Missioner

(hikäyä)
Min anı başta tavışınnan tanıdım. Döresräge, süz söreşennän. Ägär dä tavışın-süzen işetmägän bulsam, mögayın, üzenä iğtibar da itmäs, tanımas ta idem.

Tramvaynıñ algı işegennän karatut yözle ike malay kilep kerde. Berse, kulına büregen äyländerep totkanı, kıçkırıp cırlap ta cibärde. Tavışı kolaknı yara. Urısça şäp cırlıy, şaytan. Telne belmilär, ä cırnı öyrängännär. Kolaknı yara...

Häzer şul cıp öçen akça teläna başlayaçaklar. Şulay dip uylap ölgermädem, karşımdagı utırgıçtan anıñ kör, kalın tavışı göreldäp yañgıradı:

- Äy, malay, kil monda! Kil. Akça biräm, tik cırlama gına. Cırlamaganıñ öçen biräm akçanı!

Malaynıñ ällä bik tä cırlıysı kilä ide, ällä inde üzençä ücätlänüe buldı, ällä bu abzıynıñ akçanı bolay gına birüenä ışanmadı, cırlavınnan tuktamadı.

Älege kör tavışlı ir urınınnan tordı, zur, olpat gäüdäse belän aşıgıp algı işekkä taba kitte, tramvay yörtüçeneñ işegen şudırıp açtı:

- Tuktat tramvaynı, aç işegeñne! - dide. Tramvaynı aşıgıp tuktatası tügel, ul bolay da tuktalışka kilep citä yazgan ide inde.

Ä min Şamannı tanıdım. Äye-äye, bu ul ide – näq Şaman üze ide! Kesäsennän un sum akça çıgarıp, malaynıñ büregenä saldı:

- Akçanı cırlamaganıñ öçen biräm! - dip yarsıp kıçkırdı. Ul arada tramvay işeklare açıldı, Şaman tege ike malaynı, yakalarınnan alıp, tramvay işegenä ozattı. Berseneñ artına ciñelçä genä tibep kalırga da ölgerde. Annan soñ:

- Tutırdılar dönyanı häyerçe belän, - dip sukrana-sukrana, kire üz urınına utırdı.

Malaylar cırlıy başlauga şöbhäğa töşkän, kaysısı - vak akça ezlap kesäsenä tıgılgan, kaysısı karaşın täräzägä töbägän halık ciñel sulap kuydı. İñnärdän tau qadärle yök töşte... Berazdan inde tämam öngä kilep ölgergän halık äle genä bulgan vakıyganı şau-gör kilep bäyälärgä kereşte. Kemder äytte:

- Şul kiräk alarga, tämam küzgä kerälär, ärsezlär! - dide. Kemder malaylarnı kızgandı:

- Kaya barsınnar alar, nişläsennär soñ inde, - dide. – İleñ şundıy bulgaç...

- hı! Alar akçanı sineñ belän minnän kübräk eşli, menä şulay yörep, dip karşı töşüçelär buldı. Süz kübäyde, bua yırıldı.

Şaman minem karşımda gına utıra ide. Üzem basıp torgan urınnan algarak uzdım da anıñ kolagına iyeldem:

- Üzgärgeäseñ sin, Şaman, - didem. - Çak-çak kına tanıp aldım...

Ul, başın akrın gına borıp, miña kütärelep karadı. Başta gacäplände, annan soñ yöze açılıp-yaktırıp kitte, yılmaep uk ciberde:

- İptäş pisatel! Skolko let, skolko zim?!

Urınınnan uk torıp bastı. Bez küreştek. Kullarnı kısıştık.

- Min sine şunduk tanıdım. Ä sin ber de üzgärmägänseñ. Kartaygansıñ gına beraz, - dide Şaman.

Äye, kartayırsıñ da, Şaman belän soñgı tapkır küreşkänemä dä menä unbiş yıldan artık vakıt ütep kitkän. Ä berençe tapkır kayçan, niçek oçrattım soñ äle min anı? Ä, äye, monısın min häterlämim dä inde... Ämma şunısın açık häterlim: yä kolhoz bazarı tiräsendä, yä Bauman uramı çatında basıp tora, yörenä ide ul. Yabık kına, kakça gäüdäle ber keşe, bar belgän şögıle häyer soraşu ide.

