Mükläk Sıyır Turında Dissertatsiyä

(yumoreska)
(«Mögezle ere häm vak terlekçelek fännäre doktorı» däräcäsen yaklau öçen fänni hezmät)

TEMA: «Tabigıy resurslarnıñ bötendönya külämendä kimüe arkasında terlek azıgına global kıtlık tuu kurkınıçı şartlarında Mükläk tokımlı mögezle ere yort hayvanı organizmında citeşterelgän gazlarnıñ atmosferaga uñay täesir itüeneñ näticälelegen arttıru yulları»

Aspekt 1. Fauna subektınıñ harakteristikası

Mükläk. Fänni ataması «sıyır» digän canvar zatınıñ mögezsez tokımı. Professor Korovin-Bıkov üzeneñ «Par toyaklılarnıñ tatar milläten ürçetüdäge role» digän fänni hezmätendä («Sıyırstan» curnalı, 1903 yıl, №71) Mükläkne sıyırlarga karaganda küpkä añlırak ayırım tör tügelme ikän digän gipoteza ıçkındırgan. Ämma bezneñ hezmättä, älege faraz inkar itelep, hayvannarnıñ törläre turında Darvin teoriyäse nigez itep alındı.

Sıyırnıñ ber tokımı bularak Mükläk – par toyaklı, kuş mögezle, imezüçe yort hayvanı. Taş räveşendäge toz yalarga yarata. Sabır holıklı. Mükläk belän citäkçelek itü koralı – Çıbırkı. Ul tersäk buylı agaç sapka berketelgän, oçına cide katlap işkän at kılı tagılgan ozın ürmä baudan gıybarät. Çıbırkı belän Kötüçe digän subekt idarä itä. Ul Mükläkneñ berençe däräcäle doşmanı, arakı, şärab, braşka, äçe bal, samogon, sıra, hiç yugında «Troynoy» yäki «Şipr» odekolonı kebek sıyıkçalarnı könneñ-kön sayın çamasın belmiçä kullanu arkasında keşelek yözen cuygan, küp oçrakta Şüräle, Alkaş, Divana kuşamatına iyä bulgan biçara bändä. İkençe kan doşmanı – Kigäven atamalı, ike kanatlılar otryadına kerüçe, kan suıruçı oça torgan parazitik böcäk. Anıñ arkasında Mükläkkä cäyge esse könnärdä, koyrıknı tayaktay tırpaytıp, sportnıñ «kotırıp yögerü» digän töre belän şögıllängälärgä turı kilgäli. Ä monıñ öçen çempion kubogı yäki priz, hiç yugında yartı çögender birü urınına tege Şüräle, Alkaş yä Divana tarafınnan Çıbırkı belän sırt kayızlanu arkasında, Mükläktä sportka karata mähäbbät tä, ihtiram da formalaşa almagan.

Aspekt 2. Subektnıñ tereklek itü şartları

Mükläkneñ tereklek itü ölkäse: tatar keşeläre yäşägän töbäklärdä bolın, urman buyları, karaltı-kura, abzar, saray, ihata, utar, cäyläü, känüşni, payıt, mal ızbası.

Mükläkneñ töp yäşäü çıganagı – ülän (peçän) digän vitaminlı substantsiyä. Ratsionga furac, silos, senac, çögender, hätta bäräñge kebek susıl komponentlar kertüne taläp itüçe imgäklär dä kübäyep kitte. Häzerge zamannıñ söt satıp çerep bayu turında hıyallanuçı agrofirma hucaları, älbättä, ratsionga bu tör produktsiyäne sıyırlarga tıgıdırıp kübengänçe aşatu yaklı, ämma tege iserek Şüräle dä, savuçılar da, başka terlekçelär dä fermaga kaytkan azıknı üz öylärenä taşunı kulayrak kürälär. Şulay da häzerge agrosänäğattä progress sizelä – fänni-tehnik progress näticäsendä sostavında vitamin, aksım, uglevodlar gram da bulmagan korı salam 21 ğasır başınnan birle terlek azıgı bularak kullanılmıy başladı.

Urman buyları häm bolınnar – Mükläk öçen ideal tabigıy şartlar. Älbättä, yabık prostranstvo da (kura, abzar, ferma, ızan, känüşni, payıt, mal ızbası häm başkalar) terlekne asrauda häm anıñ näticälelegen arttıruda möhim rol uynıy.

Aspekt 3. Subektnıñ başka tör hayvannardan ayırmalı missiyäse

Sıyırnı tatar itkä, sötkä, mayga dip asrıy, yağni tamak yagın kaygırta. Ämma älege praktik faydasınnan tış Mükläk asraunı tagın da ratsionalräk itä torgan häm östämä iğtibarga layık tagın ber faktor bar. Ul – anıñ atmosferadagı tereklek öçen kiräk bulgan gazlar külämenä uñay yogıntısı. Menä şul yogıntınıñ niçek barlıkka kilüen, gazlarnıñ kayda, kayçan, nindi şartlarda, küpme bülenep çıguın, atmosferadagı ozon katlamın ni däräcädä bayıtuın karap ütik.

