Miras

(roman)
"Babañ avır häldä. Buldıra alsañ, tizräk kaytıp citärgä tırış".

Telegramma käğazenä tezelgän bu süzlär, üzlärennän-üzläre canlanıp, anıñ kolak töbendä yañgırap tordılar da, äkren genä çäneçkele yomarlamga äverelep, küñelenä tıgızlanıp kerep utırdılar. Äle genä ap-açık bulıp alda balkıp torgan hıyallar ber mizgeldä tössezlänep kaldı, aylar-ellar buyı korgan plannar, baş miyendä butalıp, mäğnäsen yugalttı. Bu minutta ul, babası öçen häsrätlänüe östenä, ber köygä cay gına agıp bargan könnäreneñ, küñelne algısıtıp torgan läzzätle uylarınıñ tärtibe butaluga borçıla, bärgälänä ide.

Çınnan da, häle bik katlaulı ide İhtıyarnıñ. Bügen — comga kön. Ä irtägä irtänge säğat unda alar Zäliyä belän yazılışırga tiyeşlär. Ul äle urındık arkasına elep kuyılgan ör-yaña kara kostyumına, karavat kırıyında küzlärne çagıldırırlık itep yaltıragan botinkalarına, äle akka kara belän yazılgan hävefle süzlärgä karap, şaktıy ara bülmä urtasında basıp tordı. Anıñ küz aldınnan ap-ak külmäk kigän, kara çäçlärenä ak çäçäk kadagan Zäliyä yögerep uzganday buldı.

"Nişlärgä? — dip küñelennän üz-üzenä sorau birde ul. — Närsä buldı ikän? Moña qadär babaynıñ ber dä nıklap avırganı yuk ide bit... İrtägä yazılışasıbıznı da belälär... Üzläre dä bügen kilergä tiyeşlär ide bit. Ällä soñ berär häyläläre genä mikän bu? Yuktır, ätkäy alay häyläläp-nitep mataşmas, öyländeräse kilmäsä, turısın yarıp äyter ide. Ütkän hatında da: "Üzegez ber-beregezne oşatkaç, bez karşı kilä almıybız", — dip yazgan ide. Yuk, çınnan da, eşlär uyınnan uzgandır monda..."

Kinät kenä İhtıyar hälsezlänep kaldı, äle genä koş kanatı sıman talpıngan kulları salınıp töşte, hätta koyaş ta aksıl köl tösenä kerde kebek. Ul, täräzä töbenä tayanıp, soñgı kabat kürgändäy, ozaklap şähär uramına karap tordı. Annarı bitaraf kıyafät belän äyberlären cıynap çemodanga tutırdı. Moña qadär bülmäne yañgıratıp görläşkän-şaulaşkan yegetlär, ni äytergä dä belmiçä, süzsez genä anıñ här häräkäten küzätälär ide. Menä İhtıyar, kinät kenä katgıy ber fikergä kilgändäy, çemodanın kütärep, torıp bastı, bülmädäşläre belän, ğayeple keşedäy, kıyınsınıp sürän genä saubullaştı.

— Kötelmägän bäla sırtnı sındırırlık itep suga, dip äytä torgan ide babay. Döres ikän, — dide İhtıyar häm avır körsenep kuydı.

— Artık borçılma äle... Kayt ta, tiz genä hälen belep, äylänep kil.

— Bälki, ällä ni bulmagandır äle?.. Sagınıp kına çakırularıdır?

— Yuk, yegetlär, — dip işekkä taba atladı İhtıyar, — minem ätkäy yukka-barga sörän sala torgan keşe tügel.

— Anısı şulaydır da bit...

— Nişliseñ, sezneñ belän bergäläp bäyräm itärgä, keşeçä tuy yasarga yazmagandır inde bezgä. Babay ülem hälendä yatkanda, avız kütärep cırlap utıra almıym inde min. Zinhar, onıta kürmägez, aşhanägä töşep äytegez äle: irtägä äzerlänmäsennär. Hälne söyläp kürsätersez. Yarıy, duslar, min kittem.

— Barısın da köylärbez. Kaytu belän, häbär itärgä tırış...

Bülmädäş yegetlär anıñ borçuın niçek büleşergä dä, niçek hälenä kerergä dä belmiçä, baskıç töbenä qadär ozata çıktılar.

İhtıyar, kemneder ezlägändäy, tirä-yüngä küz yörtep aldı. Şuşı minutta kinät kenä karşısına Zäliyä yögerep kilep çıgar da anı koçagına alıp irkälär, yuatır, başlarınnan sıypap, bar borçuların, ikelänülären taratır sıman ide. Şulçak anıñ küñelen köyderep, ber uy yögerep uzdı: "Çınnan da, babaynıñ häle avır bulganga tügel, ä üzemneñ plannar çelpärämä kilgängä nıgrak borçılam tügelme soñ? Äye, äye, Zäliyä, anıñ äti-änise, tanış-beleşlär aldında üzemne ğayeple sanıym..."

...Uram ğadäti avazların, şau-şuın yugaltıp, sülpänlängän, tramvay-trolleybuslar da bügen döber-şatır kilep çapmıy, aptıragannan gına söyrälä, keşelär dä, köndägeçä, bar dönyasın onıtıp kölmi, ä irekle-ireksez genä yılmaya, İhtıyarnıñ hälenä kergändäy, tavışsız gına kölä ide.

Ul, täğaen ber kararga kilä almıyça, şaktıy gına trotuar çitendä taptanıp tordı. Biş yıl buyı här irtäne meñ avazlı göreltese belän uyatıp, üz uramnarına çakırıp çıgargan, könnär buyı anı sagalap-iskärtep torgan, koyaşta agaç külägäläre astına yäşergän, yañgırlardan ışıklagan, suıklarda cılıtkan, duslar tabışkan, söyeneçlär büläk itkän şähär ällä inde häzer dä İhtıyarnıñ borçuı belän borçıla, ällä inde irtägä bulaçak olı bäyrämne taşlap kitüenä böten yortları, bakçaları, uramnarı belän beryulı üpkäli ide.

