Mucik fälsäfäse

(Etyud)
I

Kartayıla. Gomer uza. Yäş çagında:

Alay da bezgä nuca,
Bolay da bezgä nuca;
Östä kiyem niçek tuza,
Yäş gomer şulay uza,—

dip cırlıy idek, döres ikän ul. Dönyanı kualıysıñ, kualıysıñ da — gomereñneñ ütkänen sizmi dä kalasıñ ikän. Şomırt kebek kara sakal ide, häzer bäsärde. Başta da kömeş börteklär kübäygännän-kübäyälär. Kırıktan da uzdım inde. Timeri babay yäşenä citep ülsäm dä, yartı gomer ütkän digän süz. Ä borıngı zaman keşeläre kebek, alay siksän, tuksanışar yıl torırga bezgä kaya inde?!
Gomer digän närsä bik tiz ütä ikän ul. Äle bit kürşe Häyrulla abzıy kiyäü bulıp, yörgängä küptän tügel genä kebek. Sıytdikanıñ yäş kilen bulıp, çemetep-çemetep atlap, su alıp kaytuları da yaña gına. Ä alarnıñ häzer buy citkän kızları bar inde. Häyrulla abzıy bikäçkä kergändä, min kiyäü yegete bulıp bargan idem. Kiyäü kelätendä doga kılgaç, kürşeläre yortına aşarga çıktık. Şunda kemder beräü:
— Yegetlär, bik soñga kalıp kildegez, aş suınıp bette, äydägez, tizräk rähim itegez,— dip kıstagan ide.
Minem kebek berniçä yäş-cilkençäk kaşıklarnı tulı itep kenä kütärep kapkan idek, avızlar kuırıldı da kuydı. Menä tübä taktaların sanıybız. Şunnan soñ berär atna rätläp aşap bulmadı. Kartraklar eşne sizgännärder, ahrı, bezneñ kebek bulmadılar. Alar bezdän rähätlänep avız yırıp köldelär genä. Äy gomer ütä ikän. Şul hälgä häzer genä kebek bit äle.
Äle bit tege... borçak kuzagına bargaç, karavılçı Ähmüş abzıynıñ kıçıtkan belän kızdırganına da küp ütmägän tösle. Bügengedäy häteremdä, ber zamannı külmäk çabuların ıştan eçenä tıktık ta borçak kuzagın izüdän tutırabız gına. Kürşe Fazlıy, bez beraz cıygançı, ällä niçaklı cıygan da:
— Karagız äle, alpavıt kebek buldım bit. Şuşındıy korsagıñ bulsa, ay-yay! — dip tora.
İzüdän kuzak tutıra-tutıra barıbıznıñ da korsaklarıbız şulay zuraydı. Şunnan ber zaman kaysıbız alpavıt bulıp, kaysıbız korsaklı hatın bulıp, uynaşıp-uynaşıp kına kaytıp kilä idek, menä kiräk bulsa, Ähmüş abzıy ällä kaydan gına kilep çıktı da, tottı da aldı. Äy kızık çaklar digen, kızık çaklar...
Kartayıla ikän şul. Üzemneñ dä inde ülgännäre belän barısı sigez balam buldı. Berençe malayım torgan bulsa, häzer untugızlarda bulır ide. Bik çibär bulası ide. Atnı bik yarata ide. İke yäşenä citkäç, kötmägändä ülep kitte. Häzer ul isän-sau bulsa, bötenläy kul arasına kergän bulır ide inde. Safilarnıñ malayları beznekennän ber yäş keçkenä dä äle, şulay da dönyañnı aktara. Ügez kebek. Bezneke dä şunnan kim bulmas ide. Äle isän malayım keçkenä şul, zurrakları kız bulıp kuydı. Malaydan bähet bulıp betmäde. At-fälän artınnan keşeneñ malayları yöri, ä bezneñ kebeklärgä sakalıñ söyräp härber cirgä üzeñ österälergä kiräk.
Äle öylängängä dä küp gomer ütmägän tösle, märhüm äti:
— Baylıgım bulmasa da, tuylap öyländeräm. Yäşlek ike kilmi ul, içmasam, sagınıp söylärseñ,— dip, tuylap öyländergän ide.
Miña şulay, tuylap öylänep, kiyäü kelätendä dä biş-altı kiç kunıp çıgarga turı kilgän ide. Äti märhüm süze döreskä çıktı. Ul çaklarnı çınnan da sagınıp söylärgä genä kaldı inde.
Niçek söylilär soñ äle: imeş, ber karçık bulgan, di, şul karçık bervakıt kızınıñ kızları belän kiç utıra ikän, di. Orçıgı belän cep erläp utırgandır, küräseñ, şulay tınıç kına utırganda, şul äbi kıçkırıp torıp kölep cibärgän, di. Şunnan kızları aptıraşıp:
— Nik köläseñ, äbi? — dip soragannar, di. Ber şadrası:
— Äbi, minnän nik köläseñ? — dip üpkäläp tä algan, di. Şunnan äbi:
— İ kızlarım, kızlarım, äytsäm äytim inde. Babagız bikäçkä kergän çak iskä töşte. Şuña köldem,— dip äytkän di dä: — Täübä, ästäğfirulla,— dip, kulına täsbih ta algan, di. Min dä kayçakta şul äbi kebek bulam.