Ul yıllarda häyer soraşkan keşe siräk buldı, andıy keşene militsiyä ber dä önämäde. Eşsez yörgännärne, höyer soraşuçılarnı hökemge tartalar ide. Ämma, ni gacäp, Şaman andıy hällärgä tarımadı, gel uramda buldı, gel häyer soraştı. Min üzem, zur hezmät hakı alıp eşlämäsäm dä, bu keşegä häyer birmiçä kitmi idem. Niçekter kızganıç toyıla ide ul miña. Alay gına da tügel, az gına tiyennergä dä küñele bulıp, rähmätlär äytep kaluı, yöze yaktırıp kitüe belänme, närsäseder belän yakın toyıldı ul miña. Kıskası, oçratsam, äytkänemçä, min aña häyer-sädaka törtmiçä uzmıy idem.

Bervakıt bik tä kızık zamannar başlandı. Vlast başına Gorbaçev kilde dä halıktan tormış hällären soraşıp yöri başladı. Kaydadır yözem plantatsiyälere kiselep töplände, ul mäydannarnı traktorlar belän sördelär. Gorbaçev halık belän Oçraşkanda gel ber soraunı kabatladı: "Yä, irläregez eçmägäç rähätme?" - dip, hatın-kızlardan kat-kat töpçende. "Rähät, rähät! Sezgä rähmät!" – dip cavapladı televizor ekrannarındagı hatın-kızlar. Boları ekranda ide... Ä tormışta şul uk hatın-kızlar ozın-ozak arakı çiratlarına bastılar, alarnı nindi yomışlar yörtkänder – üzläre genä belä. Andropov çorında (äğar anı çor dip äytergä yarasa) min Şamannı küzdän yugaltıp tordım. Ul vakıtta uramda eşsez yörüçelärne eläkterep alu ğadäte çıkkan ide. Uramnan gına tügel, eş vakıtında kinoteatrda utıruçılarnı da eläkterä başladılar. Şamannıñ yugaluın min şul hällärgä yuragan idem.

İnde kilep, Gorbaçevnıñ "üzgärtep koru" könnäre başlandı. Änä şundıy könnärneñ bersenda min, närsägäder küñelem bulıp, näräagäder küñelem tulıp, eştan kaytışlıy, restoranga kerep, kapkalap çıkmakçı buldım. "Çulpan" restopanınıñ işek töbendä berkem dä yuk, ğadättä, monda ber öyer keşe çirat tora ide. Kilep işek totkasına kagılam, şakıym, işekneñ tege yagınnan "patron" yegerep kilep citä, başın çaykıy. "Urınnar yuk", digän süze inde bu monıñ. Beläm, akça törtkänne köta. "Tfü, Kahäp!" - dip eçtän genä sügenäm dä, yäşel "öçlek" ezläp, kesämä tıgılam...

Menä şul çakta min Şamannı yañadan oçranım.

- Otkroy, eto - naş çelovek! - digän kör, ışanıçlı tavışka borılıp karasam, ya Hoda, ni küzlärem belän kürim- yanımda Şaman basıp tora. Kap-kara fırt kostyumnan, ap-ak külmäktän, galstuk takkan... Tege, min kön aralaş diyärlek häyer-sädaka birä torgan bändäme bu?!

Min äle isemä-akılıma kilep ölgermägän idem, "patron" işekne aşıga-aşıga açtı, bez eçkä uzdık. Restoran zalınıñ yartısı da tulmagan ide.

- Bügen min sıylıym, - dide Şaman, ber buş östal yanına tuktalıp. Utır, tugan! Utır-utır, bu östäl bügen bezneke!

Min ikelänep kaldım:

- Sine berar bayramga-mäcleskä kilgän dip uylagan idem bit, - didem.

- Mäclesneñ hucaları da, kunakları da - üzebez! Utır, äydä. Häzer zakaz

biräm, - şulay dip Şaman ofitsiantlar yagına kul izäde. Häyer, äytergä onıtıp toram ikän bit äle: kayçandır uramda häyer soraşıp yörgan bu keşeneñ "Şaman" buluın min şul çakta gına beldem. Älbättä, bu anıñ iseme tügel, ä bälki kuşamatı gına ide. İsemen ul miña äytmäde, min soramadım. Ä mena kuşamatın restoranda çakta beldem. Ul kul izäügä ük, ofitsiant hatın yögerep kilep citte dä äytte:

- Närsä aşıybız, Şaman? - dide.

- Ğadättägeçä, - dide Şaman. – Tik ikeşär portsiyä.