Bilgele bulgança, Mükläk köndez tuklana, tönlä küşi. Küşäü protsessında anıñ organizmı bihisap gaz bülep çıgara. Gaz organizmnıñ korsak öleşendä kiçke tugızlardan irtänge bişlärgä qadär eçäklektä tuplanıp tora, şunnan soñ atmosferaga taratıla. Äytergä kiräk, issez, tössez, sostavınıñ 99 protsentın öç atomlı uglerod molekulaları häm hloroksidlı bioksid täşkil itkän gaz atmosfera öçen ğadättän tış faydalı. Organizmınıñ mondıy gaznı portsiyäläp bülep çıgarıp toruı Mükläkne başka tör hayvannardan ayırmalı itä.

Şähsi hucalıktagı karaltıda irtänge säğat bişlärgä teoretik yaktan karaganda kalırga mömkin bulgan saf havanıñ külämen isäpläülär yakınça kürsätkänçä, anda tön kungan mallarnıñ kiçä köne buyına aşagan häm tön buyına küşägän ülän çäçäkläreneñ is tıgızlıgı täülek buyı eçelgän su massası sinusoidınıñ trigonoometrik öçençe däräcäsenä tigez bula häm bu kürsätkeç abzardagı terlek başına geometrik progressiyä räveşendä arta. Tabigıy produktlarnıñ organik eşkärtelüe näticäsendä barlıkka kilgänlektän, älege gazlar atmosfera belän ionosfera aralıgında kislorod tıgızlıgınıñ daimilegen täemin itep kenä kalmıyça, anı kosmostan kilüçe zararlı nurlardan da saklıylar.

Aspekt 4. Küşäü protsessında barlıkka kilgän gazlarnıñ näticälelegen arttıru yulları

Küşäüneñ aşkazanı öçen faydası teoretik yaktan küptän raslangan. Ämma älege protsessnı töptänräk sintezlı tikşerü şunı kürsätte: aşalgan häm küşälgän azık massasınıñ Mükläk avırlıgına karata çagıştırması sıyfatka bäyle räveştä üzgärergä mömkin. Uzgan ğasır zootehnika fäne belgeçläre, küp yıllık halık täcribäsennän çıgıp, sıyır täülek buyına üz massasınıñ dürttän ber öleşe qadär azık aşarga tiyeş, dip rasladılar. Şul çakta gına it produktsiyäse citeşterü maksimal näticä birä, yänäse. Bügen bu täğlimat zaman taläpläre nigezendä kire karaldı, häzer sıyır massasınıñ rizık külämenä karata çagıştırması 5:1 formulası belän bilgelänä.

Ä küşäü protsessında bülenep çıgıp, atmosferaga gacäyep uñay täesir itä torgan gazlarnı niçek arttırırga soñ?

Fänni analiz häm praktik küzätülär kürsätkänçä, mondıy gazlarnıñ külämen arttıru maksatında Mükläkne törle-törle vitaminnar belän şıplap tutıru da, şikärle kişer suı eçertü dä, abzarnı Paricdan kaytartılgan aromatizatorlar häm Mükläkneñ üzen mahsus parfyum belän daimi isländerep toru da kötkän näticälär birmäde – gaznıñ sostavı barıber üzgärmäde. Bu eksperimental ğamällär gayre tabigıy faktorlarnıñ küşäü sıyfatına täesir itmäven kürsätte.

Ä menä köndälek tışkı faktorlarnıñ bu protsesska häm produktnıñ sıyfatına yogıntısı şik tudırmıy – monısı gipoteza tügel inde, ä raslangan fakt. Mögezle ere mal bularak Mükläkneñ geografik prostranstvodagı koordinataların üzgärtü (kötügä kuu) vakıtında ictimagıy citlekmägän, säyäsi totırıksız elektoral elementlarnıñ eşkärtelmägän yarımfabrikat räveşendäge, siluetı matematik käkere täşkil itkän agaç materialdan (taktadan) korılgan cimerek bakça koymaların – cide sıyır sıyışlı ara kaldırıp, cirle üzidarä organınıñ administrativ häm könküreş-hucalık binaların, «Cıyınnar, mitinglar, demonstratsiyälär häm piketlar uzdıru hokukın tormışka aşıru şartların täemin itü» turındagı zakonda karalgança, 50 metr radiusta çitlätep uzmasañ – hayvan geografik häm eçke oriyentirların yugalta, küräseñ. Söte söt, ite it, gazı gaz bulmıy anıñ – gayräte kayta. Annarı kuş mögezle hayvannar törenä karagan partoyaklı küşäüçe ere terlekneñ koyrıgınıñ iñ oçına kunarga yarata torgan vak ektoparazitlar otryadına kerüçe bet (pediculus syerus) atamalı böcäk arkasında da Mükläkneñ appetitı zägıyflänergä mömkin, çönki bertuktausız kaşınu organizmnıñ selkenüenä, şul räveşle artık zur külämdä energiyä sarıf itelügä kiterä. Citmäsä, korsak öleşendäge gazlar da formalaşıp betmägän kileş ara-tirä tışka taralırga mömkin.