Hatın:
— Nik köläseñ-fälän? — disä, min dä äbi kebek turı äytäm:
— Yöräk yäşärep kitte, bikäçkä kergän çaklar iskä töşte ole, änkäse, dim. Şunnan ul da kölä. Beraz kölgäç:
— İnde kartaydık. Buyga citkän kızıñ bar, yuknı söylämä,— di.
— Kartaydık şul. Andıy kızık, küñelle çaklar kire kaytmaslar, karçık. Şulay iskä töşerep küñel buldırgaç ta yarar,— dim.
Gomer digäneñ kızık ikän şul. Ütä dä kitä ikän. Koyaş çıga da bata, çıga da bata, dibez. Ä ul gomer ütä dä ütä digän süz ikän... Äle tege cirän kaşkanıñ tay çagı häzer genä kebek. İnde häzer tayınıñ tayı da kartayıp bara. Yahşı näseldän ide hayvannar. Avır yök tartuga diseñme, yurtaklıkka diseñme, hiçbervakıt keşe aldında bitkä kızıllık kitermädelär. Minem alaşam niçädä? — Unbiştä bugay; şulay, unbiştä. Katı suka sukalaganda tottım da:
— Bu niçek ikän, kartayıp därmanı betmädeme ikän, almaştırırga vakıt citmädeme ikän dip, sınar öçen ike töränle saban belän üzen genä cigep öç tapkır äyländem. Sıgılmadı da, tirlämäde dä. Ä Gomärneñ biyäse ber äylängäç ük yanıp çıktı. Yahşı näseldän ide hayvannar.
Kötüçelär dä:
— Sezneñ atlarnıñ sırtları zerä dä yomşak. Öslärendä bişektä tirbälep yörgän kebek kenä yöriseñ,— dip, oçragan sayın maktıylar ide. Yahşılar ide hayvannar.
Gıylmetdingä:
— Kara, cirän kaşka näselen betermä. Ükenerseñ, tersägeñ teşlär ideñ dä, avızıñ citmäs,— dip niçaklı ügetlädem. Bulmadı. Barışniklar belän dus bulıp aldandı. Yegerme sum östäügä kızıgıp, cirän kaşka näselennän bulgan aktık baytalnı avıldan cibärde.
Barışniklar süzenä karap hur buldı. Barışniklar alar, östäü birsäñ, hatınnarın da almaştırırlar! Häzer üze dä ükenä bulır da, soñ inde.
«Bar ide lä atlarım, cigep yörgän çaklarım» dilärme äle, niçek soñ cırlıylar?.. Näq şulay cırlarga gına kaldı iñde...
Gomer tiz ütä ikän şul. Äle alpavıtnı tuzdırganga, kızıllar belän aklar sugışkanga da bıltır gına kebek, ä isäpläp karasañ, barmaklar da citmi. Aklar kilgäç, urta uramdagı Fättah malayın totıp aldılar da:
— Kommunist bu! — dip, ındır artına alıp çıgıp attılar. Atkaç, barıp karadık. Märhümneñ miyenä qadär agıp çıkkan
ide. Şul vakıt böten tännärem çatnap kitte. Väli malayları:
— Şulay kiräk. Bezne kommunnarga — culiklarga bay dip kürsätkän ide,— dip şatlanıp, hay-haylaşıp tordılar.
Mulla:
— Mordar kitte ul,— dip, üzenä cenaza da ukımadı. İsän kalmadı inde, isän kalsa, üzläreneñ dä art sabakların ukıtkan bulır idek. Häyer, inde bolay da üzlärenä — duñgızlarga citärlek eläkte. Märhümneñ kanlı gäüdäse bötenläy küz aldında tora äle. Ä ul hälgä ällä niçä yıl ütkän inde. İsän keşeneñ gomere bik tiz ütä ikän şul. Biçara Yärhäm babay:
— Ülep bulmıy da bulmıy. Sızlagan ayaklar belän yatam da yatam. Töne dä yıl, köne dä yıl,— dip zarlana ide.
Avıru keşeneñ gomere şulaydır. Tiz ütmider. Ä bezgä, isän keşelärgä, tañ ata da kiç bula, tañ ata da kiç bula. Ber dä söylärgä dä yuk, maylagan köpçäk kebek tägäräp kenä tora: bügen monda, irtägä tegendä; berseköngä ällä kayda. Şulay itep, ässälamegaläykem, kabergä yakınaya barasıñ, yakınaya barasıñ... Ä kartaya bargan sayın, üläse kilmäü üze tagın arta bara ikän!
Äle şunısı yarıy, kayçan üläseñne belmiseñ, belsäñ, bötenläy eş harap bulır ide. Sovet bez ülgälägänçe kayçan üläsene belä torgan berär närsä uylap çıgarmasa yarıy inde!
