelçä bakçası da iğtibar sorıy, yugarı sıynıflar öçen hezmät häm yal lagere da oyıştırp cibärergä kiräk. Ä Safa abıyları avırıy da avırıy, kilep atna-un kön eşlämi, tagın ayaktan yıgıla. Menä häzer rättän dürtençe ay hastahanädän çıga almıy. Böten eş-mäşäqat Aysinä cilkäsendä. Çıdıy alamı inde, yukmı, Safa abıysı ternäklänep eşkä totıngançı.

Tik härber närsäneñ- yahşımı , yamanmı- ahırı bulmıy kalmıy şul. Köz mälendä direktor ülep kitte. Tözüçelär belän kolhoz räise arasında nindider nizag çıktı. Tözeleş tagın tuktalıp kaldı. Yätim kalgan mäktäpkä huca kiräk ide. Partkom sekretare bu urınga üzläreneñ çıbık oçı tuganı Almirnı, ä rono inspektorı Sälim Sämigulloviç üzeneñ kurstaşı – mäktäpneñ fizika ukıtuçısı Tälğatne- täqdim itkän. (Hörmätle ukuçımnıñ berkatlılık belän: »Ä nigä Aysinäne tügel?»- dip soravı ihtimal. Avtornıñ aña cavabı tübändägeçä bulır ide: « Ä sin, iptäşkäyem, nindi ildä yäşäveñne häm Aysinäneñ hatın-kız ikänen onıtıp cibärdeñme ällä? Kaya inde irlär barında hatın – kız zatın yugarırak ürmälätü! Ul bit borıngı Misırda gına, firgavennär tähetendä utırıp, hatın-kızlar idarä itä algan. Ä bezdä hällär başkaça. Hatın - kızmı? Yörsen şunda bala-çaga belän çır-çu kilep, energiyäse taşıp çıksa, asfalt salsın, tözeleştä, kirpeç zavodında eşläsen h.b. , ä idarä itärgä bezdä irlär citärlek, alam-salam gına bulsalar da, alarga yäşel ut. Ä inde anda-sanda hatın-kız citäkçe känäfiyenä utıra, deputat bulıp saylana ikän, bu kagıydädän çıgarma gına yäisä bezdä dä demokratiyä bar dip kürsäter öçen küz buyau gına.) Rono mödire telefon aşa zavuç belän kiñäşkändäy itte.» Fizika ukıtuçısı kulayırak bulır»,- dide Aysinä.

Almir da, Tälğat tä Aysinäneñ ukuçıları ide. Ayırma tik şundı gına:Tälğat yarıysı gına yahşı ukıdı, ä tegeseneñ ukuga küñele yatmadı. Almirnı pedinstitutnıñ rus-tatar filologiyäse bülegenä ukırga kergän dip işetkäç, Aysinä yıgılıp kitä yazdı, läkin bu dönyadabernärsäne dä bulmas dimä ikän – Almir da ukıp çıktı. Döres, kayber ozın tellelär, altını bulgaç, ukıp çıgar inde diyeştelär. Äytüläre buyınça utızınçı yıllarda Almirnıñ ätise Näfiq abıy, yarlılar komitetı räise bularak, kulaklarnı sörüne oyıştırıp yörgän ikän. Ä andıy «cavaplı» hezmätne sovet hakimiyäte buş kaldırmagan – tartıp alıngan baylıknıñ dürttän ber öleşe talauçıga yağni şuşı eşne oyıştıruçı kansızga bulgan. Bu turıda Aysinä urıs yazuçısı Boris Mocayıvnıñ «Muciki i babı» äsäre basılgan roman-gazetanıñ aldagı bitendä « Soverşenno sekretno» grifı belän birelgän dokumenttan ukıp belgän ide. Almir ukıp betergän yılnı uk rayon üzäge tiräsendäge sigezellık mäktäpkä direktor itep bilgelände (äytäm iç, ir –atlarga hezmät yullarında yäşel ut dip, äle hatın-kız bulsa, bernindi täcribäse bulmagan kileşme, kaya ul, dip karşı töşärlär ide). Anda ike yıl eşläp, monda kayttı. (Hucalık eşläre buyınça mödiren kıynap, anıñ teş kaznasın sugıp töşerep, sudka elägä yazgan, bäla kürüçegä zur külämdä akça tüläp kenä kotılıp kalgan, dip söylädelär soñınnan.) Monda da anıkötep tormıylar ide. Täqdim itelgän tatar tele säğatlärenä ul riza bulmadı, aña tarih kiräk ikän. Märhüm Safa abıy, nişläpter Almirga tarih däreslären birergä rizalaşmadı. «Sin anıñ niçek ukıganın onıttıñ meni? Annan soñ bit äle tarih ukıtuçısın raykomnıñ raslavı da kiräk»,-- dide direktor Aysinägä. «Kem belä, bälki, mäktäptä almagan belemen institutta tulılandırgandır, diplomı, belemen raslauçı dokumentı, bar bit», - dip karşı töşte Aysinä, Almirnıñ inde kartaygan äti-änisen, yäş balalı hatının (anıñ da hatını Aysinä kebek ük çittän – Başkortstannan uk - kilgän ide) isäpkä alıp. İnde başka mäktäptä eş beleşä başlagan Almirga tarih däresläre birergä zavuç direktornı köçkä künderde.

Ah, niçek yalgışkan ul! Halıknıñ , ana söte belän kermägänne, tana söte belän kermäs, digän äyteme niçek isenä töşmägän?

Almirnıñ däreslärenä kergäç, anıñ nadanlıgına Aysinäneñ huşı kitte. İñ ayanıçı şul: ukıtuçı belmägänen dä belmi, belergä dä telämi ide.

Tälğat direktor bulıp aluga, yaña mäktäp tözügä bilgelängän 150 meñ sumnıñ küpmese mäktäp tözeleşenä totılganın isäplätte. 75 meñ sumlık eş eşlängän ikän, tögäl yartısı. Üzläşterelmägän tagın 75 meñ kalganın isäpkä alıp bulsa kiräk, direktor yaña mäktäpnneñ eçen üzgärtep kordıra başladı: öçär täräzäle uku kabinetların ikeşär genä täräzä kalırlık itep keçeräytep, stenalarnı sütterep, tagın öç kabinet yasattı. Proyıkt sigezellık mäktäp öçen genä bulganlıktan, çınlap ta urta mäktäp öçen kabinetlar citmi ide. Östämä kabinetlar belän berrättän Tälğatneñ häm anıñ bacası Hämätneñ –avıl sovetı räiseneñ - ike täräzäle sıyırçık oyası qadär genä öyläre urınına zur-zur yortları kalkıp çıktı, karaltı-kuraları ör-yañadan tözelde. Hämät elek mäktäptä hucalık mödire bulıp eşlägän ide. Öç-dürt tapkır pedinstitutka çittän torıp ukırga kerergä talpınıp ta, maksatına ireşä almagaç, partiyägä kerep, ike yıl uzuga, Saratovtagı yugarı partiyä mäktäbenä ukırga kitep bardı häm menä uzgan yıl diplom totıp kaytıp, avıl sovetı räise bulıp saylandı (saylandı digäç tä, saylau imitatsiyä genä inde ul; anı, ğadättä, kolzoz räise täqdime belän rayon bilgeli).

Hucalıgında häm mäktäptä tözeleş eşläre alıp bargan Tälğatneñ uku-ukıtu belän şögıllänergä hiç vakıtı kalmadı. Östävenä, salıştıra da başladı (kırın kergän akça çıgar yul sorıy ide bulsa kiräk). Kırıs häm punktual Safa abıylarınıñ avtoritar citäkçelege astında tınsız-önsez eşlägän ukıtuçılar kollektivı kinät tugarılıp kitkändäy buldı: säbäpsez eş köne kaldırular, ğadättä soñgırak däres itep kuyıla torgan fizkultura, räsem, cır, hezmätlärne ukıtmıyça, balalarnı kaytarıp cibärü, däreskä plansız kerü, däftär tikşermäü kebek elek küz aldına da kitermägän oçraklar bula başladı. Aysinäneñ eşne elekkeçä alıp barırga tırışuı meñ törle karşılıkka oçradı. Direktor berkemnän bernärsä taläp itmi, progul yasagan keşegä hätta kisätü yasap ta mäşäqatlänmi.» Däreslärgä kerü, alarga analiz yasau, kontrol eşlär ütkärü»,- kiräk bit dip häm annan, beraz uñaysızlanıp: « Üz däresläregezne dä tiyeşle sanda ukıtsagız ide»,- dip torgan Aysinä isä anıñ açuın gına çıgara. Kızu eş vakıtında şundıy vak-töyäk belän başnı katırıp tora bit. Östävenä, tabeldä niçä ukıtuçınıñ eş könen kiskän. Nigä kiräk inde? Avıl keşeseneñ eşe küp iç: kaysı mal suya, kaysı kaz ömäsenä bara, ir-at utın hästärläü artınnan yöri. Däres kaldırmıy gına bulmıy şul. Yarar,monnan soñ tabelne tözüne hatınına kuşar (urta mäktäp tämamlagannan soñ ukıp mäşäqatlänmägän hatının ul mäktäpkä pionervocatıy itep urnaştırgan ide). Äle menä baya Aysinä süze belän başlangıç härbi häzerlek ukıtuçısın çakırıp, tiyeşle sanda däresläreñne uzdırmagansıñ, dip şeltäli genä başlagan ide, tegese: »Üzeñneñ tugızınçı sıynıfta ber genä säğat sızımıñnı da ütkärmägäneñne bel,»- dip bik tiz avızın kapladı.«Bu turıda yugarıga häbär itmi bulmas»,- dip tä östäde äle. Menä Aysinä süze belän yörsäñ yör, işetmägäneñne işeterseñ.

Ul arada Aysinä metodik kön ütkäräm dip, cıyılış cıydı. Metodik kön, imeş, ike-öç ukıtuçıga ällä kayçan ülep betkän nindider Hösäyen Fäyezhanov, Rizaetdin Fähertdinov digän keşelärneñ pedagogoik mirasları turında referat yazdırtkan da şunı ukıttı. Bibliotekar hatın yaña kaytkan kitaplarnı kürsätte. Annan Aysinä üze söyli başladı:

- - İptäşlär, - dide ul – bezneñ däülätle bulgan halkıbız härvakıt belemgä omtılıp yäşägän. Anıñ meñ yıllık ädäbiyätı buluı gına da küp närsä turında söyli. Sezneñ iğtibarıgıznı tagın ber tapkır änä stenada elenep torgan süzlärgä yünältäsem kilä. « Gıylem vä mäğrifät karşında tez çügep hörmät kürsätmägän millätneñ ahırı bik ükeneçleder. Ul millät yäşämäs, çönki yäşärgä layık tügelder.» – di untugızınçı ğasır mäğrifätçese Camaletdin Äfgani. Dimäk, millätebezneñ kiläçäge anıñ belemle buluına turıdan – turı bäylängän. Häyer, moña tarihta misallar citärlek. Yähüd halkınıñ ike meñ yıldan soñ da üzeneñ däülätçelegen kaytara aluı bu halıknıñ belemle buluınnan da bit.

- Bezgä yugarı missiyä yöklängän- yäş buınga belem birü. Ä monıñ öçen üzebezneñ belemle

buluıbız sorala – buş savıttan su koyıp bulmıy. Şunıñ öçen üz belemebezne kütärü östendä eşläü tiyeş. Halkıbız bit belemne Kıtayga barıp bulsa da al, di. Tik soñgı vakıtlarda hezmät distsiplinası kakşau häm däreslärneñ nıklı äzerlek belän ütkärelmäve küzätelä. Moña çik kuyarga vakıt. Biş vakıt namaz kebek ük däres - izge närsä. Aña yahşılap äzerlänergä häm tiyeşençä ütkärergä kiräk.

- Aldagı metodik kön utırışında da halkıbız mäğrifätçeläreneñ mirasın öyränüne dävam itärbez. Metodik berläşmä citäkçeläre Şihabetdin Märcäni, Kayum Nasıyrinıñ tormışları häm icatları, pedagogik karaşları belän tanıştırırlar.

Annan zavuç üze kergän däreslärgä has bulgan gomumi kimçeleklärgä tuktaldı, metodik berläşmä citäkçelärenä däreskä äzerlänü buyınça här fännän katlaulı temalar buyınça praktikumnar oyıştırırga, grafikta kürsätelgän açık däreslärne, kontrol eşlärne ütkärep, alarnı analizlap, näticälär yasarga kuştı. Ahırdan ällä nindi argan, talçıkkan tavış belän:

- Däreskä yahşılap äzerlänü tügel, tiyeşle säğatlärne dä ütkärmibez bit. Menä bu tablitsaga küz salıgız äle, - dip stenaga vatman käğazen berkette. Berençe yartıellık ahırına unınçı sıynıfta gına da utız säğat därese citmägän Almir : « Ä direktor familiyäse kaya? – dip kıçkırıp sorap kuydı. « Anıñ üzenä sanap kürsättem»,- dide Aysinä uñaysızlanıp.

Äy bu dönya, buyalgan yonga, buyalsa ide mamıkka – fayda bulır ide halıkka, digändäy, käkre –bökre dönyanı Aysinä genä mamıklap, caylap, yomşartıp, turılap beterä alamı soñ?! Ällä kayda – ayu poçmagında – yulsız, gazsız, hätta susız da utırgan (su kolonkaları ütkärelgän, läkin başnya avılnıñ tübän oçında – ferma yanında - bulgangamı, nasosınıñ naçar eşlägänenä küräme, yugarı oçnıñ unike metr östäräk buluınnanmı, su öske uramnarga barıp citmi ide) avıl balalarınıñ belem alu-almavı kemgä hacät soñ? Ni dip cir tırmaşa inde Aysinä? Dahi Tukay da turılap, paqlap beterä almagan, dönya iç bu. Yukka gına:»Kerlänep bettem üzem, dönyanı paqlıy almadım»,- dip oftanmagandır şağıyr. ( Ul da inde, dahi bulıp ta, şunı da añlamagan: yäp – yäş yeget gönahıga batkan dönyanı niçeklär agarta alsın soñ? ) Menä Aysinä dä ipläp kenä däreslär tärtiben köyläp, sin äybät, min äybät dip kenä yörsä, ni bulır ide dä kana. Yuk bit, äle curnal, äle däftär, äle plan tikşerep, äle ukıtuçınıñ däresenä kerep intekterä.

İntekterä digännän, Aysinä ukıtuçılarnıñ däresenä anda –sanda gına, isenä töşkändä, vakıtı bulganda gına, gomumän sistemasız kerüne küz aldına da kitermi. Kemnärneñ kaysı sıynıfta, nindi fännän däreslärenä keräçägen mäktäpneñ yıllık, aylık plannarına yazıp, stenaga elep kuya. Annan ukıtuçı belän söyläşep, nindi tema, niçä säğat ütäçäklären, kontrol, praktik eşlär planlaştırılganmı ikänen açıklıy. Programmanıñ bu fängä karata birelgän añlatmalı yazuın, däreslekneñ öyräneläçäk temaga birelgän büleklären ukıy, kitaphanädä östämä ädäbiyättan – metodik curnallardan, kullanmalardan – bu temaga kagılışlı mäqalälärne öyränä häm şunnan soñ gına, ukıtuçıdan röhsät alıp, anıñ däresenä kerä.

Äytergä genä ciñel ul: ukıtuçınıñ däresenä kerä. Kem üzeneñ eşen tikşerep, yazıp bargannarın oşatsın inde? Küzätü astında eşläü kemgä rähät? Tik... küzätmi, tikşermi dä bulmıy. Äle berkönne dürtençe sıynıfka Lyutsiyäneñ räsem däresenä kerde. Ğadätençä aldan äzerlände. Däresneñ teması – naturadan natyurmort yasau. Ukıtuçı östälgä vaza häm anıñ kırına pape – maşedan yasalgan alma kuydı da şularnı yasagız ,dide. Räsemgä sälätleräklär tiz-tiz sızgalıy başladılar, buldıra almagannarı ber tın aptırap utırdılar da kullarına lineyka alıp, vazaga ohşatırga tırışıp, turıpoçmaklık sıza başladılar.

Mondıy däreslärgä analiz yasavı gazap. Üze bernärsä dä belmägän, belergä dä telämägän ukıtuçı balalarga närsä öyrätä alsın inde? Ä bit kesäsendä pedfak yağni başlangıç sıynıflar ukıtuçısı diplomı, döres, çittän torıp alınganı. Şulay da diplom bit. Menä şundıy ukıtuçıga, däreseñ ber tiyen tormıy, üzeñ belmägäç, ukuçılarıñnı da öyrätä almıysıñ, dip niçek döresen yarıp salmak kiräk? Analizlar däftärenä iyelep, Aysinä baş vatıp utırdı: ukıtuçınıñ min – minlegenä timiçä genä, şul uk vakıtta däresneñ ni öçen barıp çıkmaganın, barıp çıksın öçen nilär eşlärgä, döresräge, ukırga, öyränergä kiräklegen niçeklär genä itep töşenderep, analiz yasarga inde?

Ukıtuçı belän söyläşä, añlaşa, sıynıf curnalın tikşerä torgaç, Aysinä häyrannar kaldı: sınlı sänğat däreslären kiräkle, ähämiyätle fängä sanamıyça, (ä Aysinä, kiresençä, ägär hälennän kilsä, sınlı sänğat häm muzıka däreslären unberençe sıynıfka qadär kertterer ide dä soñ) alarga birelgän atnaga ber säğat vakıtnı da kübesençä rus telenä ala ikän. Bolay eşläven ukıtuçı rus teleneñ programması şul qadär dä avır buluı belän añlattı. Monısı belän Aysinä dä kileşte. Äye, çın urıs yasarga teläp bulsa kiräk, tatar mäktäpläreneñ rus tele häm ädäbiyätı programmaları rusnıkınnan ällä ni ayırılıp tormıy, gärçä ul bezgä cide yatnıñ tele bulsa da. Sınlı sänğat däreseneñ eçtälegenä kilgändä isä, ukıtuçı natyurmortnıñ kimendä öç äyberdän tözelüen dä, alarnıñ zurlıgı häm forması belän ayırılıp torırga tiyeşlegen dä, natyurmortnı tulılandıruçı drapirovka digän närsäne dä, äyberlärneñ nindi materialdan yasalganlıgı surätlänergä tiyeşlegen dä belmi ide. Ä inde tonnar küçeşe, yaktılık töşü kanunnarı, yarımton, iñ yaktı urın, üzkülägä h.b. turında bötenläy dä häbärdar tügel ikän. (Häyer moña gacäplänäse dä yuk: Lyutsiyä, Almirnıñ apası, kiçke mäktäpne tämamlagaç, klub mödire, annan ozak yıllar satuçı bulıp eşlägän, annan mäktäpkä tärbiyäçe bulıp urnaşıp, çittän torıp ukırga kergän ide. Ozak urnaşa almıy yörde ul mäktäpkä: ölkänräk ukıtuçılar anıñ kaysıdır ber sıynıfta küçmi kalganın da, kemnärder küp süzle buluın da iskä töşerdelär. Yarıy äle defitsit digän närsä yärdämgä kilde. Tormış bulgaç, printsiplar belän genä yäşäp bulmıy, aşarga – eçärgä. öskä kiyärgä kiräk. Bolar barısı da kibettän alına, ä anda señlese belän Lyutsiyä eşlilär ide.) Aysinä bolar turında äytä başlagaç, Lyutsiyä kızıp–kızıp bähäsläşä başladı, ahırda bötendäy kisterep: « Üz gomereñdä başlangıçta ber säğat tä däres ukıtmagan köye, anda ukıtırlık diplomıñ da bulmıyça, mine öyrätep yatkan bulasıñ bit» dip, üze höcümgä küçte. «Maksatım sine öyrätü tügel, programma ütäleşen tikşerü ide dä, tik däres maksatına ireşmägänlektän, ukıtuçınıñ närsälär belergä häm eşlärgä tiyeşlegen äytmi kala almıym , - dide Aysinä dä. – Min bit şul däülät programmaları ütäleşen tikşererü öçen bilgelängän keşe, şul eşem öçen hezmät hakı alam.»

Küpçelek kergän däreslärdän Aysinä menä şulay borçılıp çıga: ukıtuçınıñ üz fänennän beleme say, aradaş fännärne belü turında äytkän dä yuk inde.

Äle menä berkönne cidençe sıynıfta Gölçiräneñ (mäktäp karşındagı internatta tärbiyäçe bulıp eşli başlagan Gölçirä, universitetnıñ tatar tele häm ädäbiyätı bülegen çittän torıp tämamlagannan soñ, inde şaktıy yıllar üz belgeçlege buyınça eşli ide) tatar tele däresenä kergäç, şundıy hälgä tap buldı: möstäkıyl eş öçen taratılgan kartoçkalarda tabiğat küreneşen surätlägän bik matur özek basılgan, läkin avtorı kürsätelmägän: «Änä küräsezme, koyaşnıñ cılı nurları astında yaltırıy-yaltırıy Dim aga.

Änä anıñ kırıyında çiksez kiñ bolınlık, annan yırak ta tügel, tallık.

Änä yırakta Kaş belener-belenmäs kenä bulıp suzıla; zäñgärsu hava aşa anıñ östendäge kara urman tötenläp kürenä. Yaktı sunıñ östendä väqar belän genä akkoşlar yözep yöri; bolınlıkta törle koşlar sayrıy; ara-tirä akçarlaklarnıñ açı tavış belän kıçkırgannarı işetelep kitä; kük yözendä karçıga digän usal koşnıñ centekläp cirdän üzenä cim karap barganı kürenä.

Monda här närsädän irkenlek, bähet añkıy. Bu kiñ bolınnarga karau belän küñelgä:»Mondıy maturlık, mondıy baylık eçendä adämneñ bähetsez buluı mömkin tügelder»,- digän uy kilä.» «

Özekne ukıp beterügä, ber ukuçı sorap kuymasınmı şunda, avtorı kem dip. Ukıtuçı yugalıp kalmadı: «Mirsäy Ämirneñ «Agıydel» povestennan bu», -di.

Soñınnan, däresne analizlaganda Aysinä belän Gölçirä arasında bu turıda mondıy söyläşü bulıp aldı:

- Bu özek Sadri Cäläneñ «Dim buyı»

äsärennän bit, - dide Aysinä.

- Alarga kemne äytsäñ dä barıber

tügelmeni? – dip cavapladı Gölçirä, artık

uñaysızlanmıyça gına.

- Yuk. Barıber tügel, - dip kırt kiste

Aysinä - Sadri Cäläl repressiyägä elägep hälaq bulgan yazuçı. Bu – anıñ bezgä häm kiler buınnarga kaldırgan kıymmätle istälege.Andıy närsägä ciñel karaga yaramıy. Häyer, - dip östäde ul,- Mirsäy Ämir dä repressiyälängän, tik, bähetkä isän kalgan.

- Ul Sadri Cäläl digän yazuçınıñ bezdä

bergenä kitabı da yuk, kayan belmäk kiräk anı?- dide Gölçirä, bireşergä telämiçä.

Aysinä anı bibliotekaga alıp kerde dä şürlektän «Dim buyında « povesten alıp kulına birde.

- Böten kitapnı da ukıp beterep bulmıy,-

dide ukıtuçı açu belän.

Çınlap ta şulay bit: böten kitapnı ukıp

beterep bula meni? Tik şulay da... Aysinäneñ fikerlävençä, ike distä yılga yakın eş täcribäsenä iyä tatar tele häm ädäbiyätı ukıtuçısı bularak, üz fäne buyınça ukırga, belergä tiyeşter kebek.

Belergä digännän, tarih ukıtuçısı Almir belän, Aysinä üze hiç kenä telämäsä dä, konfliktka kerep kitä yazdı. Tarihtan «H1H ğasırda Germaniyäneñ berläşüe» digän temaga ütkärelgän däreskä analiz vakıtında Aysinä: « Sez vak feodal däülätlärdän berdäm Germaniyä oyışu protsessında töp etärgeç köç itep barı tik revolyutsiyälärne genä kürsättegekz, Napoleon reformalarına häm Bismark şähesenä iğtibar itmädegez, boları da bik möhim faktorlar bit»,- di̇yüenä ukıtuçı : «Sez närsä, Napoleonnıñ yaulap aluları uñay küreneş dimäkçe bulasızmı ällä? Alay fiker yörtkändä, Napoleonnıñ Rossiyäne yaulap ala almavı bezneñ öçen naçar bulıp çıga inde alaysa?- dip kıza başladı. «Kem belä inde anı,-dide Aysinä,- äytep bulmıy, tarih bit şart f iğıllär belän tügel, ütkän zamanda söyläşä.» «Bismarkka kilgändä, - dide ukıtuçı,- tarihnı şäheslär tügel, halık massaları yasıy dip öyrätmädelärmeni sezne institutta?» «Yuk, - dide Aysinä,- min başkaçarak uylıym» «Ä-ä-ä,- dip suzdı Almir,- başkaçarak uylasagız, tiyeşle organnarga häbär itäse bulır. Napoleon Rossiyäne alsa, bezgä äybät bulaçagı turında da, Bismarknı – Germaniyäne berläşterep, Böyek Vatan sugışına etärgeç birgän keşene- maktavıgız turında da. Başakaçarak uylagan keşelärgä başkaçarak çaralar bar»,- dide ul, yavız kölemseräp.

Menä siña mä! İşetmäsäñ işet, kolagıñ bulsa tişek.

Döres, ukıtuçılarnıñ barısı da ber çıbıktan sörelmägän. Änä biologiyä ukıtuçısı Gölnaz. İnstituttan soñ äle ikençe yılın gına ukıta. Şuşı uk mäktäpne kömeş medalğä tämamlagan ide. Belemle dä, däreslärgä dä tırışıp äzerlänä. Anıñ däreslärendä utıru üze ber can rähäte. Äle menä küptän tügel Aysinä anıñ unınçı sıynıftagı gomumi biologiyäsenä yörde. Genetika häm selektsiyä nigezläre buyınça mutatsion üzgärüçänlek kebek katlaulı temanı, eş täcribäse bik az bulsa da, nindi mavıktırgıç, osta itep añlata belä,(äye, äye, näq menä belergä genä tügel, añlarga öyrätä, bu isä, Aysinä fikerençä, ayıruça möhim) östävenä däresneñ informatsion küläme dä däreslek paragrafı belän genä çiklänmägän. Ukıtuçı genetik N. İ. Vavilov turında şaktıy gına beleşmälär birde, gomologik rätlär zakonınıñ nindi zur praktik ähämiyätkä iyä ikänenä ällä nikadär misallar kiterde. Hirosima, Çernobıl facigalarınnan, Semipalatinsk häm Çiläbe ölkäsendäge atom-töş sınaularınnan keşelärneñ äle dä integülärenä näq menä mutatsion üzgärüçänlek säbäp ikänen ukçılarnıñ akıllarına gına tügel, ä yöräklärenä barıp ireşerdäy itep añlattı. Bolardan da bigräk Aysinägä ukıtuçınıñ balalarnı däres buyına eşlärgä,uylanırga çagıştırırga öyrätüe oşadı. Süz dä yuk, däresnneñ uñışlı çıguında ukıtuçınıñ tırışlıgınnan, belemennän kala anıñ şähsi sıyfatları – mentalitetınıñ gumanitar yünäleşle buluı (keşelärne , bigräk tä balalarnı yaratuı), kommunikativlıgı yağni aralaşa belü ostalıgı da zur rol uynıy ide.

Tagın biş däreskä kergäç. Aysinä bu sıynıfta genetika häm selektsiyä nigezläre buyınça kontrol eş eşlätte – mäsälälär çişterde. Balalar temanı äybät üzläşterülären kürsättelär.

Däreslärgä analiznı Gölnaz iğtibar belän tıñladı, täqdimnärne yazıp alıp, rähmät äytte.

- -Genetika häm selektsiyä temasın yaktırtkan matur ädäbiyät kitabı da bar, teläsäñ ukıp çık,- dip Aysinä kızga V.Dudintsevnıñ «Belıyı odecdı» kitabın suzdı.

- Rähmät, hiçşiksez ukırmın,- dide

Gölnaz.

