Mögallim

Min timer yul belän «D» stantsiyäsenä kilep töştem (Ufa tarafında). Çönki min bara torgan «K» avılına şunnan başka uñaylı yul yuk ide.

Vokzalga töşüem belän minem çitkä kitüçe mösafir ikänemne belep, tatar yämşikları mine çolgap aldılar: «Barin, tebe yämşik nado? Povezem?» — tavışları kütärelde. Min kaya baraçagımnı beldergäç, yam-şiklar arasınnan berse alga çıgıp: «Äydä, barin, sezgä yuldaş ta bar, sezgä küñelle dä bulır, ikegezne dä alıp kitärmen. Atlarım bik yahşılar, oçalar gına!..» — diyep, mine alıp kitte.

Şul arada miña yuldaş bulaçak keşe dä kilep citte. Bez tanıştık, ul üzen mögallim dip täqdim itte. Min aña yuldaş buluıma şatlık yzhar ittem. Ul arada yämşik: «No, hayvannar, bik maturlap kına ba-rinnarnı iltik äle, bähetegezgä karşı, yulçılarnıñ menä digännäre tabıldı!» — dip söylänä-söylänä atların yulga çıgardı. (Çöylek alu öçen yulçılarnı törle matur süzlär belän maktau, kütärü yämşiklarnıñ berençe sıyfatları inde.)

Yamşiknıñ östendä — kiñ ak çikmän. Bilen bik nık bäylägän, başında çäükä oyasına ohşagan, mañgayın bötenläy kaplap algan bürek. Üze kıska buylı, sarı sakallı, böten biten tök kaplap algan. Ozın salınıp torgan kaşları eçendä kük küzläre cıltırap uynap toralar. Söyläşkän vakıtta yış-eş uñ küzen kısa; süze betär-betmäs kıtırdap kölärgä totına. Kürengän häräkätlärennän anıñ häyläkär, ütken yämşik ikänen añlap bula.

Par at matur gına saldırıp kitte. Mine alıp kilgän poyızd, öç svistok birep, üz yulına yünälde. Kırga çıgıp citügä yämşik: «Sikertte-rep alıgız äle, atlar, barinnarnıñ bähetenä karşı, bügen yul da taba kebek, atna buyına yañgırlar teñkägä tiyep betkän ide»,—diyep söylänä-söylänä atlarga berärne töşerde. Vakıygan, atna buyına özleksez yaugan yañgır bik yödätep betergän, bu cılı, koyaşlı kön canga zur rähät birä ide.

Vakıt küp bulıp, sentyabrneñ yartıları uzganga, monnan soñ ışanıçlı könnär kötelmägängä, bügenge koyaşnıñ cılısınnan kübräk faydalanası, tämle saf havanı kübräk yotası, bu cılı koyaş kaplanır da, cil çıgar da, tagı böten dönya yämsezläner, dip här matur minutnıñ kıymmäten, läzzäten belep, sizep ütkäräse kilä ide.

Min böten dönyamnı onıtıp, bertörle rähät tınga çumıp bara idem. Ul arada stantsiyä dä şaktıy artta kalgan ide. Yämşiknıñ çıbırkısın ber uñga, ber sulga seltäp, miña taba beraz bögelä töşep: «Menä bu cirlärneñ hämmäse yäüväddä başkortnıkı bulgan»,— dip söylänä başlavı, mine tınlıktan, tämle hıyaldan uyatıp cibärde.

Başkortlarnıñ hälläre miña bik açık mäğlüm bulganga, yämşik süze miña yat vä yaña toyılmadı.

Min süzne ikençegä borıp:

— İptäş, bıyıl da mögallim bulasızmı? Ällä häzer ük mögallimlekkä barasızmı? — dip soradım.

— Min bara torgan «K» avılına mögallimä kiräk, dip häbär bulgan ide. Räfikam[1] öçen şunı beleşergä baram. Üzemneñ urınım bar. Räfikamnı monda urnaştırgaç, üzem mögallim bulıp başka cirgä kitäm.

— Räfikagız öüväl kayda ukıtkan ide soñ?