II

Undürt-unbiş yäşläreñdä çagında:
— Fälän abzıyga kırık yäş tulgan,— digänne işetsäñ, ul keşene inde bötenläy kart keşelär rätenä kuyasıñ. Aña inde «babay» diseñ. Ä şul kırık yäş digän närsä üz başıña kilep citsä, uzıp kitsä dä, ber dä alay tügel ikän, şul turıdats süz çıga kalsa:
— Yöräk unsigez yäşendäge kebek. Ber dä kartayılmıy äle,— digän bulasıñ. Yäş çagıñda tizräk üsäse, üsep mıyıklı bulası kilsä dä, kartayuga taba avışa başlagaç, ber dä kartayası kilmi ikän ul. Ä ber kartaya başlagaç, kartayasıñ kilsä dä, kilmäsä dä kartayasıñ ikän anı. Äti märhüm isän çagında, şul turıda süz çıksa, sakalın kaşıy ide dä:
— Kartayırga akça kiräkmi,— di torgan ide. Döres süz äytkän bulgan märhüm.
Kartayabız kartayuın da, ni kızık, ni rähät kürdek in-de?
Äle sıyırga aşarga häzerlägändä, hatınnı:
— On sipmä, körpä sip, tota belergä öyrän inde,— dip, beraz tirgägän idem. Açuı kabarıngan çakka turı kildem, ahrı:
— Siña kilgängä yegerme yıl bar inde. Ber tiyenlek rähät kürsätkäneñ yuk. Bik iseñ kitkän ikän ber uç onga. Mä küzeñä sip! — dip, üzemne tuzdırdı. Kay cireñ kıçıta, çıdap kına tor. Böten ğayeplärne minem öskä öyde dä kuydı.
İmeş, min aña külmäk tä yasamıym, çitek-käveş tä alıp birmim, imeş, min anıñ cıygan mayların, yomırkaların yort kiräk-yaraklarına kertep beteräm; imeş, min aña gomerendä ber satin yaulık ta alıp birgänem yuk!..
Şunnan soñ min aña:
— Ügez çöyä-çöyä dä östenä çüp öyä, digän süz bar, hatın. Sin do şulay bulma. Annarı soñ sineñ süz dä döres bulsın di inde. Soñ minem üzemneñ rähät kürgänem barmı, sin şunı da äyt! — didem.
Çınlap ta, minem üzemneñ nindi rähät kürgänem bar soñ?
Döres, üksez-üräçä bulıp üsmädem. Äti-äni tigez buldı. Äti bik artık yarlı tügel ide. İkmäk belän bäräñgedän ayırılgan vakıtı bulmadı kebek. Barı ber genä tapkır, açlık yıl kilep, bik avır bulgan ide bugay. Şul yılnı äti belän änineñ:
— Nişlik inde? Yortnı bikläp çitkä kitär idek, bu närsälär bar,— dip, bezgä törtep söyläşep utıruları niçekter istä kalgan. Min şulay ber kileş tınıç kına üskän tösle buldım. Närsä — at bar, sıyır bar, torırga yort bar, aşarga bar, ös-baş ta yalangaç tügel. Tormış şulay äkren-äkren genä, akkan su kebek, üzaldına agıp bara tösle toyıla ide.
Ä häzer, çınlap torıp uylap karagaç, baytak kına yıllar üzem huca da bulıp torgaç, ätineñ eşe bik avırlık belän barganı tönge säğat unikedä kıçkırgan ätäçlär tavışı kebek açık inde. Äti märhüm, dönya — iske morca, äylänä dä töten kaytara, dip, yukka gına zarlanıp yörmägän ikän.
Çınlap ta, äti märhüm gomerendä ni rähät kürde inde?..
Tön eşläde, kön eşläde. Ülgänçe ayagınnan çabatasın salmadı. Miç işelsä, miçne üze öyde; arba, çana vatılsa, üze tözätte. Üzenä genä tügel, böten cämäğatkä çabatanı üze yasap birä ide. Tişelgän çabatalarnı da kat-kat yamap kigezä ide. Äle bügengedäy isemdä, märhüm, ber zamannı çabata yasap utırganda, çakırıp aldı da:
— İ ulım, ulım! Bolay yaramıy. Sin baytak äyberne eşli belmiseñ. Bu dönyada böten äyberne üzeñ yasıy belsäñ dä citkerep bulmıy. Bolay öyränmi kalsañ, dönya kötüe avır bulır. Häzer äle siña belenmi. Ata arkası — kala arkası. Min ülgäç, ulım, iseñä töşär,— dip söyläde dä miña çabata yasarga öyränergä kuştı. Ul könne tezep mataştım. İkençe könne inde ürergä dä kuştı. Çabatanı tezärgä, ürergä öyränüe bik avır bulmasa da, ükçäsen kaytaruı şaktıy avır ikän. Kürsätep-kürsätep tä bik ozak ükçä kaytara almıy torgaç:
— İ miñgeräü şöşle, miñgeräü şöşle! — dip, äti märhümneñ miña açulanuı, änineñ:
— Tirgämä äle, atası, öyräner äle, yäş bit äle ul,— dip, mine yaklavı äle dä bötenläy küz aldında tora. Kürşe Faizä äbi dä şunda ide bugay.