Äye, Gölnaz kebek belemle, eşlekle ukıtuçılar belän urtak tel tabarga bula la ul. Ä belemsezläre belän nişlärgä? Häyer, ni öçen bu turıda Aysinä baş vatarga tiyeş äle? İnstitutlar närsä öçen? Nigä ukırga säläte bulmasa da ( biyergä buldırmagan balanıñ balet uçilişesına kilmäve tabgıy bit), yugarı uku yortında ukıtıp azaplanalar da diplom tottırıp çıgarıp cibärälär.

Aysinä üze institutta çit illär ädäbiyätınnan imtihan birgändä şundıy ber vakıyganıñ şahitı buldı.

İmtihan birüçe kız yılarga citeşep, ukıtuçıga yalına: «Kuyıgız inde, zinhar, bişençe tapkır kerdem bit!» Ä imtihan aluçı – kiskän kara çäçle. öskä kalkıbrak torgan koñgırt küzle, ozın borınlı yähüdä - Geller anıñ inälüenä karşı:»Ä nigä biş tapkır kerep tä tapşıra almagaç, monda yörisez? Sälätegezgä karata başka eş saylarga mömkin bit»,- dide.

Äye, saylarga mömkin, tik saylamıylar. Buldıramı, yukmı, diplom elenep torgan kıyaga ürmälilär. Bu katırgı yugarı cämgıyatkä kerü öçen bilet diyärseñ. Aysinä soñınnan Kazanga kurska bargaç işette: tege kız institutnı tämamlap, ber rayonıñ mäğarif bülegendä metodik kabinet mödire bulıp eşli ikän. Ay-hay taläpçän, kırıs, täkkäber, di, bötenesen dereldätep tora, di. Bulır, bulır, tabiğat tigezli bit ul: fän dönyasın añlamagan keşe tormışnıñ kırıs kanunnarına bik tiz töşenä, annan inde etep-törtep, ırıp-erıp ( uñaysızlanunı belmägänlektän, aña bu berni tormıy) yäisä şuışıp, ürmäläp( ürmäläüçeneñ yıgılası yuk), oyat-iman saklap torgannarnı izep-sıtıp, üz digänenä ireşä.

Bar, bar, andıylar bu mäktäptä dä bar. Änä matematika ukıtuçısı Gazdä. Ul da oyat-iman saklap toruçılardan tügel kebek toyıla.

Gazdäne eşkä alganda, Aysinä anıñ diplom kuşımtasındagı bilgelärenä iğtibar itte: anda «udovl.» belän izep, «udovl.» belän basılgan ide. Nik ber «hor» bulsın. Gel öçlegä ukıgan, dimäk. Ä nigä kiräk mäktäpkä andıy ukıtuçı? Aysinä fikerlären Safa abıysı belän dä urtaklaştı. Ä ul moña karşı:

- Sineñ maşina ärcäse östenä menep

çebilär saylaganıñ barmı? –dip kölemseräp

sorap kuydı.

- Yuk,- dide Aysinä, säyersenep.

- Cäyen üsteregä dip algan şırpı kabı

kadär genä çebilärne bolay saylıylar: kaysı

tereräk, citezräk, ärsezräk, şunısın eläkterergä tırışalar. Menä bez dä şul tereräk bulganı öçen alabız.

- Sez närsä, - dide Aysinä, käyefe kitep,-

mäktäpkä belemle ukıtuçı tügel, ärsez alabaylar

kiräk diyärgä telisezme ällä?

- Hiç yuk. Tik sin menä, zavuç bularak, ukıtunı gına beläseñ. Mäktäp isä zur hucalık. Meñ törle eşe, mäşäqate bar. Östävenä 35-40 balalı sıynıfnı tuplap, bäräñge, çögender basuında eşlätergä dä, yaña mäktäp tözeleşenä alıp çıgarga da, fermada cämgıyätkä faydalı hezmät däreslären ütkärergä - mal astı aldırtırga, sıyır saudırtırga, bozau, duñgız karatırga da - kiräk bit äle. Sin dä mulla, min dä mulla, atka peçän kem sala, digändäy menä mondıy eşlärgä sineñ kebek, gafu it, kitap östendä utırgan abıstaylarga karaganda şuşındıy alabaylar kulayırak şul,- dide direktor, alabaylar süzenä basım yasap, küräseñ , Aysinäneñ yäş ukıtuçını şulay atavın önämiçä.

Gazdäne Aysinä üzläre tiräsendäge ber äbigä alıp kaytıp, fatirga urnaştırdı. Äbidä toruçı tärbiyäçe kız Fänilä , üzenä iptäş bula dip, yaña kıznı söyenep karşıladı. Tik fatir hucası gına Aysinägä şıpırt kına:»Hi, kayan taptıñ bu bäläkäy fetnäne, işekne bigräk katı yaba, çorsız», - dip kuydı.

Äye, Gazdä buyga bäläkäy, tulı gäüdäle ide. Anıñ urınına töskä-bitkä çibär: näfis, yuka tirele alsu yöze, kuyı kara kerfeklär belän kaymalangan, yakınnan karaganda saz yäşele tösle, yıraktan koñgırt –kara bulıp kürenüçe zur küzläre, çak kına çöyenkeräk turı borını, uymak avızı, käğaz yukalıgı gına irennäre, urtaça zurlıktagı şakmaklı iyäge – bar da bik kileşle, tik kalın kuyı kara kaşları gına bu näfislekne bozıp, kıznıñ çırayına nindider tupaslık, hätta rähimsezlek çalımnarı östäp tora sıman. Annan da bigräk kıznıñ çibärlegenä käkre ayakları hilaflık kıla. Anıñ ayak tabannarı niçekter cäyä kebek bögelep, eçkä karap torgangamı, ul çalış-molış atlıy häm şuñadırmı yöreşe aşıgıp-aşıgıp miçtän kisäü agaçı belän kümer tartunı häterlätä ide. Ciläk –cimeş aşamaganlıktan, tiyeşle vitaminnar üzläşterüdän mährüm avıl balasına kayan kilsen inde ul töz, ozın ayaklar?!

Safa abıyları yalgışmagan ikän. Gazdä bik tere bulıp çıktı. Därestä rätlär arasında yögerep kenä yöri, hiç utırıp torganın kürmässeñ: äle ber ukuçıga närsäder kürsätep, añlatıp ala. äle ikençeseneñ eşen tikşerä, ul arada tiz-tiz taktaga da yazıp kuya, vakıtında öy eşen birergä dä ( küpçelek ukıtuçı anı kıñgırau şaltırap, balalar kuzgalışa başlagaç kına isenä töşep, taktaga yazıp kuya), bilgelär kuyarga da, - hämmäsenä dä vakıtında ölgerä, bersen dä onıtmıy. Üze şul däräcädä açık, yagımlı, hätta aña internat kızları tiz arada Yaltır-yoltır digän kuşamat ta tagıp kuydılar.Tik härnärsäneñ uñ häm sul yagı bula şul. Gazdä ölger, yagımlı gına tügel, bik üzsüzle, kire häm, ägär şulay äytergä yarasa, hätta agressiv ikän.

Däreslärgä analiz vakıtında Aysinäneñ «Härber däres planınıñ datasın kürsätergä kiräk», - di̇yüenä yäş ukıtuçı: «Närsä. ällä uzgan yılgı plan dip äytergä telisezme? Min uzgan yıl eşlädemmeni?»- dip kabınıp kitte. «Hiç yuk, - dide kıznıñ yukka da holıksızlanuına gacäplänep kalgan Aysinä,- anıñ tärtibe şulay: data kuyılgan bulırga tiyeş».

İrratsional tigezlämälärne çişü buyınça ütkärelgän däreskä analiz bötenläy barıp çıkmadı. Çönki ukıtuçı taktada balalarga eşläp kürsätkän tigezsezlekneñ cavabı döres bulmadı. ( Aysinä üze rus tele ukıtsa da, matematikanı da bik yarata, hätta mäktäp yıllarında bu fännän rayon olimpiadalarına katnaşıp, prizlı urınnar alganı buldı.) Zavuç bu turıda äytkäç, Gazdä:» Nişläp döres bulmasın; tigezsezlekneñ ike yagı kvadratka kütärelde häm çişep, döres cavap tabıldı»,- dip, taktada tigezsezlekne yañadan eşläp kürsätä başladı. «Yuk,- dide Aysinä anıñ belän kileşmiçä,- cavap däres tügel, çönki kıymmätlär ölkäse iskä alınmadı bit».

Bähäsläşä torgaç, matematika ukıtuçısı Älfiyägä möräcäğat ittelär. Ul da Aysinä süzen kuätlägäç, Gazdä, bireşäse kilmiçä: «Bezgä şulay öyrättelär, min dä şulay ukıtaçakmın»,- dip haman üzeneken tukıdı.

Gazdäneñ tagın berniçä däresenä kergäç, Aysinä, bu eşneñ faydasızlıgın kürep, tuktarga buldı, çönki Gazdäneñ härber oçrakta diyärlek üz tuksanı tuksan ide. Ülsä ülär, ämma süzen birmäs, kırıkkan dip ülär. Läkin ukıtuçıga yärdäm kiräklege kön kebek açık, bu kileş kaldırırga yaramıy ide. Zavuç köç-häl belän Älfiyäne «Matematika-fizika ukıtuçılarınıñ metodik berläşmä citäkçese bularak, bu sineñ dä burıçıñ»,- dip yäş ukıtuçıga yärdäm itärgä künderde. «Yarar alaysa, - dide Älfiyä,- kayber avırrak temalarnı. äytik parametrlı tigezlämä häm tigezsezleklärne çişü kebeklären genä öyrätsäm inde; bik usal kürenä, anıñ belän tartkalaşıp, yämsezläşäsem kilmi.».

( Şunnan soñ Aysinä yıllar dävamında Gazdäneñ açık däreslärenä genä kerä torgan bulıp kitte. Çınlap ta, Aysinäneñ diplomlı belgeçkä yañadan da teoriyä öyrätergä hakı barmı? Hökümät belem birep çıgargan bit inde yağni ukıtırga röhsät itkän diplom birgän).

Ä ber könne Aysinälärgä yılap, küzläre kızarıp betkän Fänilä kilep kerde. Ul sulkıldıy da sulkıldıy, süzen hiç añlatıp äytä almıy. Çäylär eçerep, kıznı tınıçlandırgaç, şul bilgele buldı: Gazdä Fäniläneñ yegeten tartıp algan ikän. «Soñ inde,- dide Aysinä,- moña bit Gazdädän dä bigräk yegeteñ ğayeple. Häyer, anı da bik ğayeple dip äytep bulmıy. Ul irekle keşe, kemne oşatsa, şunıñ yanına kitä. Satıp algan äybereñ tügel, üzeñdä bäyläp tota almıysıñ. Sabır itärgä genä kala. Yılama, bäheteñ yugalmasın, monnan da yahşıragın oçratırsıñ äle.»

«Yuk, yuk, Gazdä ğayeple,- dip üksüendä buldı kız,-gayıple... Ul... ul... birmästäyen birep, tartıp aldı anı». «Çü, çü ,- dide Aysinä,- kız bala turında andıy kiräkmägän cünsez süz äytmä». « Äytäm, äytäm, belgängä äytäm»,- dip yarsıdı Fänilä.

Yaña yıl aldınnnan Aysinä kisäk kenä avırıp kitte. Mäktäptä profsoyuz äğzası balalarınıñ çırşı bäyräme ütkärelgän kön ide. Kiçkä taba alarga aşıgıp Gazdä kilep kerde; Aysinäneñ kızına birelgän Kış babay küçtänäçen alıp kaytkan ikän.

- Ni buldı ? – dip soradı Aysinä, kıznıñ yış-eş tın aluın iskärep,- berärse kudımı ällä?

- Äy, tege Şäräfi malayı Ramay kua.

( Ramay digäne Fäniläneñ yegete Ramil ide.)

- Sin soñ anıñ belän üzeñ teläp yörmiseñmeni?

- Nindi yörim? Üze hiç arttan kalmıy.

-İ-i, alay üzeñ telämägäç, yörmä soñ alaysa. Ramilneñ bez kebek dürt apa-señelläre bar. Kayınseñlese kayın şırpısı, dilär, kadalsa yaman. Ramilne Fäniläneñ üzenä kaldır äydä, alay bulgaç. Yegeten yugaltunı bik avır kiçerä bit.

Gazdä nigäder aşıga ide, Aysinä bik kıstasa da, çäy eçärgä utırmadı, niçek yögerep kergän bulsa, şulay kabalanıp çıgıp kitte.

Ä mart ahırında Gazdä belän Ramil yazılıştılar. Ak tuy külmäge aşa kıznıñ olı avırı büselep tora ide.

Gazdä - Gazdä inde, ul yäş, täcribäsez keşe. Aysinäneñ mäktäptä üzägenä ütkäne Fäncümä apa ide. Olı keşe bit inde yugıysä, pensiyägä çıgıp ukıta. Tik, Safa abıy hatını Zahidä apa äytkändäy, gel kıçıtmagan cirne kaşıp tora. İserek keşe kebek äle närsä, äle närsä äytep, cannı aşamıyça kalmıy. Üze nindi rähätlek tabadır şunnan? Äle menä kiçä «Nigä minem 10a ga hezmät däreslären 3,4 nçe itep kuydıñ, alar 5,6 da bulırga tiyeş tügelmeni?»- dip dönya tavışları kuptardı. Hezmät ukıtuçısınıñ atnaga 36 säğat däresen zavuç gel 5,6 nçı säğatlärgä genä urnaştıra alamıni inde?

Aysinä ber kaytuında bu turıda änisenä dä zarlanıp aldı. Änise isä: « Avıru iren un yıl karagan, diseñ bit, nervları tuzgandır şul. Sin yäş keşe, sabır it, üzeñ yahşı bul. Anı maktap, gäzitkä berär mäqalä cibärep kara», - dip kiñäş birde.

Äniseneñ kiñäşen totmıymı soñ inde Aysinä. Yazdı, yazdı. Fäncümä apasınıñ ählakıy batırlıgın, ukıtu – tärbiyä eşendäge uñışların yaktırtıp, rayon gäziteneñ tulı ber biten algan oçerk yazdı. Fäncümä apası da berazga yomşarganday buldı, läkin bik tizdän üz ezenä töşte: gel ber dulkınga köylängän radio şikelle haman Aysinäne talkıp toruın dävam itte. Mäktäptä genä bulsa ber häl ide, ğailäsenä dä tıkşına bit. Aysinäneñ bianasına äytä ikän: «Äy, sezne ul mäktäptä çüpräk başlar gına dip söyli.» Yarıy äle bianası akıllı karçık, gaybätkä iğtibar itmägän. Äy, bu Fäncümä apanı! Nigä kiräk inde aña Aysinä? Äle bit şul yünsezne Aysinäneñ direktor karşında yaklap çıkkan çakları küpme buldı! Ber çak şulay Fäncümä apa östennän yäş kenä äni keşe zarlanıp kilde, kızıma därestä akbur atkan, başka balalarga da şulay kul astına ni turı kilsä, şunı ırgıta ikän, di. Direktor belän zavuç, Fäncümäne çakırtıp, tege hatınnan gafu ütenderdelär, şulay da äni keşene köçkä genä, mondıy närsä berkayçan da kabatlanmas, diyä-diyä, çak tınıçlandırdılar. Direktor belän ikese genä kalgaç Aysinä:

- Nişlärseñ inde, avıru iren karap, Fäcümä apanıñ nervları kakşagandır, - dide, äniseneñ süzlären iskä töşerep.

- Annan gına tügel ul,- dip karşı töşte direktor.- Tumışınnan şundıy holıksız bulgan ul. Änä anıñ şähsi eşendäge harakteristikalarnı ukıp kara,- dip ber papka alıp Aysinä karşına kuydı. Hatın:»Nindi harakteristikalar?-dip gacäplänebräk, papkanı açtı.

Menä äkämät, elekke yıllarda ukıtuçıga, balalarga yazgan kebek, uku yılı ahırında harakteristika yazıp bargannar ikän. Ukıy başladı. Äye, Safa abıysı haklı, Fäncümä apaları, äle kiyäügä çıgıp, ire avariyägä eläkkänçe ük, şundıy yünsezräk bulgan ikän şul.

Yarar inde, nişlärseñ, turıña turı kilgäç, tüzärgä genä kala. Tik şulay da närsäse belän yaramıy ikän aña Aysinä? Sizenä bit ul: Fäncümä apası anı niçek kenä bulsa da,- mäktäptä komaçaulapmı, irennän ayırttırıpmı - eşennän – zavuçlıgınnan – çıgartırga teli. Tik ni öçen? Üzeneñ zavuç bulası yuk bit inde – ul bit pensiyädä. Kem öçen tırışa?

İh, berkatlı Aysinägäme soñ inde mondıy mäker yomgagın sütü! Çit illär ädäbiyätın «5» kä birüeñ belänmeni, Hetenıñ «Famus» ında yäş kız Margaritanı uynaştan bala tabarga etärüçene ni öçen avtornıñ näq menä tol hatın itep kürsätüenä iğtibar itmägäç! İnde üzeneñ bähete barıp çıkmagaç, kayber tollarnıñ başka keşe bäheten oyıştırırga yäki cimerergä totınganlıkların kayan belsen soñ ul?

Eş şunda ide: Fäncümä dä yäş bala belän kiyäüdän ayırılıp kaytkan Räkıybäneñ yazmışın kaygırta. Ä tegesenä akça häm avtoritet kiräk (avıl cirendä irdän ayırılıp kaytunı bik ük önäp betermilär; menä şuşı beraz kırau sukkan däräcäne kütärebräk cibäräse ide, ireneñ nadan ber satuçıga öylänüenä üç itep bulsa da). Tik Räkıybä zavuç bulam dip torganda gına (bu turıda ronoda inspektor bulıp eşläüçe dus hatın belän dä kileşenep kuyılgan ide inde), menä siña mä, direktor ällä kayan gına kilep çıkkan cide yatnı zavuç itep kuydırmasınmı? Bu hälgä açulanu gına tügel, yarılırsıñ, billähi.

Tik Räkıybä yarıla torgannardan tügel. Şoma balıknıñ üze ul. Ay kebek yaktırıp, balkıp, telennän bal da may tamızıp, küptän inde Aysinäneñ eçke dönyasına yılanday şuışıp ütep kerde (salerilarnıñ betäse yuk: alar ülemsez). Ä Fäncümä apasın rupor bularak faydalanu kulay: açuıñnı kitergän närsäne anıñ aşa äytteräseñ dä, üzeñ gönahsız ber can iyäse kıyafäte yasap utırasıñ. Şäp bit äy! Üzeñä oşamagan närsälärne kıçkırıp äytep yöri başlasañ, tiz bugazıña basarlar. Stalin vakıtı tügel tügelen dä. Şulay da gozereñ haman şul türälärgä töşä bit. Niçek karşı äytmäk kiräk. Karşı äytü kayda? Räkıybä mömkin bulgan, bulmagan barlık çaralar belän direktorga, annan da bitär anıñ hatınına yararga tırıştı. Äle berkönne gäzit bitennän kisep alıp, yılmaep torgan ber çibärkäyneñ suräten alıp kilgän dä barısı da işeterlek itep: « Karagız äle, bigräklär dä Ramilägä (direktor kızına) ohşagan, ayırıp algısız»,- dip kuştanlanıp yata. Kem inde gazizen gäzit bitlärenä töşererlek çibärgä ohşatkannarın yaratmasın? Yarata, mondıy süzlär yöräkkä sarı may bulıp yata.

Bilgele, eçeñnän karaga koyılıp, tışıñnan yaltırap yörüläre ciñel eş tügel. Anıñ urınına Tatarstannıñ mäğarif otliçnigı isemen birü öçen Aysinägä äzerlängän harakteristika kemneke belän alışındı da, otliçnik iseme kemgä kayttı? Räkıybägä, bilgele. Äydä, yörsen äle Aysinä däreslärgä keräm dip, kön-tön üze ukıp, başkalarnı ukırga mäcbür itep, däres analizları, kontrol eşlär, metodik utırışlar ütkäräm dip izalanıp, üzenä doşmannar cıyıp. Könnärdän ber könne Räkıybä anı zavuçlıgınnan çülkenderep tä kuyar. Gazdä, Lyutsiyä, Almir kebek nadannar, Fäcümä apa sıman yünsezlär Räkıybägä bik teläp yärdäm itärlär. Kilgän yäş ukıtuçılarga da oyıtkısın sala tora ul: küpçep çıgası gına kaldı.

Tik inde eş peşte digändä genä, direktor ülep kitep, yañasın kuydılar. Monısı niçek bulır inde tagın? Häyer, berazdan, yaña hucanı küzätä başlagaç, Räkıybä tınıçlandı. Tınıçlanu gına tügel, söyenep kuydı: yaña direktor eçärgä yarata häm, östävenä, aña süz költäse belän tügel, yöge belän kerä ikän. Buldı bu. Ä Aysinä, (tomana dimi ni diseñ inde anı) citäkçelek itüdäge üzgäreşlärgä dä iğtibar itmiçä, eşne näq elekkeçä alıp barırga tırışıp, can-färman köçänä. Äydä, köçän, şulay elekkeçä dävam itsäñ , üzeñne dä buş kuymaslar äle. Häm şulay bulıp çıktı da.

Noyabrneñ karañgı, şıksız ber könendä Aysinä ukıtuçılar bülmäsendä irtägäge könneñ däreslär tärtiben (ber ukıtuçı avırıy, berse şähärgä kitkän – mal suyıp it satarga bulsa kiräk, direktor anısın açık kına äytmäde) köyläp mataşa ide, ike kulın kesäsenä tıkkan kileş sızgırına-sızgırına Almir kilep kerde. Tüş kesäsennän ikegä böklängän käğaz alıp, anı Aysinä aldına cäyep saldı da kul kuyarga kuştı. «Närsä soñ bu? –dip hatın käğazgä tekälde. Ä-ä-ä, bügen profsoyuz cıyılışı bulası ikän. (Äle ber ay çaması elek kenä Almir mäktäpneñ profsoyuz oyışması räise bulıp saylangan ide). Kön tärtibe: mäktäpne yaña uku yılına äzerläüneñ torışı. Menä siña mä! Noyabr ahırında mäktäpne yaña uku yılına äzerläü turında. Ägär süz bıyılgı uku yılı turında barsa, soñ inde, aldagısı küzdä totılsa – irtäräk. Bu ni hikmät? Mäktäpneñ yıllık eş planına kuşımta itep birelä torgan profsoyuz komitetı planında da mondıy kön tärtibe yuk ide kebek. Aysinä Almirga kütärelep karadı da:»Bu kön tärtiben mäktäptä sanitariyä kagıydäläreneñ ütäleşe dip üzgärtsäk, yahşı bulmasmı, yugıysä mondıy kön tärtibeneñ noyabr ahırında kuyıluı säyer bit»,- dide. Almir, iren çiten kıyşaytıp, yılmaygansıman itte dä rizalaştı.

Bu Almir kebeklär turında urın keşene bizämi, keşe urınnı bizi digän gıybäräne üzgärtep, urın keşene bizi, yağni üzgärtä dip äytergä kiräkter. Profsoyuz räise bulıp saylanuına ay ütteme, yukmı, urıs äytmeşli bez godu nedelya genä bulsa da, inde niçämä - niçä cıyılış-utırış cıyadır. Östävenä, yäş kenä bulsa da, profsoyuz citäkçese bulunıñ ällä nindi hikmätlären belä ikän. Profsoyuz komitete räise bulıp saylanuınıñ ikençe könendä Aysinä yanına kerde dä ber atna elek kenä mäktäptä cıyıştıruçı bulıp eşli başlagan Zämfilägä rononıñ profsoyuz komitetınnan material yärdäm sorap yazgan käğazgä kul kuyıgız äle, di. Aysinä aptırabrak kalıp, Zämfiläneñ profsoyuz äğzalıgına kerergä ölgermäven äytkäç tä, yugalıp kalmadı: «Aldık dip oformit itep cibärermen dä, soñınnan alırbız»,- di. Kara sin anı, cildä kabarıngan kürkä kebek yörsä dä, miherbanlıgı da bar ikän, yalgız anaga (Zämfilä yörep kenä tapkan balasın üze genä tärbiyäli ide) yärdäm itmäkçe bit.

Ä ber atna-un könnän şundıy häl buldı. Aysinä yalgızı gına aylık eş planı yazıp utıra ide, anıñ yanına başlangıç sıynıflar ukıtuçısı Mämdüdä apa kilep kerde. İke-öç minuttan soñ ul işek yagına ımlap kürsätte. Berni añlamıy, Aysinä aña tekälde, tegese ımlavın dävam itte. Şunnan soñ Aysinä torıp, işekkä yünälde. İşekne kisäk kenä açıp cibärüe buldı- «Allay! Allay!»- dip mañgayın totıp, idängä çükkän Zämfiläne iskärde. «Ah, yalgış!» – dip Aysinä Zämfilädän gafu ütenä başladı.

Soñınnan şul bilgele buldı: ukıtuçılar bülmäsendä Aysinä kem belän bulsa da söyläşä başlasa, Zämfilä işektäge açkıç tişegennän küzätä häm tıñlıy ikän. Ä tege, Almir rono profsoyuzınnan alıp birgän material yärdäm, küräseñ, şul hezmäte öçen tüläüder inde.

Cıyılış böten şartın kiterep äzerlängän: komaç cäyelgän östäl östendä sulı grafin, ber çittäräk tribuna kukrayıp tora, cıyılışka partkom sekretare, kolhoz räise, avıl sovetı räise, balalar bakçası kollektivı çakırılgan. Cıyılışnı alıp baru öçen prezidium sayladılar. Annan tribuna artına Almir çıgıp bastı. Ul, keysın açıp, nindider käğazlär tartıp çıgardı. Süzne bik yıraklardan, äyläneç yul belän başlap, profsoyuzlarnıñ tarihı, profsoyuzlarnı böyek Lenin bababıznıñ kommunizm mäktäbe dip bäyäläven, häzerge vakıtta bu oyışmanıñ alıştırgısız role turında vakıt-vakıt aldında taralıp yatkan käğazlärennän özeklär ukıy-ukıy bik ilhamlanıp söylägäç, nihayät töp temaga – mäktäpneñ yaña uku yılına tiyeşle äzerlek belän kermävenä küçte:

- Profsoyuz komitetenıñ, znaçit, şuşı qadär dä zur vozmocnostları bula torıp ta, mäktäpneñ yaña uku yılına äzerlegen kontroldä totmau, känişne, bezne dä bizämi. No bit anıñ öçen känkrit cavaplı keşe- direktor yäki şuşı vazifanı başkaruçı bar. Täk şto.cavap totar keşe bilgele. Ul bezneñ hörmätle zavuçıbız Gazizova Aysinä. Menä häzer ul bezneñ alda känkritne cavap totarga tiyeş Ni öçen ul cäyne Krılov babaynıñ çikertkäse kebek cırlap, biyep kenä ütkärde ikän?

Almir kahkahäle soravın tögälläp tä beterä almadı, anı tupas bülderep, pensiyädäge ukıtuçı Färhenur apanıñ kisätüle tavışı yañgıradı:

- Berençedän, belüemçä, mäktäp yaña uku yılına äzer bulgan – anı komissiyä kabul itkän bit inde, ikençedän, äle cäy köne märhüm direktor Safa üz urınında eşli ide, öçençedän, keşe şähesen kimsetergä tırışıp söylämägez.

Almir çabıp bargan cirennän sörlekkän keşedäy tuktap kaldı. Aña prezidiumda utırgan Räkıybä yärdämgä aşıktı:

- Ni bit, iptäşlär, profsoyuz räise uku-ukıtu, tärbiyä eşeneñ torışı öçen can ata. Ul, gomumän alganda, yaña uku yılına äzerlekne genä tügel, ä mäktäp eçendäge atmosfera turında da söylämäkçe ide. Menä Färhenur apa bik döres äytte, mäsälän, keşeneñ şähesenä kagılu. Ä bit bez här könne diyärlek küpme kimsetelügä duçar bulabız! Min monı zavuç Gazizovanıñ bezgä karata bulgan mönäsäbätennän çıgıp äytäm. Anıñ irtänge yakta, ozın uram buyınça süz cıyıp kilep, ukıtuçılar bülmäsendä divanga cäyelep utırıp, köne buyı gaybät söyläve genä dä bezne mıskıl itü bit.