Küşäü gazınıñ tıgızlıgına şulay uk basıp yäki yatıp toru urınınıñ harakteristikası da täesir itä. Nigezen himik matdälär, mäsälän, polipropilen (CH2-CH(CH3)) yäisä sintetik kauçuk räveşendäge uglevodorodlar kullanıp vulkanlaştırılgan materiallar täşkil itkän aska salgıçlar (rezin keläm, kirza itek sälämäse, yırtık tsellofan kapçık häm başka şunıñ işe himiyä), usak idängä cäyelgän salam çıptar yäisä mamıklı yurgan kebek tabigıy tüşäklärdän ayırmalı bularak, Mükläkneñ aşau därtenä (appetitına) tiskäre proportsional yogıntı yasarga, alarda gazlarnıñ isen daimi aromatik däräcädä saklau telägen zägıyfländerä häm atmosferaga taraluçı molekulalar sanın da kisken kimetä.

Organik gazlarnıñ isen däülät organnarı kontroldä tota almıy, şuña kürä tübäse yabulı statsionar korılmalarda Mükläk tiresendä kanatsız vak parazit böcäklärneñ Kötüçe Divana röhsätennän häm sanepidemnadzor, respublika baş veterinariyä idaräse, ekologik prokuratura, federal statistika hezmäteneñ respublika idaräse sanktsiyäsennän başka ürçüenä karşı toru maksatında, aşkazanı-eçäk sistemasındagı kan äyläneşen kaltserogenlı antibiomolekulyar mutatsiyädän arındırırga häm mögezle ere terleklärneñ kiçke ratsionında tıgız etanollı metilkarbanol (ber atomlı C2H5OH yäki CH3-CH2-OH formulalı spirt, ber atomlı spirtlarnıñ gomologik rät buylap ikençese, ğadäti standart şartlarda oçuçan, yanuçan, tössez, ütä kürenmäle sıyıkça), yäki susıl azık öleşen katgıy saklau taläp itelä.

Näticä. Tabigıy resurslarnıñ bötendönya külämendä kimüe arkasında terlek azıgına global kıtlık tuu kurkınıçı şartlarında Mükläk tokımlı mögezle ere yort hayvanı organizmında citeşterelgän gazlarnıñ atmosferaga uñay täesir itüeneñ näticälelegen arttıru öçen, tehnologik şartlarnı taypılışsız ütägän häldä, tübändägelärne başkaru mäğkul:

1. Mükläk sıyırlarnı ayırım tokımlı mögezle ere yort hayvanı itep terkärgä häm halıkara tokımnar reestrına kertergä.

2. Mögezle ere terlek asrauçı här hucalıkka (teläsä nindi milek formasında: hosusıy yort, fermer hucalıgı, kooperativ, agrofirma h.b.) Mükläk tokımındagı mallar ürçetü öçen ayırım şartlar tudırırga.

3. Mükläk kötülären urman buylarında häm bolınnarda gına kötärgä, mallar yäşi torgan här kurada, abzarda, fermada, ızanda, känüşnidä, payıtta, mal ızbasında, sarayda mahsus laboratoriyä oyıştırırga.

4. Vak ektoparazitlar otryadına kerüçe bet (pediculus syerus) atamalı böcäklärneñ Mükläk sıyırlar yäşi häm küşi torgan urınnarga 50 metrga qadär yakın kilüen tıyu maksatınnan «Eber-şeber mälgunnärneñ cämgıyättäge urının bilgeläü taläpläre turındagı» zakonnıñ 278 statyasına üzgäreşlär kertü turında» zakon proyıktın äzerlärgä.

5. Şüräle, Alkaş, Divana yäki başka halıkçan ber kuşamatka iyä bulgan Kötüçe digän subektlarnıñ professional äzerlek däräcäsen kütärergä. Monıñ öçen arakı, şärab, braşka, äçe bal, samogon, sıra, şulay uk «Troynoy» yäki «Şipr» odekolonı kebek sıyıkçalarnıñ sälamätlekkä ğadättän tış zıyanlı buluı turında mäktäp ukuçıları, studentlar häm eşçe yäşlär belän äñgämälär uzdırırga.

6. Mükläklärneñ aşkazanı-eçäk sistemasındagı kan äyläneşen kaltserogenlı antibiomolekulyar mutatsiyädän arındıru häm alarnıñ kiçke ratsionında tıgız etanollı metilkarbanolnıñ optimal proportsiyäsen bilgeläü maksatında diñgez biyeklegennän 72 metr biyeklektä häm ekologik zararlı industrial obektlardan kimendä 150 çakrım yırkalıkta urnaşkan eksperimental mäydançık buldırırga, anı fänni kadrlar belän, cihazlar, tehnologiyälär belän täemin itärgä.

Click or select a word or words to search the definition