Äni dä bik tırış keşe ide. Ul inde gomerendä kinder, tula sukmasa, külmäk-ıştannarnı üze sugıp, tegep kigezmäsä; kazlar asrap barıbızga da mendärlär yasap birmäsä; keçkenä çakta barıbızga da bişmätenä, tübätäyenä, büregenä, biyäläyenä çaklı üze yüläp kigezä ide. Bu yıldagı halıkka kaya inde alay eşlärgä?! Häzer ete-bete, barısı da: «Sitsı külmäk tä satin külmäk, bäz ıştan da fälän-fäsmätän!» Ber kisäk akçası bulsa, kibetkä yögerä.
Bez bervakıtnı barıbız niçä, un kaşık idek bugay. Äni şul çagında da barısın da häzerläp ölgerä ide. Söylärgä dä yuk, gacäp tırışlar ide alar. Avılda şuña kürä dä alarnı:
— Fäyzulla belän Bibi karçık cen kebek alar,— dip kenä yörtälär ide. Şulay tırışıp-tırmaşıp ta märhümnär ber rähät kürä almadılar.
Üsä töşkäç, min dä inde bik nık eşli başladım. Cäy köne genä tügel, kışın da ber dä tik tormıy idem: utın taşumı, peçän taşumı,— buranına, taş yauganına karamıy, yuldan ber kaytılmıy ide. Şulay da baylık artmadı. Äti barıber üzemne ber kazıksız kualap çıgardı:
— Bala-çagañ da bar inde, hatınıñ da teldärräk. Bar inde, häzer üz köneñ üzeñ kür. Alla yün birer, bernärsä birä almıym,— dide.
— Bähillegeñ bir,—didem dä bernärsäsez çıgıp kittem. Çıgarganda üzenä avır bulgan bulsa kiräk, ülär aldınnan
bähilläşergä bargaç, märhüm:
— Ulım, min sine eşlättem-eşlättem dä ber kazıksız kualap çıgardım. Sin üzeñ beläseñ, minem birerlek äyberem dä yuk ide. Eşläp kenä bayıp bulmıy ikän, ulım. Bernärsäsez çıksañ da, Alla yärdäm birde. Häzer çibär genä kön küräseñ. Min ülgäç, ata payı sorap yörmä. Eneläreñä bulış. Şulay itmäsäñ, bähillegem birmim,— dide.
Şul vakıt minem küñelem neçkärde. Küzgä kaynar yäşlär kilde. Başka süz taba almadım. Barı:
— Äti, mine üstergänseñ. Bala çagımda karagansıñ. Min siña ber rähät kürsätä almadım. Nucam bik zur buldı. Ayırılıp çıkkaç, yünläp kunak ta itä almadım. Bähil bul inde, räncemä. Vasıyateñne cirenä citkerermen,— didem.
Ul şul bähilläşkän könne ük ülde. Äti ülgän könne bik borçıldım, bik uylandım. Citmäsä, yegetlär dä şul kiçne:
— Bu häsrätne kürer öçen nigä tudık, nik üstek?— dip cırlap, yöräkneñ yanuın köçäyttelär. Yöräk yana. Eç poşa. Böten ütkän eşlär küz aldınnan üttelär. Üttelär ütüen dä, alar arasında küñelgä yatışlı ber genä äyber dä bulmadı. Alar minem yöräk bägıremne tırnap kittelär. Şul könne ällä nindi uyga sabıştım. Min, imeş, költä taşıym. Küçärem, imeş, sıngan da, min berkaya da bara almıym. Tik, imeş, arbam yanında moñayıp toram. İmeş, ütkändä bulgan hällär mine üçeklilär dä kitälär, üçeklilär dä kitälär. Ber zaman küz aldına şundıy äkämät kilep bastı da bit, hiç üzen cibärep bulmıy. Küzne yomıp ta karıym, alay da kitmi, haman küz aldında tora. Şul häl, äti ülgäç, ike-öç atnaga çaklı suzıldı. Hatın kurkuınnan kiçlären mine saklarga karçıklar alıp kilä başladı. Yülärländem dip toram, kot ta kalmadı inde!
Uylarsıñ, yülärlänerseñ dä şul. İmeş, et bulıp eşlä-eşlä dä, ber tiyenlek tä rähät kürmiçä, ül dä kit. Alay bulgaç, ni pıçagıma dönyada torırga?!
Şunnan uylap yöri torgaç, başka ber akıl kilde:
— Min,— dim,— ägär dä mägär kara-karşı ike yort salsam, agaç kapkam bulsa, işegaldına koyı kazıtsam, artka munça saldırsam, cigärgä ber sölek kebek yahşı at, savarga kıska ayaklı, ozın gäüdäle, ber çiläk söt birä torgan sıyırım bulsa, ber yegermeläp sarıklarım bulsa, eşkä malay belän kilen bulsa, üz igenem üzemä citsä, kiyemnärem adäm rätle bulsa, yortnı saklarga ber usal et alıp cibärer idem dä şunnan artık bernärsä dä ezlämäs idem, dim. Şul teläkläremä ireşsäm, rähät eçendä ayak bärep yözär tösle buldım. Üzemçä, şul könnärne kürer öçen, yullar da bilgelägän buldım! Uylarımnı hatınga da äytmäkçe idem dä, ürtär dip kurıktım.