Aysinä, önemme bu, töşemme digändäy, kolakları işetkänne akılı kabul itä almıyça, küzlären Räkıybägä tekäde. Yarabbi, närsä söyli ul?! Nindi gaybät? Nindi divan? Min sataşammı, ulmı? İrtänge yakta anıñ öçen härvakıt tseytnot bit: här könne 32 ukıtuçınıñ 3-4 se bulmaganlıktan, (rayon üzägenä yöz çakrım bulıp ta, yul bulmau säbäple, avtobus-mazar yörmägänlektän, 2-3 säğatlek cıyılış-seminarlarga kitkän ukıtuçılar öçär kön yörep kaytalar, citmäsä, bu yaña direktor eşkä kereşü belän, tärtip kakşadı: säbäple dä, säbäpsez dä däres kaldırular yışaydı) öçär paralleldän torgan unsigez sıynıfnıñ däreslär tärtiben köylise bula..

Räkıybäneñ süzen Almirnıñ apası Lyutsiyä elep aldı:

- Kantsa da kantsov,- dide ul ber urında tägäräp torgan kebek kürengän keçkenä koñgırt-kara küzlären yarsuınnan yaltıratıp - küpme tüzärgä bula? Min namuslı kommunist bularak (ul küptän tügel genä partiyägä kerergä kandidat itep alıngan ide) şunı äytäm: Aysinä kebeklärgä bezneñ arada urın yuk. Anıñ ber babası kızıl mal belän säüdä itkän, berse kulak bulgan, ä ätise Lenin bababız tözegän şuşı bähetle Sovet ileneñ doşmanı bulganga kürä, törmädä utırgan. Alma agaçınnan yırak töşmi. Ägär bez tiz arada çara kürmäsäk, ilebezneñ tagın ber doşmanın arttırırbız. Çönki beregezgä dä ser tügel, äle ütkän ayda gına ul, ukuçılarnı cıyıp, nindider häter köne turında söyläde häm şunda, bez, tatarlar, däülätle halık bulganbız häm bu bezneñ häterdän cuyılmayaçak, dip, balalarnı kotırttı.

Şunda kinät urınınnan – prezidium östäle artınnan- partoyışma särkätibe- Lyutsiyäneñ öçençe buın tuganı – kütärelde.

-Äle şulay söyli meni ul?- dide särkätib beraz şomlanganrak tavış belän. –Monı tiyeşle urınga dolocit itärbez.

Ul urınına utıruga, Lyutsiyä dävam itte. Aysinäneñ aña sıynıf taktasına, curnalga hatalar belän yazganı öçen bäylänüen dä, tuktausız nindider metodik kullanmalar öyränergä kuşuın da, täfsilläp söyläde, bu ezärlekläügä çik kuyuda kollektivtan yärdäm soradı.

Aysinä basıp närsäder äytmäkçe bulgan ide dä, aña süz birmädelär. Törle yaklap üzenä ırgıtılgan replikalardan hatın, bozlı yañgırdan ışıklanır urın ezlägändäy, yak-yagına karandı da artına çükte. Yarabbi, närsä bu?! Et öyere sıman nigä yabırılalar alar aña? Nişlägän soñ ul? Eşlägän ikän şul:

- Här könne Lyutsiyä apabız mäktäptän yılap kayta, niçek yuatırga da belmibez,- dip kıçkıra Almirnıñ hatını - matematika ukıtuçısı Fänirä.

- Bezneñ mäktäptä eşläp kitkän ukıtuçılar , niçek tüzäsez sez, dip bezne cällilär; utız keşelek kollektivta anı alıştırırday keşegez yuk meni soñ, dip gacäplänälär, ä bez haman tüzäbez,- dip yarıp sala Gazdä.

- Bu eşne mäktäptä genä tikşerep kalmıyça, barıbız da kul kuyıp, raykomga yazıp cibärergä kiräk,- dip täqdim kertä Fäncümä apa.

- Bezneñ eşkä dä kısılıp, koridorlarda göl üsterergä kuşıp teñkäbezgä tiyä bit äle ul,- dip çäreldi cıyıştıruçı Zämfilä.

- Äye, şundıy ul, aşhanä eşennän dä kanäğat tügel. Äle balalarga botkanı ike genä kaşık salasız,dip, äle çäyneñ pisüge äz, dip bäylänep yörgän bula bit ul, öyendä üze ällä närsä aşagan keşedäy,- dip kuätli anıñ süzen peşekçe Filizä.

- Bezneñ ata-analar, bigräk tä fermada eşläüçelär, anıñ turında böten döreslekne belälär. Işanmasagız, detsadka irtänge sigezlärdä yäki kiçke dürtlärdä kilep, alarnıñ süzlären üzegez tıñlap karagız. Nigä anı zavuç itep totasızdır inde?- dip ğadellekneñ tantana itüen taläp itä Lyutsiyäneñ apası , Çişmäbaşka kilgän sayın anıñ änilärendä kunak bulıp çıgarga yaratkan rayon türäse yärdämendä äle uzgan yıl gına mäktäptä cıyıştıruçı bulıp eşlägän cirennän balalar bakçasına tärbiyäçe bulıp küçkän Gölsäriyä.

- Yaña mäktäp tözeleşenä yärdäm kürsätäse urında zavuç üze bu eşkä ayak çala: yugarı sıynıflarnı, imtihanga äzerlänäseläre bar dip, tözeleşkä eşkä çıgarmıy; mäktäpneñ danı öçen dä köräşmi- fizkultura, räsem, cır däreslärennän genä bulsa da balalarnı repetitsyalärgä alırga röhsät itmäve arkasında rayon festivalendä urın alıp bulmagan. Ädäbiyät uktuçısınnan tarih, rus ädäbiyätı, räsem sängate, muzıka tagın ällä nilär belüne taläp itä, bez professor meni? Başka fän iyälärenä dä şundıy tuzga yazmagan ällä nindi taläplär kuya. Andıy taläplärne üzenä kuysın ide ul. Änä raspisaniyedä fizkultura, cır öçençe däres, ä biologiyä bişençe, hätta altınçı däres itep kuyılgan könnär bar, - dip kıçkırıştılar kalgannar.

Aysinäne yolku- tartkalau, çemetkäläü tagın küpme dävam itkän bulır ide ikän, kinät artkı rättän :

- Ah yünsezlär! Talaudan tuktıysızmı, yukmı sez? – dip kıçkırgan tavış işetelde. Bu hezmät ukıtuçısı Aysılu apa ide. Ul soñ däräcädä gacäplängän tavış belän dävam itte:

- Nigä, närsä eşlägän soñ ul sezgä? Kuşkaç, ütärgä kiräk. Närsä öçen zarplata alabız dip torasız? Ul bulmasa, başka beräü şul uk eşlärne taläp itär ide. Citäkçe itep tayaknı kuysalar, aña da buysınasıñ inde.

Aysılunıñ süzen başlangıç sıynıflar ukıtuçısı Mämdüdä apa dävam itte:

- İptäşlär, tavışlı öygä bäräkät iñmäs digändäy, bolay tavışlanu ber dä yünle eş tügel. Aysinä berebezne dä üz hucalıgına çakırıp eşlärgä mäcbür itmi. Mäktäp öçen tırışa. Bezdän eş taläp itüe dä balalar belemle bulsınga bit. Bälkem añlaşıp eşläü citep betmider. Äle soñ tügel, baş yarılıp, küz çıkmagan, ber-berebezgä hörmät belän karap, - zavuç ukıtuçılarnıñ hälenä kerep, ukıtuçı zavuç taläp itkänne ütärgä tırışıp, - duslarça eşlärgä kiräk. Ä häzer monda Aysinäneñ üzenä süz birergä kiräk, üze ni äyter ikän?

Aysinä torıp bastı. Başına sugıp miñgeräytelgän keşedäy, ni dip tä äytergä belmi aptırap, tayanır cir ezlägändäy, yak-yagına karadı. Ni dip äytsen soñ ul? Monda cıyılgan törkem belän ul törle yassılıkta yäşäp, törle teldä söyläşüçe, añlaşuçı kebek toyıldı aña.. Aysinä ni äytsä dä, anı añlamaslar sıman. Bu keşelärgä annan närsä kiräk? Nindi ğayepläre öçen şulay tinterätälär anı? Ğayep..., ä-ä-ä, anıñ babaları da, ätise dä ğayeplelär, hätta il doşmannarı ikän. Ä bolar? Söttän ak, sudan paq bulıp utıruçılar üzläre kemnär7 Kinät hatınnıñ zihene yaktırıp kitkändäy buldı, ul telgä kilde:

- Monda utıruçılar kübebez ata-analar. Ä härber ata-ana balasın mäktäpkä belem-tärbiyä alırga dip cibärä. Ä bez isä şularnı ukıtkan öçen akça alabız, dide Aysinä, ukıtkan süzenä basım yasap. – Eşlämägän öçen ber cirdä dä tülämäsälär dä, menä Räkıybä akçanı eşlämi genä almakçı bula. Ul bıyıl unbişençe sentyabrdän yegermesenä qadär Mäskäügä kiyem-salım alırga barıp, ukıtmadı, annan yegerme ikesennän yegerme bişenä qadär bäräñge bakçasın kazıdı,, utızınçı sentyabrdä tugannan tugan apasınıñ yübileen äzerläşergä kitte, bişençe-cidençe oktyabrdä tuyda yörde, undürtençe-unbişençe noyabrdä rayon üzägenä vraçka kürenergä bardı, yegermençe noyabrdä kaz ömäse ütkärde, yegerme öçençe noyabrdä mal suyıp eşkä kilmäde – barlıgı undürt eş köne yäki ille altı däres ukıtmadı. (Avırmıy –nitmi öç ayga bu qadär eş köne kaldıru, bilgele, direktor röhsäte beländer dip uylıym, monısın anıñ cavaplılıgına kaldırıyk.) Şul ütkärelmägän ille altı däres barısı da sıynıf curnallarına yazılgan yağni ukıtkan bulıp kürenä. Bilgele, min zavuç bularak, bu küz buyau, aldaşu belän kileşä almadım.

Min ul däreslärne tänäfestä ukıttım, -dip aklana başlagan Räkıybäne kolhoz räise:

- Tänäfestä ukuçılar yal itärgä tiyeş ikänen

belmisezme ällä sez? Bezgä balalarnıñ berençe çiratta sälamätlekläre kıymmät,- dip bülderde.

- - Ä Lyutsiyä söylägän namuslılıkka kilgändä isä, mindä ber añlatma bar, şunı ukırga röhsät itegez,- dip Aysinä aldında yatkan papkadan ber käğaz kisäge suırıp çıgardı.

- - Min, mäktäp tehniçkası Säriyä, şunı añlatıp yazam,- dip ukıp kitte zavuç,- bez Lyutsiyä apa belän Safa abıy ülgänneñ soñında anıñ kabinetına kerdek (mindä açkıçı bar ide) Lyutsiyä apa nindider käğaz ezläde. Vallahi dip äytäm, şkafnı min açmadım, anı Lyutsiyä apa üze nindider açkıç belän açtı. Annan kalın däftärdän ber bitne yırtıp aldı. Ul prikazlar däftäre bulgan ikän. Gafu itegez inde, min bütän alay eşlämäm.

Aysinä ukıp ta beterä almadı, Lyutsiyä sikerep torıp, ällä nilär äytergä kereşte, apası Gölsäriyä, enese Almir, kilennäre Fänirä, anı yaklap, törlese – törle yaktan kıçkıra başladılar. Şau-şu kuptı, tagın zavuçnı ğayeplägän süzlär işetelä başladı.

Kolhoz räise, ul Nailneñ sıynıftaşı häm anıñ yäşlek dustı bulgangamı, Aysinäne yaklarga omtılıp:

- Nişlisez sez?! Eh, sez, ukıtuçılar! Bez eçep-aunap yatuçılarnı da bolay tikşermibez. Eşegez yuk, şuña tavışlanıp yatasız. Sezneñ irtän irtük torası bulmasa, mineke bar, tönge säğat unikençe kitte,- dide dä işekkä taba atladı. Anıñ artınnan äle haman kızuları sürelmägän, äytäse süzlären äytep, eçlären buşatıp beterä almagan profsoyuz äğzaları da ikeşärläp-öçärläp taralışa başladı.

Fäncümä apanıñ cıyılıştagı täqdimen täki tormışka aşırgannar bit: uku yılı dävamında Aysinäneñ eşen tikşerergä rayon başkarma komitetınnan ike tapkır, raykomnan ber tapkır, ronodan ay sayın diyärlek kilep tordılar. Zavuçnıñ däreslärgä yörgän, kontrol eş näticälären, ukıtu – tärbiyä eşläre buyınça prikaz proyıktları yazıp bargan däftärlären, däres, üz belemeñne kütärü, tügäräk. metodik eş häm metodik kabinet plannarın – bersen dä kaldırmıyça icekläp, härefläp tikşerdelär. Aysinä belän bergä ukıtuçılarnıñ däreslärenä yörep, anıñ däreskä yasagan analizların tıñladılar, ukuçılar, ata-analar arasında söyläşülär ütkärdelär.

Närsä öçen bu qadär talkıylar, cäberlilär anı? Kemneñ yulına arkılı töşkän dä kemneñ ütenä tigän? Bu qadär et öyereneñ talavına niçek tüzmäk kiräk.?! Ronodagıların gına kara sin anıñ! Olı cinayätçe totkanday, ni räveşle tikşerälär. Eçep-iserep yatkan direktornı belmilär dä, kürmilär dä, yugıysä. Närsä hakına tüzä ul? Zavuç bulıp eşlämäsä, açka ülär meni? Avılda aña kulay başka eş yuk , äydä şul imansızlar belän ukıtıp yörer inde, başkaça nişlämäk kiräk. Aysinä bu uy-fikerlären Mämdüdä apa belän urtaklaştı.

- - Sin nişlärgä diseñ inde alaysa, äyeme? Minem cavap şul: eşlärgä dä, eşlärgä. Berençedän, ciñdek dip kuanmasınnar, ikençedän, sin bolay sıgılıp töşsäñ, alar sine ukıtuıñnan çıgarıp cibärergä dä küp almaslar, üzläre ğarlänä belmäsälär dä, sine adäm mäshäräsenä kuyarga küp soramaslar.

Nihayät, raykomnıñ öçençe sekretare bulıp eşläüçe çibär hatın bu tikşerülärgä nokta kuydı.

Kollektivnı cıyıp, tikşerü näticäläre belän tanıştırgaç, süzen yomgaklap, ul bolay dide:

- Kızganıç, ämma äytmi kala almıym. Mondıy ıgı-zıgı, könçelekkä korılgan konfliktlar ğadättä belem, mädäniyät yagınnan tübänräk torgan, küpçelek berençe buın intelligentlardan torgan ukıtuçılar kollektivında küzätelä. Sez dä iskärmä tügel. Avılnıñ mädäni üzäklärdän, şähärlärdän bik yırak buluı, yulsızlık arkasında mondagı halıknıñ rayon, şähär tirälege belän bik ük aralaşmıyça, yomıkıy yäşäve, gomumän, avıl halkınıñ mentalitetı da tiskäre yogıntı yasıy torgandır.

Sezneñ çıgışlarda demokratiyä, häbardarlık digän töşençälärne kalkan itep alu sizelä. Äye, KPSS Üzäk Komitetınıñ şuşı yılnıñ yanvarenda bulıp uzgan Plenumında sovet cämgıyateneñ barlık ölkälären dä demokratiyäläşterü iğlan itelde. Läkin ışanıgız, demokratiyä ul menä näq sezneñ kollektivka citep betmägän, mädäniyätlelekne, tärtipne, zakonga, taläpkä buysına belüne añlata. Şunsız demokratiyä bula almıy.

Eşendä bu qadär talkınudan Aysinä suırılıp kaldı, yış kına başı avırta, yöräge çänçi başladı. Berkönne Aysılularga sötkä kergändä (Aysinälär sıyır totmıy, mäktäptä kuna – tönä yatkan hatınnıñ moña fizik mömkinlege dä yuk; sötne litrın yegerme tiyennän satıp ala, ayga ike yöz ille sum hezmät hakı algan Aysinägä bu hiç kıymmät tä tügel) başı äylänep yıgıla yazdı. Tösläre kitkän Aysinägä karap Aysılu apası:

- - Kit annan, eş, eş dip şulkadär dä beterenälär meni? Mäktäptäge eş-mäşäqat, tavış-gauganı öyeñneñ busagasınan da atlatma, şunda mäktäptä kaldır. Öy tiräm yau bulsın, öy eçem sau bulsın digen dä töker şul yünsezlärgä.

Äye şul, häzergä allaga şöker, öy eçe sau. Alma kebek ike balası- kızı, ulı üsep kilä, ire dä imin genä eşläp yöri. Tormışları böten. Änise, enese isän-saular. Tagın ni kiräk?

1987 neñ közendä Aysinä ire belän (kolhoz yullama birgän ide) Rumıniyägä, Bolgariyägä säyähätkä bardı. Kemgä närsä täesir itkänder, Aysinäne teträndergäne şul buldı: Bolgariyä törek bäylelegennän kotılgaç, il buyınça mäçetlärne cimergännär, Plovdiv şähärendä genä dä ille dürt mäçet şundıy yazmışka duçar bulgan. Ä häzer isä törki isemnärne slavyannıkına alıştırırga mäcbür itälär ikän. Nigäder bu häl Aysinägä monnan ike-öç yöz yıllar elek İdel buyı tatarların köçläp çukındırunı häterlätte. Tarih, küräseñ, spiral buyınça häräkätlänä. Tsivilizatsiyäle dönyada da ruhnı köçläü, imanga höcüm bara.

Aysinälärneñ samoletı Sofiyädän Mäskäügä cidençe noyabr könne oçtı. Bu kön Böyek Oktyabr sotsialistik revlyutsiyäse köne bulgangadır inde, samoletta SSSR tarihı buyınça radioviktorina ütkärdelär. Säyähätneñ törkem citäkçese bik mäcbüriläp kuşkanga gına, Aysinä cavaplar yazıp cibärgän ide, ciñüçe dip anı iğlan ittelär, kulına olı plitka şokolad häm tösle räsemnär belän bizälgän kalın stena kalendare tottırdılar. Büläkne Nailgä birgän ide, anı tamocnyada şul büläklär öçen totkarlap torgannar – kalendarne dä, şokoladnı da bik börtekläp tikşergännär, ä Aysinä, Nail ozak kürenmägäç, ni buldı ikän dip, borçılıp bette.

Aysinä säyähättän kaytkaç, härber ukıtuçıga bizäkläp eşlängän keçkenä genä agaç savıtka salıngan roza mayı büläk itte. Anıñ säyähättä algan täesirläre belän dä urtaklaşası kilgän ide dä, kızıksınuçı bulmadı – säyähät turında süz başlasa, demonstrativ räveştä başka temaga küçtelär.

V bülek

Tälğatneñ tuktausız eçüe, nihayät, rayondagılarnı da tuydırdı bugay. 30 nçı avgust könne mäktäpkä mäğarif bülege mödire belän hakimiyät başlıgı urınbasarı bulıp soñgı yılın eşläüçe, inde pensiyägä cıyınuçı Bulatova Fäniyä kilep töştelär. Avıl sovetı räise yaña direktor itep Gölçiräne täqdim itte, läkin ul, sälamätlegem yuk, dip baş tarttı, mondıy eşkä Gazdädän dä kulayı bulmas, dide. Anıñ bu süzen işetügä Bulatova:»Bez soñ monda nişläp äle direktor kandidaturası ezläp utırabız? Mäktäpne inde ällä kayçannan birle Gazizova tartıp alıp barganı barıbızga da bilgele. Menä bügennän başlap bu eşne ofitsial räveştä - direktor bularak- başkarır»,- di̇yügä Lyutsiyä sikerep torıp,açuınnan buıla-buıla: «Ni söylisez sez?! – dide dä berazdan ni äytergä dä belmägän kıyafättä,- ä bezgä kem utın kaytartır, hatın-kız bit ul»,- dip östäde. «Äye, Aysinä hatın – kız, Gazdäne saylarga kiräk»,- dip, anıñ fikeren kuätläde Gölçirä , Gazdäneñ dä hatın –kız ikänen onıtıp bulsa kiräk. Ul urınına utırgançı Fäncümä apa:»Gazizova direktor bulsa, bezgä eştän kitäse genä kala inde»,- dip kıçkıra gına başlagan ide, Bulatova anı kırt bülderde:

-Sez nişläp bolay kıçkırasız? Kayda utırganıgıznı onıttıgızmı ällä? Ä kitügä kilgändä, Fäncümä hanım, sezgä çınlap ta kitü turında uylarga da bula, pensiyägä çıkkaç ta, unike yıl ukıtırga mömkinlek birgännär bit, şunısına da rähmätle bulırga kiräk.

Utın mäsäläsenä kilgändä, berençedän, östenä urman işelep töşärgä torgan avıl öçen utın ul qadär zur problema dip uylamıym, ikençedän, ukıtuçılarnı utın belän täemin itü avıl sovetına yöklängän. Hämät Gıybatoviç belän Aysinä Fättahovnanıñ – yaña direktorıgıznıñ – allarında zurrak problema tora – yaña mäktäp binasına küçü. Monda inde Aysinä Fättähovnanıñ maksatka omtıluçanlıgı, eşçänlege bik tä kiräk bulır.

Cıyılış tämamlandı. Rayonnan kilüçelär aşhanägä, ukıtuçılar kabinetlarına yünäldelär – kaytıp kitärlek tügel, tışta döber-şatır yäşenläp yañgır koya başladı. Aysinä, ikençe kattagı kabinetına kerep çıgıym dip, baskıçka ayak kına atlagan ide, östäge basmalardan yarsıy-yarsıy töşep baruçı Gazdä anı çak bärep yıkmadı. Aysinä, gacäplänep, tuktap kaldı. Şulvakıt aşhanä işegennän kabalana-kabalana kilep çıkkan rono mödire ber ük vakıtta gafu da ütengän, tilmergän dä kebek säyerräk tavış belän:»Gazdä Höccätovna, Gazdä Höccätovna, tuktagız äle»,- diyä-diyä, açuınnan sumkasın kırgıy ber köç belän yak-yakka bolgap, işekkä yünälgän Gazdä artınnan aşıktı. Gazdä isä, aña borılıp ta karamıyça, kerü-çıgu yulındagı öç işekne, pıyalaları zeñgeldärlek itep atıp bärep, tışka atıldı. Rono mödire, üzeneñ ber kat yuka külmäktän genä ikänen dä onıtıp bulsa kiräk, anıñ artınnan koyıp yaugan yañgır astına taşlandı.

Yañgır tuktadı. Aysinä dä, uylana-uylana, öyenä atladı. Mondıy karşılık belän eşli alırmı ul häm, gomumän, bu qadär yökne tartıp baru aña nigä kiräk? Läkin... Ah, bu läkin!... Niçä yıllar tırışıp hezmät kuygan mäktäbeñneñ avıru hälenä töşep, taralıp yatuın kürü avır bit. Aysinäneñ moña fanatlarça yöräge sıza ide. Şulay itep ul bu yulı da, mäktäp diyä-diyä, öyen, ğailäsen ikençe planga kuydı.

Üz urınına – uku-ukıtu bülege mödire itep – Aysinä fizika-matematika ukıtuçısın – yäş kenä kıznı kuymakçı buldı, çönki şulay eşlämägändä, Tälğatkä däreslär bik az ide, ( eşennän çıgarılunı bolay da bik avır kiçerä dip, yaña direktor anıñ bu haläten küp däreslär birü bärabärenä ciñeläytergä teläde. )läkin yäş ukıtuçı, täcribäm yuk, dip rizalaşmadı.

Böten vöcüde karşı bulsa da, haman şul elekke direktorga däreslär küp bulsın dip, küräçägenä küräme, zavuç itep Gazdäne bilgelärgä turı kilde. Belä, sizä Aysinä: Gazdä anı önämi. Läkin Aysinägä Gazdä belän bergä yäşäse tügel bit, bergä eşläse genä. Annan rono mödire Gazdägä karata bik tä häyerhahlı, bälkem, mäktäpkä yärdäme tiyär? Ni bulsa şul buldı – Gazdä zavuç bulıp eşli başladı, Tälğatkä 28 säğat däres cıyıldı.

Yul gazabın Aysinägä bik yış kiçerergä turı kilä. Çönki ul direktor yağni yörep tor. Yörep tormasañ, mäktäbeñneñ hucalıgın alıp bara almıysıñ. Menä bügen dä altmış çakrım aranı altı säğat kaytkannar. Adäm kölkese, säğatenä un kilometr tizlek belän.

Köne – töne koygan közge yılak yañgırlar yullarnı tämam sazga äyländergän; tägärmäçlär ber urında buşka äylänep torıp, çokırlar hasil itkän, maşinalar şundıy urınnarda bertuktausız ükereşälär: ber maşina, ikençesen buksirga ala-ala, köç-häl belän häräkätlänä. Ya, yarar. Ni bulsa şul buldı, isän –imin soñgı utız altı tonna kümer alıp kaytıldı, Aysinä şuña şatlanıp tuya almadı. Kara tañnan närätkä çıgıp yögersä yögerde, kolhoz räise karşında yöz suın tüksä tükte, ämma urıp –cıyuga kilgän dürt KamAZ nı alıp, aktıkkı tonna kümerne kaytardı (soñgı könnärdä işelep yaugan yañgırlar igen-taru cıyunı tuktatıp torganlıktan, alarga barıber eş yuk ide yugın, läkin üz bäyäsen yahşı belgän huca yalındırmıy gına maşina biräme soñ? ) Anıñ häzer ike yöz tonna kümere bar, köngä berär tonnadan yakkanda da kışka rähätlänep citäçäk. Allaga şöker, cılıda ukıyaçaklar.

Kaytıp citügä, Aysinä Nailgä, traktor –maşina parkı karavılçısın häm şul tirädä butalgan ber-ike iserekne yallap, kümerne buşatırga kuştı da, üze öyenä yögerde. İrtädän birle çäy dä eçmägän bit äle ul. Kaytıp citügä, tamagı kibügä tüzä almas bulıp, çäynektä kalgan salkın sunı çınayakka salıp eçä başlavı buldı, avıl sovetına çakıralar dip kilep äyttelär. Bar ikän inde! Annan-monnan kapkalap, şunda yögerde.

Anda anı öçäüläp kötep toralar ide inde: Hämät, mäktäpneñ başlangıç härbi häzerlek ukıtuçısı häm, elek kürşe sovhoz direktorı bulgan, häzer administratsiyädä eşläüçe Kamaliyev.

İsänlek –saulık soraşkannan soñ Kamaliyev Aysinäneñ kulına vak häreflär belän yazıp tutırılgan ber tabak käğaz suzdı. Beraz gacäplänebräk, hatın ukıy başladı.

«Zur ihtiramga layık bulgan qaderle rayon başlıgı! Sezgä Çişmäbaş mäktäbeneñ barlık ukıtuçıları, ukuçıları tehniçkaları, ata-anaları isemennän başlangıç härbi häzerlek ukıtuçısı yärdäm sorap möräcäğat itä. Bez direktor Gazizova Aysinäneñ kılanışlarına bütän tüzep tora almıybız. Menä üzegez uylap karagız: ul däreslärne genä ukıttıru tügel, bezgä tiyeş bulmagannarnı da eşlätä. Mäsälän, ir-at ukıtuçılar cäyge kanikulda piloramda saygak yardık, hatın-kız ukıtuçılar mäktäp idänen buyadılar. Ä bit şulay tiyeş tügel. Ukıtuçılarnı köçläp kurslarga cibärä. Däreslärne, plannarnı tikşerep tä bäylänä, revizor tügel bit ul. Tiyeş bulmagan plannar taläp itep tä yödätä, mäsälän, sälätle ukuçılar belän eş planı sorıy.

Tehniçkalarnı isä şul däräcägä citkerde, alar anı küralmıylar. Ata- analar da anıñ direktor buluına karşı. Nik digändä, Gazizovanıñ ire, hökem itelgän keşe bulsa da, mäktäptä eşläp yöri. Annan törmädä utırıp kaytkan Aydarov ta rus tele ukıta. Alar balalarga nindi ürnäk birälär inde dip, ata-analar bik borçıla.