Menä ul ber trolleybusnı uzdırıp cibärde, ikençesenä dä utırmadı. Trolleybus işekläre şıgırdap yabılgan sayın, İhtıyar äle tirä-yagına gacäplänep küz taşlıy, äle tugan avılın kürergä, andagı hällärne belergä telägändäy, ozaklap ofık çitenä karap tora. Vakıt uzgan sayın, anıñ uyları nıgrak çuala, moña qadär här kanikulda kaytırga atlıgıp torgan, här cäydä anı çäçäkle bolınnarı, ciläkle alannarı belän karşı algan avılı küzgä kürenep yıragaya, çitläşä bara ide. İhtıyar, moña qadär här yortı, ineş buyındagı härber talı, yıraktan uk sälam birep kilüçe bertuganday yakın keşeläre ayırmaçık bulıp küz aldında şäülälängän avılınıñ şundıy tizlek belän häter tomanı artına kerep yugala baruına şakkatıp, şaktıy ara añış-mıyça tordı. Ul, häteren tärtipkä kiterergä teläp, başın selkep karadı, uçları belän çigälären udı, läkin avılnı bötenläy diyärlek kaplap kitkän toman anıñ sayın kuyıra gına bardı. Menä ul, hıyalın cigärgä tırışıp, küzlären yomdı, ämma aña karap hıyalı yaktırmadı, anda haman döm karañgı, şähär belän avıl arasında böterelä-böterelä kara toman yılgası aga, şul toman dulkınnarı urtasınnan barı tik yäşel tübäle berdänber yort çagılıp kitä dä öy eçendäge tür bülmädä yatuçı babasınıñ baştanayak akka törengän gäüdäse şäylänä ide.

Nihayät, İhtıyar küñeleneñ beraz tınıçlana başlaganın sizde, babası belän isänläşergä cıyınganday, alga taba talpınıp kuydı, irennärenä sizeler-sizelmäs yılmayu cäyelde.

Tar uramnı şıgırdavık avazları belän tutırıp, böten gäüdäse belän kaltırap yänäşäsenä genä tuktagan trolleybus İhtıyarga kinät kenä bik vakıtlı kilep citkän "Aşıgıç yärdäm" maşinası kebek kürende. Ul ällä kayda — bik yıraktagı atau çitendä taldan-talga tartılgan timerçıbıklarnı, şaulap akkan ineş östennän şul timerçıbıklarga asılınıp oçıp çıguçı üz gäüdäsen — malay çagın küz aldına kiterep, kölemseräp ük kuydı. Häzer, İhtıyar kerep utıruga uk, trolleybus ta akrın gına cirdän ayırılır da, bakır çıbıklarına asılıngan kileş çıclıy-çıclıy oçıp kitär, berniçä sekund eçendä, yarlarnı tutırıp akkan bozlı sulı ineşneñ tege yagına — babasınıñ öy kırıyına uk kiterep töşerer kebek ide...

Här yaz sayın taşu taşıgan çorda babası Zıyatdin kart ike-öç atnaga böten avıldaşlarınnan, bar dönyadan ayırılıp kala. Döres, ul bolay da keşelär belän artık alış-bi-reş itmi, aralaşmıy, aña yomışı töşep, yä täräzä ramnarı, yä balta sabı, yä köyäntä-mazar yasatırga kilüçelär bulsa da, üze berkemgä yörmi, ayga ber-ike kibet tiräsen urap kayta da, minem sezgä katnaşım yuk, digändäy, tagın atavına kerep biklänä. Anıñ töse kitä bargan küzlärenä, ber maksatsız-nisez, aptıragannan, kiräk bulgannan gına yörgängä ohşagan kıyafätenä karagaç, ireksezdän çiten bulıp kitä, üzeñne ni öçender ğayeple itep toya başlıysıñ, äyterseñ yözlägän keşelär küñelennän ayırılıp çıgıp anıñ küñelendä cıyılıp ukmaşkan yalgızlık belän oçraşkanday bulasıñ. Ä inde yazgı taşuda bülenep kalgan könnärdä älege his tagın da köçäyä. Bu çorda Zıyatdin kart ayırata nık moñsulana, aktarılıp akkan bozlı sularga, avılga ber ciñen suzıp torgan zäñgärsu urmannarga, uram buylap çır-çu kilep çabuçı bala-çagalarga karap säğatlär buyı yar çitendä häräkätsez oyıp utıra.

Anıñ yäşelgä buyalgan kalay tübäle, altı poçmaklı şaktıy taza yortı beryalgızı gına tulısı belän ataunı biläp tora. Ataunıñ ike yagınnan ike ineş urap kilä dä iske tegermän yanında kuşılıp, ber bulıp işäyep agıp kitä. Cire gektarga yakın bulsa da, atauda bütän beräü dä nigez korırga cörät itmi: ällä inde zamanında dönya cimertep yäşäp tä, kartaymış könendä üzen-üze yalgızlıkka hökem itkän Zıyatdin babaynıñ räncüennän şiklänälär, ällä inde här yaz sayın ike-öç atna buyına dönyadan ayırılıp torunı önämilär, ällä inde, yahşımı-yamanmı, beräüneñ dä gomer itkän ata-babası nigezennän ayırılası kilmime — yöz yäşlek öyänkelär belän törelgän atau, su urtasındagı ğalämät zur yäşel korab sıman, haman ber köygä tavışsız-tınsız gına vakıt diñgeze buylap aga da aga ide.

Atau avıldan ayırılıp, üze ber däülät sıman çittäräk torsa da, avıl keşeläre anı çit sanamıylar, uzgan-barganda ineş aşa Zıyatdin kartka sälam birep uzalar, hälen soraşalar. Ul, başın kütärmiçä genä beraz tın torgaç, bile-n yazıp, sälam birüçegä karıy, annarı, aptıragan kıyafät belän, minem nigä kirägem çıktı, digändäy, "yäşibez äle... yäşibez..." — dip kuya.