Ğadättägeçä?.. Min Şamannıñ yözenä töbälep karadım şikelle, ul minem küzlärdäge soraunı bik tiz ukıdı, küñele bulıp, käyefe kilep äytte:

- Sin aptırama, - dide. - Şulay, ayga ber tapkır, irkenlap-cäyelep yal itep alam min. Monda minem bu ğadätne belälär.

Bezneñ östälgä rizıklar kilä başladı. Mäcleslärdä aunap üsmäsäm dä, Mäcles-banketlarda bulmagan keşe tügel idem min. Ämma ul könne Şaman oyıştırgan "banket"nı gomer onıtasım yuk. Min moñarçı kabıp-aşap ta karamagan, avız da itmägän rizıklar kilde tabınga.

Şaman başta uk eçte:

- Sin üzeñä kara, teläsäñ, konyak ta alabız. Min üzem konyak eçmim, kandala ise kila kahärdän, - dide. Konyak almadık. Şampan şärabınnan başladık, "urıs arakısı" belan dävam ittek. Süzsez genä diyärlek aşap-eçep utırabız. Ofitsiant hatın rizıklarnı taşıy tora. Şaman belän, baş kagıp, hörmätläp isänläşep ütüçelär bar. Kärenep tora, monda anı tanıylar. Ä min ale haman şunı añlamıy gacäplänep utıram: tege yolkış, häyer soraşuçı, mesken kıyafätle kartmı soñ bu? Ällä soñ aña bik tä ohşagan başka beräüme? Alay disañ, ul mine üze tanıp aldı bit!..

- Sin miña aptırama, - dide Şaman, inde bez niçänçeder çärkäne totıp kuygaç. Anıñ çak kına iserebräk kitkäne sizelä ide. Yuk, iserebräk tügel, cmñeläyebräk-oçınıbrak kitkän ide ul. - Sin, mucet, uylagansılñdır, häyerçe inde bu, dip, häyer soraşıp yöri, dip. Yuk, brat, häyerçe tügel min... Min - biznesmen! Minem biznes – keşelärdän tiyenläp akça cıyu. Menä şul minem biznes.

Şaman, bu süzlärne niçegräk kabul itüemne belergä telägändäy, küzlären kısa töşep, miña karap tordı. Anıñ bu karaşın min kütärdem, dikqat belän tıñlavımnı kürsätep, algarak suzıldım.

- Däülät belän minem karşılık kilep çıktı, - dide Şaman, häm bu vakıtta anıñ yöze kinät kırıslandı, küzlärendä salkın oçkın päyda buldı. - Ul mine spekulyant dip tä ğayepläp karadı, törmägä dä utırttı. Ärämtamak dip bäylände, häyer soraşkan öçen bäylanep intekterde. Yugıysä, bez vlast belän ikebez dä ber ük yulda yöribez. Kazna üze gomer buyı telänçe buldı. Nu ul başkaça telände, halıktan häyerne mäcbuüriläp cıydı, mäcbüriläp cıya da. Ä min? Menä minem sinnän häyerne talap alganım buldımı? Yuk bit! Buldımı, yukmı - äyt?

- Yuk, - didem min, - sineñ keşedan häyer talaganıñnı kürgänem bulmadı. Sin soraşıp alasıñ. Küplär siña üzläre birä häyerne. Kızganıp, cälläp.

- hı, kızganıp birälär. Bezneñ halık kızganırga yarata ul! Yarata... Menä min berkayda da eşlämim, eşlämäyäçäkmen dä! Däülätneñ äçmuha akçasına bil bögimmeni? Min häyer soraşam, sineñ aylık hezmät hakıñnı min kayçak ber kön eçendä eşläp alam. Däülät tä soraşa häyerne, ul üzeneken sorıy, min - üzemneken. Nu, ul minem anıñ öleşenä kerüemnän kurka - bezneñ arada böten karşılık ta şunnan. Ä bolay, bez anıñ belän ikebez dä ber ük yulda yöribez. Ä ber yulda yörgän keşelär kayçak kara-karşı bäreleşep tä kuya inde ul. Änä, Bauman uramındagı kebek. Minem üz missiyäm bar, min häyer soraşıp cıygan akçama ilne bayıtırga, ildä häyerçelärne beterergä telim. Menä şul minem töp missiyäm!

Şaman bu süzlären şulkadär därtlänep, yalkınlanıp, inanıp, üz-üzena ışanıp söyläde ki, ireksezdän kölep ük cibärdem:

- Niçek itep bayıtmakçı bulasıñ inde sin bu ilne, iptäş missioner?!