— Äle berençe yılı gına. Ukıtkanı yuk, ukıdı.

— Kayda ukıdı, sezneñ aña räfiq[2] buluıgız ber yıl gınamıni?

— Öçençe yıl inde. Anıñ tarihın kıska gına bulsa da söylim inde. Räfikam fäqat üzemnän genä ukıdı. Miña kilgänçe, az gına yazu tanırlık kına ukıgan ide. Min mädräsäne tämam itep çıkkaç, ber yıl mögallim buldım da anı aldım. Anı da mögallimä itü uyı belän üzem bik nık tırışıp ukıttım... Minem planıma buysınıp bik tırışıp ukıdı. Bar köçen şuñar sarıf itte. İke yıl totaş üzemdä ukıp, bıyıl Ufadagı mögallimälär kursında da berençe bulıp çıktı. Menä bıyıl başlap mögallimä bula. Kiläse cäygä, isän bulsak, ul tagın ukuın dävam itterer. Ul bertörle bulgaç, üzemneñ nıklap rusça ukırga uyım bar.

— Üzegezneñ dä matdi cähätegez täemin itelmägäç, räfikagız da yärdäm itärlek bulmagaç, ike yıl bik çiten ütkänder. Niçek soñ başta uk berär mögallimä alırga uylamadıgız?

— Çitenlekne söylärgä dä yaramıy inde. İke yıl eçendä dönyanıñ açısı-töçese tämam tatıddı, min inde böten avırlıknı üzemneñ ideyam öçen korban ittem. Räfikama yulıguım ihtıyari eş bulmadı. Nadan ikänen belsäm dä, anı keşe itüemä ışandım. Minem şäkert çagımda uk, üzem mögallim, räfikam mögallimä bulıp, izelgän, betkän tatar millätenä hezmät itü berençe idealım ide. Şunda gına bähet tösle ide. Häzer inde, Allaga şöker, maksatıma ireşep kiläm. İnde beraz gına mäşäqat çigäse kaldı.

— Tugankay, min sezne mondıy idealıgız belän täbrik itäm. Kürgän avırlıklarıgız üzegez öçen tügel, bälki mökatdäs sanagan millätegez öçen sez üzegezneñ meñ gazap belän tapkan tiyennäregezgä gadi ber tatar kızın ukıtıp, tırıştırıp millätkä yaraklı, faydalı ber eşçe yasagansız. Häzer inde ul üze meñläp tatar kızın mäğrifät nurı belän yaktırtaçak. Sez inde mondıy gali, çın faydalı eşegez öçen ükenmägez, älbättä, ükenmisezder bit?

— Yuk, ükenmim. Tüzemlek betep, başnı kayda sugarga urın tapmıyça izelgän vakıtlarda üzemne şeltäli idem, häzer inde onıtıldı. Räfikamnıñ mine añlavı, eşemne täqdir itüe tagın da ömetne arttıra, ciñellek birä.

Matur gına söyläşep bargan vakıtta yämşik yul kırıyında tires kazıp yatkan duñgıznı çıbırkı belän sşırıp äçe kıçkırıp cibärde. Duñgıznıñ çinaganı biş çakrımga işetelgänder. Yämşik: «Ah, mälgun, din doşmanı, atlarnı kurkıta yazdı»,—dip tagın berniçäne östäde. Annan soñ: «Mälgunne simertkönnärmeni!» — dip kıtırdap kölärgä totındı. Bez dä kuşıldık, bez tagın süzne bordık:

— Räfikagız nindi şartlar belän mögallimä bulıp bara?

— Äytergä oyat, iptäş, kışlık öçen ayga un sum. Kırık kız bar, imeş.

— Calunese az ikän. Bezneñ mögallim-mögallimälärneñ hälläre bik küñelsez inde. Mägıyşätläre hiç tä täemin itelmägän.