«Sinnän bulamı soñ?!» digän ber süze bar anıñ. Berär yahşı niyät söyläsäñ, şul süze belän kisä dä sala, cärähätkä toz salgan kebek bula. Ällä bula, ällä bulmıy. Bulmasa, annarı hatın tagın kölär, mıskıllar dip şikländem dä bu niyätemne aña äytmi kaldım.
Äytmävem yahşı bulgan inde. Ul zamannan birle niçaklı gomer ütte. Ul zamanda duadak bulıp yörgän Gariflar da häzer biş canga cir çäçälär inde. İnde ul vakıttagı dönyanıñ astı öskä äylände. Bay Haci-Moratlarnıñ da, koyrıksız tavık kebek, yortları gına utırıp kaldı. Şaktıy gomer ütsä dä, minem elekkegä karaganda äyterdäy artkanım yuk äle: şul uk yort, häyer, täräzä astına yaña büränälär kuydırdım inde, şul uk cilkapka; şul uk tişek ulagı belän şul uk täbänäk abzar; başımdagı kayışlanıp betkän tübätäy dä şul uk bugay äle. Berkön genä kooperativta yäşlär:
— İ Gata abzıy, tübätäyeñ, kün itek töbenä saldırsañ, öç yılga tüzär ide,— dip köldelär. Şulhätle ozak kigäç, kayışlanmıy häle yuk. Alay ber dä äyterlek artkan cir kürenmi, barı tik balalar gına arttılar.
Niçek dilär äle, häyerçe arttıru dilärme? Şul. Balalarnı arttıru gına bit bik şäp eş tügel. Anı böten keşe buldıra ala. Äle yarıy sovet kızlarga da cir birä. Elek bit kızıñ gına bulsa, cirgä yakın cibärmilär ide. Cir çäçü genä dä bit citmi, balalarnı kararga, tärbiyälärgä kiräk. Ä tärbiyälämäsäñ, çınlap ta, häyerçelär arttıru gına bulıp kala. Yarıy äle, sovet kilep çıgıp, buşlay ukıta başladı. Yugıysä bit eş bötenläy, tegüçe İvan äytmeşli, aptıraganski bula ide.
III

Elek zamanda, çäy yanında ällä nigä ber kümäç bula ide dä, äti märhüm şunı näzek kenä itep kisä-kisä:
— Aska imän, öskä narat kuyıp buragaç, bura bik taza bula. İkmäktän soñ kümäç aşagaç ta şunıñ kebek ul. härvakıt şulay öskä kuyarga kümäç bulsa, ni äytteñ ide dä, yuk şul. Bezgä kümäçne teş sızlaganda gına aşarga turı kilä. Tuygançı kümäç aşau, ahrı, nasıyp bulmadı inde,— di torgan ide.
Äni anıñ süzen:
— Bezgä çaklı tagın kümäç. Kümäç bezne söymäs! Kara ikmäkkä aptıramasañ yarıy inde,— dip kırt kisä ide.
Şunnan alar:
— Kara ikmäkkä aptıravın aptıramabız...
— Alla dip äyt!
— Alla dip äytep kenä bulmıy, karçık... Änä Gıymadinı-kılar namaz da ukımıylar, uraza da totmıylar, täüfıyklarında da yörmilär, alay da könnän-kön bayıy baralar.
— Häräm äyber ber korsakların tişär äle, ällä tişmäs dip beläseñme?— dip äytkäläşälär ide. Alar küp vakıt şulay tuzışalar ide, ä eş barıber rätlänmi ide.
Ul zamannı eşeneñ rätlänmävenä gacäplänergä urın da bulmagan ikän. Yä inde, uylap kara. Kürşe kırdagı alpavıtnıñ berüzeñä genä meñ yarım disätinä cire, meñ disätinäläp urmanı bar ide. Ul şularnı rähätlänep imde dä yattı. Äle, citmäsä, bez üzebez şunı eşläp birä idek bit. Äy kahärlär, kılandılar da soñ. Gomerdä betmäs tösle kılanalar ide, duñgızlar!
Älegedäy isemdä, ber zamannı — yañgırlı közge tönne kötüçelär atlarnı tıya almagannar. Kötü taralgan. Taralgan da, atlarnıñ berişe alpavıt cirläre yanına kitkän. Hayvan belmi bit ul. Bezneñ at ta şunda eläkkän. Şunnan nişlärgä?
İrtäsen şul hälne kötüçelär üzläre kaytıp äyttelär. Kötüçelärne nık kına peşerdelär dä kebek. Peşerü belän genä eş betmi bit, niçek bulsa da atlarnı barıp alırga kiräk.
Başta äti märhüm mine cibärmäkçe buldı:
— Sin,— dide,— yäş keşe. Sine kıynamaslar, yapmaslar da. Yögänne al da änä Bilal abzañnar bara bugay, alar belän bar,— dide.