Zıyatdin kart avıldaşları belän pıçakka-pıçak kilep yäşämäsä dä, şulay uk koçakka-koçak kilergä dä atlıgıp tormadı. Ul berçakta da mäcleslärgä yaratıp yörmäde, saban tuylarında da urtaga kermiçä, ber çittän genä karap tordı, keşe biyegändä biyemäde, keşegä kuşılıp cır cırlamadı, keşe belän bar küñelen açıp, ozak itep utırıp söyläşmäde, gaybät taratmadı, arttan süz yörtmäde. Zıyatdin kartnıñ böten rähäte dä, böten mihnäte dä barı tik eş belän, üz atavında kazınu, şunda ävärä kilü belän bäylängän ide. Ul eşsez ütkän könen äräm uzganga sanıy, ineş suı tuktausız akkan kebek, keşe dä härçak häräkättä bulırga, anıñ sıman bertuktausız tegermän taşı äyländerergä tiyeş, dip isäpli. Elegräk çakta anı kürşe avılga tugannarınıñ hälen belergä barganda da yul uñaylıy urmannan utın töyäp bara, ä kaytkanda bolınnan bastırıklap peçän alıp kayta torgan bulgan, dip söylilär.

Ellar uzıp, yörägendä därman, tänendä köçneñ sıza barganın sizgän sayın, keşelär belän yakınlaşu, alardan yärdäm kötü urınına, ul, kiresençä, tagın da nıgrak ücätlände, atau çitendä bötenläy diyärlek kürenmäs buldı, kürengändä dä maymıç sözüçe malaylardan gayre berkem belän rätläp-yünläp söyläşmäde. Cäy aylarında atau bötenläye belän öyänkelär arasına çuma, atau belän bergä Zıyatdin kart ta ta-vışsız-tınsız yukka çıga, üz kabırçıgına kerep oyalagan äkäm-tökäm kebek könnän-kön keşelärdän yıragaya, yomıla bara ide. Häzer anı avıl, kolhoz, rayon hälläre dä artık kızıksındırmıy, ber-ber yañalık işetsä dä, artık ise kitmiçä genä: "Şulaydır şul... Dönya bulgaç, barı da bulır..." — dip kenä kuya. Äyterseñ ul eşlise eşlären eşläp, söyläşäse süzlären söyläşep, uylıysı uyların uylap, hıyallanası hıyalların hıyallanıp betergän dä, dönya belän alış-bireşen özep, soñgı häbär kilgänne genä kötep yata ide.

Zıyatdin kartnı yalgızlıktan aralarga teläpme, babası yanında küz-kolak bulsın dipme, ällä kulı eşkä öyränä Torsıngamı — mäktäptän kaytuga änise İhtıyarnı atauga cibärergä cay tabıp kına tora ide. Yä alarnıñ täbe kalagı yarıla, yä yozakları vatıla, yä cilpuçnı aşlatası bula. Babası berkayçan da anıñ yomışınnan baş tartmıy, kiresençä, söyenä genä kebek. İhtıyar anıñ tiräsendä ävärä kilep yöri, agaç ışkılıy, pıçkınıñ ber başınnan tartışa. Eş belän mavıgıp, Zıyatdin kart ta berkavımga bar mäşäqatlärennän arına, yöze yaktırıp kitä, gäüdäse turaya töşä, avız eçennän bertuktausız nider söyli, vakıt-vakıt cırga ohşatıp köyläpme-ıñgıraşıpmı da ala. Yasıysı äyberen yasap betergäç, tirä-yünne äybätläp cıyıştıra da kanäğat ber tös belän üzeneñ eşenä soklanıp tora.

— Buldırasıñ, ulım! — dip İhtıyarga yılmaep küz kısa ul. — Kulıñ eşkä yatıp tora.

İhtıyar, çınnan da bu närsäne üze eşlägändäy, söyenä.

Ber könne şulay ikäüläşep agaç ışkılap mataşkanda Zıyatdin kart kisäk kenä sorap kuydı:

— Üskäç, kem bulırsıñ ikän, ulım?

İhtıyar ık-mık itte, ni dip cavap birergä belmiçä, aptırap kükkä karadı. Zäñgär kükne kıl urtalay yarıp tonık kına güli-güli samolet oçıp bara ide.

— Oçuçı bulam! — dip kıyar-kıymas kına suzdı İhtıyar.

— Bezneñ avıldan oçuçı çıkkanı yuk. Bezneñ başka tökerep kenä kitäseñ inde annarı.

— Kosmonavt bulam!

— Ay-hay! Bulgaç, bulsın, diseñ inde, alaysa. Yarıy, karap kararbız. Tik bezneñ tirädän cıymıylar bugay ul kas-manatlarnı.

— Bezneñ klassta barısı da kosmonavt bulam, di. Çäberçek Ähmättän başkaları.

— Ähmätkä närsä bulgan? Tal başına bötenegezdän dä citezräk ürmäli ide. Kükkä dä aldanrak menep citär äle.

— Yu-uk... Anı ätise cibärmi. Sin kükkä mensäñ, mükläk sıyırnı kem kötüdän alıp kaytır, di. Sıyırları bik holıksız alarnıñ. "Partizan" isemle...

— "Partizan", diseñme?

— Äye. Urmanga kaçarga gına tora. Şuña "Partizan" dip atagannar anı. Söte küp bulmasa, ällä kayçan itkä tapşırır idek, di äniläre. Menä şul mükläk sıyır arkasında Ähmät kosmonavt bula almıyça kala inde... — dip körsende İhtıyar.

Zıyatdin kart, inde niçä yıllar cıyılıp kilgän tökselegen onıtıp, tirä-yünne tutırıp rähätlänep kölde. Tınıçlangaç, yäşlängän küzlären sörtep, İhtıyarnıñ mañgayınnan sıypadı.