Şulay uk Gazizovanıñ malayı da tärtipsez. Mäktäp eçendä yögerep yöri. Minem sumkanı aktarırga hakıgız yuk dip, decur ukıtuçıga karşı äytkän...»

Caloba şaktıy ozın bulıp, döreslekkä ohşaş faktlar da, tuzga yazmastayları da şaktıy ide.

- Ya, ni disez? – Kamaliyev Aysinäg

soraulı karaşın töbäde.

- Ni diim soñ? Paskvil bulsa da, döreslek

tä yuk tügel. Çınlap ta saygak – taktalar yardırtırga, yaña mäktäpneñ idänen buyatırga turı kilde şul.

Şul vakıt Hämätneñ äkren genä:» Nigä tegesen yazmadıñ? Häzer äyt»,- digäne işetelde. Ukıtuçı: « Ä-ä-ä, menä tagın närsä, cäyen min sessiyägä barganga akça tülänmäde, direktor anı üz kesäsenä salgandır inde»,- dide. Kamaliyev Aysinädän:

-Ä monısına nindi añlatma bulır? –dip soradı.

-Sessiyä planı ütälmägän, şuña tülänmäde,- dide Aysinä.

- Niçek inde ütälmäsen? – dip kızıp kitte

härbi äzerlek ukıtuçısı,- menä zaçetkanı karagız, professor miña bişle kuydı. Häm, gomumän, ozaklamıy direktor bulaçak keşe bularak, şunı belderäm, Aysinägä äle ükenergä turı kiläçäk.

- Planıgız ütälgängä spravka alıp kaytıp

birä almadıgız,- dip ücätlänep kabatladı Aysinä häm şunda östäl tutırıp çäçelep yatkan Maktau gramotaların, gazeta bitlären, fotografiyäle albomnarnı iskärep aldı. Bolar ukıtuçı ğailäseneke ide. Küräseñ, direktor kilgänçe ük, monda zur söyläşü bulgan.

- Yahşı, yahşı,- dide Kamaliyev.- General

bulırga telämägän soldat naçar soldat ul. Ä sezdä andıy teläk bar, dimäk, ömet yuk tügel. Tik şunısı bar, citäkçe bulıp eşlär öçen buysına, kuygan taläpne üti belü kebek sıyfatlar da kiräk. Ä sezgä, küräseñ, şul citep betmi. Menä min üzem, räis bulıp saylangançı, gadi kolhozçı, zveno citäkçese, brigadir, agronom bulıp, citäkçegä buysınıp eşlädem. Sezgä dä şundıy kiñäş biräm: tavış çıgarıp, gauga yasap yörü yegetlek tügel.

Kıskası şul, monda añlaşıp eşläü

citep betmi kebek. Sezgä, Aysinä, ukıtuçılarıgızga mäktäp ustavın (mäktäptä andıy närsä bardır bit?) bik yahşılap töşenderäse, burıçların nıgıtıp añlatası bar. İkegezgä dä eşlärgä dä eşlärgä.

Ä ber atnadan Aysinäne rayon härbi komissariatına çakırttılar. Härbi häzerlek ukıtuçısı monda da caloba yullagan ikän. İmeş, Aysinä cıyılışlarda häzer härbi häzerlek däresläre kiräkmi, bezneñ balalar urıs armiyäsendä hezmät itärgä tiyeş tügellär, dip söyli ikän. Kırıs çıraylı mayor belän bik ozakka suzılgan avır äñgämädän soñ Aysinägä monnan añlatma yazıp çıgıp kitärgä turı kilde.

Läkin eçne tırnagan, canga tıngılık birmägäne calobalar gına da tügel, ä yaña mäktäp. Niçeklär genä tögälläp beterergä andagı eşlärne?! Yugıysä, ällä ni küp tä tügel inde, tik närsägä genä totınsañ da, akça kiräk şul.

....Menä siña yaña mäktäp! Tübäsennän su ütä. Aysinä Nailne dä iyärtep, tübägä menep kitte. (Mäktäpneñ hucalık mödirenä äytüdän fayda yuk: tuktausız eçüe östenä Aysinäne önämägänlege küzenä, yözenä çıkkan. Cäyen kaynatmalar äzerlägändä direktor anı ike kapçık şikär komın üzenä kaldıruın isäpläp çıgargan häm şunıñ öçen eşennän kuarga da telägän ide, läkin bu eşkä başka keşe taba almadı: kerergä riza bulgannarnı Hämät gel kurkıtıp kire bora tordı. Hucalık mödire belän Hämätneñ äşnälär ikänen hatın çamalıy. Ul hucalık mödireneñ irtänge yakta avıl sovetı räise öyennän baş tözätep çıkkalaganlıgı turında da berniçä tapkır işetkän ide inde.)

Tübädä hällär hörti bulıp çıktı: tsement belän nıgıtıp katırası urında kom gına cäygännär dä östenä bitum tüşägännär.

Tübäne yañadan yapmıy bulırlık tügel ide. Aysinä avıl sovetına kitte. «Berni eşlätä almıym,- dide Hämät,- mäktäp tözeleşenä karalgan yöz ille meñ sum totılıp betkän, tübä yabarga digän akça yuk». «Başka çıganaklardan tabıp bulmıymı soñ?- dide Aysinä özgälänep. «Sin närsä, mine cinayätkä etärergä buldıñmı ällä? – dip yarsıp kitte räis, - kayan tabıym min ul qadär summanı?» « Nigä soñ mäktäp tözelgändä totılmıy kalgan citmeş biş meñ sumnı Tälğat eşlägändä tübä yabarga da totmadıgız? Mömkin ide bit»- dide Aysinä açuı çıgıp. «Äle sin şularnı tikşerep yöriseñme? Menä niçek ikä-ä-än!»-dip ısıldadı Hämät.

Tartkalaşudan mäğnä yuk ide. Hatın kürep tora bit: Hämät bulışu, yärdäm itü tügel, hälennän kilsä, Aysinäne ayak astına salıp taptar ide.

Zur ömetlär baglap kilgän finans bülegendä dä Aysinä añlau, yaklau tapmadı. Mäktäp tözeleşenä digän akça totılıp betkän häm, vässäläm. Başka närsägä, mäsälän mebelğä dip akça bülep bulmıymı, dip inälde direktor. Yuk ikän, yaña mäktäpkä dip mebel alıngan bit inde.

Aysinä ömetsezlekkä birelep, yılarday bulıp, başın tübän iyep, çıgıp bargan cirennän kinät borıldı da, üz-üzen beleştermiçä diyärlek: «Ni dip çilänep yörgän bulam soñ? Ni tırışkan bezneñ Azatnı da kitärgä mäcbür ittelär bit!» – dip kıçkırıp diyärlek äytep kuydı. Gacäplänä kalgan mödir:»Tuktagız äle, nindi Azat, nindi mäcbür itü turında söylänäsez sez?»- dip Aysinäne tuktattı. Hatın, küzennän mölderämä tügelergä torgan yäşlären kul arkası belän sıpırıp alıp, äle haman kıçkırıbrak: «Nindi Azat dip, enem inde, avıl sovetı räise bulıp eşlägän ide bit äle» – dide. «Ä-ä-ä. Sez anıñ apası inde alaysa -dide mödir, Aysinäneñ hälenä keregä telägändäyeräk yomşak tavış belän. (Azat universitetnıñ iqtisad bülegen tämamlap, başta kolhozda iqtisadçı, annan avıl sovetı räise bulıp eşläp, zirat, çişmälärne tärtipkä kiterügä, mädäniyät yortı, urta mäktäp binası, ikmäk peşerü tsehı citkerügä küp köç sarıf itkänneñ soñında kolhoz räise tarafınnaan avıldan kitärgä mäcbür itelgän ide.) «Alay ikän ,- dip kabatladı mödir, annnan üz aldına söylängändäy:»Äye, Azat kebek sälätlelär, tırışlar siräk, kızganıç, alga taba da eşlärgä mömkinlek birmädelär»,- dip östäp kuydı.

Aysinä finans bülegennän koş totkanday kuanıp çıgıp kitte: mödir akça väğdä itte.

Tübäne yabarga bitum yullap, hatın rayonnıñ avıl hucalıgı täeminatına – selhozsnabka kitte. Täeminat citäkçese Aysinäneñ ätise yagınnan çıbık oçı tuganı Kayum abzıy ide. Ul hatınnı açık çıray belän karşı aldı. Hälne söyläp birgäç: «Ä nigä yassı tübä itep yaptırasıñ, berniçä yıldan tagın remontlıysıñ bulır, iñ yahşısı kalay ya şifer belän kıyıklap yaptır»,- dide. Alay eşlärgä materialları yuk şul»,- dip kuydı Aysinä. Kayum abzıysı, beraz uylanıp torgaç:»:Küpme akçañ bar soñ sineñ?» – dip beleşte. Cavapnı algaç:» Bezdä monnan biş-altı yıl elek danäsen bişär sumnan alıp kuygan ak kalay bar. Döres, kayberläre beraz kügärgän bugay inde. Tik şulay da, beraz çistartıp ta cibärsäñ, eşkä yararlık. Sineñ tübäñ?...» Ber meñ kvadrat metr». «Dimäk siña...täk-täk, yakınça dürt yöz yegerme-dürt yöz illeläp danä kiräk bulaçak, ägär häterem yalgışmasa, ikegä metr da yegerme bugay kalaynıñ zurlıgı».

Kayum abzıysı belän skladka kerep, kalaylarnı karadılar: yarıysı äybät saklangannar, yılkıldap toralar, astagı rätlärneñ genä poçmakları kügäreştergän, tik bik zıyanlı tügel, aları da eşkä iñdererdäy kürenä.

Kayum abzıysına rähmät äytep, Aysinä kaytır yulga çıktı. Kalayı buldı dip sanarga bula. Ä agaç materialı? Döres, mäktäp artındagı buşlıkta, yegerme kubometrlap kına bulır, tözeleşkä yararday narat, çırşılar suzılıp yata. Tik hucalık mödire alarnı avıl sovetı räiseneke ul, di. Aysinängä kalsa, bu agaçlar ukıtuçılarga utın birü öçen mäktäp satıp algan delyankadan kaytarılgannar.

Aysinä ikençe könne ük mäktäpneñ traktorçısın (yugarı sıynıf malayların traktor yörtergä öyrätüçe instruktor dip sanala inde ul) çakırtıp beleşte: agaçlar çınlap ta mäktäp delyankasınnan kaytarılgannar ikän şul, dimäk, mäktäpneke.

Eşne ozakka suzmıyça, direktor mäktäpneñ

barlık ir-at halkın cıyıp, ul çırşı-naratlarnı piloramda balkalık itep yardırttırdı.

Çınlap torıp yılasañ, sukır küzdän yäş çıgar, digändäy, menä bit, hoday uñ kılgaç, kalayı da, agaç materialı da buldı. Hucalık mödirenä kalay bögü öçen stan äzerlätergä, kadaklar hästärlärgä kuşıp, Aysinä avıl sovetına yünälde.

Mäktäp tıkırıgınnan olı uramga borılganda gına yulın mäçe kiskän ide, haktan da uñmadı. Buhgalter, taç kümer çülmägedäy kara hatın (Aysinäneñ kara-mora keşelärdän kurkuı yukka tügel, küräseñ, - alar aña härvakıt ya ber-ber bäla, ya nindi dä bulsa küñelsezlek kiterälär) :»Bez ul akçanı klubnıñ kotelnıyın remontlarga tottık inde»,- di. Oyatları barmı bolarnıñ, yukmı? Aysinä nindi kıyınlık belän algan akça bit ul! Açudan tını kısılıp, hatın telefonga ürelde. «Şaltıratıp äläkläşergä mataşma da»,- dide buhgalter,- sineñ cäy buyına da tübä yaptıra alaçagıñ yuk. Tübägä digän agaçıñ da keşeneken urlap äzerlängän bit äle. Ä akça tik yatkırgannı yaratmıy, ul häräkättä bulırga tiyeş. Hämät Gıybatoviç bu turıda finans mödirenä bik yahşılap añlattı».

Direktorga, akça yullap, yañadan da finans bülegenä barırga turı kilde. Bu yulı anı ciñel genä alıp bulmadı. Finans bülege mödire üze kilep, mäğarif bülege mödiren, avıl sovetı räisen häm dä Aysinäne iyärtep, tübäne menep karagaç kına, akça Aysinägä küçte.

Noyabrgä kergändä meñ avırlık belän mäktäp tübäse yabılıp bette diyärlek, tik mäktäpkä yankorma sıman tözelgän ostahanäneñ genä öçtän berenä yakını yabılmıy kaldı: agaç materialları da citep betmäde, kalaylarnıñ da kügärgännäre genä kalgan ide.

Ul arada çalargan sakal - mıyıkların cilferdätep, kar-burannardan torgan tolıp itäklären söyräp, Kış babay da kilep citte. Aysinäneñ mäktäbe, miçlärgä utın yaga - yaga, iske binalarda ukıtuın dävam itte.

Berençe yartıellık tämamlandı. Ata-analar cıyılışı ütkärergä kiräk ide. Kön tärtiben yıldagıça - tärbiyägä bagışlangan lektsiyä (bıyıl anı narkomaniyä -avıllarga da ul afät ütep kerä başladı- temasına aldılar),berençe yartıellık näticäläre häm törlelär dip bilgelädelär. Menä şul törlelär digäne Aysinäne borçıp tora, çönki şul törlelärgä küçkäç, ul ata-analarga mäktäp täräzälärenä çeltär aluda yärdäm sorap möräcäğat itmäkçe bulıp tora. Şähärlärdä inde küptän mäktäplär, balalar bakçaları äti-änilär hisabına remont ta ütkärälär, kiräk - yaraklar da alalar. Läkin ul bit şähär cire. Akça digäneñ avılga karaganda rayonda, rayonga karaganda Kazanda, Kazanga karaganda Mäskäüdä kübräk ikäne yülärgä dä mäğlümder. Avıl Tukay ("...ul häzer tuktar sineñ karşıña, i aç avıl, mohtac avıl"), Näkıy İsänbät ("...monda minem yarlı halkım, monda minem änkäyem.") zamannarınnan birle ällä ni bayıganı yuk, haman şul sala inde, kala tügel.

Alay da , ömetsez şaytan gına digändäy, zalga çıgıp, cıyılışka berän - särän kilä başlagan ata-analarnıñ berniçäse belän aldan söyläşep kuyu mäslihät bulır dip, fikerläp, Aysinä kabinetınnan zalga yünälde.

Başına kaymalap eşlängän çäşke bürek, östenä karañgı yäşel töstäge draptan tegelgän kışkı palto, ayaklarına ozın kunıçlı biyek ükçäle iteklär kiyep, zalnıñ argı yagınnan bolayga taba kulların yan-yakka cäygän kileş, küräseñme, bez dä töşep kalgannardan tügel, digändäy, başın gayre yugarı kütärep, şakı-şokı atlap kilüçe Ämeriyäne Aysinä başta tanımıy tordı. Ämeriyä sıyır savuçı, Aysinälär tiräsendäräk yäşi. Kadau telle bu hatın nigäder Aysinäne önämi. Aysinäneñ kön sayın alar turınnan, matur, çista kiyenep, eşkä yörüeme, ällä avıl halkı isäbe buyınça şaktıy gına akça aluımı, kem belsen, närsä açuın kiteräder anıñ. Menä häzer dä Ämeriyä, Aysinäneñ isänläşüen caavpsız kaldırıp, kırın karap, sin genä tügel, bez dä kiyenä beläbez anı digänsıman, kättä genä basıp ütep kitte.

Äye, kiyenä belerlär ide, şartı kilmägän, ni häl itäseñ. Tatlı yokıların bülderep, äçe tañnan fermaga yul algan savımçı yaz, cäy, közneñ küp könnärendä rezin iteklärdän yörergä mäcbür, çönki yullar batkak, ä ferma tiräse bötenläy sazlamık. Ös-başına da ällä ni rätle äyber kiyä almıy, çönki sıyır ise señep betä. smenalı eş, duş digännäre turında hıyallanırga gına kala. Şuşı ayırma, şuşı ğadelsezlek Ämeriyäneñ cen açuların çıgara, küräseñ. Hälennän kilsä, ul Aysinä östendä balkıgan koyaşnı kaplar ide. Tik könçelek şaukımı belän Ämeriyä utız kön urazanıñ ber kön bäyräme dä kilüen istän çıgara: ul aulak öylärdä yegetlär belän cırlap-biyep, uynap, küñel açkanda, Saban tuylarında, yeget küzli-küzli, bäyräm itkändä, Aysinä köne -töne kitap östendä utırıp, borçılıp, kauşap, gazaplanıp imtihannar (ä alar cäyen näq menä iyün ayında - yämle Saban tuyları görlägändä bula) birep yörde.

Cıyılış başlandı. Bar da üz tärtibe belän bara, inde menä "Törlelär"gä dä kilep cittelär. Bik ük teläp bulmasa da:"Äydä yarar, yaña mäktäpne kotlap bulır, bezdän bulsın izgelek",- diyä-diyä, täräzälärgä (ä alar mäktäptä tuksan sigez)çeltär alırga akça cıyıp birergä rizalaştılar. İnde cıyılışnıñ kararın ukıp, kul kütärtäse genä kaldı. Ämma şunda Ämeriyäneñ açı tavışı zalnı siskänderep cibärde: " Aysinägä hökümät akçası gına citäse tügel, bezneñ kesägä dä kerergä kiräkter. Anısı yarar inde, çort s nim. Menä minem ike kız da, başların kütärmi, gel kitap ukırga mäcbürlär. Fermaga minem yanga bulışırga töşärgä dä vakıtları kalmıy. Çukıp karga, ukıp mulla bulasıları yuk, bezdän bez çıgar. Närsägä dip şul qadär ukırga kuşadır? Aysinäneñ kitabı belän öy tulgan. Miña menä, ukuçılarga öy eşläre ike säğat eçendä ütälep betärlek itep birelergä tiyeş, dip añlattılar. Cıyılış isemennän ronoga sorap yazarga kiräk, tikşersennär Aysinäneñ eşen, monda baş äyländerep yatmasın.

Anıñ täqdimen Hämät elep kenä aldı.

-Bik yahşı, bik yahşı,- dide ul, närsäneñ yahşı ikänlegen - ällä ukıtuçınıñ balalarnı kitap ukırga mäcbür itüen, ällä Ämeriyäneñ täqdimen - anıklamıyça gına. Annan dävam itte:

-Hiçsüzsez, hiçsüzsez, bez bu mäsäläne sezneñ yağni ata-analar isemennän ronoga citkerep, Gazizovanıñ eşen tikşerüne ütenerbez.

- Tuktagız äle, -dide Aysinä,- min bit direktor gına tügel, ukıtuçı da, dimäk, ukıtam. Ä uku kitaptan başka bula almıy. Sez, Ämeriyä, miña ni öçen açulıdır, anısın belmim. Tik kitap ukıtu mäsäläsendä bik katı yalgışasız. Çıgarılış sıynıfında ukuçı ölkän kızıgız mädäniyät institutına barırga cıyına, şulay bit. Ä anda rus ädäbiyätınnan imtihan birergä kiräk. Östämä ukımıyça, äzerlänmiçä genä rus ädäbiyätın dürtkä-bişkä birep bulmıy. Kızlarıgıznıñ kiläçägen – alarnıñ ukıp, hönär üzläşterülären - ä anıñ öçen imtihannar tapşırıp, uku yortına keräse, dimäk, ukısı bar - teläsägez, alda äytkän fikerläregezneñ tamırdan yalgış ikänen töşenersez.

Närsä bu? Tomanalıkmı, yavızlıkmı? İzgelekne dä añlamıy torgan keşe bula mikänni? Soñ ul kitaplarnı Aysinä Bolgariyädän ük söyräp kaytkan ide bit.Monda andıy avtorlarnıñ - Bulgakov, Platonov, Nabokov, Zamyatin, Babel- kitapların tabarlık ta tügel ide äle. Nişläpter anda ul kitaplar gına tügel, monda üzebezdä defitsit bulgan törle -törle süzleklär, entsiklopediyälär dä tulıp yata ide.

...Yaña mäktäp, tübäsen yapkannan soñ, bolay tıştan äzer kebek. Ä eçe? Tışına karaganda da küp çıgımnar sorar sıman. Täräzäläreneñ pıyalaları ber genä kat, cılılık batareyaları, idännär buyalıp betmägän. Stenalar buyalgan, läkin alar şıp-şır. Sportzalnıñ idänen alıştırırga kiräk: 60 millimetrlı saygak urınına 30 lısın gına cäygännär.

Aprel ahırları ide. Saygaklık agaç söyläşergä dip, Aysinä kürşe avılda gına urnaşkan urmançılık hucalıgına kitte. Anda baş urmançı bulıp Aysinädä ukıgan Bulat eşli, urtak tel tapmıy kalmaslar äle.

Hatınnıñ yulı kötkängä karaganda da uñdı- Bulat hätta agaç yardıru tsehınnan äzer saygaklarnı birmäkçe buldı ( sportzalnıñ 162 kvadrat metrlı idänen alıştıru öçen un kubometrlap saygak kiräk ide), tik ber şart belän: direktor mäktäpneñ öç-dürt tehnik hezmätkären berär atnaga delyanka çistartırga, yugarı sıynıf ukuçıların ike köngä agaç utırtırga cibärä. "Bu eşlär bärabärenä buhgalteriyädä saygaklık materialnı yafraklı agaçlardan dip, arzanrak bäyägä dokumentlaştırıp, çıgımnarıgıznı kimetä dä alasız",- dip östäde Bulat, ukıtuçısınıñ, akça äzlektän, saygaklarnı kübräk tä ala almavına oftanuına karşı ( mäktäp hucalıgında takta-saygak gel kiräk bulıp tora da soñ ul).

Aysinä çiksez şatlandı. Menä bit tübä yabudan kalgan akçanıñ moña öçtän ber öleşe dä citäçäk, kalganına buyau alırga mömkin bulaçak.

Sportzal idänen cäyüne Aysinä fizkultura, härbi häzerlek ukıtuçılarına häm däTälğatkä yökläde. (Hämät bacasınıñ eş hakın totkarlamayaçak, dimäk, idän cäygän öçen isäp-hisap vakıtında yasalaçak dip ömetlände direktor.)

Kiräk tiräkne yıga digändäy, yalangaç stenalarnı bizäklätü ämäle dä tabıldı bit. Başlangıç sıynıflarda eşläüçe ike ukıtuçı räsem yasarga bik ostalar. Şular belän bergä utırıp, askı häm öske kat zallarnı bizäüneñ üzenä kürä ber eskizın hästärlädelär: berençe katnı Tukay icatına bagışlarga, ikençesen belemgä omtılış tudırırday itep bizärgä,ä sportzalga bara torgan koridor stenaların härbi-patriotik tärbiyägä birergä buldılar. Tukay icatına bagışlangan eskiznı eşläü häm härbi -patriotik temanı niçek yaktırtırga ikänen planlaştıru avır bulmadı. Ä menä belem ilen niçek surätlärgä soñ? Uylana torgaç, härber kabinetnıñ işek östenä ayırım fännärneñ simvolikasın (mäsälän, geografiyänekenä -globus häm kartalar, himiyänekenä - probirkalar, kolbalar, Mendeleevnıñ periodik tablitsasınıñ ber öleşen h.b.), ä stenalarga tatar halkınıñ mäğrifätçeläre Sägıyt häm İbrahim Hälfinnär, Şihabetdin Märcänni, Hösäyen Fäyezhanov. Kayum Nasıyri, Rizaetdin Fähretdinovlarnıñ portretların, alarnıñ tormış, icat yulları, fänni hezmätläre turında kıskaça beleşmälär häm hezmätlärennän gıybärälär urnaştırırga buldılar. Ä mäktäpkä kerüçelärne foyenıñ matçasıman cirenä yazılgan "Monda hikmät, mäğrifät, monda gıyrfan. monda nur" digän Tukay süzläre karşılarga tiyeş buldı.

Bizäü eşlären başkargan öçen direktor bu ike ukıtuçıga kanikullarda yal birergä väğdä itte. Uku yılı dävamında unar könlek kanikullar öçäü, dimäk, utız kön - ber aylık hezmät hakı digän süz.

Tübä yabudan kalgan akçaga alıngan buyau koridor, zallarnı, cılılık batareyaların, sportzalnı buyarga gına citte. Äle yarıy, aşhanä idänenä balalar bakçasınnan artık kalgan linoleumnı meñ bäla belän yullap alıp cäydergän ide.

Avgust başına kerdelär. Uku yılı başlangançı kabinet idännären niçek tä buyap çıgarga kiräk ide bit soñ. Aysinä hucalık mödirenä karlıgan satkan akçaga buyau alırga kuştı.

- Küpme genä inde ul,- dide tegese, çırayına zur kanäğatsezlek bilgese çıgarıp,- ber-ike çiläk karlıgan sattık. Gomer bulmagança , ille banka kaynatma äzerlättegez bit, satarga kalmadı da.

-Egerme çiläk,- dide direktor,- ber çiläktän dürt banka öçär litrlı kaynatma çıga, ille bankaga unöç-undürt çiläktän dä küp kitmägän. Barlıgı kırıklap çiläk cıyılgan ide, şulay bit.

Hucalık mödire ık-mık itep tordı da "Yarar inde alaysa",- dip çıgıp kitte.

Bu yulı alıngan buyau başlangıç sıynıflar häm ozaytılgan kön törkeme bülmälärenä genä citte. Aptıragan ürdäk artı belän külgä çumganday, direktor da ukıtuçılarnı cıyıp, här kabinet mödirenä häzergä üz akçalarına buyau satıp alıp, idännären buyap çıgarga kuştı, akçasın avıl sovetı ya öçençe kvartal ahırında, ya yıl ahırında tüläyäçäk, räis belän kileşengän, dide.

Ukıtuçılarnıñ :"Küpme genä eş hakı alabız, şul häyerçe akçasın da mäktäpkä birep torıykmı inde?"- dip tavışlanuların Aysinä köç-häl belän bastı: " Ägär häzer şulay eşlämäsäk, yaña mäktäpkä bıyıl da çıga almayaçakbız. Avariyä hälenä kilgän salkın binalarda ukıtu sälamätlegebez öçen dä, gomerebez öçen dä kurkınıç ikänen üzegez dä yahşı añlıysızdır. Ber sıynıf bülmäseneñ idänenä öç banka buyau artıgı belän citä. Ber bankası yegerme-egerme biş meñ çaması tora, dimäk, citmeş biş meñ akça totarga turı kiläçäk. At bäyäse tügel, rizalaşırga kiräk",- dide dä avır sulap:"Barıbıznı da şuşı mäktäp tuydıra bit",- dip östäp kuydı.

İnde barısı da äzer kebek kürensä dä, yaña mäktäpkä uku yılı başında küçü nasıyp bulmagan ikän: ber genä kat pıyalalı täräzälär häm yünläp yabılmıy torgan tışkı işeklär belän bezneñ yak kışlarına kerep bulmıy şul. Buyı ike metr da utız santimetr, iñe ike metrlı tuksan cide täräzä häm sigez tışkı işek. Podvalnıkı belän unau äle.

Nail (bu uku yılında Aysinä anı armiyägä alıngan hezmät ukıtuçısı urınına mäktäpkä urnaştırgan ide) çalşaygan, kıyşaygan işeklärne tözätep, sportzal idänennän kalgan saygaklardan yardırgan reykalarnı yandırıp, bizäkläp, şular belän işeklärne tışlap ta kuydı.

Podval işegen rätlärgä hucalık mödirenä kuşkan ide, annan:

-Nigä, ul işekkä närsä bulgan? Urınında tora bit, küçmägän,- digän cavap işetkäç, mödirne iyärtep, podvalga yünälde. Söyrälgän işekne avırlık belän genä açkaç, Aysinä mödirgä:

-Äydä häzer üzeñneñ hucalıgıña barıp, işekläreñne karıyk. Monıñ kebek şulay söyrälep , yabılıp citmi torganı bar mikän?-dide dä açulanıp östäde:

-İşek remontlangan, tışlangan bulsın, uzgan yılgı kebek salkın kertep. käbestä, bäräñgelärne öşetäse bulma! Ä-ä-ä, onıtıp toram ikän, kaynatma tutırılgan bankalarnı tezär öçen sportzal idänennän kuptarılgan saygaklardan şürleklär eşläp kuy.