Äni anıñ süzen kire kaktı:
— Üzeñ kurkasıñ da malaynı cibärmäkçe bulasıñ. Yäş keşene kıynarlar da imgäterlär. Keşelär kürgänne kürerseñ. Üzeñ bar,— dide.
Äle dä küz aldında tora, äti märhüm telär-telämäs kenä kiyende dä:
— Ul kahärlär tiz cibärmäslär, aşarga, eçärgä iltersez,— dip, moñsulanıp çıgıp kitte.
Märhüm, sizgän ikän şul. Başta alarnı kıynagannar. Annarı üz atları belän şunda un kön eşlättelär. Şulay ozak torsa da, märhüm ätigä aşarga iltä almadık, kurıktık.
— Alarnı soldatlar saklap eşlätä. Barmagız. Barsagız, yä yabıp-nitep kuyarlar,— didelär. Barmaska kiñäş birdelär.
Şul çaklarda änineñ yılavı da, kaytkaç märhüm ätineñ:
— İçmasam, atlar beraz gına taptagannar bulsa da ber süz äytmäs idek, zerä yukka nuca çikterälär. Alla da totmıy üzlären! — dip zarlanıp avırıp yatuı da älegedäy häteremdä.
Nu, revolyutsiyä bulgaç, üzläreneñ dä kiräklären birdek. Kazıgın da kaldırmadık. Böten avıl belän... min dä çanasın alıp kaytkan idem. Şunı cikmädem. Açudan utın yasap munça yagıp kerdem, yortın da kirpeçläp taşıp beterdek, yortınıñ kirpeçläre muciklar morcasına menep utıraçagın sizgän bulsa, alpavıt şunda uk tilergän bulır ide!
Äle kaya alpavıtka barırga. Tege Nurullalar atası Tacdar babay da zamanasında böten avılnıñ cilkäsenä atlanıp tora ide. Ul Tacdar kartnıñ kılmagan yavızlıgı kalmagandır inde. Anıñ ber yavızlıgın mäñge onıtasım yuk — äle bügenge kebek isemdä, ul vakıt äle miña sızılıp kına kara mıyık çıgıp kilä ide. İ ütä digen gomer, ütä ikän, ütä ikän... Ul zamanda Çıpçık Välilärneñ Raziyä atlı kızları bar ide. Märhüm vakıtsız ülep kitte. Bez ul çakta Raziyä belän yaratışıp yöri idek.
Kışın Tacdar kartlarda ber atna buyınça totaş arış suktık. Köçneñ küp çagı. Urtadan totıp döpeldätäm genä. Költälär, sukkan sayın, oçıp kitälär. Kızlar da bulgaç, yäş çagında dönya citä kala bit ul. Şulay yahşı gına sugabız. Menä ber zaman, aktık kön digändä, ni dä eşläp bulmıy, çabagaç köbäge ällä niçek uñaysızrak kilep töşte dä, bozlı cirgä bärelep, ike cirdän özgälände dä çıktı. Şunnan Tacdar kart açulandı:
— Ällä atañnıkı dip beldeñme? Mineke bit ul. Monıñ öçen akçañnı basıp alırmın,— dide.
Min inde ber süz dä äytmädem. Eçemnän genä: «Häyerle bulsın!» — didem dä tındım. Anısı ber häl ide inde. Niçek bulsa da buldı da, bette dä. Artık borçılmadım. Menä tagın bähetsezlek, şul könne soñgı cäyemne salamga Tacdar kart üze suktıra. Çiksez saran keşe ide ul! Märhümne böten avıl «karun» dip yörtä ide. Salamga suktırırga kereşte dä, salamnarnı beräm-beräm totıp suktırgan kebek suktıra başladı. Buldıra alsa, böten salamnarnı arışka äyländerer ide bugay. Beraz bargaç uk, moña bezneñ eç poşa başladı. Şunnan nişlärgä? Urtadan Samat belän ikäü suga idek, tottık ta:
— Ayt!
— Özep al!
— Kisep sal! — dip kıçkırınıp-cikerenep çın köçkä cibärdek. Tacdar kartnıñ salganın da kötmibez. Bötenläy sänägennän ük bärep töşeräbez. Ul ber zaman tirläde, peşte, salıp ölgertä almıy başladı. Şulay maşina kebek kızu barganda, menä bähetsezlek, Tacdar kartnıñ sänägen suktım töşerdem. Sänäk çartlap ikegä yarıldı. Üzeneñ kulı da yañgırap kitte, küräseñ, açuı çigenä citte. Ul däşmi-nitmi yarılgan sänäkne aldı da minem öskä cibärde. Eze menä äle dä bar, şul sänäk yañaknı tırnap, sıdırıp kitte. Şunnan ul:
— Ällä mine ütermäkçe bulasıñmı? Yünsez, häyersez! — dide dä östemä laç itterep tökerde. Şulay bulsa da min çıdadım, däşmädem. Betkänçe eşlädem.
İrtägesen äti akça sorarga cibärde:
— Bar äle, ulım, akça alıp kayt äle. Samavırsız, tüşäksez toruı bik kıyın ikän,— dide.