— Beregezneñ dä cir söräse, yort salası kilmi inde, alay bulgaç. Barıgız da kükkä oçıp betkäç, bez monda nişlärbez ikän soñ? Bik küñelsez bulır bit. İgennärne kem igär ikän? Tamak açar bit. Küktän äylänep kaytkaç, aşıysıgız kiler. Ällä sez annan bötenläy kaytmaska uylıysızmı. Ber Ähmät kenä barıgıznıñ tamagın tuydıra almas.

Läkin İhtıyarnıñ äle bolarga tamçı da ise kitmi, ul, ayırıla almıyça, zäñgär kük diñgezendä aksıl dulkınnar kaldırıp bargan samoletnı küzätä ide.

— Bik oçasıñ kilgäç, ällä yaraştan yasap karıybızmı soñ? — dip äytep kuydı babası.

İhtıyar kapıl gına aña borılıp karadı. Çınlap äytäseñme, digändäy, berkavım aptırap, tekälep tordı.

— Sızımnarın tap sin yaraplannıñ. Bergäläp totınsak, närsä dä bulsa maytarırbız.

Mäktäptän kaytuga, aşap-eçep tä tormıyça, İhtıyar babası yanına yögerä. Ataunı avıl belän totaştırgan agaç küper inde küptän cimerelgän, büränäläre yazgı taşu suında agıp kitkän, İhtıyar çalbar balakların tez tiñenten sızgana da, töbenä çuyırtaş tüşälgän salkın sulı ineşne yırıp çıgıp, yögerä-yögerä atauga menä häm kapka yanına kilä. Başın artka taşlap berkavım kükkä karap torgaç, kapka baganasındagı kadakka bäylängän baunıñ elmägennän tartıp cibärä: şunı gına kötep torganday, öy kıyıgına kunaklagan faner aeroplan tomırılıp aska atıla da dugaylanıp kinät kenä öskä kütärelä başlıy, annarı, kanatları cil iregenä caylaşkaç, binihaya zur tilgän sıman, tau itäge buylap ineş östennän talgın gına oçıp kitä. İptäş malayları kötüläre belän cıyılışıp asta toralar. Ägär dä aeroplan elekkesennän yıragrak oçsa, dönya rekordı kuyganday, şau-gör kilep sikereşälär, töşkän urınına bilge kuyalar. Ägär kem dä bulsa aeroplannı töşkän cayga totıp ala alsa, ul inde şul könneñ geroyına äverelä, aeroplan anıkı bula. Köne buyı üzeneñ umartaları belän ävärä kilep, ciläk-cimeş, kıyar-pomidor bakçasında kazınıp, lapas astında agaç yunıp, vatılgannı tözätep, tözälgänne şomartıp onıtılgan Zıyatdin babay şulçak atau çitenä kilep basa da, kulın çalargan kaşları östenä kuyıp, ap-ak mıyıkları astınnan rähät yılmaep karap tora.

Bala çakta dönyanıñ kızıkları isäpsez-hisapsız, kaysına kararga belmässeñ! Aeroplan oçırtıp uynaular İhtıyarnı da, malaylarnı da tuydırgan bulır ide. Zıyatdin babay şul turıda uylaptırmı, ällä yalgızlıktan kotılırga teläpterme — atna sayın diyärlek aeroplannarnı yañartıp, başka törlelären yasap tora. İhtıyar mäktäp kitaphanäsendäge kiräkle curnal-kitaplarnı alıp kaytuga, ikäüläşep yaña model cıyarga totınalar. Nindiläre genä yuk alarda: ürdäkkä ohşagan tupıyk borınlısı, çıpçık sıman kıska kanatlıları diseñme, akçarlak sıman sıluları, akkoş kebek ozın muyınlıları diseñme!.. Çın bulsa, ber könne mäktäp direktorı atauga kerep, Zıyatdin kartnı aviamodelçelär tügäräge oyıştırırga kodalagan, imeş. Atau kartı kölgän genä.

— Min yasamıym alarnı, İhtıyar yasıy, min agaç ışkılap kına biräm, — digän ul.

Şul könnän soñ malaylar İhtıyarga könläşep karıy torgan buldılar, ul üze dä monıñ şulay ikänenä ışangan ide.

Aeroplan cene kagılgaç, avıl keşelärenä ber kıyın arttı. Elek iläk tuzsa da, köyäntä sınsa da, Zıyatdin kart yanına yögerälär ide, häzer ul bolarnıñ bötenesen dä onıttı. Elek, kulı tämle dip, ere malnı barı tik añardan gına suydırırga tırışalar ide, häzer isä ul eşlärgä dä yörmäs buldı. Avılda kartlar yıldan-el kimep, adäm balasın soñgı yulga cirenä citkerep, böten şartın kiterep ozata belüçelär dä betep bara ide. Şuña kürä ülem-kitem bula kalsa, tagın Zıyatdin kartka kilälär.

Änä şul räveşçä soñgı aralarda avıl halkı atau yagına ğadättägedän yışrak karıy başlagan ide. Moña qadär üze genä atauda gomer sörep yatkan, dönya mäşäqatlärenä katnaşmagan Zıyatdin kartnıñ nindider kürenmäs ceplär belän avılga bäylängänen, tamırları belän avılga totaşkanın añlauçılar az bulmagan, küräseñ.

Ä Zıyatdin kart, ällä inde sabıy akılı kerä başlap, ällä çınnan da bala çagına kaytırga teläp, könnär buyı İhtıyar belän lapas astında kaynaşa. Oçkıçlarnı ul şulkadär yaratıp yasıy, hätta kübäläk töslärenä kertep bizi, annarı koyaşka kuyıp kipterä. Aeroplannarnı nigäder üze oçırtmıy ul, İhtıyar mäktäptän kaytkannı kötä. İneş östenä yäşel tübä kıyıgınnan börkettäy atılgan aeroplannı kürep çır-çu kilgän, ineş buyın yañgıravıklı avazları belän tutırgan bala-çaganıñ mäş kilüen karap toru aña läzzät birä sıman. Bu mäldä anıñ bar hislärdän buşap kalgan yalgızak küñele şul balalar şatlıgı belän tula, bu mäldä ul alarnıñ hıyalı belän hıyallana, alarnıñ şatlıgı belän şatlana ide.