Eş - mäşäqate küp bulgangamı, cäyne kürmi dä kalasıñ. Borılıp karaga da ölgermiseñ, ul inde yäşel yaulıgın bolgap, kitep tä bargan bula. İstälege bulıp bolınnarda huş isle peçän çümäläläre, ambarlarda altın köşellär, bakçalarda yäşelçä, ciläk-cimeşlär genä kala. Cäy-çibärkäydän başka koyaşka da yalgızına gına küñelsez, ahırı, ul da kük yözendä balkuın könnän-kön siräkli, kübräk kayadır bolıtlar artında yokımsırıy, tora-bara bötenläy dä anıñ nurlı yözen kürüdän mährüm kalasıñ. Sorı avır bolıtların söyräp, bakça – urmannarnı sarı sagışka manıp, kuak-agaçlarnı şäräländerep, cir östen yılak yañgırları belän izrätep, kara köz kilä. Huş, cılı, rähät cäy! Alda inde can öşetkeç salkın kışlar...

Öçençe sentyabr yal köne ide. Berär törle miç aşı peşerim dip, Aysinä kamır gına izä başlagan ide, işek şakıdılar. Açsa, kürşelärendäräk kenä yäşäüçe elekkege partoyışma särkätibe.

-E-e-e,ni bit... – dip suzdı ul.

-Närsä bar? –dide Aysinä anıñ gacizlek çıkkan yözenä karap.

-E-e-e, ni inde...Sezneñ soñ...ni... äniyegez avırıp tora ideme ällä?

- Ni bulgan?- dip şomlanıp kıçkırıp cibärde hatın.

-Ülgän ul, infarktan,- dip aşıgıp äytelgän süzdän Aysinä çaykalıp kitte, idängä tezlände.

Yarabbi ber allam! Ülemnän dä açı häsrät yuk bu dönyada. Allahı täğalä adäm balalarına kütärä almaslık kaygı-häsrät salmas dilär di̇yüen dä, tik biklär dä avır bit. Niçeklär tüzärgä?!

Änisen kümep kaytıp, atna ütügä, Aysinä urınga yıgıldı. Ber ayagınıñ teze bik nık sızlap, yöri almas buldı. Hastähanägä yatarga turı kilde. Yegerme könläp rumalon ukolı kadap dävalagaç kına yörep kitä aldı, läkin teze sızlaudan tuktamadı. Äniseneñ kırıgın ütkärergä bargan cirennän enese anı İcauga alıp kitep, milläte belän udmurt bulgan ber tabibägä alıp bardı. İke kön analizlar birep uzdı. Öçençe könne tege tabibä şaktıy avırttırıp bot töbenä olı şprits belän ukol yasadı. Hoday hikmäte, şunıñ faydası bulgandır inde, teze sızlaudan tuktadı.

Läkin Aysinägä kiläse bälalär bolr belän genä betmägän ikän äle. Hatın hastahanä yulında yörgändä, ire kolhoz basuınnan röhsätsez genä ber yök salam alıp kaytkan bulgan ikän, şuña hökem eşe kuzgatkannar. Nail salam yöge östenä boday basuı çitennän berär koçaktay peçän dä çabıp salgan bulgan. Menä şul salamnı peçän dip aktlaştırgannar.

Tagın sud yulında ( Nailne, sklad mödirlegennän çıgarganda, citmäüçelege öçen inde hökemgä tartkannar ide) yöri başladılar, tagın advokat yallarga turı kilde. İnde ikençe tapkır hökem itelgängäderme, şul ber yök salam öçen Nailne şartlı räveştä ike yılga hökem itep kuydılar.

Gür salkınnarı alıp kilgän karañgı kışlarga qadär niçek tä yaña mäktäpkä küçäse ide bit.

Çınlap torıp yılasañ, sukır küzdän yäş çıgar, digändäy, azaplana, rayon türäläreneñ busagaların taptıy torgaç, Aysinä, akça yullap, täki täräzä pıyalalarınıñ ikençe katın kuydıra aldı bit. Oktyabrneñ şıksız salkın cilläre, ike katlı pıyalaga bärelep, tuktap kalganday buldılar – mäktäp eçenä ütep kerä almadılar. Äle menä koçegarkanıñ miçen tözätterep, yagıp ta cibärsäñ, mäktäp eçe may bulır.

Miçne tözätterergä, ğadättägeçä, avıl sovetı akça yuk häm bulmas ta dide. Nihäl itmäk kiräk, sentyabr ayınıñ eş hakın ( Aysinä ul akçaga ire belän ulına kurtkalar yünätmäkçe ide) miççe Galäyetdin abzıyga birmi bulmas. Ä üzenä akçanı ul yıl ahırında kaytarıp alır äle ( dekabr ayında avıl sovetı faydalanıp betmägän akçalarnı yaña yılga yıadär totıp beterergä tırışa. )

Oktyabrneñ unaltısında Hämät kerep, yaña mäktäpne karap çıktı. Stenalarnı bizäüne bik oşattı. Aysinäne soñ däräcädä gacäpländerep, idän buyauları öçen genä tügel, bizäü eşläre öçen dä, koçegarka miçe öçen dä häzer ük tülärgä väğdä itte. Östävenä ( ni bulgan bu Hämätkä, uñ ayagınnan torganmı?) avıl kibetenä küçerelgän akça bar, bügen ük aşhanägä savıt-sabalar alıgız, dide.

Nihayät! Menä ul yaña mäktäp! Ul irken, çista, yarıysı gına matur bizälgän, ä iñ möhime, cılı, tübäsennän su ütmi.19 nçı oktyabrdä, pänceşämbe kön, yaña mäktäpkä küçep ukıy başladılar. Häyerle säğattä, rabbım!

Yaña mäktäp açu tantanasın Hämät 6 nçı noyabrgä bilgelätte. Kunak – töşem kilgänçe, beraz itäk-ciñne cıya torırga vakıt kaldı. Mäktäp territoriyäsen äle haman anda-sanda aunap yatkan çüp-çardan arındırıp beteräse, kabinetlarga, zallarga bülmä gölläre utırtası... Betkänmeni inde ul hucalıkta eşlär?

Mäktäpkä küçkänneñ ikençe könendä ronodan ike inspektor kilep töşte.

-Nindi cillär taşladı äle sezne? – dide Aysinä kötelmägän kunaklarga bik ük şat tügellegen sizderep.

-Menä çakırıp kiterdegez bit,-dip inspektorlarnıñ berse keysınnan ber bit käğaz alıp, Aysinägä suzdı.

Tagın şikayät! Eçtälege şunnan gıybärät: direktor ukıtuçılarnı sortlarga bülä, ber belemsez bufetçı Aysıluga tatar tele ukıttıra; ä anıñ ire Zinnätkä, inde dürt aylap eşlämävenä karamastan, akça tüli; direktornıñ ire eçep-iserep yörep, eş könnäre kaldıra; direktor üze dä yış kına eş urınında bulmıy; malayı tärtipsez; başbaştaklıkka çik kuyılsın – direktor eşennän alınsın diyelgän ide ata – analar komitetı äğzaları isemennän yazılgan bu hatta.

Aysinäneñ kıymmätle vakıtın alıp, şikayätne tikşerä başladılar. Aysılunıñ tatar tele ukıtu-ukıtmavın belü öçen sıynıf curnalların açıp karau citte. Zinnät abıynıñ byulletennären rono buhgalteriyäsenä şaltıratıp açıkladılar. Ata-analar komitetı äğzaların çakırttılar – alar şikayättän bertavıştan baş tarttılar. İnspektorlar alardan añlatma yazdırıp kaytıp kittelär.

Aysinä sizenä: bu şikayätlärdä Hämätneñ kulı uynıy. Tik ni öçen şul qadär azalana ul? Eşlärgä irek birmi bit. Häm eşli dä almıysıñ – akça anıñ kulında. Aysinä açıktan-açıık söyläşergä dip, avıl sovetına kitte.

-Şikayätlärdä minem katnaşım yuk dip, äytmä dä, ışanmıym da,- dide Aysinä,-tik ni öçen?

-Gayıbegez küp, şunıñ öçen,- dide Hämät.-Gomumän, ata-analar sezneñ eşegezdän kanäğat tügellär.

Aysinä açu belän äytep kuydı:

-Şulay bulır. Tälğat altı yıl buyına eçea-iserep yörgändä, alar kanäğat idelär. Häm sez dä.

_İşekne tege yaktan yap!-dip akırdı Hämät.- Sin dä riza tügel iç.. İcauga barsa, Hämätneñ maşinasın bärdertteräçäklär, dip Gazdägä şayartıp äytmägänseñder bit?

- Sataşasıñmı ällä? –dip kıçkırdı

Aysinä, inde yaba başlagan işegen kire açıp.

- Yulıñda bul,- dip Hämät, işekne üzenä

taba tartıp, katı itep yabıp kuydı.

Aysinä uramga çıkkanda, vak yañgır pıskaklıy başlagan ide. Sazlamıkka äylängän uram pıçragınnan rezin iteklären suırıp ala-ala, hatın mäktäpkä yünälde. Köçäyä başlagan yañgır ostahanäneñ yabılıp betmägän tübäsen iskä töşerde.

Mäktäpkä kilep citügä, Aysinä Nailne,ike-öç törgäk tol alıp kilergä dip, öylärenä kaytarıp cibärde dä, kıñgırau şaltırauga, unberençe sıynıftagı däresenä aşıktı.

Unberlär belän alar Mihail Bulgakovnıñ «Master i Margarita»sın öyränälär ide. Aysinä taktaga däres temasın yazıp kuydı:»Romanda izgelek häm yavızlık töşençäläreneñ çişeleşe»

Äñgämä ahırında söyläşengännärgä yomgak yasap, ukıtuçı balalarga möräcäğat itte:

-Ni öçen päygambärneñ Golgofaga menderelüenä häm anıñ gazaplı ülemenä ğayeple keşeneñ näq menä İuda buluı bigräk tä ayanıç?

Balalar ber mäl tın tordılar da barısı beryulı diyärlek , tik ni öçender üzlären ğayeple sanagan şıpırt tavış belän :»Ul anıñ ukuçısı»,-didelär.

Sıynıf curnalın ukıtuçılar bülmäsenä kuyıp, Aysinä tübä yabuçılar yanına aşıktı. Nail dä kilep citkän. Ul arbadan tol törgäklären açu belän cirgä atıp bärde dä Aysinägä:

-Yöriseñ şunda divanalanıp. Kem inde öyennän äyber taşıy, kiresençä eşlise urınga,- dip rizasızlıgın belderde.

-Üzeñ şulay eşlämädeñme soñ? Öç täñkälek äyber öçen tavış çıgarıp yatma,-dide Aysinä.

-Häzer kırık biş meñ tora ul,-dip süzen birmäskä tırıştı Nail.

Tübä yabuçılar yanınnan borıluga, Aysinäneñ küze mäktäp bakçasınıñ aulak poçmagındagı kura ciläkläre kuaklarına töşte. Närsäder tiyeşençä tügel kebek toyıldı aña. Şulay ikän şul. Cäyen ciläk birep, inde korıgan botaklar kisep alınmagan, kuaklar kar astında kalıp sınmaslık itep, berniçäse bergä bäyläp kuyılmagan.

Kabinetına kereşli, direktor kizü toruçı cıyıştıruçıga biologiyä ukıtuçısın çakırtırga kuşkan ide, tegese: « Änä iç alar kitep bara»,- dip täräzägä ımladı. Aysinä şunda karadı: mäktäp kapkasına iltüçe kiñ alleya buyınça, pioner lagerenda yal itüçe balalar kebek, par-par tezeleşep, ukıtuçılar kitep bara . İñ aldan Gazdä belän Fänirä, alar artınnan Kanifä belän Fäncümä apa, annan soñ mäktäpneñ yäş ukıtuçıları- äle kayçan gına Aysinäneñ küzenä karap däres tıñlagan elekke ukuçıları – atlıy ide.

Alarnıñ şulay par –par bulıp komanda belän kitep baruında ällä nindi säyerlek bar kebek toyıldı. Biş däres betep (bügen şimbä bulganga,barlık sıynıflarda da bişär genä däres ide), kıñgırau şaltırauga uk niçek cıyılıp ölgergännär dä, kay ara kitep baralar?

Öyenä kaytışlıy Aysinägä mäktäp karavılçısı oçradı.

- Avıl sovetına aşıgasızmı? – dide ul

häm, Aysinäneñ cavabın da kötep tormıyça, östäp kuydı,- böten ukıtuçı da şunda kerep kittelär, ber yartı säğat bulır inde.

Ä-ä-ä, Hämät alarnı agitatorlar bularak cıygandır äle. Dekabrdä saylaular bit. Anda kerep çıgargamı soñ? Äy, kiräkmi lä. Äle irtän genä Hämät belän açulanışıp çıktı. Ni pıçagıma şul imansız belän tagın oçraşıp torsın.

Aysinä, öyenä kaytıp, ös-başın alıştırırga ölgermäde, anıñ artınnan bastırıp uk diyärlek avıl sovetınıñ cıyıştıruçısı kilep citte.

- Sezne düşämbegä ronoga çakıralar.- dide ul, käğaz kisäge suzıp,- häbärne alganıgızga kul da kuyıgız.

Bu nindi hikmät tagı? Bügen şimbä bit, rono eşlämi. Kiçä ük çakırtıp kuydılar mikänni? Ä nigä ul qadär kullar kuydırtıp? Ä-ä-ä, tege şikayät hakındadır äle. Yörilär şunda baş kaynatıp, eş küp çagında.

Çakırtunıñ säbäye ayaktan yıgarlık bulıp çıktı.

Särkätip kız Aysinägä ber bit käğaz suzıp, anda yazılgan prikaz belän tanışıp çıgarga häm şunnan soñ eştän azat itülären sorap, gariza yazıp kaldırırga kuştı.

Prikaznıñ eçtälege tübändägedän gıybärät ide: mäktäpneñ matdi yagın kaygırtmaganı, ukıtu- tärbiyä eşen tiyeşle däräcädä .oyıştırmaganı, ukıtuçılarga karata üzen dorfa totkanı, ata-analar belän urtak tel tapmaganı, avıl sovetı karaların ütämägäne, ählakıy yaktan totnaksızlıgı öçen öçen KZOTnıñ 254 nçe maddäse nigezendä Aysinäne direktorlıktan azat itärgä.

- Ägär dä gariza yazmasagız, şuşı prikaz nigezendä eşegezdän alınaçaksız,- dide särkätip kız bitaraf tavış belän. Şaulap üsep torgan cirennän ütken çalgı belän kıyıp alınıp, tınsız-önsez kalıp cirgä augan üländäy, Aysinä , hälsezlänep,stenaga söyälde.

- Bu nindi nahak bäla? Mondıy yalgannı kayan uylap çıgarıp betergännär?Bu qadär yalanı niçeklär kütärmäk kiräk?!

Berazdan Aysinä, añına kilgändäy bulıp, särkätipkä endäşte:

- Rono mödire üzendäme?

- Yuk, ul administratsiyä başlıgınıñ apparat citäkçese yanına kitte. Anan öçençe sanlı balalar bakçasın açu tantanasında katnaşaçak. Gomumän, ul bügen monda bulmayaçak.

- Alay ikän ,- dide Aysinä, avır sulap.- Yarıy alaysa, irtägä kilermen.

- Yuk, sezgä irtägä kilep torırga kiräk bulmayaçak, garizagıznı kaldırıgız.

- Kaldırmıym,- dide hatın,- mödirneñ üze belän söyläşäm äle.

Aysinä alıp kilgän vedomostların tapşırırga dip buhgalteriyägä kerde. Monda anıñ ukuçısı Güzäliyä eşli ide. Ul, ukıtuçısınıñ borçulı yözen kürep, anı tınıçlandırırga aşıktı: «Äydä yarar inde, gel direktor bulıp eşlärgäz dimägän, tınıçlap ukıtırsız, mäşäqategez äzeräk bulır. Menä limonlı çäy eçep cibäregez.» ,- dip ul termostan çınayakka kaynar çäy agızıp, Aysinä aldına kuydı. Hatın çäyne eçte dä, rähmät äytep, kuzgala başladı. Sumkasın kulına aluga, vedomostların isenä töşerde.

- Menä tile, onıtıp çıgıp kitä yazdım bit,

bolarnı alıp kuy äle, - dip, ul Güzäliyägä käğaz törgägen suzdı.

Güzäliyä , törgäkne sütä-sütä, Aysinägä kütärelep karadı da uñaysızlanıbrak:

- Üzegez dä inde , apa, ni pıçagıma dip şul mäker çülmägenä - Gazdägä dim- rono mödire belän yörüen äyttegez? Eçtän tınasıgız kalgan.

-Närsä, närsä? – dide Aysinä gacäplänüennän süz taba almıyça,- nindi yörü? Närsä söyliseñ sin?

- Ni bit... e-e-e, monda berkönne zavuçlar seminarına kilgäç, Gazdä huca yanına kerep yılagan; imeş, sez anı rono mödire belän butalasız dip, talagansız. Särkätip söyläde, ul tıñlap torgan.

- Tuzga yazmagannı,- dide Aysinä, işetkänennän önsez kalıp torgannan soñ, isenä kilep. – Bu turıda berençe sinnän işetäm. Niyemä hacät alar miña?

- Şulayın şulaydır da,- dide Güzäliyä,- Gazdä üz maksatına ireşkän, direktor itep anı kuyarga yörilär, bugay.

Ronodan nahak bälalärgä çornalıp kaytıp kilgän Aysinäneñ ul könne – 23 nçe oktyabrdä - tugan köne ide. Aña kırık biş yäş.

Kiçen bik borçılıp yoklarga yatkangamı, irtän Aysinä köç-häl belän ayagına torıp bastı. Ällä niçek , kosası kilep, başı äylänä, yöräge çänçi ide. Ahırısı, kan basımı kütärelgänder dip, enam digän daru töymäsen kaptı, valokardin yotıp kuydı. Berazdan baş äylänüe basıldı. Hatın avırdan gına sıyırın savıp kerde dä Nailgä , sötne separattan äyländerep, bozauga eçererseñ dip, üze mäktäpkä aşıktı.

Başka eş-mäşäqatlären karap tormas, däreslären genä ukıtır da öyenä kaytır. Tugan könen bügen bulsa da bilgeläp ütär. Kem dä bulsa kilmi kalmas. Kızı kiçä tugan köne belän kotlap şaltıratkan bulgan.,tugan könenä ük kaytıp citä almıym, atna ahırında kaytırmın digän. (Aysinäneñ kızı bıyıl gına, mäktäpne tämamlap, İcau däülät universitetınıñ hokuk belgeçlege bülegenä ukırga kergän ide.) . Döres, cäzalap eşennän çıgarırga torganda,Aysinäneñ şaulatıp tugan kön ütkärep, kunak sıylap utırırlık käyefe yuk –yugın. Tik nişlämäk kiräk, kilgän kunaknı borıp cibärmäs bit. Aş asıp, bäleş tıkmıy bulmas

Şundıyırak uylar belän kabinetına kilep kersä, telefon şaltırıy. Enese ikän. Tugan köne belän kotlıy.

Aysinä, däresen tämamlap, yañadan kabinetına töşsä, anda rono mödire belän äle yañarak administratsiyä başlıgı urınbasarı bulıp bilgelängän hatın häm Gazdä köleşä-köleşä söyläşep utıralar. İşekkä artı belän utırgan urınbasar Gazdäneñ kulın sıypıy-sıypıy:»Sez menä üzegez direktor bulıp algaç, eşne başkaça oyıştırıp cibärersez, anıñ işe culiklarnı...» di̇yügä, işek yapkan tavışka başın borıp, tınıp kaldı.

Aysinäneñ isänläşüenä cavap ta birmästän rono mödire:»Ya niçek, gariza äzerme?»- dide. Aysinäneñ «Yuk» –dip äytüe buldı, mödir tiz genä urınbasarga»Väzirä Harisovna, äydägez avıl sovetına, şunda häl itärbez»,- dide dä Aysinägä:»Sineñ dä anda baruıñ mäcbüri» ,- dip östäp kuydı. .

Alar çıgıp kitte. Aysinä başına sugıp miñgeräytelgän keşe kebek östälgä başın saldı. Ul bolar belän köräşä almayaçak. Alarda hakimiyät, möher. Bolar küp: rayon başlıgınnan başlap cıyıştıruçıga qadär bar bu şaytan ğaskärendä.Bolar anı izep-sıtıp, pıçrakta aunatırga äzerlänälär. Yuk, ülsä ülär, Aysinä alarga ciñel genä birelmäs. äytäsen äyter. Ber ğayepsezgä üzen kıynatıp tormas.

Cıyınırga, barırga kiräk dip, häl kılıp, hatın urınınan kuzgaldı häm kinät, davılda sıngan agaç sıman , görseldäp barıp töşte...

. ...Bik nık çırıldagan telefon tavışı anı añına kiterde. Ahırısı, ul şaktıy ozak yatkan- täräzä artında inde karañgılık iñep kilä,dimäk, säğat dürtlär tiräse. Aysinä ürmäläp, urındıkka totını-totına ayagına torıp bastı. Grafinnan su salıp eçte. Sumkasınnan validol alıp, tel astına saldı da känäfiyenä yarım yatıp, küzlären yomdı. Şul hälendä un-unbiş minutlap yatkaç, avırlık belän genä kuzgalıp, kiyenä başladı. Ul avıl sovetına barırga soñga kaldı inde. Häyer, nigä kiräk? Teläsä nişläsennär. Alar belän köräşäm dip, ya ülep kitärseñ, allam saklasın. Kaytırga da yatırga kiräk.

Öydä anı iserek ire karşı aldı. Aysinäneñ ärnep:»Tagınnar eçkänseñ ikän» di̇yüenä karşı şakşı sügenü süzläre koyıldı. İrtädän birle aşamagan-eçmägän, eşendä cäzalangan hatınnıñ tamagına töyer tıgıldı, ul, yılamaska tırışıp, yañakların avırttırıp, teşlären kıstı, tik yırılıp kitkän bua tösle küz yäşläre yöze buyınça aga başladı. «Sterva, kaya aşavıñ? İrtängä dä, köndezgä dä, kiçkä dä berni yuk. Teläsä kayda yörep, küñel açıp yörgäneñne böten avıl söyli, bärep üteräm min sine»,- dip akıra-akıra iserek ir hatınga taşlanıp, anı kıynıy başladı. Aysinäneñ özgälänep kıçkıruına kayandır işek aldınnan yögerep kergän ulı, yılap, ätisenä yabıştı, anı tuktatmakçı buldı. Läkin malaynıñ kotırgan iserekkä köçe citmäde. Alay da hatın, ıçkınıp kitep, işekkä taşlangan ide, anda çak kına Aysılu belän bäreleşmäde. Aysılu çäçäklären, tortın totkan kileş aptırap:»Nişlisez sez, isärländegezme ällä?»- dide, äle Nailgä,äle Aysinägä karap.

«Betmäs keşe süze. Tormışıgıznı bozar öçen berse pıçak, berse balta tottırır. İr keşe gaybät tıñlap yörmäs»,- dip söylänä- söylänä Nailne köçkä tınıçlandırdı. Nailgä arakı citmägän, küräseñ. Ul, işekne ayagı belän genä tibep açıp, arakı ezlärgä çıgıp kitte. ( İke yortnıñ berendä arakı satkanlıktan, bu anıñ öçen problema tügel ide.) Ul arada Aysinä urgıldırıp kosa başladı. Koskaç, ciñeläyep kitkändäy buldı. Çaykala –çaykala karavatına barıp audı.

Aysılu belän ulı mallarnı karap, sıyır savıp kerdelär. Aysinäneñ töse kitkän yözenä karap Aysılu:»Äydägez, bügengä bezgä kerep kunıgız äle, iserekkä ışanıç yuk»,- dip malayı belän Aysinäne üzlärenä alıp çıgıp kitte.

İkençe könne avıl sovetı cıyıştıruçısı, mäktäpkä kilep, Aysinäneñ kulına kiçäge avıl sovetı utırışınıñ karar küçermäsen tapşırdı. Anda ata – analardan kergän şikayätne tikşerü näticäsendä rayon başlıgınnan Aysinäne eşennän alunı sorarga häm may ayında ukıtuçılarnıñ hezmät hakların bilgesez vakıtka qadär totkarlaganı öçen, hökem itüne sorap, sud organnarına möräcäğat itärgä diyelgän ide.Karar küçermäseneñ başında utırışta katnaşuçılar – Aysinäne cäzaga tartuçılar - isemlegendä sıynıftan tış eşlärne oyıştıruçı Saniyäneñ dä familiyäse küzgä taşlandı. Allam gına, it izgelek, köt yavızlık şuşı buladır inde.

Saniyä, uçilişe tämamlap, kolhozda orlıkçılık buyınça agronom bulıp eşli ide. Yalgışıdırmı, yazmışıdırmı, mäktäp laborantkası Gölgenäneñ ike balasın yätim kaldırıp, iren – ambar mödiren- tartıp aldı. Berazdan Alabuga pedinstitutına çittän torıp ukırga kerep, mäktäpkä rus tele ukıtırga urnaşıp kuydı. Keşe iren tartıp aldı dipme inde, mäktäp anı salkın karşıladı – Saniyägä endäşüçe dä bulmadı. Aysinä genä, nişlärseñ, yazmışıdır inde dip, aña yärdäm kulın suzdı. häyer başkaça mömkin dä bulmagandır – Aysinä zavuç bularak aña yärdäm itärgä tiyeş ide. Häm yärdäm itte dä: däres plannarın, tematik plannarın tözeşte (küp oçrakta üz plannarın aña birde), däreslärenä yörep, ukıtırga öyrätte, instituttan kilgän kontrol, kursovoy eşlären eşläp birde... Aysinä, räncep, isemlekkä karap utıruında buldı. Utırışta katnaşkan tugız deputatnıñ altısı- Hämät,Gazdä, Saniyädän kala – Aysinäneñ ukuçıları ide.

Tukta, nişläp bolay mälceräp utıra ul? Monda bit anı sudka birergä digännär. May ayı akçası?.. Ä-ä-ä, isenä töşte. May ayına eş hakı alıp kaytkanda ul bit buyaular da aldı. Kaysı kön ide äle ul? Aysinä köndälek eşlärne yazıp bargan däftären açtı: 26 nçı may, äye, Gazdäneñ tugan könendä. Akçaga barırga maşina bulmagaç, Aysinä fizkultura ukıtuçısın bişekle mototsiklı belän alıp çıgıp kitte. Direktor kizü toruçı cıyıştıruçıga ukıtuçılarnı cıyarga kuştı. Tegese bik tiz äylänep kilde:»Kilmilär alar, kayberläre genä riza buldı»,- dide, yözenä mäkerle yılmayu çıgarıp.

Alay ikän. Berni eşlär häl yuk. Tau Möhämmätkä barmasa, Möhämmät tauga bara. Aysinä tiz genä ukıtuçılar isemlegen yazdı, «26 nçı may könne 1995 nçe yılnıñ may ayı öçen hezmät hakıbıznı aldık» digän cömlä östäde dä kabinetlar buyınça kitte. Gazdä belän Fänirä genä, kirelänep, .kul kuymıy tordılar. «Kuymasagız kuymassız, başkalar raslavı citä» ,- digäç, kuydılar tagın.

İkençe könne Aysinäne ronoga çakırttılar da aldına tege prikaznı häm Çişmäbaş mäktäbe ukıtuçılarınıñ 21 nçe oktyabrdä ütkärgän pedsovet kararın kuydılar. Nindi mögez çıgargannar tagın? Oktyabr ayıda nindi pedsovet? Läkin bu çınlap ta şulay ide. Ütkärgännär dä karar da çıgarıp kuygannar. Yegerme ukıtuçıdan unöçe katnaşkan. Pedsovetnı avıl sovetında Hämät alıp bargan.( Nigä anı pedsovet dip atagannardır, zagovor disälär, döreslekkä turı kiler ide bit.)Karar ber genä cömlädän tora: «Aysinä direktor bulıp eşlämäsen».