Bardım, sälam birdem:
— Tacdar abzıy, hezmät hakın alırga kilgän idem. Akça bik kiräk ide. Samavırlarnı, tüşäklärne alıp çıgıp kittelär. Nalog tülärgä kiräk ide,— didem.
Ul minem küzgä tup-turı karadı da:
— İ oyatsız, oyatsız! Üzeñne ber atna artık aşattım. Sänägemne, köbägemne sındırdıñ. Şulay da oyalmıyça akça sorap kilgänseñ. Beraz insaf kiräk. Alladan oyalırga kiräk. Min sine yünle yeget bulırsıñ dip tora idem. Sin dä atañ kebek uñmagan keşe ikän,— dide.
— Bugazıña kara kan bulıp utırsın! — didem dä tiz genä çıgıp kittem.
Artımnan:
— Ah, häyersez närsä, häyersez närsä! — dip, tagın närsäder lıgırdap kaldı. «Köçleneke zamana» dilärme, alar zamanı bulgan şul iñde ul yıllarda. Skripkäçe Väli äyländerä ide dä:
Baylar, baylar bal eçä, urta baylar sıra eçä,
Bezneñ kebek yarlı mesken yarga yatıp su eçä, —

dip cırlıy ide. Ul moñlı keşe şul, belep cırlagan ikän. Bulgan zamana, bezgä rähät kötärgä urın da bulmagan. Bu sovet vlaste aknı-karanı, uñnı-sulnı nibuç öyrätte. Häzer bez ul duñgızlarnı eş başında ber kön dä totmas idek. Gafillek digen, bez şul ul zamanda añlamaganbız. Rähät bulır dip, nindider rähät kötep yatkanbız, tegelär bezgä karap:
— Rähät kötep yatasız bugay, sası muciklar, mägez, totıgız kapçıgıgıznı! — dip, mıskıllap mıyıkların gına böterep cibärgännär, küräseñ...
IV

Häzer bezgä sovet rähät kürsätergä tiyeş bit inde. Aklar belän kızıllar sugışkan yıllarda bezneñ avılga ozın yallı ber yeget kilep yöri ide. Ul üze haman:
— Tovarişlar, iptäşlär, dönyanı ocmah yasıybız. Barıbız da dürt-biş yıldan bertigez bulabız. Barıbız da rähät torabız. Akça kiräkmi. Telägäneñne kibettän barasıñ da sorap kına alasıñ. Häzerge kebek köne buyı eşlärgä dä kiräkmi, öç-dürt säğat eşliseñ dä, annarı tik yatasıñ. Zur-zur yortlar salabız. Şunda bergäläp torabız. Balalarnı sovet üsterä, hiçber kaygı kalmıy, dip ikeşär säğat söyli ide. Anıñ süzläre yöräkkä bik çat yata ide. Anıñ süzlären min bötenläy onıtılıp tıñlıy idem. Barı anıñ, bara-bara öylänülär dä bulmıy. Hatınnar, irlär — barıbız bergä tora başlıybız, digän süzenä genä kul kuymıy torgan idem. Bolay ul yeget üze akıllı da kebek ide dä, süze döreskä çıkmadı ul çibär yegetneñ. Ällä şul aldalap kına yörgän?! Ällä inde, bu nadannar ni söyläsäm dä sizmäslär äle, dip, telenä kilgänneñ barın da sipkän dä sipkän?! Ällä iñde, berär mulla malayı bulıp, sovet vlastenıñ niyäten belep citkermägän bulgan?! Ni dä bulsa bulgan inde, anıñ süze ber tiyenlek tä däres bulıp çıkmadı. Yugarı oçnıñ Sabir Ähtäme bar bit, änä ul närsä turında gına bulmasın, borçaknı sibä dä sibä. Üze kommunist ta bulıp tordı. Anı taşlap möäzzin bulırga da yörde. Predsedatel bulıp ta aldı. Ber dä kılanmaganı yuk inde anıñ. Barın da belep söylägän bula. Ä sınap torsañ, berse dä döres bulıp çıkmıy. Tege yallı yeget tä, ahrı, şuşı Ähtäm kebek bulgandır.
Yulär dimä inde. Şul yallı şaytannıñ süzenä ike-öç yıl ışanıp yördem. Üzem ber dä rätläp eşlämim. Terlek-tuar da ürçetmim.
Hatın:
— Ni yülärlänäseñ, eşlämiseñ dä, terlek-tuar ürçetergä dä karamıysıñ,— dip, mine tirgägän ide.
Min aña:
— Eşläsäñ ni, eşlämäsäñ ni, barıber ike-öç yıldan dönya al da göl bula,— dip, kırt kisep kenä cavap birgän idem.