Töptän yuan çıkkan İhtıyarnı cir üzenä nıgrak tartkangamı, ul küpme genä tırışmasın, ber tapkır da oçkan cayga aeroplannı tota almadı. Yögerüen dä bütännärdän kim yögermi sıman, yılgırlıkka da başkalardan kalışmıy kebek, läkin tup-turı östenä oçıp kilgän aeroplannı kürgäç, kinät kurkıp kala, häm tabış başkalarga elägä ide. Annarı, açudan irennären teşläp, yılamsıragan kıyafät belän babası yanına kilä.

— Tagın totıp bulmadımı? — dip kölemseri babası. — Karap-karap toram da... kasmanat çıkmas sinnän, ulım. Ällä cirdä genä kalasıñmı soñ? Böten keşegä dä oçu dimägän bit, samoletlar yasarsıñ. Mondıylarnı gına tügel, zurların, çınnarın...

— Barıber totam min anı! — dip askı irenen avırttırıp teşli İhtıyar. — Kükkä karagaç baş äylänmäsä, küptän tota idem inde min anı.

— Bu yulı kemgä eläkte soñ yaraştan?

— Şul... Ähmätkä inde...

— Kaysı Ähmät?

— Kaysı bulsın... Çäberçek Ähmät...

Zıyatdin babay yözenä aptıragan kıyafät çıgara, kemgäder barmak yanap kuya. Bu minutta ul İhtıyarnıñ äle ezgä töşmägän uyların tärtipkä kiterergä, hıyalına yünäleş birergä tırışa.

— Nigä Çäberçek disez aña? Kayan çıkkan yämsez kuşamat ul?

— Çäberçek bulgaç... Üzenä äytep kara, avızıñ belän maymıç tottırır...

— Anısı närsä bula inde?

— Muyın tamırıñnan kısıp tota da başıñ belän suga tıga. Tınıñ betä başlagaç, avızıña balık kerä, dip kıçkıra. Kiçä miña "Atau atamanı" digän ide, şunıñ öçen üzenä dä balık tottırdım äle.

— he-em, — dip tamak kırdı Zıyatdin kart. Anıñ yözenä kanäğat yılmayu çıktı. — Atau atamanı diseñme? Çäberçek tügel inde bu!

— Ber könne ul, uyınçık traktor alam, dip, çebigä utırgan tavıklarınıñ böten yomırkasın yomırka cıyuçıga iltkän, — dip söyläp kitte İhtıyar. — Yomırka cıyuçı utka kuyıp karıy da: "Çäberçek, Ähmät", — di ikän. Tagın berne ala da tagın: "Çäberçek, Ähmät", — di ikän. Malaylar şunı işetkännär.

— İ-ih, sez, sıbızgılar... Çäberçek Ähmät inde niçä yaraştan tottı, ä sez koyrıgın gına karap kaldıgız. Borınıgızga çiyerter äle sezneñ şul Çäberçek. Kulına eläkkänne ıçkındırmıy, dimäk, ul yuk-bar hıyal belän baş katırmıy. Sez küktäge yoldızlarga ımsınıp yörersez, ul iyelep cirdägelären çüplär. Kem belä, bälki, bersen kükrägenä dä kadap kuyar. Näselläre şundıy alarnıñ, babaları da german sugışınnan timer täre tagıp kaytkan ide.

— Takmagayı...

— Atau atamanı digän kuşamatnı da ul çıgardımı?

— Şul bulmıy, kem bulsın. Äle sineñ turıda da... İhtıyar süzen yotıp, tuktap kaldı. Anıñ küzlärendä usal oçkınnar kabıngan ide.

— Minem turıda närsä di? — Zıyatdin kart uñ kulı belän İhtıyarnıñ iñbaşına kagılıp aldı. — Nik däşmiseñ? Naçar süz mällä?

— Naçar süz işetelerlek närsä kıldım ikän min alar-ga?

— Üzeneñ babası bulmaganga könläşä ul, — dip yuatkanday tezep kitte İhtıyar. — Atauda babañnıñ kümgän altını bar, sez ikäüläp şunı saklap yatasız, di.

— Äytäm cirle ütkän köz kemder kart almagaç töben aktarıp betergän ide. Tegermän yanında da çokınıp mataşkannar. Şul başkisärlär ikän alaysa. Min ällä nilärgä yurap yörim tagın... Altın ezlilär, altın, — dip kaudarlanıp söylände Zıyatdin kart. — Tapkannar altın ezlär cir. Cir astında tügel, menä monda ul altın! — dip kulların alga suzdı.

İhtıyar, çınnan da altın kürergä telägändäy, ürelep anıñ cıyırçıklanıp betkän uç töplärenä, agaç tamırına ohşagan barmaklarına karadı. Annan, babası süzläreneñ mäğnäsenä töşenep, yılmaydı.

— Şuşı kullar tuydırdı, şuşı kullar mıltık ta tottı, igen dä çäçte, — dip, uç töplärenä karap tordı kart. — Altın ezlilär, diseñ inde... härkemneñ üz altını üze belän. Çittän ezlämilär anı...

İhtıyar böten gäüdäse belän babasına yılıştı. Anıñ tän cılısın toyu, kıtırşı kullarınıñ çäçlärennän, bitennän sıypavı bik tä rähät ide.

— Min bütän alarnıñ bersen dä atauga kertmim!

— Kersennär, yörsennär, — dide Zıyatdin kart. — Tik... yahşı niyät belän genä yörsennär. Monda urın barıbızga da citä.

Babası şulay dide dä, saubullaşıp, öygä kerep kitte.