— Mögallim-mögallimälär öçen iñ çitene şul. Alar küp cirdä hosusıy baylar tarafınnan çakırılalar. Alarga şul çakırgan baylarnıñ kesälärenä karap yörergä turı kilä. Ägär şul ekonomiyä birä torgan bay käyefenä karap yörmäsä, mögallim yäki kış urtasında kuıla, yäki ikençe kış alınmıy. Ber cirdä urnaşıp berniçä yıl torgan mögallim bik siräk. Köz citkäç, mögallimnär anda sugılıp, monda sugılıp urın ezlärgä totınalar. Ber idealıñ bulmaganda, tatar ğalimeñdä mögallim bulu iñ kara hezmätçe buludan da çiten eş.

— Şulay inde, tugan, älegä tatar ğalämendä ber eşebez dä cayga salınmagan, hämmä närsäbez toman, bolıt eçendä. Sez inde şul mökatdäs idealıgız belän barıgız. İkäüläp torıp tatarnıñ yaña näselen agartırga tırışıgız!

Şunnan soñ bezneñ arada süz kiselde, ikebez dä uyga çumdık. Küp vakıt ütmäde, mögallim töşä torgan avılga da kilep cittek. Mögallim töşte. Añardan ayırılu, yaña tanış bulsa da, miña şaktıy küñelsez buldı. Min ayırıluıma çın küñelemnän töässef itep üz yulıma yünäldem — minem baraçak avılım annan cide çakrım ide. Mögallim — ozın gına buylı, yabık çıraylı, ozınçarak kına yözle, mölayım zur gına sorı küzle, karap torırga söykemle, uyçan, citdi genä ber yeget. härber süzennän, häräkätennän tormış belän izelgänlege kürenep tora. Kölsä dä salkın, kaygılı kölä. Vakıtsızrak çıkkan mañgay cıyırçıkları da anıñ ütkän tormışınnan häbär birgän şikelle kürenälär. Yul buyı min anı onıta almadım. Anıñ nık, saf ideya iyäse buluına ışandım. Avıldan beraz kitkän idek, yämşigım miña taba borılıp, uñ küzen kısıp kölep: «Ällä monıñ hatını mögallimä bulırga ukıymı? Annarı eş barıp çıga inde... Avılıñnan gına kaç, yözendä, tösendä möselman kıyafäte dä yuk!» — dip kuydı.

Mögallimneñ söyläşkännän tış artıgrak birmäve, çäylek törtmäve, yämşiknıñ käyefen bozdı bugay — ul haman alardan kölep kenä bardı.

Bargan avılda öç kön tordım da yañadan «D» stantsiyäsenä kittem. Ni küzem belän kürim: yulda älege mögallim yuldaşım räfikasın urnaştırırga «K» avılına kilä. Bez yañadan oçraşuıbızga şatlanıştık, ul mögallimäse belän mine tanıştırdı. Alarnıñ kilgän monzaraları mine bik borçıdı. Alarnıñ tarantas artına bäylägän yäşel sandıktan başka närsäläre kürenmi, mögallimäneñ yözendä dä arıganlık, izelgänlek ğalämätläre sizelä ide kebek. Min aktık kul bireşkändä: «Millätebezneñ istiqbale[3] sezneñ kebek eşlekle, kaharman mögallim vä mögallimälärgä baglı ikänen häterdän çıgarmagız; sezneñ böten çitenlekkä tüzep, sızganıp eşlävegez genä bezgä ömet birä. Sez millätneñ mäğnävi tamırı; sez nık bulsagız, anıñ yafragı yäşel, çäçäge matur, cimeşe tatlı bulır. Yäşägez, tatarga faydalı zatlar!» — dip alarnıñ küñellären kütärergä tırıştım. Alarnıñ kaygılı, töşenke küñellären az gına bulsa da kütärü minem mökatdäs burıçım bulıp kürende. Ayırılıştık. Alar küzdän yugalgançı, torıp eşläpämne selkep, isänläşep kittem. Bu miña şaktıy ciñellek vä rähät birde. Könneñ dä käyefe yuk. hava salkın, cille. Küktä bolıtlar da böten dönyanı kaplap algannar ide.

1913

[1]Räfika — hatın, iptäş, käläş.
[2]Räf i k — iptäş, yuldaş.
[3]İstikbal — kiläçäk.