Yulär dimä inde, berkatlılık şul. Işanasıñ da yöriseñ. Ä alay zerä genä ışanırga yaramıy ikän. Äni:
— Biş tapkır ülçä, ber tapkır kis, ulım,— dip, üzemne yäş çagında ügetli ide. Ul şul däres süz äytkän bulgan ikän. Niçek dilär äle, «sin dä mulla, min dä mulla, atka peçän kem sala»,— dilärme? Näq şunıñ kebek. Min dä eşlämäsäm, bütännär dä eşlämäsä, dönyanı niçek al da göl itep bulsın inde! Yülär disäñ dä yülär inde min, yahşılap uylap karalmagan. Çäçe ozın bulgaç, yallı yegetneñ süze döres bulıp kürengän, küräseñ...
Häzer beläbez inde. Ber avız peşkäç, salkın sunı da örep eçäseñ. Äle kooperativ oyıştırırga dip, tagın ber çibär yeget kilgän ide. Ul da şul tegeneñ kebek:
— Kooperativ oyıştırsak, häzer dönya tigezlänä. Barıbızga da kiläse yılga uk rähät bula,— dip söyläştergälägän ide dä, malaynıñ avızın tiz yaptık:
— Enekäş, sin bezne aldalıy almassıñ. Süzeñne ülçäp söylä. Dönyanı alay bik ansat kına al da göl itep bulmıy anı. Sineñ kebek beräü sugış zamanında şulay sineñ kebek söyläp bezne ışandırgan ide dä, häzer bezne ışandıra almassıñ inde. Bar, enekäş, kayt. Döres söyläüçe keşegez kilsen!— didek. Malaynıñ küze dürt buldı!
Häzer sovetnıñ yulın beläbez inde. Üzebezneñ avılda häzer ata kommunistlar bar. Şärifulla Galiye turında, ul beten dönyañnı belä, dip söylilär. Ul inde ber dä tege yallı yeget kebek borçak sipmi. İke yıldan birle sınap kiläm: anıñ söylägännäre barısı da döreskä çıga da tora. Şundıy turı eşlägän keşelärne nikter bik yaratam. Üzläre belän ber söyläşep utırsañ, küñel bötenläy irkenäyep, rähätlänep kitä. Kaygılar, nucalar onıtıla.
Şulay. Anı äyt tä, monı äyt tä, bezneñ öçen inde, ahrı, şul balalar nıklap rähät kürerlärder. Bezneñ gomer kıskardı bit inde. İnde bit minem yäştäşlärneñ baytagı cir astında. Kayberäülär:
— Tiz bulır! — dilär dä bit, belmim, minem alay ike-öç yılda gına bik zur rähät kilügä ışanasım kilmi.
Sovetnıñ üzenä iskedän bernärsä dä kalmadı bit. Äle kara küñel belän uylıym da, sovet digäç, häzer minem küñelgä Mortazalar atası Rähim babay kilep töşä. Mortazalar ul vakıtta bik yäş ide. Rähim babaynıñ atı ber zamannı, uraktan kaytkaç, zerädän genä ülde kitte. Ul monıñ öçen bik kaygırmadı,— häyerle kaza bulsın,— dide dä, sıyırın satıp, tagın at aldı. Menä bähetsezlek, anısı tagın ike atnadan uk ülde.
— Küräçägem bar ikän,— dide dä, ul böten sarıkların, käcälären satıp, tagın ber alaşa aldı. Anısı da ber-ike atnadan uk ülde. Şunnan ber yartı yıl atsız yörde. Şunnan soñ:
— Atsız krästiän krästiän tügel ikän ul,— dip, keläten sattı da yazın seberkegä-tırmaga yaraklı kırıkmış tay aldı. Ber barmasa barmıy bit, anısı da ber atnadan tägäräp ülde. Alar gına citmäsä, üzlärennän pocar çıktı. Bötenläy kara cir östendä, bernärsäsez kaldılar. Barı artlarındagı kara munçaları gına utırıp kaldı. Rähim babay şundıy kazalarnı başınnan kiçerde. Ber zaman anıñ malayları ölgerde.
Tırış buldılar. Çitkä kitep akça taptılar. Rähim babay şunnan soñ elekkegä karaganda da yahşırak tora başladı.
Bezneñ sovet ta Rähim babay kebek bernärsäsez kaldı. Böten äyber eştän çıgıp betkän ide bit! Nucanı da kürgän çaklı kürdek inde. Uramda yäşlär:
Ata-baba kürmägänne
Bezneñ başlar kürä lä... —

dip, bik belep cırladılar. Sugış diseñme, açlık diseñme, tifı diseñme, berse östenä ikençese, çüp östenä çümälä bulıp öyelde dä tordı. Niçek dilär, bulganda barı da bula, dilärme äle, näq şulay buldı. Şul häl belän bötenläy rähätkä tiz genä kitärgä avır bulır,— tärtäñ sınar. Tege yallı yeget tä häzer monı sizgänder inde.
Şulay da çınlabrak küzne açıp karasañ, baytak eş tözälde inde. Tözälü genä tügel, avıllarga gomerdä işetelmägän maşinalar kilä başladı. Ul şul üzebezneñ keşelär arasında da başlı keşelär küp ikän. Başlı keşelär bulmasa, bolay elekkeçä şartlatıp şikär teşläp çäy eçülär, kır tutırıp igen çäçülär şul töşkä genä kerer ide äle.
1927