İhtıyar, eşafotka bargan totkın kebek, ayakların telämiçä genä österi-österi dürtençe katka menep, kıñgırau töymäsenä bastı. Eçtä tavış işetelmäde. Tagın bastı. Tınlık. Böten podezdnı yañgıratıp anıñ yöräge tipkäne häm avır itep sulaganı gına işetelä. Menä ul kıñgırauga basarga dip kütärelgän kulı belän işek yañagına tayandı, mañgayın işekkä kuyıp, berkavım häräkätsez tordı. Annarı, Zäliyäneñ öydä bulmavına söyengän kebek, kesäsennän aşıga-kabalana telegramma käğazen çıgardı, kaläm alıp, zur häreflär belän "Min kittem. Kaytmıyça kalırga yaramıy. Gafu!.. Yazılışu könen küçerergä tırış. İhtıyar", dip käğazneñ buş yagına yazdı da işek yarıgına kıstırdı.

...Mäktäp tämamlagançı här yaz sayın atau bala-çaga şau-şuı belän tula torgan ide. Zıyatdin kart yasagan aeroplannar küñellärenä kanat kuygandırmı, ällä tugan cirgä cibärgän tamırları artık zägıyf bulgandırmı — unnı beterügä alarnıñ kübese şau-şulı ineş buyların onıttı, ä ozaklamıyça, ärämäle bolınnarnı, çişmäle yar buyların, yaktı alanlı urmannarnı taşlap, törlese törle yakka taralışıp bette.

Çäberçek Ähmät kenä, kötüdän ayırılgan kaz bäbkäse sıman, nıgıp ayakka baskançı, kanatları nıgıgançı uk başkalardan ayırımrak yöri başladı. Cidençedä ukıganda ul ineş buyına bötenläy ük töşmäs buldı. Ällä inde İhtıyar belän borçakları peşmäde, ällä aeroplan oçırtunıñ kızıgın tapmadı, ällä ätise vafat bulgannan soñ ir zatınnan üzeneñ öydä berdänber teräk ikänen añlap, vakıtınnan alda mal-tuar arasında kaynaşa başladı, cäyge kanikul citügä başta traktorda, annan kombaynda yärdämçe bulıp yörde. Atau buyında Ähmät totkan aeroplannar, çitlektäge koşlar sıman, öy tübäsendä moñayışıp tik tordılar. İrtä tañnan alsu ofıklı kiçkä qadär basuda kaynaşkaç, anıñ küñele böten küzänäkläre belän cirgä berekte, ahrısı, ul yäştäşläre arasınnan berüze avılda torıp kaldı, rayon üzägendä mehanizatorlıkka ukıp, ber yıldan çın-çınlap traktorga utırdı. Ä İhtıyarnıñ babası yanında yörep kulı ostardı. Ätise kat-kat avıl hucalıgı institutına kerergä kıstasa da, üz kiresen itte. Babası belän bergä yasagan aviamodellärne töyäp aviatsiyä institutına bardı häm, berençe imtihannan uk "ikele" alıp, kire avılga kayttı. Garlegennän ayga yakın babası atavınnan çıkmıyça yattı. Kışın vakıt uzsın öçen genä klub mödire bulıp eşläp yörde. Yazın anı armiyägä aldılar. Hezmäten tutırgaç, soldat kiyemnären dä salmıyça, tözeleş institutına barıp gariza birde.

Canı tartkanga, küñele atlıgıp torganga tügel, ä barı tik yäştäşläre, avıldaşları arasında üzeneñ töşep kalgan keşe tügel ikänen raslarga dip kenä kergän ide ul tözeleş institutına. Berençe yılın ukıganda şähärgä, institutka, kurstaşlarına iyäläşä almıyça şaktıy iza çikte. Annarı student tormışına kerep çumgannı sizmiçä dä kaldı, moña qadär kaya kuyarga belmägän vakıtı lektsiyälär, kinolar, teatrlar, dus-işlär, kitaplar belän şıplap tuldı. Ä könnärdän ber könne Zäliyä päyda buldı.

Öç yıl buyına moña qadär dä Zäliyä institut koridorında aña oçramıy kalmagandır, bilgele. Läkin İhtıyar anı kürep tä iğtibar itmägän, Zäliyä äytmeşli, öç yıl buyına "bäheten çitlätep yörgän".

Öçençe kursnı tämamlagaç, alarnıñ gruppasın tözeleş otryadı yasap, respublika çitendäge ber rayonga sıyır abzarı salırga cibärdelär. İhtıyarnı otryad komandirı itep bilgelädelär. Maşinalarga töyäleşep kilep töştelär, öçär-dürtär keşegä bülenep, fatirga urnaştılar. Barısı da äybät kebek: torır urın bar, läkin aşau yagın rätli almıyça gına şaktıy tilmerdelär. Peşekçe kıznıñ aş-su yagınnan artık ostalıgı yuk ideme, ällä kolhoz birgän it-mazar-nıñ räte bulmadımı — östäl artına utırgaç, yegetlärneñ härçak yöz cıyırıla ide. İhtıyar, aptıragaç, ber könne it alırga skladka üze bardı.

— Sezneñ öçen dip kön sayın mal suyıp bulmıy. Kaya kuyasıñ anı? Könen aşap betermäsäñ, bozıla, suıtkıç yuk... — dip sklad mödire sukrana-sukrana kismäktän tozlagan it ala başladı.

— Nigä suıtkıç almıysız soñ?

— Anısın predsedateldän sora inde, enekäş. Minem eş — ülçäp alu, ülçäp ozatu.

İhtıyar predsedatelne ezläp taptı.

— Närsä kıyafäteñ bik kırku kürenä? — dip süz kattı aña kolhoz başlıgı.

— Kırku aş aşaganga.

— Anısı öçen çibär kızıgızga üpkälägez inde.

— Ul tozlı itne küpme aşarga bula? — dip yarsıy başladı İhtıyar. — Täülegenä unikeşär säğat kirpeç öyäbez, obektnı beterik dip könne töngä yalgap eşlibez. Ä sez inde ayga yakın bezgä tozlı it kübege eçertäsez.