Äye, eşlämäs ul, eşlämäs. Niyemä dip şul qadär tartışa.? İnde ukıtuçılar da, kul kuyıp, ronoga şundıy karar cibärälär ikän, tartışıp yatudan mäğnä yuk. Gariza yazarga gına kala.

Aysinäneñ başında bu oçrakta bötenläy urınsız kebek bulgan «törkem psihologiyäse» digän gıybärä, kom öyelep taş bulmas, kol öyelep. baş bulmas digän mäqal äylänä başladı. Nişläp bulmasın, änä bit inde maksatlarına ireşälär.

Aysinä gariza yazdı da kaytıp kitte.

İke könnän soñ ( ul şimbä kön ide) irtän irtük mäktäpkä rono mödire kilep, matematika ukıtuçısı Fäniräne direktor itep bilgeläp kitte. Fäncümä apa, Lyutsiyä, Gazdä Fäniräne kaynar kotladılar.

Aysinäne dä ul könne şatlık kötä ide: kızı kaytkan. Öylären cıyıştırgan, aş asıp, bäleş tıkkan, munça yagıp cibärgän. Äniseneñ häbären ul tınıç karşı aldı.

-Äydä yarar, Böten akçañ yulga yörep betä ide, içmasam eşlägäneñ üzeñä bulır, - dide, änisen yuatıp.

30 nçı oktyabr- düşämbe - inde Aysinä mäktäpkä ukıtuçı bulıp kilde. Çış – pış kilep söyläşülärennän ul şunı añladı: anı ukıtuınnan da çıgarmakçı bulgannar ikän dä,sud aşa barıber urnaşır dip, ul yavızlıkların tormıka aşırırga bazmagannar.

Ädäbiyät dönyasına çumıp, däreslär alıp bara başlagaç, hatın niçekter ciñeläyep kitkändäy buldı. Äy, kadalsınnar la şunda. Tınıç kına ukıtıp yörer äle.

2 nçe kisäk.

VI bülek.

Tik Aysinä yalgışkan bulıp çıktı. Unberençe sıynıfta däres alıp bara ide, närsäder şart itte - kabartılgan şarnı şartlatkannar ikän, kemder fyut dip sızgırıp kuydı, - däres özelde. Aysinä bermälgä aptırap kaldı - aña däreslärendä tärtip digän problema belän oçraşırga turı kilgäne yuk ide diyärlek. Läkin unberlär tiz tınıçlandılar: imtihan biräseläre islärenä töşteme, Aysinäneñ hälenä kerdelärme, belmässeñ.

Öyenä kaytsa, anı tagın ber yañalık kötä ide: Fänirä, avıl sovetı sessiyäse kararı nigezendä dip, prikaz yazıp, Nailne eşennän çıgargan. Nail üzençä Aysinäne tınıçlandırırga aşıktı: "Yarar äydä, traktorçıga kolhozda eş betmäs äle",- dide.

Şul uk kiçne İcaudan, hiç uylamaganda, Azat kaytıp töşte.

- Nişläp üzeñ genä, kilen, balalar kaya? -di̇yügä Azat:

- Bügen bazarnıñ yal köne bulganga gına (Azat İcaunıñ Üzäk bazarında direktor bulıp eşli ide.) ıçkınıp çıgıp kitä aldım äle. Muyınnan eş, hiç vakıt yuk. Kileneñ eştä, balalar ukuda. Soñ bulsa da uñ bulsın digändäy, bülägemne kabul itep al,- dip, Aysinägä tartmaçık suzdı.

- Rähmät,- dide Aysinä, kömeşne börtekläü ısulı belän eşlängän borıngı tatar alkalarına kuanıp.

Aşap-eçep, beraz söyläşep utırgaç, Azat Nailgä:»Äydä, işek aldına çıgıyk äle, sin tämäke tartırsıñ, min saf hava sularmın»,- dide. Alar artınnan işek yabıluga, Aysinä, kamır izep kuyıym dip, çolanga onga çıksa, Azatnıñ açulı tavışın işette:

- Cizni, berdänber apamnı min bolay et tipkesendä totmam.Eşendä

talanuı citmägän, sin anı kıynıysıñ ikän.

- Nişläp kıynıym?Kıynamıymmı tagın, - dide Nail kabınıp kitep.

- Kıynagansıñ,- dide Azat karşı äytergä urın kaldırmaslık

kisken tavış belän.- Kızıñ kilep yıladı, ä aña ulıñ söylägän. Niçek itep keşedä kunıp yörülären dä, barın da... Min apamnı bu häldä kaldıra almıym, alıp kitäm, ä sin teläsäñ nişlä.

Nail, şıñşıp, närsäder dip aklana başladı. Aysinä, uyları çualgan \ häldä, onın kütärep kerep kitte.

İrtän Azat apasına:

- Monda sine eşeñdä dä, öyeñdä dä talap, bauga menärgä mäcbür

itärlär. Alla saklasın, cülärlänüeñ dä bar, bigräk yaklarday keşeñ yuk monda. Kitärgä kiräk. Kaygırma, Üzeñ beläseñ, mine dä kitärgä mäcbür ittelär. Aña karap yukka çıkmadım bit. Sineñ dä, alla teläsä, tormışıñ caylanmıy kalmas. Başta ulıñ belän bezdä torıp torırsız, annan ber bülmäle bulsa da fatir yünäterbez. Avıldagı öyne satası bulır, citmägänenä üzem östärmen. Bügen ük, eşeñnän azat itüne ütenep, gariza yaz.

- Ni bit,- dide Aysinä, bilgele ber kararga kilä almıyça ikelänep, -

ni... mäktäpneñ möheren, alfavit kenägäsen, prikazlar däftären tapşırası bar.

- Ä nigä tapşırmadıñ soñ?

- Direktor alarnı avıl sovetı buhgalterı katnaşında gına kabul

itäm, di, ä buhgalter byulletendä, ikençe atnaga gına eşkä çıga.

- Yarar alaysa,- dip kileşte Azat. – Tik garizañnı bügen ük yaz. Alarga

etlek eşläü berni tormas, gariza yazgaç, ber ay totuları bar.

Azatnı ozatkaç, Aysinä eşenä yünälde. Nail, bik borçılıp, kapka

töbendä tämäkesen tötätep kaldı.

Aşıgıp bargan cirennän Aysinä, sörlegep kitep, yıgıla yazdı: yöräk

turında närsäder şundıy katı çäneçte, küz alları karañgılanıp kitte.Hatın, koymaga söyälep, häräkätsez kaldı.Berazdan yöräge tınıçlanganday buldı. Tik barıber kükrägen taş belän bastırganday avır ide. Medpunktka keregä kiräk.

-Hastahanägä barsagız, yahşı bulır ide,- dide feldşer, anıñ

venasına ukol kadagannan soñ. –Bügen eştän kaytışlıy monda kerergä onıtmagız.

Aysinä mäktäp kapkasınnan kerügä, kıñgırau tavışı işetelde. Ay, hodayım,

soñga kala bit! .Hatın, kabalanıp, baskıçka kilep citügä, mäktäp işege kiñ bulıp açıldı da, annan atılıp diyärlek Gazdä, anıñ artınnan Fänirä kilep çıktı. İkese beryulı diyärlek yäşelle – zäñgärle tavışlar belän Aysinägä yabırıldılar:

- Zvonok kayçan buldı inde, nişläp eşkä vakıtında kilmiseñ?!

Öyrängänseñ sin däreskä teläsä kay vakıtta kilep, teläsä kayçan kitep yörergä! Häzer ük däres plannarıñnı bir.Äle ukıtuıñnı tikşerergä kiräk, keşe öyrätep yörep, ukıtırga da onıtkandırsıñ inde.

- Ah sez, acdahalar! ( Gazdä dä, Fänirä dä acdaha yılında tugan

idelär),- dide Aysinä, açuına buılgan kileş, ädäp saklarga da onıtıp. –Kitegez, yulımda tormagız äle! Sezneñ eşegez bulmasa, minem ukıtasım bar.

- Plan...,- dip ısıldadılar tegelär.

Aysinä rus tele kabinetınnan däres plannarın alıp çıgıp birde.

Öç däres betügä, Fänirä, cıyılış cıyıp, däreskä soñga kalganı öçen

Aysinägä kisätü yasadı. Aysinäneñ:

- Döres eşlämisez bit. Soñga kalgan ukıtuçını ( niçä tapkır sezne

dä), ul-bu äytmiçä, däreskä kertep cibärä, därestän soñ gına añlatma ala idem, tärtibe şulay anıñ ,- di̇yüenä direktor, kabınıp kitep:

- Hezmät distsiplinasın bozuı gına citmägän, öyrätep yatkan bula

bit äle, yom avızıñnı! – dip akırdı.

- İkençe könne däreskä kerep barganda, Aysinäne bibliotekar hatın

( hezmät däreslären Fänirä, Aysıludan alıp, aña birgän ide) sıynıf işege töbendä tuktatıp, programmalar, däresleklär turında kiñäşläşep tora başladı. «Soñınnan, däreslär betkäç, irkenläp añlatırmın»,- dide .Aysinä, säğatenä küz töşerep. Yartı minut vakıt ütkän, kayber ukıtuçılar, curnal alırga

dip, ukıtuçılar bülmäsenä kerep baralar ide äle. Tik Aysinäne Gazdä iskärgän bulıp çıktı. Näticädä - añlatma häm prikaz.

Kön artınnan kön uza. Bügen inde comga kön. Aysinä äle haman garizasın birmäde. Haman ikelänep yöri. Gariza birü ul bit inde Naildän ayırılıp kitü digän süz. İke distä yıldan artık bergä yäşäp iyälänelgän şul. İyälänelgän

äyberne dä taşlavı avır, ä monda – ir – balalar atası. ( Nişläp hatın –kız üzen cäberlägän ir-atnı da kızgana ikän?. Häyer, hatın –kızda da bu his betsä,niçek yäşärgä kala?) Ä mäktäptä anıñ garizasına şatlanırlar gına. Bugazlarına töyen bulıp utırgan bit. Kısıpmı-kısıp çıgarasıları kilä.Kadalıp kitsennär lä, yazar ul garizasın, yazar. Bälkem Nailne dä üz yannarına küçep kilergä rizalatır. Kem belä bit, kem belä?..Aldagısın alla belä. Ä häzergä bibliotekadan algan kitapların tapşırıp kuysın äle, mäşäqate kimi torsın.

Bibliotekadan çıgışlıy, aşhanä işegenä yabıştırılgan «Karmak»nı (kizü sıynıfnıñ atnalık näticälär buyınça çıgara torgan gäziten) iskärep alıp, yakınırak kilde. Yögerep baruçı malay karikaturası astında şiğır:

Küräsezme Bulatnı:

Çabıp yöri härçaknı.

Yak –yagına karamıy,

Decurnıynı tıñlamıy.

Bala bit, bälkem yögerep tä yörgänder. Tik nigä inde bu qadärle?.. Ä närsä bu qadär? Anıñ ulına, Aysinägä üç itep, karikatura yasagannar kebek toyıldı hatınga. Bar ikän inde, üç alıp tuyalmaslar bolar.

Tuya almıylar ikän şul. Şimbä kön gomummäktäp lineykasında inde Bulatnıñ, kesäsen aktarıp, könbagışı barmı-yukmı ikänen belergä telägän kizü toruçı cıyıştıruçını «Minem sezneñ kesägezne aktarganım yuk» dip etep cibärgänen, koridorda yögerep yörgänen, kalla göle yanında uk basıp torıp, anıñ çäçägenä özelep kitü kurkınıçı tudırganın bik täfsilläp söylädelär. «Mondıy tärtipsezleklär öçen mäktäptän çıgarıp cibärergä dä bula», -dide direktor, Bulatka kıçkırıp argaç.

Öydä Bulat, äniseneñ cilkäsenä başın törtep yıladı da kinät teşlären kısıp: «Täräzälärenä taş atıp çıgam min alarnıñ, ikeşärne: bersen sineñ öçen, bersen üzem öçen»,- dide. «Çü-çü, ulım, tınıçlan,- dip yuattı anı ana,- tizdän monda ukımassıñ, ozaklamıy bez İcauga küçep kitäbez.» «Çınlapmı?! « dip şatlandı bala, şunda uk sulkıldavınnan tuktap.

Kiçen Aysinä Aysılu apalarına kerep kitte. Çäy yanında mäktäptäge hällärne söyläşep utırdılar. «Äye, eşlätmäslär alar sine,- dide Aysılu,- äle kiçä genä Gazdäneñ aşhanädä çäy eçkändä, (min kuhnyada idem) Aysinäne ber genä seminarga da cibärmäskä, aña ber genä açık däres tä birdertmäskä, ber genä çıgış yäisä doklad ta söylätmäskä, şul räveşle yanvarda uzaçak attestatsiyäse vakıtında ukıtuçı-metodist isemennän kolak kaktırırga kiräk dip, direktornı kotırtıp torganın işettem. Ul bäläkäy Stalinnan böten närsäne kötärgä bula, Gazdädän di̇yüem»

Bişençe noyabrdä közge kanikul başlandı. Ukıtuçılarnı direktor

karşındagı kiñäşmägä cıydılar. Anda süz kübräk irtägäge köngä bilgelängän mäktäpne açu tantanasına äzerlek turında bardı. Soñınnan Gazdä süz aldı:

- Yäş ukıtuçılarnıñ däftär totuga karata bulgan berdäm taläplärne belep betermäve dä mömkin, ä menä yegerme yıldan artık ukıtıp, üze citäkçe bulıp, başkalardan eş taläp itep yörgän keşeneñ tugızlarnıñ rus ädäbiyätı buyınça däftär tışındagı hatalarnı kürmäve añlaşılmıy. Monıñ östenä çirek

ahırında altınçı sıynıfta ütkärelgän diktantnı unöç ukuçınıñ dürtese ikelegä yazuı Gazizovanıñ urta sıynıflarda gına da rus tele ukıtırlık beleme bulmavın kürsätä tügelme?

Aysinä, añlatma birergä teläp, torıp bastı – aña süz birmädelär.

- Başkalarga süz birerlek bulmagaç, üzegez genä kiñäşäsegez kalgan. Ä däftär tışlarına kilgändä, alar Fänirädän kalgan, cıyıp alırga da ölgermädem bit äle. Hata digännän, irtägä mäktäpkä kunaklar kilgänçe, zalga elenep kuyılgan «Däreslär tärtibe» ndäge astronomiyä süzendäge hatanı tözätep kuysagız ide. Gazdä gomer buyı bu süzdä «r» dan soñ «a» yazdı, häzer dä hatalı yazgan,- dide Aysinä urınınnan gına, ärnegän küñelen basarga teläp.

Yuk, bolay tartkalaşıp eşli almas. Östävenä öydä dä gazap: Nail eçä dä eçä, eşkä dä urnaşmıy, mallarnı karau da Bulatka kaldı. İrtän Aysinä üzen altınçı noyabrdän eştän azat itülären sorap yazgan garizasın sumkasına saldı da mäktäpkä yünälde. Äye, bügen anıñ soñgı eş köne bulır. Nihäl itsen soñ, küpme köç salgan mäktäben taşlarga mäcbür itälär. Küpme tormışka aşırılmagan plannarı kala... Aña kırık biş yäş tuldı. Çit cirdä, yaña mäktäptä (hatın üzen başka ber urında eşli alam dip küz aldına da kitermi ide) niçeklär eşläp kitär? Avıru yöräge bu küçenep yörülärgä tüzärme? Keşene ğadättä üze tugan ayda ülä, dilär. Anıñ tugan ayı oktyabr uzdı inde uzuın da, tik tugan köne küptän bulmadı bit äle. Tuktale, nişläp ülem turında uylana ul? Menä yülär. Aysılu apası äytkändäy, patşalarnı da tähetlärennän töşerälär.

Aysinä mäktäp kapkasınnan kerde. Uylana-uylana alleya buylap atladı

Anı ike yaklap şärälängän hälsez botakları tübän asılıngan kayınnarı ozata bardı. Çişmäbaşka kilgän yılnı üze ukıtkan tugızları belän utırtkannar ide alarnı. Alleya, mäktäp täräzäläre yanına citäräk, uñga borıldı. Monda anı könyak kiparisların häterlätkän karañgı yäşel töstäge artışları karşı aldı. Bu artışlarnı ul yaña mäktäpkä nigez salgan yılnı bulaçak mäktäpneñ bulaçak täräzäläre karşına şul yılgı çıgarılış sıynıf ukuçıları belän utırtkan ide. Häterli, şul vakıtta alar halık arasında yörgän , artış botagı bulgan cirgä şaytan iyälänmi ikän, digän ışanunı iskä töşerep köleşkännär dä ide äle. Irımı döres bulmagan, ahırı: mäktäpkä şaytan ğaskäre belän kerep tulgan.

Mäktäpne açu tantanası köndezge dürtkä, ata – analar cıyılışı töş turına bilgelängän ide. Töşkä qadär öställär äzerläp, salatlar yasap, tokmaç kisep, kön ütte. Çäy eçep algannan soñ ata – analar cıyılışı ütkäreläçäk zalga yünäldelär.

Yaña mäktäpne kürergä dipme, halık küp cıynalgan. Aysinä artkı rätlärneñ bersenä barıp utırdı.

Prezidium sayladılar. Kön tärtibe belän tanıştırdılar. Sıynıftan

tış eşlärne oyıştıruçı Saniyä «Mäğarif» curnalınıñ SPİD ka karşı mäqalä

basılgan bitläre yabıştırılgan däftären açıp, doklad ukıdı da, süz Gazdägä birelde. Ul berençe çirek yomgakları belän tanıştıra başladı. Üz uylarına çumıp utırgan Aysinä, kinät aynıp kitep, başın kütärde. Närsä dide ul? Gazizov Bulatnıñ matematikadan ikele dime? Niçek?! «Mäktäp buyınça ber genä ölgermäüçe – altınçı sıynıf ukuçısı Gazizov Bulat»,- dip kanäğat töstä kabatladı Gazdä.

Anıñ ulı ölgermäüçe! Nişläp curnalnı açıp, bilgelären karamagan. Üz mäşäqatenä çumıp, ulınıñ ukuın bötenläy onıtkan. Tik ... köndälegenä kul kuyıp bardı iç, ikeleläre yuk ide bit soñ. Ällä köndälegenä kuydırtmadı mikän? Nişlärseñ, başnı taşka bärer häl yuk, Alga taba ulı belän matematikadan şögıllänäse bulır. Anıñ uyların ukıganday Gazdä dä «Matematikadan belmägän temalarnı üzläştertü ata-anaga yöklänä»,- dip belderde, kinayale yılmaep. Gazdä artınnan altınçılarnıñ sıynıf citäkçese süz alıp, tagın Bulatnıñ ikelesen äytep uzdı, bu ukuçınıñ tärtipsezlege böten mäktäpneñ teñkäsenä tiyä dip tä östäde.

Aysinä uylanıp torgan arada başka kön tärtibenä küçkännärme şunda, inde Gölçirä söyläp tora ide: « Mäktäpne şuşı sez üzegez kürep togan hälgä kiterü öçen hörmätle direktorıbız Fänirä Ütäşevna şulkadär dä küp köç kuydı.. Bez, ukıtuçılar, aña çiksez rähmätle. Mäktäptä häzer eş atmosferası hökem sörä; sez, äti-änilär, balalarıgız öçen tınıç bula alasız. Fänirä Ütäşevna kebek akıllı, buldıklı, osta oyıştıruçı bulganda, ukıtu-tärbiyä eşendä zur uñışlarga ireşäçägebezgä şik yuk. Süz dä yuk, Fänirä Ütäşevna... «

Aysinä Gölçiräneñ soñgı cömläsen işetep beterä almadı, arttan kaysıdır: «Sayrıymı, kara sin anı»,- dip pışıldadı.

Cıyılış bette. Aysinäne mäktäp möhren, kabinetın tapşırırga çakırıp aldılar (buhgalter kilgän ikän). Tiz genä komissiyä tözedelär: Fänirä, Gazdä, profsoyuz komitetı räise bularak , Saniyä, mäktäpneñ hucalık bülege mödire, buhgalter. Aysinä möherne, alfavit kenägäsen, prikazlar däftären, pedsovet berketmäläre yazıp barılgan däftärlärne tapşırdı. Hucalık mödire östäl, urındık, yaktırtkıç, şkaf, cardinerkalarnı, täräzä pärdälären sanadı. Gazdä prikazlar däftäreneñ bitlären aktarırga kereşte. Akt tözedelär, kul kuydılar da taralıştılar.

Aysinä sıynıf bülmäsenä çıgıp, sumkasınnan gariza aldı da äle ber atna elek kenä üze huca bulgan kabinet işege töbenä äylänep kilde. İşek şakıdı.

-Keregez. - dide Fänirä,- Kabinetıma kem berençe bulıp kerer mikän

digän idem, sez buldıgız.

- Minem ayagım ciñel, kerüçe küp bulır,- dip, Aysinä anıñ aldına

garizasın kuydı.

- Kaya kitäsez? – dip kızıksındı Fänirä.

- Äle bilgele tügel,- diyärgä buldı Aysinä.

- Yahşı, - dide Fänirä, garizaga kul kuyıp.- sez irtägädän azat, hezmät

kenägäsen aluıgız turında raspiska yazıp biregez dä.

Kabinetta närsäder üzgärgän kebek toyıldı Aysinägä. Ul küz karaşı belän bülmäne yörtep çıktı. Täräzä töbendäge Aysinä şundıy yarata torgan tsiklamen gölläre yukka çıkkan ikän. Küräseñ, Fänirägä ul göllär oşamagandır inde.

Kabinetın tapşırganda da, gariza birgändä dä Aysinägä niçekter bu ul üze tügel, ä başka beräü – çit keşe – anıñ urınına häräkätlänä, söyläşä kebek toyıldı. Ä ul üze kayadır çittä yöri, anıñ uyları da mäktäp hällärennän bik yırakta sıman ide.

Ul sıynıf bülmäsenä - rus tele kabinetına - kerde. Yañadan da ulınıñ ikelese turında uylandı. Bälkem, bilge döres tä çıgarılgandır: ätise gel eçep yöri, üze mäktäp mäşäqatennän aynıy almadı, hucalıktagı böten eş Bulat östenä küçep betkän ide diyärlek şul. Yarar, baş yarılıp küz çıkmagan, barı tik

öydä ulı belän matematikadan şögıllänäse bulır, äye, barı şul... Tik nigä bik avır soñ? İrtädän birle borçıp torgan yöräge katırak çänçi başladı, başı äylänä, nigäder arkası kadıy başladı. Aysinä, avır gına atlap, östäl yanına kilde, östälgä totınıp, äkren genä urındıkka şuıp töşte. Başın östälgä salıp, ozak kına utırdı. Şaktıy gomer ütkäç, başın kalkıtıp, sumkasınnan nitrosorbit ezläde – taba apmadı. Täräzägä küz saldı. Karañgı töşkän. Kaytırga kiräk. Avır gına kuzgalıp, bülmäsennän çıktı.

Ul ozak utırgan, ahırı. Kiçäneñ tantanalı öleşe betep, kunaklar, ukıtuçılar aşhanägä kerep baralar ide inde. Aysinä yanınnan, aña iğtibar itmi genä, köleşep söyläşä-söyläşä, Gazdä, Saniyä, Gölçirä, Fänirä uzıp kittelär. Köç-häl belän işekne açıp, mäktäpneñ elekke hucası tışka atladı.

YII bülek

Menä inde barısı da artta kaldı. Anıñ mäktäp, balalar, kitaplar,

belem dip, çirek ğasır yanıp-köyep yörüläre dä; irtänge dürttän torıp, kolhoz idaräsenä - säğat biştä başlana torgan naryadka - aşıguları, anda mesken, betkän ber avılnıñ allası da, mullası da bulgan räistän mäktäp öçen äle avtobus (balalarnı sport yarışlarına, olimpiadalarga, üzeşçän (süz uñayınnan, Aysinä üzeşçän digän süzne yaratmıy ide – bulsa, professional bulsın ide anıñça) sänğat festivallärenä, ukıtuçılarnı seminar, cıyılışlarga yörtäse bula), äle kümer, utın alıp kaytu öçen yök maşinası; ukıtuçılar köne, çıgarılış kiçäläre ütkärü öçen it, tagın ällä nilär telänep, yöz suın tügüläre dä; avıl sovetı räiseneñ mäktäpkä dip küçerelgän akçalarnı balalar bakçası, klub, biblioteka häm tagı da Aysinä belmägän ällä nilärgä totıp, imtihannarga däftär alırlık ta akça birmi cäzalauları da; ayga niçä märtäbälär yöz çakrım yıraklıktagı rayon üzägenä nindi transport – maşina, at, traktor – turı kilsä, şunıñ belän, yış kına yulnıñ unbiş-egerme çakrım öleşen cäyäüläp tä

yörep integüläre dä; kıyık kullı hucalık mödiren, zähär telle nadan cıyıştıruçılarnı namuslı eşçe itärgä azaplanuları da; öç-dürt sıyır, ber kötü sarık, ille –altmış kaz-ürdäk, tavık – kürkä asrap, utız – kırık baş umarta

totıp, rayon gäzitenä genä bulsa da küz salırga vakıtları kalmıy torgan,

avılnıñ uñgan – bulgan hucabikälärennän sanalgan ukıtuçılar da; Aysinäneñ kitabı belän öy tulgan, ukıp mulla bulasıları yuk, şunıñ kitapları arkasında balalarnıñ öydä mal kararga, fermaga töşep, bezgä bulışırga vakıtları kalmıy, dip tavış kuptargan ata-analar da; çibär hatınnarga gına keşe itep karap, kalgannarnı mıskıl itep kenä , isäpkä-sanga sukmıyça söyläşä torgan rono mödire dä - bolar bar da kaydadır yırakta, ütkändä kaldılar. Bolarnıñ berseneñ dä Aysinä öçen ähämiyäte yuk häzer.

Ä alda? Anda nindider buşlık, karañgılık. Döres, äle anıñ öye, balaları, ir dip sanalgan keşese bar.

Aysinä, katkanakka abına- abına, hälsez genä alga atladı. Närsä uylıy ide äle ul?

Ä-ä-ä, anıñ öye bar... Menä häzer ul anda kaytır. Kaytır... Kinät hatınnıñ uyları tagı da karañgılanıp, üz –üzenä açuı kilep kitte. Cıyıştırılmagan şıksız salkın öye (ä kem komaçaulagan ide aña, irlär hökemendä kön-tön mäktäp dip çapmıyça, öyen göl itep totarga kebek uylar miyen telep ütte), aşatılmagan-eçertelmägän sıyır-sarıgı, işek töbendäge çıptada iserep aunap yatkan ire, divan poçmagında, änisen kötep ala almıyça, bögärlänep yoklap kitkän gaziz ulı küz aldına kilep bastı. İcauda institutta ukıp yörüçe kızınıñ borçulı yöze çagılıp uzganday buldı. Aysinä bargan cirennän sörlegep kitte, çak yıgılmadı. Yöräge çänçep, küz alları karañgılanıp aldı, tezläre kaltıradı. «Yuk, bolay bulmıy, - dip uyladı ul,- kaytıp citä almam (alar avılnıñ ikençe başında – bua buyında uk- toralar ide), utırıp, beraz häl alırga kiräk. Anıñ küze balalarnıñ uyın mäydançıgı urtasında torgan «gömbä»gä töşte (äle küptänme, uku yılı başlangançı dip, «gömbä»ne , anıñ tiräsendäge utırgıçlarnı öylärennän verandaların buyarga dip alıp kuygan buyauların alıp kilep buyatkan, bizätkän ide). Äye, menä häzer ul şunda barıp utırır, beraz häl alır da öyenä yünäler. Başta plitäsenä yagıp cibärer (ulı inde köndez ük utın kertep kuygan bulırga tiyeş), annan peçän salıp, su gına eçertep, (başaknı irtägä irtük torıp birer äle), sıyırın savıp kerer, tuşenkadan bulsa da aş äzerlär, häyer, çäy genä eçep, urın-cirenä barıp ava alsa da yarar, tege iserek kenä uyanmasın.