Şaman kölmäde. Anıñ yöze citdilände, süzlärennän havalanu kitte. Äytte:

- Sez akça tota belmisez, - dide. - Mena sin uzec dä akçanıñ qaderen belmiceñ. Bay bulıp kılanırga yarata keşe. Zarplata algan könne kesäsendäge akça ätäç bulıp kıçkıra. Yuk, akça üze kıçkırmıy, keşe digäneñneñ meskenlege kıçkıra. Belä ul, belä ul üzeneñ berkayçan da bayıy almayaçagın. Belä ul akçasınıñ üzenä dä citmägänen. Ämma anıñ üze aldında, başkalar aldında kütäreläse, bähetle keşe bulıp kürenäse kilä. Üz-üzen raslıysı kilä anıñ. Menä şuña kürä ul miña – häyer soraşuçıga akça törtä. Belmi bit ul minem kem ikänne, belmi! Belsä, oyatınnan cir tişegenä kerep kitär ide.

Şamannıñ yözendäge usal kırıslık sürelä töşte, elekke havalı halät aña yañadan urap kayttı.

- Min, beläseñ kilsä, cide yıl eçendä ike malayıma da maşina alıp birdem! Üzemä maşina kiräkmi. Min bolay da yörim, teläsäm, bügen satıp alam, - Şaman beraz uylanıp tordı da, avır sulaganday itep körsende. - Ä şulay da, häyer soraşıp yörüe rähät eş tügel, brat. Rähät tügel... Keşene bik kimsetä, tübänsetä torgan närsä ul. Ägär dä mondıy eş, käsep,

biznes buluın üz-üzeñä señdermäsañ - betteñ, kütärä almıysıñ mondıy närsäne. Şulay da min ayga ber tapkır bulsa da menä şundıy mäcles korıp alam. Yal itäm, üzemne keşe itep toyıp alam. Kodrätemne kürsätäm. Añladıñmı?

- Beraz añladım. Sineñ fäläafäñ bik kızık, Şaman, - dip baş kaktım min. Äye, niçek añlamıysıñ di?! Minem alda çınnan da filosof – üzenä dä, üzeneñ süzenä dä bik nık inangan, tormışka üz mönäsäbäten nıklap açıklagan keşe utıra ide.

- Bugen kızlar çakırmadım, - dide ul, kulın seltäp. - Kızlar da kilä minem yanga, ägär çakırsam. Kart bu dip tormıylar, alarga eçärgä genä bulsın da, akçañ gına bulsın. Mena şulay yal itep alam da, irtägä - eşkä... Eşkä, iptäş yazuçı, hezmät frontına – häyer telänergä!

...Bez ul çakta Şaman belän restoran yabılgançıga qadär söyläşep utırdık, eçtek, aşadık, ämma isermädek. Ul söylägännär minem zihenne şulhatle siskändergän, anı bernindi hämer parı da tomalıy almıy ide. Saubullaşkanda Şaman äytte:

- Min bügen başka vakıtlardagıga karaganda da nıgrak yal ittem bugay, dide. - Başkalarga bit bolarnı söyläp tä bulmıy, yaramıy da. Annan soñ alar añlamıylar da. Ä siña... Min beläm bit, sinnän süz çıkmıy. Şul kitap itep yazsañ gına inde... - Şulay dide dä, kinät miña kulın suzıp äytte. - Karale, yaz äle minem turıda ber kitap, äceren bergäläp "yuarbız". Teläsäñ, min siña böten gomeremne söilim...

Min ul çakta kitap yazarga väğdä birmädem. Äyttem:

- Tagın oçraşsak... Uramda, dim... Min siña akça birmim bit inde?

- Äye, birmä, üzeñä kaldır. Başkalardan kızgandırırmın üzemne! – dip kölde Şaman.

Tik min anı bütän oçratmadım. Dönyalar yänä dä kinättän genä üzgärep kitte. Halıktan akçanı, telänep tügel, talap cıya başladılar. Kazanıñ min yörgän Bauman uramında telänçe-häyerçelär adım sayın kürenä, ä menä Şamannı min anda kürmi idem. Döresräge, onıtkan idem inde min anıñ turında ham mena... bez anıñ belän tramvayda oçraştık.

Töştek.

- Ä sineñ missiyä ni häldä?! – dip şayartıp soradım min. Yuksa, kızıksınuım köçle ide: çınnan da, ni eşlär maytarıp yöri häzer bu "missioner"?