— Ätäçlänmä äle, yeget. Sezneñ kebek yegetlär yarım aç, yarım yalangaç kileş Dneprogeslar tözegännär, taygada timer yullar salgannar. Tozlı it bulsın ide alarga! Simerep sikeräsez...

— Zamanında sezneñ kebek predsedatellär açlı-tuklı kileş kolhoz tözegän, ügez belän saban sörgän. Ä sezneñ klub hätle yortıgız, maşinagız, elektr belän yaga torgan munçagız. Suıtkıç turında äytkän dä yuk inde.

— OBHSStan kilmägänsender bit sin? — dip süzne uyınga bormakçı buldı predsedatel. İhtıyarnıñ kıyafäte üzgärmägäç, tavışına kırıslık östälde. — Minem hucalıkka tıkşınıp yörgänçe, otryadında tärtip urnaştırır ideñ. Kiçä tagın kızlar öçen avıl yegetläre belän sugışkannar. Tozlı it aşasalar da, cegär bar üzlärendä.

— Berençedän, otryadta bu turıda süz buldı inde. İkençedän, avıl yegetläre üzläre bäylängännär. Kızları karamıy başlagan... Süzne çitkä bormagız, suıtkıç alıp biräsezme bezgä?

- Yuk.

— Avans hisabınnan ike yöz ille sum akça yazdırıgız. Üzebez alırbız.

— Kassada akça yuk.

İhtıyar kiräkmäs süz ıçkındırudan kurkıp, teşlären kısıp tordı da borılıp kitep bardı. Ul üzeneñ buldıksızlıgınnan ğarlänä, peşekçe kız yanına buş kul belän kaytırga oyala, şulay uk skladtagı tozlı itne alırga da hurlana ide.

— Komandir! — dip kıçkırgan tavışnı işetkäç, ul adımnarın akrınayttı, telämiçä genä artka borılıp karadı.

Predsedatel aña kul bolgıy ide. İhtıyar urınınnan kuzgalmadı.

— Minem öydäge holodilnik barıber buş tora. Kerep alıgız şunı, — dip kıçkırdı predsedatel. — Cäy köne azık-tölekne bazda totabız.

— Rähmät, kiräk tügel, — dip üpkä katış açu belän äytte İhtıyar häm, karşısına kilep tuktagan predsedatelneñ balkıp torgan yözen kürgäç, östäp kuydı. — Yegetlär bunt kütärä, irtägädän eşkä çıkmıybız, dilär. Sıyır abzarı bezgä genä tügel, sezgä dä kiräkter bit... Tozlı it aşıylar da köne buyı su eçälär.

Predsedatel rähätlänep böten basunı tutırıp kölep cibärde.

— Başta uk şulay dilär anı. Ä sin suıtkıç ta suıtkıç... Bar, bügen ük ber sarıknı suyıp suıtkıçka tutırıgız. Tik... menä suyar keşesen genä taba alırsız mikän. Uttay eş öste bit.

— Üzem suyam min anı. Babay suyganda da yärdäm itep torgan bar ide.

— Belmägäneñ yuk, tikkä brigadir itep kuymagannar ikän üzeñne, — dip şapıldatıp İhtıyarnıñ cilkäsenä sugıp kuydı predsedatel. — Menä şundıy yegetlär kiräk ide miña. Avızga karap tora torgan tügel, avızdan tartıp ala torgan.

Peşekçe kız İhtıyarnı kötä-kötä aptırap betkän, yegetlärne töşke aşsız kaldırudan kurkıp, yılar hälgä citkän ide.

— Ber säğattä ölgertäbez anı, — dip yuattı İhtıyar. — Sin itne yuıp, vak itep turap sal, alay itsäñ, tiz peşä.

Şulay dide dä tau çitenä barıp kuzgalak özä başladı. Kuzgalaknı vaklap turap tälinkälärgä salıp çıktı, härkemneñ aldına kıyaklı sugan tezep kuydı.

Egetlär peşekçe kıznı maktıy-maktıy küz açıp yomgançı tälinkälären yaltıratıp ta ölgerdelär.

— Nindi bäyräm bügen, Zäliyä?

— Ällä ğaşıyq buldıñmı?

— Ğaşıyq keşeneñ aşı kırku bula ul...

Egetlärneñ käyefe kütärelgän, hämmäseneñ şayarası, aralarında berdänber hatın-kız zatı bulgan Zäliyägä süz katası kilä ide. Ä ul ber çitkä baskan da, alarnıñ barısına da yaratıp karap tora.

— Miña tügel, komandirga äytegez rähmätne, — dip İhtıyarga taba kulın suzdı ul.

Läkin anıñ süzenä iğtibar itüçe bulmadı, rähmät äytä-äytä taralıştılar da, İhtıyar belän Zäliyä ikäve genä kaldı.

Berkavım nidän süz başlarga belmiçä, tın tordılar.

— Ä sin nigä aşamadıñ? — dip İhtıyarnıñ tulı tälinkäsenä kürsätte Zäliyä.

— Yegetlärgä aş bülep tordım bit.

— Ä-äy, min sizmägänmen dä. Keşegä şulay tiz iyäläşäm inde min.

— Ä min kiresençä, iyäläşä almıy tilmeräm.

— Keşegä iyäläşü öçen anı ber bik yakın keşeñä ohşatırga da şul dip uylarga gına kiräk.

— Min kemgä ohşagan soñ?

— Ätigä. Ul da härçak änigä aş peşerergä bulışa. Kunaklar kilsä, östäl yanına utırmıy, ayagöste torıp sıylıy. Sin dä bügen şulay itteñ bit.

Zäliyä İhtıyarga kaynar aş saldı. Üze anıñ yänäşäsenä kilep utırdı.

— Äydä, ätise, kunaklar kitkäç, ikebez genä rähätlänep utırıyk äle ber. Küptännän bolay utırgan yuk.

İhtıyar Zäliyägä tartınıp ta, gacäplänep tä karap tordı-tordı da, aştan buılıp, böten gäüdäse belän çaykala-çayka-la yötkerergä totındı.