Ayakların avır gına söyräp, Aysinä köç-häl belän mäydançıkka barıp citte. Kalın bulıp koyılgan, inde karalıp ta ölgergän yafraklarnı sıpırıp ta töşermiçä, hälsezlänep, utırgıçka audı. Ällä nigä küz aldında yäşelle-sarılı utlar biyeşte (yaz başında, mäktäptän kaytıp kilgändä, aña näq şundıy yäşkelt-sarı kübäläklär kungan ide), kolakları göcläde. Ul, yarım yata töşep, küzlären yomdı. Şulay küpme utırgandır, Aysinä häterlämi. Ul nider şakıldaganga uyanıp kitkändäy buldı. Kıyınlık belän küzlären açtı. Cil kupkan ikän. Ayak astında koyılgan yafraklar şıbırdaşa, bakçadagı kart imänneñ şärä botakları ber-berlärenä bärelep şakıldıylar. Yäşelçä bakçasınıñ karşı yagına uk terälep torgan zirat agaçları, karurmannı häterlätep, şomlı şaulıylar. Hatın ber uysız-nisez utırdı da utırdı. Kisäk kenä tamagı kipkändäy buldı, läkin kuzgalıp kitärdäy häle yuk ide. Gaciz kalıp, başın kalkıttı häm imänep kitte: böten kük yözen kaplagan avır kara bolıtlar cirgä

şulkadär dä yakın iyelgännär ide ki. äyterseñ alar menä-menä cirneñ östenä ük yatarlar, anı kaplarlar, izärlär, sıtarlar sıman. Cil dä köçäyde. Ul ıcgıra, närsäder taläp itep dulıy, barıber üzemneken itäm digändäy, agaçlarnıñ başların cirgä iyä, koyılgan yafraklarnı buran tuzdırıp kualıy, yarsuın tıya almıyça, mäktäp täräzäläreneñ pıyalaların zeñgeldätä, yakındagı kolhoz garacınıñ kalay tübäsen şapıldata.

« Monıñ qadär cil kar-yañgırgadır inde, bu bolıtlar yañgır bulıp tügelsä, ostahanäne su basar ide, äle dä yarıy tübäsen yaptırtıp beterdem»,- dip uylap aldı Aysinä. Annarı şunduk, isenä kilgändäy, açı kölemseräp kuydı: «Äye, yaptırdı...» Kinät märhümä äniseneñ, bik şomlı cil tikmägä tügel, berärseneñ başına ul, dip äytkäne isenä töşte. Yöräge kısılıp kuydı. Änise! Dönyada Aysinä dip can atkan berdänber qaderlese! Aysinäneñ küzlären yäş bastı,

tamagına töyer tıgıldı. «Äniyem!!!» –dip pışıldadı ul. Aldına kaplanıp yılarday, eçen buşatırday, kiñäş – yärdäm sorarday berdänber gazize yuk şul inde. Anıñ vafatına öç ay. Aysinä ciñ oçı belän genä (kesäsennän kulyaulık alırlık ta häle yuksıman ide) tuktausız koyılgan küz yäşlären sörteşterde. Çak kına ciñeläyep kitkändäy buldı. Yuk, yılap utırırga yaramıy. Aña häzer öyenä kaytırga kiräk. Soñınnan yılar. (Anıñ, avılık kilgändä, sıgılıp töşep yılar çaklarda, soñınnan yılarmın, häzer vakıtı tügel, närsä dä bulsa eşlärgä kiräk dip, üz-üzen kulga ala torgan ğadäte bar ide.) Häzer niçek tä bireşmäskä, beraz häl alıp, öyenä taba atlarga kiräk.

Tik atlau tügel, ul urınınnan da kuzgala almadı. Küz kabakları, taş belän bastırganday, üzlärennän-üzläre yomıldılar, gäüdäse, teräve alıngan ürmä göl sıman, ber yakka yantaep töşte.

Cil köçäygännän köçäyde. Ul närsädänder rizasızlık kürsätkän holıksız iserek kebek Aysinäneñ itäklären tartkaladı, şäl çukların yolıkkaladı. Nindider albastı baskanday, hatınnıñ gäüdäse avıraygannan avıraydı. Kinät ul, tını kiselep, häräktsez kaldı: ütken, oçlı bez anıñ yörägen tişep çıkkanday buldı... Küpmeder vakıttan soñ hatın añına kilde, läkin avırtu şulkadär köçle bulgan ide, ul, selkenü tügel, hätta tın alırga da kurkıp tordı.

Berazdan Aysinä hälsez irennäre belän «Äni!» dip pışıldadı. Änise anı işeter, menä-menä yomşak kına basıp, kırına kiler, irkälägändäy yagımlı tavışı belän :»İ, kızım, avırıp kitteñmeni?,- dip, kıtırşı bulsa da, mamıktay toyılgan kulın mañgayına kuyar kebek toyıldı. Tik nigäder änise kilergä aşıkmadı. Ä cil basılmadı. Ul, korban soraganday, dulavında buldı. Karañgı avır kük belän kara cir arası nindider ak kübäläklär belän tuldı. Alar Aysinäneñ şälenä, paltosına kundılar, irennärenä töşep eredelär. Hatın hälsez genä irennären yalap aldı, änise turında uylıy – uylıy, balaçagına kaytıp töşkändäy buldı.

Menä ul, keçkenä genä kızçık, kızamık belän avırıp yata. Böten täne ut bulıp yana, baş astına salgan mendärneñ cete kızıl tışı küzlärne avırttıra. Töne buyı yanınnan kitmägän änise aña äle çäy yäki daru eçertä, äle mañgayına äçkeltem uksus ise kilgän salkın çüpräk kuya, äle yomşak kulları belän yañaklarınnan sıypıy.

Aysinä berençe tapkır mäktäpkä baruın häterläde. Alarnıñ öylärenä karşı yakta buş çirämlek cäyelep yata. Bala-çaga anda cäy başında kaz bäpkäläre saklıy, annan cäyozın şunda uynıy ide. Çirämlekne uzıp beraz bargaç, komlık digän cir başlana. Monda kayçandır kom algannardır, ahırı. Törle – törle diametrdagı artık tirän bulmagan çokırlar, uysulıklar bar ide anda. Yazın häm cäy başında çokırlar su belän tula, uysulıklar yäşel hätfä çiräm belän kaplana. Bu yomşak yäşellek östendä başta tuzganaklarnıñ, berazdan altın tuy çäçäkläreneñ sarı başları tirbälä. Olılar, bu bezneñ Şvetsariyä inde, tauları gına yuk, dilär. Nişläp bulmasın, tauları da bar. Änä iç yırak ta tügel zäñgär urmannar kürenä. Alar tigez urında başlanalar da gel öskä - ofıkka -Ural itäkläre dip yörtelgän biyek taularga - kütärelälär.

Komlıknıñ koyaş nurında cılıngan suında bala-çaga su kerä, yomşak çirämendä tägäräp uynıy, köne buyı çır-çu kilä. Ä közen komlık aşa ütkän sukmaklarnıñ yan-yagına tüm – tügäräk başları sap-sarı gäräbälärdän torgan ozın gölbadrannar sakka basa. Menä Aysinä dä şul sukmaktan atlıy (mäktäpkä komlık aşa barası). Anıñ östendä körän külmäk, kanatları cilferdäp torgan ap-ak alyapkıç (alarnıñ ikesen dä änise üze tekte), ike yakka tarap ürgän çäç tolımnarınıñ oçında zur ak bantlar. Sumkası änise kulında. İkençe kulı belän ul kızın citäklägän. Alar şulay citäkläşep, sarı çäçäklär arasınnan atlıylar da atlıylar. Gäüdä şundıy ciñel, ayaklar şundıy citez. Karşıga iskän yomşak, tıgız cil Aysinäneñ çäçlären irkäläp sıypıy. Kızçıknıñ keçkenä uçları äniseneñ ışanıçlı kullarında. Eh, änä şulay gomer buyı äniyeñä sıyınıp kına atlıysı da atlıysı ide dä bit. Yuk şul, tizräk änilärdän ayırılırga, zur bulıp kürenergä, möstäkıyl yäşärgä omtılasıñ. Ä inde söyü, mähäbbät kilgäç, moñarçı dönyada barlıgın da belmi yäşägän keşe öçen yanasıñ da köyäseñ, küz yäşe tügäseñ, änilär isä bötenläy dä külägädä kala. Alarnı tormış avırlıkları kilgäç kenä iseñä töşeräseñ, siña kilgän çitenleklärneñ berazın alarga salsañ da, berni bulmas kebek, änilär bezneñ alda ni beländer burıçlı, şuña da bezne saklarga, kaygırtırga, yaklarga tiyeşlär kebek toyıla äle. Tik borılıp kararga da ölgermiseñ, änilär inde kitep bargan bula.( Bu turıda üzeneñ dä bik irtä gomere özelgän şağıyr Täüfiq Kamaliyev ta açınıp yazgan ide bit äle:

-Beräm –beräm

Kitä bara analar.

Kitep kümelä....

Eragaya aralar.

Nazlau süzen äytik aldan şularga,

Yuksa mömkin bötenläy dä soñlarga.

Kızlarga da äyterbez ber – ara bar;

Kızlar äle bezneñ belän kalalar.

...Beräm-beräm kitä bara analar. )

Menä şul çagında gına açı çınbarlıkka töşenep ükenäseñ, ürtäläseñ, tik ütkännärgä kaytu yuk.

Häter cebe Aysinäneñ yäşlegenä yalgandı. Menä ul, institut tämamlap kaytkan yäş, sılu kız, kalku kükrägenä töşkän kalın koñgırt tolımnarın tibränderep, cilkäsendä köyäntä-çiläk uynatıp, su buyına bara. Kızın bik yaratsa da, anıñ tatlı yokısın bülderergä cälläsä dä, änise anı tañ belän uyata: « Tor, kızım, tor,- di ul yöräkkä yatışlı yomşak tavışı belän,- koyaş çıkkanda yoklap yatsañ, bäheteñ bulmas, alla saklasın, fäqıyrlektän çıga almassıñ». Annan, su

bolgangançı, tizräk barıp cit dip, Aysinägä köyäntä-çiläk tottıra.

Alarnıñ keçkenä genä avılın İşkäşär ineşe ikegä bülep ütä. İneş avılga ike çakrımlap bulgan karañgı urman eçendäge mul sulı salkın çişmädän başlana. Urman eçennän borgalanıp aga, aga da bolın, kırlarga barıp çıga. Läkin açıklıktan akmıy. Anıñ hiçber cirendä şärä yarlar kürmässeñ. İşkäşärne İş yılgasına töşkänçe ike yaklap sıgılmalı tallar, yazlarında ak kübekkä batıp utıruçı şomırtlar, üz çäçäkläreneñ güzällegenä üzläre häyran kalıp, tirä -yakka huş islär börkep utıruçı gölcimeş, äçkeltem susıl cimeşläre säylännärdäy tezelgän kızıl, kara karlıgan, çatnama suıklarda da ut yanıp toruçı tälgäşlären balkıtıp utıruçı balan kuakları ozata bara. Menä äle dä Aysinä şular arasınnan suzılgan sukmaktan atlıy. Sukmak tanış. Kız bit mäktäp yıllarınnan birle şuşı sukmaklardan su taşıp üste. Avılda kolonka bulmaganlıktan, koyı suı katı, ineş suı çäygä yomşak dip, halık sunı şunnan taşıy. İneş avıl eçennän agıp ütsä dä, agımga karşı ike-öç yöz metrlar barıp, tonık, çista su alalar.

Aysinä alga atlavın belä. Sukmaknıñ yak-yagına üskän tallar, kızga taba iyelep, bitennän, cilkälärennän sıypap alalar, çiläk-köyäntälärenä kagılıp kalalar. Tirä-yak tın. Koyaş yaña gına çıgıp kilgängäme, äle salkınça. Cil-mazar da kuzgalmagan. Ayak astı takır. Kız balerinalarga has bulgan oça torgan yöreş belän häyran citez atlıy. Atlıy torgaç, tübängä, ineş yarına töşärgä tiyeşle sukmak nişläpter yugarı kütärelä başladı. Aysinä çittä ukıp yörgän arada sukmaknı yaña cirdän salgannar, ahırı. Şulaydır, elekkege sukmak ineşkä yakınaygan sayın sazlıksıman tübän cirgä töşä bara ide, ä bu sukmak kalku cirgä kütärelä kebek. Äye, sukmak yaña cirdän ütä ikän şul. Monda ällä nindi tiräklär dä üskän,elek bu tallıkta ber tiräk tä yuk ide, läbasa, hoday belsen, kayçan üsep ölgergännärder. Östävenä mamık oçırıp utıralar. Böten tirä-yaknı, ayak asların kalın ak tiräk mamıgı kaplagan. Cil kuzgaldı. «Tañ cile»,- dip uyladı Aysinä. Läkin cil tañnıkıday yomşak, talgın tügel, ä nindider açı, kisken. Citmäsä ayak astındagı tiräk mamıgın böterep ala da tuzdırıp taşlıy, buran uynatkalıy. Kız vakıt-vakıt sukmaknı da yugalta başladı.Ul çiläk-köyäntäsen cirgä kuydı da, sukmaknı küzdän yugaltmıym tagın dip, borılıp, artka taba kitte. Küpme yörsä dä, sukmaknı taba almadı. Alga taba barsa, çiläk-köyäntälär dä yukka çıkkan. Bu ni gacäp häl dip uylap ölgermäde, ayak astındagı korı çıbık çabıkka sörlegep, yıgılıp kitte. Hälsezlänep küpme yatkandır, ällä nindi kahkahäle itep kölgän tavışka aynıp kitkändäy buldı. Kayan Aysinälär avılına kilep çıkkandır digen, koyı kolgası kebek kipkän ozın gäüdäsen ikegä bögep, bökräyebräk basıp torgan Ket-Ket Näfigı anı käkre başlı tayagı belän törtkäläp tora. Aysinä ciränep kenä aña küz töşerde, läkin nişläpter gäüdäsen tügel, ä ayakların gına kürde. Kartnıñ ber ayagınıñ çalbar balagı astınnan kiñ kara kayış kürenep kitte. Aysinä kürşeläre Gomär abıy söylägän hälne isenä töşerde.

1946 nçı yılnı bula bu. Sugış cärähätlärennän iñräp yatkan il östendä açlık, yalangaçlık, häyerçelekneñ kara şäüläse hökem sörä. Gomär abıynıñ

sugıştan yañarak kaytıp töşkän yäş, köçle çagı. Ätisen, ike abıysın sugış acdahası yotkan.(Ätise, ölkän abıysı, äle sugışka qadär ük repressiyälänep, ştrafbatta hälaq bulgannar) Sugışka qadär görläp torgan bay hucalıknıñ lapası, munçası, abzar –kurası änisen, ike señlesen, siksän-tuksandagı äbi-babasın aç ülem tırnagınnan tartıp aluga, zayım, nalog tüläügä kitep betkän. Taza büränälärdän salıngan biyek boldırlı yort belän urıs kapka gına kukrayıp toralar. Tik öye biyek, üräse sıyık digändäy, öy eçendä sänäk bolgasañ, sänäkkä elägerdäy äyber yuk.

Gomär töşke aşka dip kaytsa, öy eçendä nalog cıyuçı Ket-Ket Näfigı belän änise ciz samavırnıñ kolaklarına ike yaklap yabışkannar da, härkaysı samavırnı üz yagına tarta. Nalog öçen alırday äyber bulmagaç, Ket-Ket

samavırnı alıp kitmäkçe bulgan ikän. Änise isä yılap inälä:» Un – unbiş könnän tülärbez, samavırnı kaldırsana!» Tik Ket-Ket anıñ yalvaruına iltifat itmi, samavırnı yolıkkalavın belä. Gomär yararga tırışkan tavış belän:

- Näfiq abıy, samavırnı kuysana, töşergän tal kayrısım bar, berär yökläp bulır, şunı bügen-irtägä tapşırıp, nalognı tülärmen,- dip tä karıy, tik kaya ul, Ket-Ket kolagına da elmi, samavırnı eläkterep, östäldä yatkan käğazläre yanına yünälä.

Gomär kinät yarsıp kitep (anda, küräseñ, babaları kanı uyangandır; kızu holıklı bulganga, alar näseleneñ «Kayın tuzı» digän kuşamatları da bar; imeş, kayın tuzı kebek dört itep kabınıp kitälär), Ket-Ketne izüennän eläkterep ala da ä digänçe boldırga söyräp alıp çıgıp, art yagına tibep oçıra; oçıp barıp töşeşli tegeneñ ike ayagı da öskä kütärelep, çalbar balakları aska şuıp töşkän mizgeldä yeget anıñ ber ayagınıñ kayış belän tarttırıp bäylängänen iskärep kala. Menä niçek ikän! Menä ni öçen Ket-Ket aksap yöri ikän! Kara sin anı: imeş, sugıştan yaralanıp kaytkan! Ket –Ket isä tiz genä sikerep tora da kapkaga taba yögerä - aksavınıñ äsäre dä yuk.

Önsez kalıp karap torgan Gomärne äniseneñ yılagan tavışı gına uyatıp cibärgändäy bula:» İnde ni hällär itärbez, başkayıñnı beterter, ötermännärdä çereter!» – dip özgälänä änise. Gomär üze dä, kızuı sürelep, kurka kala: äye, Ket-Kettän barın da kötärgä mömkin, äle kolhozlaşu yıllarında uk keşe talap, adäm yılatkan, yakın – tirädäge sigez-tugız avılnıñ yartı keşesen digändäy Seber cibärtkän albastı bit ul.

Läkin ul – bu bulmıy kala. Kiçkä taba idarädä kizü toruçı Häyät tüti kilep: «Kaya, tege dömekkereneñ käğazlären cıynap biregez inde», - dip, Ket – Ketneñ

östäldä çäçelep yatkan kvitantsiyälären, blankların cıyıp alıp kitä.

Ä Ket- Ket digän kuşamatı aña sugış vakıtında uk, ul äle Ändri isemendäge (Andreevtır inde ul) kolhoz räise bulıp eşlägändä yabışkan. Yabışkan dip, üze ezläp algan. Basudan kaytuçı änile – kızlı urakçılarnıñ, kesälären tentep, ike - öç uç arış tapkannan soñ, Näfiq alarnı üze cigep yöri torgan kük aygırnıñ tärtä başlarına bäylägän, tigez bulsıngadır inde, ikesen ike yakka, annan tarantasına menep utırıp, atın idarägä taba kualagan. Anda urakçılarnı idän astına törtep töşergän. Ana belän kız, i̇yül ayınıñ kızu koyaşı astında köne buyı älseräp urak urgan kileş, açlıkka, susauga integep, şunda tön çıkkannar. (Hatınnıñ öydäge erele-vaklı dürt balası da aç yoklagandır, mögayın, ä sugıştagı ire bu vakıtta «Za Rodinu! Za Stalina!» dip, bälki, utka kergänder). İrtän alarnıñ palaçı, ahırı, miherbanı kilepter, idän yarıgınnan urakçılarnıñ öslärenä alarnıñ kesälärennän çıkkan arışnı sipkän. Üze sibä, üze: «Ket – ket»,- di ikän, yänäse, aşagız, tavıklar, ket-ket-ket. Tagın şunısın da söylädelär: citkän kız , ğarlegenä çıdıy almıyça, bazdan çıgargan köygä, ayagındagı çabatasın salıp, Näfiqnıñ yañagına sukkan, tegese dä cavapsız kalmagan – akt tözep, sud eşe kuzgatıp, kıznı Minzälä törmäsenä ozattırgan. İke yıldan urman kiskändä ul bala agaç astında kalıp harap bulgan.

Menä şul Ket –Ket Näfigı, tayagı belän törtkäläp, Aysinäne uyatıp

mataşa. Hatın açu belän anıñ tayagın çitkä etärde. Ket-Ket üze genä bulmagan ikän, anıñ artında Hämdenisa äbi kürende. Aysinä gacäplänä kaldı: Hämdenisa äbine ülde, dip işetkän ide iç ul. Ällä yalgış işetkän, ällä berärse belän butagan inde. Kinät anıñ kolagına äbineñ açı tavışı yarıp kerde. Ul kartka höcüm itä, üze yarsıp kıçkıra ide: «Äle sin minnän kaçıp kotılmakçı bulasıñmı, ıştır bit, iblis tokımı! Tege vakıtta, bezneñ irlärebez ut eçendä ülep kalganda, bezne äzme yılattıñ?! Miç başında irsez hatınnarnı gına aunatu citmi, ciläk kebek kızlarnıñ başına citkän närsä! Keşemeni sin, sin bit fälän»,- dip, äbi atı – yulı belän sügenep tä cibärde. Äyterseñ fermadagı iserek terlekçe! Aysinä üz kolaklarına üze ışanmadı. Ällä äbi çınlap ta üzen ügez cigep suka sukalagan çagı dip his itä inde. Häyer, anıñ östendäge kiyemnäre dä bik säyer : bile kayış belän kısıp buıp kuyılgan, yamaulı iske sırma, ir – at çalbarı, başında çüpräk bürek, ayaklarında çabatalar, kulında sigezdän ürgän kayış çıbırkı. Artı belän çigenä-çigenä kuyı tallıklar arasına kerep yugala bargan Ket-Ket östenä Hämdenisa äbi, çıbırkısın bolgıy- bolgıy, oçıp kuna:»Sineñ, fälän itkereneñ, bite yumagan. Keşelekkä genä kiyä torgan plyuş pältämne, nedoimka öçen dip alıp çıgıp kitep, hatınıña kigerdeñ bit, anısı da inde, tfu, alladan kurıkmagan närsä, küz aldımda şunı kiyep yörde. Kiter häzer ük şul pältämne! Yugıysä, Ciñüneñ yegerme biş, utız yıllıgına dip taktırgan Ätütän kalaylarıñ bar dip tormam, ike küzeñne alırmın!» Äbi şulay kara yau kırgan arada kayandır tagın ber hatın päydä buldı. «Hämdenisattäy,- dide ul yılaganrak tavış belän, - bu mörtät minem dä yomırka satkan akçaga Sarapul bazarınnan algan çuar itegemne tartıp algan ide, katırak itep äyt äle şuña, kaytarsın ide itegemne». «Kaytarır, kaytarır, - dide Hämdenisa äbi ışanıçlı tavış belän, - min ul Käpräşne (Näfiq babaylar näseleneñ Käpräşlär digän kuşamatı bar ide) çıbırkı belän serbiyänkaga biyetäm äle».

Alar şulay , kıçkırışa-kıçkırışa, tallıkka kerep yugaldılar.

Aysinä dä ayagına torıp bastı, alga atladı. Tik ayak astı bik caysız ide: üze pıçrak, üze taygak. Kay arada yañgır yavıp çılatkandır. «Karale, - dip uylandı Aysinä,- bu Hämdenisa äbineñ üleme döres buldımı soñ? Bianamnan sorarmın äle. Zamanında mädräsädä ukıgan, küze kürä torgan karçık bularak, ülekkä barmıy kalmıy, belmi kalmas». Änä tegendäräk, Aysinädän şaktıy alda, beraz bökräyä töşep atlauçı karçık şul tügelme soñ? Hatın, bianasın kuıp citmäkçe bulıp, kızuırak atlarga itte, tik buldıra almadı. Ällä nigä tını kısıla, ayakları da hälsez ide. Ul üzennän - üze adımnarın äkrenäytte. «Äydä yarar, - dip tınıçlandırdı Aysinä üzen,- bianası su buyına kazlar kua töşkänder. Alarnı yar buyına qadär kuar da kire borılır äle». Hatın, anı monda gına kötep almakçı bulıp, ber tümgäkkä utırdı. Östenä tagın küp bulıp tiräk mamıgı koyıldı. Aysinä inde anı kagıp ta töşermäde. Ul bianası turında uylandı. Eş dipme, dönya mäşäqate dipme şunda, Aysinäneñ bianası belän rähätlänep çın küñeldän söyläşep utırganı da bulmadı. Kilep kerä, yomışın yomışlıy da çıgıp kitä. Kartlık könendä anı yalgız kaldıruçı da Aysinä bit. Döres, iren başka alıp çıgıp kitkändä, äle anıñ avıru biatası da isän ide. Aysinägä närsä ohşamagandır inde, äytüe kıyın, läkin anıñ kart belän karçıktan ayırım

yäşise kilde. Menä häzer, yıllar ütkäç , üzeneñ dä balaları citeşkäç kenä, añlıy Aysinä: bianası naçar bulmagan bit. Uramga çıgıp, kilenen söyläp yörmäde, onıkların – Aysinäneñ kızı belän ulın – karap üsterde. Şulay bulmasa, yäş hatın, dürt aylık balasın kaldırıp, betmäs -tökänmäs cıyılışlarga, seminarlarga yöri alır ideme, ike yäşlek kızın taşlap, Kazanga ike aylık kurslarga bara alır ideme? Kara inde, nindi yünsez bulgan ikän ul?! Altın kebek bianasınıñ qaderen belmägän. Döres, ul aña bäyrämnärdä büläk birde, anda –monda barsa, küçtänäçen alıp kayttı, hind çäyennän, cimeş-kaktan özmäde, yakkan munçasınnan, peşkän miç aşınnan kaldırmadı, kerlären, yazın isä öyen yudı. Tik şulay da Aysinä anı berkayçan da üz änisedäy yakın itep betermäde ( yugıysä biana üz anañnan mıskalga gına kim bula ikän dä bit), çın küñeldän açılıp söyläşkäne dä bulmadı. Ä bit karçıknıñ öç ulı gına bar, kızı bala çakta uk skarlatinadan ülgän. Bälkem, ul şuña Aysinäneñ kızın üz balasıday yaratkandır, bälkem aña üz kızı äylänep kaytkanday toyılgandır. Citmäsä, Aysinä, döresen genä äytkändä, anıñ belän üzen niçekter östenräk kuyıp söyläşä ide. Şulay bulmıy ni, ul bit böyek rus telen su kebek eçkän yugarı belemle keşe. Kayçandır, han zamanında, dürt- biş kış abıstaydan sabak algan, ipi-tozlık ta rusça belmägän (Aysinägä böten dönya rus telendä söyläşä kebek toyıla, küpçelek illärdä bu telneñ aralaşu öçen hacäte dä yuklıgın ul küz aldına da kitermi ide.) avıl karçıgı belän ni turıda söyläşergä mömkin. Yarabbi, nindi zur hata! Kiç utırgan çaklarda bianası kürşe- külän karçıklarna Korän sürälären, Kol Galineñ «Kıyssai Yosıf»ın, Söläyman Bakırganinıñ «Ahırzaman yäki Täkıy gacäb» kitapların, Ähmät Huca Yäsävineñ hikmätlären ukıy, bu kitaplar turında Aysinä keçkenädän äbisennän işetep üskängä, alar aña niçekter tanış kebek ide. Bianasınıñ garäp härefläre belän basılgan kitapları da ber şkaf bulıp, karçık ülgäç, Aysinä alarnı küze kürä torganrak yağni iskeçä ukıy belüçe karçık-korçıkka taratıştırgan ide, häzer kaylarda taralıp yatalardır. İmeş, bu din kitapları aña – Puşkin, Lermontov, Balzak, Zolya, Mopassan, Drayzerlarnı ukıp üskän keşegä - närsägä? Bianasınnan garäp härefläre belän ukırga, yazarga öyränep (keçkenä çakta anı äbise öyrätergä telägän ide, läkin änise irek kuymadı - ätisen repressiyälägännän soñ ul şulay yuk-bardan da kurka torgan bulıp kalgan, ahırı), şul kitaplar belän tanışsa ( arada, bälki, fänni kıymmätkä iyäläre dä bulgandır), ni bulgan inde? Nindi zur mömkinlekne kuldan ıçkındırgan bit! Uylap karasañ, anıñ bianası Aysinädän küpkä belemle, küpkä östen bulgan tügelme soñ? Ni disäñ dä, anıñ küze kürgän yağni ul garäpçä ukıy-yaza belgän ( dimäk, Aysinä sukır bulgan bulıp çıga!), ä iskeçä ukıy - yaza belüe üz çiratında aña meñ yıllık ädäbiyätıbız, tarihıbız belän tanışırga açkıç bulgan. Ya, yarar, monnan soñ Aysinä bu hataların tözäter: bianasınnan garäp häreflären dä öyräner, karçıkka qader-hörmät tä kürsäter. (Ul, niçekter, bianasınıñ monnan biş yıl elek ük ülep kitkänlegen dä isennän çıgardı.)