Ul minem şayartunı üzençä añladı Citdi itep äytte:

- Minem missiyä äle tögällänmägän, - dide. - Min häyerçelarne beterü öçen tırıştım, häyer soraşıp akça cıydım, çın biznesmen buldım, minem malaylar ikese da biznesmen. Berse, änä, hökümätkä ük uzdı... Tik menä häyerçelärne beterä almadım, alar çat sayın!

- Sin alarnı tramvaydan kuıp teşerdeñ, şulay kuıp kına beterermen diseñme telänçelärne?

Şaman miña tup-turı karadı:

- haman da şulay artık berkatlı sin, - dide. Annan soñ äytte: - Tramvayga yukka gına kerep utırgan diseñme ällä sin mine? Bu malay-şalaylar min oyıştırgan eş belän yörilär, minem missiyäne ütäp. Alar akça tota belmi, eşli belmi. Menä min alarnı eşlärgä öyrätäm...

- Ä niga kuıp teşerdeñ soñ? - Min yüri gacäplänep soradım. Şaman turısın äytte:

- Eşli belmilär, akırıp cırlıylar. Monısı – berençedän. İkençedän, min alarnı kugannan soñ, berseneñ artına tipkännän soñ halıknıñ niçek göclägänen kürdeñme? İ kızgandılar, i cällädelär dä inde mesken malaylarnı... Menä küpepceñ, bu halık şuşı häl turında böten şähärgä tarataçak. Mena kürerseñ, mondıy malaylarga häyer birüçelär bermä-ber artaçak!..

- Öçençedän? - dip bülderdem min Şamannı, anıñ çınlap söylävenä ışanırga teläp. - Öçençedän närsä?

- Öçençedän... - Şaman beraz gına uylap-ikelänep tordı, miña sınap karadı. Annan soñ häyläkär genä yılmaydı. - Öçençedän, iptäş yazuçı, ul malaylar cıygan akça kiçen minem kesägä äylänep kayta bit.

- Ä sin häyerçelärne beterü öçen köräşäm, digän ideñ. İnde sineñ missiyäñ şul yakka üzgärdemeni, Şaman?

Bez inde, söyläşä-söyläşä, Bauman uramı başına kilep çıkkan idek. Şaman küz karaşı belän närsäder ezläde.

- "Çulpan" restoranı remontta, - didem min, anıñ närsä ezläven añlap. Şaman aytte:

- Minem missiyäm üzgärmäde, - dide. - ul dävam itä. Çönki baştagı plannar barıp çıkmadı, köçem citmäde. Minemçä bulmadı, ällä kaya alıp kerep kittelär dönyanı. İl üze telänçegä äylände, böten dönya buylap telänep, häyer soraşıp yöri. Nişlim, menä häzer şuşı telänçe malaylarnı üz oyama cıyıp, yänä akça tuplıy başladım inde. Häyerçelekne beterü öçen tuplıym bit, tikmägä genä tügel...

- Ä malaylar sine tıñlıymı, buysınamı alar siña?

Şaman kölde:

- Tıñlamıy gına karasınnar. Minem häyerçelek stacım zurrak, täcribäm dä zur. Ä bolar... Akçanı tota belmilär, alarnıñ alga kuygan zur maksatı yuk.

- Missiyäse de yukmı?

Şaman miña cavap birmede, döresräge, sorauga sorau belän cavap kaytardı:

- "Çulpan" remontta, disec inde, alaysa? Ä bez anı bolay itäbez, yapun malaylarınıñ sıyınnan avız itep karıybız.

Şulay dip, ul mine "Yahont" kibete yanında, Tukay häykäle karşında urnaşkan yapon restoranına taba alıp kitte. Älege restoranga minem berkayçan da kergenem yuk, bälki, keräçägem dä yuk ide. Andagı bäyälärne dä işetep kenä belä idem, dä, şularnı işetkäç, çäçlärem ürä tora ide. Ä menä missioner Şaman mine anda alıp kerde.

- Sin minem turıda ber kitap yaz äle, äceren berge şuşı restoranda "yuar" idek, - dip kölde. Ul minem yazuçı ikänlegemne kayan, niçek belgänder - äyte almıym, läkin anıñ üze turında nindider ber istälek kaldırası kilüen dä töşendem min. Bu hikäyäm Şamanga, elekke häyerçe, bügenge bay missionerga ber istälek bulsın.