Hatın şulay uylanıp utırdı-utırdı da (küpme utırırga bula inde?) tagın kuzgalıp kitte. Yözenä bärelep sıdırılgan tal çıbıkların aralap, alarga çornalıp üskän ällä kolmak, ällä lianasıman närsälärne özgäli - özgäli, tübän

taba töşä başladı. Kıyınlık belän genä, küp köç kuyıp atlagangamı, anıñ häle bette, ul esseläde, tirläp-peşep çıktı. Koyaş bik katı kızdıra sıman toyıldı. Ul östendäge kalın koftasınıñ töymälären ıçkındırırga azaplandı, tik hälsez barmaklarınıñ moña köçe citmäde. Üze dä inde nişläp kızu urak östendä ( änä bit karşı yaktagı basu ürennän urakçı hatın-kızlar kaytıp kilä),şundıy kalın kofta kigänder? Köç –häl belän ike-öç adım atlavı buldı, üzennän aldarak kirtälärdän korıştırgan basu kapkasın iskärep aldı. Kapka yanında ällä nindi ilämsez ozın gäüdäle («Meñ dä ber kiçä» äkiyätlärendäge Galävetdinneñ, sukır lampasın ışkıgaç, päydä buluçı Mäymün cen diyärseñ) ir – at basıp tora ide. Kurka töşep, Aysinä tuktap kaldı. Çü, tege urakçılar da karşı yaktan şul kapkaga yakınlaşalar tügelme soñ? İr- atnı iskärep aluga, alar borçılıp şaulaşa, kaysıları hätta, borılıp, kiregä yögerä dä başladı. Andıylarnı tege gıyfrit ike atlauga kuıp citep, söyräp alıp kilep, tege kapka yanına bastırdı. Urakçılarnıñ barın da kapka yanına tezep sanagaç, ul şürälenekedäy ozın, cirängeç barmakları belän alarnıñ kesälären, kükräklären, kultık asların, hätta, abau, kabahät, bot araların kapşarga kereşte. Urakçılar arasında çır-çu, yılaş kitte. Kükräkçälärennän, ştan töplärennän, kesälärennän ber –ike uç börtek çıkkannarnı, kulların artka kayırıp, basu kapkasınıñ kirtälärenä bäyläp kuya bardı. Aşlıkları tabılmagannarınıñ artlarına tibep cibärä tordı – şul räveşle kaytırga röhsät birüe ide bulsa kiräk. Basu kapkası yanında kaldırılgannarı şıñşıp yılap yalına başladılar:» Gıybat abzıy, zinhar, ber genä yulga cibär inde! Balalar açka şeşengängä kürä genä alganıyık bit. Alla hakı öçen bu yulga gına kaldıra kür! İkmäkter, monnan soñ börtegenä dä timäbez!» Läkin alarnıñ üzäkläre özelep yalınuları ozın iblisneñ küñelen yomşarta almadı, ahırı. Ul bik yämsez itep sügenep kıçkırdı da: «Prokurorga söylärsez äkiyätegezne»,- dip, alarnı kayadır kualap alıp kitte. Alar kitügä, Aysinä bu ir-atnıñ kem ikänen

isenä töşerde. Soñ bit bu adäm Hämätneñ – avıl sovetı räiseneñ - ätise. Hämätlärneñ öyläre mäktäpkä bara torgan tıkrıkta ide. Aysinä Çişmäbaşka kilgän yıllarda yazın –közen mäktäpkä barışlıy bu ozın kartnı yış kına kapka töplärendäge eskämiyälärendä utırıp torgan kileş oçraştırgaladı. Kartnıñ yäş çagın kürgäne bulmaganga gına tanımagan ul anı. Aysinä häterli äle, bervakıt alar mäktäp peşekçese Miñnur apa belän şuşı kart yanınnan uzıp baralar ide, Miñnur apa: «Tfu, cir bit, adämnän dä oyalmasa oyalmıy ikän inde, keşe küz aldına çıgıp utırgan bit. Niçä keşeneñ, bezneñ ätineñ dä, başına, şuşı yavız gına citte. Tegermänçe ide ätiyebez. Tegermän stenasına kungan, ulakta kalgan onnı seberep, öyenä alıp kayta dip, şuşı häsis calu birep, alıp kittelär gazizebezne, Vorkuta şahtalarında kümer astında kaldı, kire äylänep kayta almadı. Çirle äniyebezgä dürt bala öyelep kaldık. Bu şakşınıñ , ülsä, kaberenä barıp käkäy itär idem»,- dip özgälänep, yarsıp söyläde.

Aysinä, beraz häl alıym dip, nindider kart kayınga söyälde. Läkin häl cıya almadı. Ni gacäpter, kayınnıñ cirgä qadär asılınıp töşkän avır botakları «Laokoon häm anıñ ullarınıñ hälaqäte» statuyasındagı zur, kurkınıç yılanday Aysinäneñ böten gäüdäsen çornap alıp, anı bua başlaganday buldı. Hatın, üzen

çornap algan botaklardan kotılırga teläp, hälsez gäüdäse belän talpınıp kuydı, oçarga telägän yaralı koş sıman kulların alga suzdı. Menä hikmät, kemder anıñ kullarınnan yomşak kına totıp alıp, botaklar arasınnan yaktıga alıp çıktı da üze alga taba yögerep kitte. Berazdan borılıp karadı - Aysinä taştay katıp kaldı: bu – anıñ äniseneñ Vengriyä sugışında ülep kalgan enese Salih ide. Aysinä anı çak – çak kına häterli. Ul armiyägä kitkändä, Aysinä biş yäşlek keçkenä genä kızçık ide. Abıysınıñ anı aldına utırtıp söyärgä, tezlärendä üçti – üçti itärgä yaratkanı gına istä kalgan. Aysinä nişläpter anıñ kübäläk kanatı kebek cilpenep, beraz öskä bögelep torgan kara kerfeklären, kuyı zäñgär küzlären genä häterli, ä gomumän üzen küz aldına kiterä almıy ide. Kürçe, anıñ abıysı nindi kürkäm kıyafätle bulgan ikän. Yukka gına çibär Salih dimägännärder şul. Abıysı, zifa buylı gäüdäsen çak kına artka bora töşep, Aysinäneke kebek ük ak biyek mañgayına taralıp töşkän kuyı koñgırt çäçlären, başın çaykap kına, artka cibärde dä kölemseräp, Aysinägä karadı, annan kulın izäp, aña üz artınnan barırga ımladı, ä üze isä, aşıga –aşıga atlap, nindidnr zäñgär räşä eçenä kerep yugaldı. «Mirac»,- dip uyladı Aysinä. Miracnı kızgan çüldä genä bula dip ukıgan ide, bezneñ yaklarda da bula ikän, hoday hikmäte.

Yuk, citte, bolay bulmıy. Häzer tiz genä ineş buyına citärgä dä, şunnan sukmaknı tabıp, öygä borılırga kiräk. Bolay köne buyı adaşıp yörüeñ bar. İ-i, birim digän kolına, çıgarıp kuyar yulına digändäy, änä iç, tasmaday yaltırap, ineş üze dä kürende. İneş buyındagı sap –sarı komda koyaşta kızınıp yatuçılar da şäylände. Änä ike hatın-kız ayaklarına torıp bastılar. Ästäğfirulla, şäp-şärälär! Nuddistlar plyacındagıça. Ay hodayım, Räkıybä belän Kanifä tügelme soñ bolar? Şular ikän şul. Alar, şäräleklärennän hiç kenä dä uñaysızlanmıyça, köleşep söyläşä-söyläşä, citäkläşkän köygä Aysinägä taba atladılar. Hatınnarnıñ şäräleklärennän bigräk, tagın nindider säyerlekläre bar kebek toyıldı Aysinägä. Ul, iğtibar belänräk karasa, aptırap kitte: Räkıybäneñ dä, Kanifäneñ dä kendekläre yuk ikän iç. Nişläp alay mikän? Keşe

digäneñ kendeksez tua almıy läbasa. Aysinä uylanıp torgan arada, hatınnar kayadır yuk buldılar. İneş kenä, üzenä çakırganday, koyaş nurlarında cem –cem kilep uynakladı. Tizräk –tizräk, şunda yar buyına gına töşep citäse. Annan inde Aysinä sukmaknı tapmıy kalmas. Läkin menä genä, kul suzımı gına yıraklıkta kürengän ineşkä hiç barıp citep bulmıy. Ayakları, sazlı cir bulganlıktan, baskan sayın çüprä salgan kebek kabarıp, pıçtırdap torgan kızıl balçıkka bata, alarnı köç-häl belän suırıp alırga turı kilä. İğtibar belänräk karasa, nindider korı yılga üzänennän bara ikän läbasa. Äytäm anı ayak astı ällä nindi sazlıksıman, dimäk, yılga tulısınça korıp betmägän. Yılganıñ sözäk sul yak yarın inde sargayıp kilüçe igen basuı, çak kına tekäräk uñ yagın nindider cimeş bakçası ozata bara. Aysinä tımızık cildä çaykalıbrak torgan igen basuına çıgarga teläp, ( basu çite bolay sazlıklı bulmas, dip uyladı ul) sulgarak borıldı. Berazdan ul inde igen basuınıñ kırında uk ide. Hatın hätta avır, tuk başaklarnıñ, ber-berlärenä kagılıp, kıştır – kıştır kilülären dä işetä başladı. Tik şunısı gacäpländerä ide: başaklar, näq keşelär kebek pışıldaşa, açulanganday itkändä sarı kılçıkların mıyıklar sıman tırpayta, gacäplängändä sargaygan kıyakların kulsıman itep yak-yakka cäyep cibärä; ä tuk börtekläre, şatlık hisen belderep, äle koyaşka yaltırap ala, äle häsrättän tonıklanıp, külägädä kala. Aysinä, sataşam bugay, di, kotı alınp, uñ yak yarga, cimeş bakçası yagına taşlandı. Ä anda... Anda tagın da başka sıymaslık küreneş karşıladı anı. Yılga üzänennän barganda yäşel, koñgırt, sorı bulıp kürengän çiyä sıman cimeşlär bötenläy çiyä dä, başka ber cimeş tä tügel – küzlär ikän bit! Tep – tere, yaltırap torgan keşe küzläre! Aysinä alarnıñ kayberlären hätta tanıdı da. Änä kuyı koñgırt töstägese Aysinälärneñ kürşese, inde ällä kayçan ülgän Sadıyk babaynıkı. Aysinä orçık kebek kenä çagında babay, anı ürtäşterep, küzlären kıskalap ala ide. Menä häzer dä ul näq şulay

eşläde. Dimäk, ul Aysinäne tanıy! «Sadıyk babay» kırında uk elenep torgan keçeräk yäşkelt çiyälär , hiçsüzsez, Käşifä äbineñ küzläre. Aysinä anıñ cılı nurlar börkep torgan küzlären ällä kaylardan tanıp algan bulır ide. Ä botaklar? Alar äbi belän babaynıñ kıtırşı, yargalanıp betkän kulları sıman. Nindider eş başkarganday, haman häräkättä. Ni säbäptänder, Aysinägä Sadıyk babaynıñ kulları zelpe tamırları çistarta (ul alarnı kilosın altı sumnan häzerläüçegä tapşıra ide), ä äbi tokmaç kisä kebek toyıldı. Çak kına algarak kitsä, tagın başka avıldaşların da tanıdı Aysinä. Änä ikençe yak kürşeläre Arıslangali babay belän karçıgı Hädiçä äbi. Äbineñ botak – kullarına elengän häsitäseneñ yafrak –yafrak täñkäläre koyaşta cem –cem kilä. Yegerme berençe yılgı açlık vakıtında şul häsitäseneñ altın-kömeş täñkälären kaydadır ikmäkkä alıştırıp, yartı avılnı aç ülemnän alıp kalgan, dip söylilär ide anı. Monısı, uylanıp karap toruçısı, Häbibrahman abıy. Alarnı ille ikençe nçe yılda, kıtaylarnıñ härbi formalarına kiyenderep, gimnasterka yakasına agulı ampula tegep (alay –bolay äsir töşä kalsalar, kaysı ildän ikänen belergä ölgergänçe, yakanı teşlärgä tiyeş bulgannar) hava desantı belän Koreyaga töşergännär. Şunda – Tönyak Koreya belän Könyak Koreya arasında

38 nçe parallelldä 1950 – 1953 nçe yıllarda bargan sugışta - algan yaralarınnan ülep kitte ul. Bäy, karşı yak kürşeläre Zöfär abıy da monda ikän iç. Ul gel 1962 nçe yılnı alarnı – soldatlarnı – parohodka töyäp kayadır alıp çıgıp kitkännären, ay buyı okeanda yözgännären, barıp citkäç kenä, üzläreneñ Kubada ikänleklären belülären söyli ide. Annan yırak ta tügel Aysinäneñ sıynıftaşı – su astı köymäsendä hälaq bulgan Albertnıñ küzläre yılmaya. (Nişläp monda ikän, gäüdäse diñgez töbendä kalgandır bit inde anıñ?) Tagın ber sıynıftaşı – iskitkeç matur cırlıy torgan Alsunıñ koñgırt-kara küzläre dä mölderäp Aysinägä tekälde. Monısı kem soñ? Ä-ä, bu bit Aysinädän ike genä sıynıf alda ukıgan Änvär, mäktäpneñ ataklı çañgıçısı. Ul altmış tugızınçı yılnıñ martında Damansk yarımutravında kıtaylar belän bulgan bäreleştä hälaq bulgan ide bit. (Aysinä kaydadır ukıdı, ul yarımutrauda häzer berkem dä yuk, ul ber yakka da kiräkmi dä ikän. Kiräge dä bulmagan närsä öçen nigä cannar kıyıp yatkannardır inde?) Aysinäneñ uyın añlaganday öç par küz aña tekälde:»Ä bez närsä öçen çit cirlärdä ülep kaldık? Kemne yaklap sugıştık bez?» – dilär kebek ide alar – ukıtuçı apalarına ğayeplägänräk sıman karap toruçı küzlär. Ah, cannarım! Niçek başta uk tanımagan ul alarnı. Bolar bit soñ Aysinäneñ ukuçıları – komlı –taşlı Äfgan cirendä yatıp kalgan balalar: kürşe Narat avılınnan kilep ukıgan Hösnetdinov Räfis, kürşeläre – süz cayı çıkkan sayın Kubada bulganın söylärgä yaratuçı Zöfär abıynıñ ulı Niğmätullin Fänis, sugışta ber ayagın kaldırıp kaytkan aksak Kamil abıy ulı Nizayıv Razim. 1965 nçe yılgılar ide alar, öçese dä ozın buylı, kara çibär yegetlär. Aysinä alarnıñ «Kem bulırga telim?» digän inşalarında öçeseneñ dä, süz kuyışkanday, tabib bulırga cıyıngannarın ukıp, beraz gacäplängän dä ide äle. Häyer, tabib bulgan bulırlar ide alar, öçese dä gel bişkä ukıdılar bit. Kahär töşkän sugış! Aysinäneñ äbise äytkändäy, sugışıp tuya almıylar şul, küräseñ, başkaga sälätläre yuktır.

Ya, hoda! Kemnär genä yuk monda! Aysinälärneñ yartı avılı küçep betkän diyärseñ. Yäşel yafraklar arasınnan yaltırap algan küzlär yılmaep ta, moñlanıp ta karıylar, hätta Aysinägä endäşälär dä kebek. Tik ul alarnı añlamıy. Kayberläre, botak – kulların suzıp, anı koçıp alırga da telilär. Aysinä, sataşam, ahırı dip, küzlären çelt – çelt yomgalap aldı, läkin üzgäreş bulmadı: cimeşlär urınında küzlär, botaklar kullarnı häterlätä ide. Şul vakıt kayandır ällä nindi avır muzıka tavışı işetelgändäy buldı. Yarabbi, matäm köye! Kemne kümälär? Hatın kinät aynıp kitkändäy buldı. Kurkuınnan çaykalıp kitte, yıgıla yazıp, yarnıñ işelergä torgan balçıgınnan çıgıp torgan zurrak tamırga totındı häm tok sukkanday buldı: tamır digäne keşe gäüdäse läbasa. Östä bakça, käüsälär, botaklar, cimeşlär tirbälä, ä asta - tamırlar – keşe gäüdäläre. Alar inde yarım çeregännär. Dimäk, dimäk... Östäge bakça astagı gäüdälär belän tuklanıp, şulay kör, şat bulıp şaulap utıra, mul cimeşlär birä. İgen basuında da şul uk häl bulgan. Ä bez, terelär, şul cimeşlär, şul igennär belän tuklanabız. Tufraktan kilep, tufrak bulu şunı añlatamı?

Bu mähşärdän Aysinä bik ozak añına kilä almıy torataştay katıp basıp tordı. Atlap kitär häle kalmaganga, tägäräp diyärlek yañadan da korı yılga töbenä töşte. Kyç-häl belän ayagına bastı. Ös-başların kakkalap, alga atladı. Atladı dip äytüe genä ciñel. Härber adımı aña kotsız avırlık belän birelä başladı. Şulay cäzalanıp bara torgaç, Aysinä bötenläy häldän taydı, mañgayın börçek – börçek tir bastı, kolakları tomalanıp, başı şaularga, küzläre atılıp çıgarday bulıp avırtırga kereşte. Tagın ber adım, tagın ber genä. Niçek soñ bolay äle bu? İneş änä genä bit, kul suzımı cirdä genä, ineş aryagındagı çäçäkle yäşel bolın da ap-açık bulıp kürenä iç. Hodayım, yärdämeñnän, rähim – şäfkateñnän taşlamasana! Tik anıñ yalvaruları yärdäm itmäde. Sazlı cir anı üz eçenä suırgannan- suıra bardı. Aysinä inde bilennän salkın sazda ide. Ul, kotı alınıp, ülemem şuşı ikän, dip uylarga ölgermäde, «Kızım!» digän tavışka küzlären açtı. Soñ däräcädä gacäplänüdän Aysinä ber tınga hätta gazaplı avırtuların onıtıp cibärde: yanında gına aña taba kulın suzgan änise basıp tora ide. «Tagın mirac»,- dip uylap ölgerde ul,äniseneñ üzenä taba suzılgan kullarına yabışıp. Şul uk mizgeldä diyärlek, sikerep torıp, ayagına da bastı. Gäüdäse şundıy ciñel, ber cire dä avırtmıy ide. «Minem arttan kalma»,- dide änise. Üze, citez genä atlap, yardan tübän töşte dä su eçenä kerä başladı. Şunda gına Aysinä iskärep aldı, gomer buyına keşe

arasında eşläp, zaman modası belän ük bulmasa da, modadan bik ük artka kalıp ta kiyenmi torgan äniseneñ ös-başı ällä nindi säyer ide: tezenä qadär genä citkän tar itäktän, böten gäüdäsen diyärlek kaplagan näfis ak çeltär şäldän, ayaklarında ükçäle kızıl çiteklär. Ä iñ säyere şul ide: üz gomerendä yarılgan kullarına vazelin sörtüdän başka, innek- kerşänneñ ni ikänen belmägän äniseneñ irennäre kıp-kızıl itep buyalgan. Änise, kulın izäp, kızına yänädän dä artınnan barırga kuştı, üze inde, ineşne arkılı çıgıp, yäşel bolınga kütärelä başladı. Aysinä, änisen küzdän yugaltmıym tagın dip, kaudarlanıp, anıñ artınnan aşıktı. İneşneñ vak taşlarına basa-basa su eçenä kerä başladı. Su şul däräcädä çista, ineş töbendäge tügäräk ak taşlar, äylängäläp uynagan maymıçlar, yäşel suüsemnär ayırmaçık kürenä. Ayagına oçlı taşlar ya berär yünseze ırgıtkan pıyala şeşä vatıkları kadaludan kurkıp, Aysinä sak kına alga atladı. Ayakları yalangaç ide şul. Kay arada çüäklären salgan soñ? Ä-ä, tegendä saz suırıp kalgandır inde, iğtibar itelmägän. Atlıy torgaç, su tiränäyä başladı, karşı yak yar yıraklaşkanday buldı. Sunıñ töse dä üzgärep, nindider yäşkelt sımanga äylände. Tar gına, say gına ineş alga atlagan sayın kiñäyde, tiränäyde. Ällä töbendä çokırlar bulgan inde, ya bulmasa bärep torgan çişmälär barmı? Aysinä moñarçı ike kulı belän çemetep kenä kütärgän itäklären töşerep cibärde, alarnı çılatmıym dip kütärep barudan mäğnä yuk – su bilgä citep kilä ide. Ul yözep kenä çıgarga teläde – buldıra almadı. Ayakları, ger takkanday, aska söyräde. Yarga kire kaytıym disä, artınnan kütärelep kilgän ällä nitkän biyek, avır kara dulkın borılırga irek birmäde. Mondıy da ilämsez, kurkınıç dulkınnı Aysinä közen Kara diñgezdä- Bolgariyäneñ «Altın komlık» digän kurortı yar buylarında gına kürgäne bar ide.

Monda andıy dulkın niçek päydä bulgan inde, cen eşeder bu. Hatın alga atlarga mäcbür buldı. Karañgı yäşel töskä kergän su inde anıñ cilkälärenä citte. Aysinäneñ eçenä şom yögerde. Änise kaya soñ? Ul bit inde çıgıp citkän ide. Änise dä, karşı yak yar da, yäşel bolın da kaya gına yuk buldılar? Soñgı köçen cıyıp, ber adım atlavı buldı, su anı böterep aldı. Çoñgıl!!! Aysinäneñ küz alları karañgılandı. Kulları, ayakları belän tıpırçına başladı. Tik su anı böterüendä buldı. Avır, kara su massası Aysinäne spiral buyınça äyländergändäy böterep, yolkıp, aska söyri ide. Hatınnıñ avız – borın, kolaklarına su tuldı, ul tonçıga, añı tomalana, ayak-kulları häräkätsez kalıp, gäüdäse su töbenä töşä başladı. Kuyı, ozın çäçläre genä beraz vakıt, yak –yakka taralışıp, ällä nindi gacäyep diñgez suüsemnären häterlätep, su östendä tirbäleşep tordılar.

Epilog.

Aşap – eçkäç, kunaklar hava alırga, mul tabın artında utırıp cıyıgan täğamnän avırayıp kitkän gäüdälären yazarga dip, baskıç töbenä çıktılar. (Öyränelgän ğadät buyınça baskıç töbe diyelsä dä, çınlıkta bi̇yü mäydançıgı qadär bar ide ul, östävenä baskıç tübäsen terätep torgan biyek ak baganalar,

kolonnalarnı häterlätep, aña nindider tantanalı kıyafät birälär ide.) Kunaklarnıñ kaysıları timer çäçäklär eretep yabıştırılgan räşätkäle kultıksaga, kaysıları biyek baganalarga söyälep, ä kayberläre öç – dürt keşelek törkem bulıp tügäräklänep, küñelle şau –şu, görläüne dävam ittelär. İr – atlar, alar belän berrättän biş – altı hatın – kız da, tämäke kabızıp cibärdelär.

Ä kiç gacäyep tın, matur ide. Äle yañarak kına ıcgırıp, tirä - yüngä şom salıp ükergän cil dä, avır kara bolıtlar da ber dä bulmaganday yukka çıkkannar. Kük yöze biyegäyep kitkändäy bulıp, anda yaktı noktasıman berän- särän yoldızlar kürengäli başlagan. İke katlı mäktäp, barlık täräzäläre belän balkıp utırganlıktan, ak yomşak kar östenä yaktı şäülälär suzılgan, karañgılık kayadır artka çigengän.

Yäşräklärdän berniçäse, baskıçtan yögerep töşep, ak kar yomarlamı tägärätep, ber – berlärenä atışa da başladı. Tuk, kör küñelle, östävenä beraz kızıp ta algan yäşlärgä kar yomşak kına tügel, hätta cılı kebek toyıla ide. Şayan süzlär äyteşep, kar yomarlamın töbäbräk atarga tırışıp, şau – gör kildelär alar. Tigez ak keläm bulıp cäyelgän kar öste tiz arada küplägän ezlär belän çuarlandı. Kar atışuçılarnıñ berse kinät:

- Äy, karagızçı, ber citeze kar babay yasap kuyarga da ölgergän bit, -

dip, balalarnıñ uyın mäydançıgına taba kürsätte. Barısı da şunda borıldılar. Çınnan da, mäydançıknıñ «gömbä» astındagı utırgıçında beraz bökräyebräk torgan kar babay kürenä ide. Mäydançık baskıç turınnan könyakta, yäşelçä bakçası kırında uk, ille – altmış metrlap çittäräk bulganlıktan, kar babaynıñ küzlären, borının iskärep bulmasa da, kürer küzgä säyerräk toyıgan gäüdäse açık şäylänä.

Kar babay yanına barırga dip borılgan ayaklarnı kiñ itep açılgan işektän çıgıp kilüçe hatınnıñ (ul sıynıftan tış eşlärne oyıştıruçı ide) kaz kañgıldavın häterlätkän yañgıravıklı tavışı bordı:

- Ku-nak-lar! Kon-tsert- ka! Äydägez, äydä, sezne kötäbez!

Barısı da, katı tavış belän birelgän komandaga buysınganday, berdäm

räveştä işekkä taba yünäldelär.

Kunaklar kerep urnaşuga, zur, biyek aktlar zalınıñ sähnäsen kaplap torgan kan tösendäge avır pärdä açılıp kitte. Kontsert başlandı. Anıñ montac digän – berär kuplet şiğır, annan cır, annan tagın şiğır ukıla torgan (gadättä tugan ilgä, elekkeräk yıllarda partiyägä mädhiyä yañgırata torgan eçtälektäge) öleşennän soñ başına şakmaklı üzbäk tübätäye kigän ozın buylı çibär yeget kurayda moñlı gına itep «İske karurman»nı uynadı, annan kızlar törkeme «Mähäbbät küpere», «Zäñgär karlar» digän tössez, hissez cırlar başkardı, bolarga yalganıp, çık-çırık, çıpçık köyenä zamança takmaklar (köyläre, moñnarı bulmagaç, alarnı takmak dimi ni diseñ inde) yañgıradı. Menä sähnägä unike – unöç yäşlär çamasındagı kız bala çıktı. Serle hind köye agıldı. Kız borıla – sarıla bii başladı. Anıñ kızıl tırnaklı yalan täpiläre iskitmäle ölger häräkätlär yasıylar, yalangaç beläkläre havada nindider çäçäklär çigä, muyını, hiç tä söyäge bulmagan kebek, yılanday borgalana,

kulbaşları, yanbaşları kalkıp kilä torgan kükräkläre, çokırayıbrak torgan keçkenä genä kendekle şärä eçe – härberse ällä nitkän ımsındırgıç häräkätlär yasıy; oçkınlanıp torgan çem kara küzläre, kıygaç kaşları, yanıp torgan bit oçları, cilkälärenä taralıp töşkän kuyı çäçläre anıñ bi̇yüennän tugan täesirne tagın da köçäytä ide. Ekrannan töşkän hind filmı geroinyası diyärseñ. Zal, äsärenep, bi̇yüçeneñ här häräkäten küzätep, yotıp bardı.

Ällä nindi ozın, eçpoşırgıç, häsrätle tatar köylärennän, häzerge zamannıñ tozsız şiğırlärgä yazılgan küñelgä yatışsız köylärennän soñ bu bi̇yü rayon başlıgı - sänğattän şaktıy yırak torgan Braginga da täesir itte. Ul, taralıbrak utırgan cirennän bökräyä töşep, mäğarif bülege mödirenä taba iyelde:

- Malenkaya, malenkaya – to, a umeet kak zavlekat mucçin, - dip

eçendägen äytep kuydı. Tegese sarı altın teşlären ırcaytıp cibärde. Ul arada bi̇yüçe böterelä - böterelä sähnä artına kerep yugaldı. Zalda alkış kütärelde.

Kontsert äle ozak dävam itte. Ğaläm karañgılıgın yarıp bargan kosmik korabtay, mäktäp, tön urtaları uzgançı, şaulap, balkıp utırdı.

... Üzeneñ koçagına tagın ber balasın sıyındırırga cıyıngan Cir – ana äkren genä tañga taba äylände dä äylände.