Zäliyä kölep cibärde. İhtıyar da tüzmäde, aña kuşılıp tıyıla almıyça kölä başladı.

Çikertkä sayraularına, turgay avazlarına kuşılgan kölü tavışı kiçkä qadär tınmadı.

* * *

İmtihan vakıtları citsä, İhtıyar üzenä urın taba almıyça tilmerä ide. Bülmädä kitap ukıp bulmıy — härçak keşe, ä kitaphanädä anı nigäder yokı basa, kürşe östäldägelärneñ çış-pış söyläşkännären, kıştır-kıştır käğaz aktargannarın tıñlıy-tıñlıy yokıga kitüen sizmi dä kala. Berniçä tapkır şulay hurlıkka kalgaç, kitaphanäneñ uku zalına yörmäs buldı ul.

— Äydä bezgä, — dip çakırdı anı ber könne Zäliyä. — Barıber bülmädä kañgırap utırasıñ. Kartlar eştä. İkebezgä — öç bülmä, ukı da ukı gına.

Stenaları, tüşämnäre kelämgä törelgän fatirda İhtıyar üz-üzenä urın taba almıyça arlı-birle yörende. Bülmälärneñ havası avır ide, balkon işegen açıp cibärde. Kitabın kulga totkan kileş balkon aratasına söyälde. Kar-şıda gına yılga cäyelep aga, yar buyında çaykalıp utırgan köymälärneñ sulkıldavı monda qadär işetelgändäy toyıla. Yılga yarı buylap ap-ak yortlar tezelep kitkän.

— Maturmı? — Kırıyına kilep baskan Zäliyä iyäge belän şähär manzarasına ımladı da irkälänep aña sıyındı. — Ä sin şuşı maturlıknı, şuşı yılganı, şuşı şähärne taşlap ällä kaya kitmäk bulasıñ. Bala-çagalık çıgıp betmägän äle sinnän, İhtıyar.

— Bala-çaga bulsam, äti-äni kuyınında utırır idem min.

— Miña törtteräseñme? Min tugan-üskän ciremdä kalam, monıñ ni gayıbe bar? Kalada da kemder eşlärgä tiyeşter bit? Yugıysä yaña şähärlär korabız, dip, iskelären taşlandık hälgä kaldırıp beterdek inde...

— Yäş çakta dönya kürep kalırga kiräk. Nişläp yatasıñ monda, äydä bergä kittek, kalada bezdän başka da keşe citärlek, — dip koçaklap aldı anı İhtıyar.

— Sebergäme? İske tema. Bu temaga institutta biş yıl, mäktäptä altı-cide yıl soçineniye yazdık, niçämä-niçä kino, spektakl karadık. Şul citkän. Sebergä kitep kenä keşene şakkattıra almıysıñ häzer. İllençe yıllar romantikası bu. Uñay geroy öçen yaña situatsiyälär, yaña syucetlar kiräk, diyä ide bezneñ ädäbiyät ukıtuçısı.

— Seber genä dimägän. Yaña şähärlär küp tözelä häzer... Yaña syucet digän närsäne niçegräk küz aldına kiteräseñ soñ sin?

— Şähärdä tuıp-üskän geroinyaga, institut tämamlagaç, äti-änise yanında kalırga, ukuın dävam itterergä bula. Ä uñay geroy bähet ezläp cir çitenä kitep bara. Yıllar ütä. Geroy eşli, eşli, eşli torgaç, böten dönyasın onıta. Ber-zaman başın kütärep yak-yagına karasa, yäştäşläre öyläneşep betkän, bala-çaga üstergän, ä monıñ çäçläre çalara başlasa da sukır tiyene dä yuk. Bar närsägä kul seltäp, bötenläygä kire kaytırga cıyınganda, moña geroinyadan tuyına çakırıp telegramma kilep töşä.

— Bik banal syucet, yañaragı yukmı?

— İkençe variant: geroy belän geroinya ikese dä şähärdä kalalar. Başta bolarga kırın karauçılar, ayak çalırga tırışuçılar küp bula. Ni äytsäñ dä, yaña tözeleştäge yapa-yalan kır tügel, monda konkurentlar küp, monda köräşergä kiräk, monda köçlelär genä tamır cäyä ala. Läkin bolarnıñ başkalardan ber östen yakları bar — ikese dä ber ük institutnı tämamlagannar, ber ük professiyä keşeläre. Yıllar ütä, geroinya kandidatlık dissertatsiyäse yaklıy, geroynı tözeleş idaräse başlıgı itep kuyalar yäisä proyıkt institutın ışanıp tapşıralar. Menä bu ciñü içmasam, monıñ öçen yäşärgä dä yarıy!

Zäliyä, zur ciñü yaulagan keşe sıman, därtle köyläp, kuhnyaga kerep kitte, İhtıyar, ber närsägä dä ise kitmiçä, talgın yılgaga karap toruında buldı. Ul barı tik öç närsädän genä tuymıy, barı tik öç närsägä: akkan suga, cil irkendä şaulagan urmanga häm böterelep akkan bolıtlarga gına könnär buyı küzen almıyça karap tora ala. Şunısı gacäp: alarnıñ öçese dä küñel tınıçlıgın ala, algısıta, kayadır kitärgä, küz kürmägän cirlärgä barırga, yaña dönyalar, yaña keşelär kürergä çakıra ide.

* * *

Bötenläygä avılga kaytırga çakırıp İhtıyarga atna sayın diyärlek hat kilep tora, hat sayın yaña tözeleş turında yazalar. Zäliyä dä cay çıkkan sayın öylärenä däşärgä genä tora. Anıñ äti-äniläreneñ dä avızında haman ber süz — İhtıyarnıñ eşkä kaya kitüe.

Şulay yak-yakka tartkalıy torgaç, İhtıyarnıñ küñelenä dä äkrenläp ikelänü kortı kerep oyaladı, tora-bara ikelänü bitaraflıkka äylänä başladı.

— Komissiyä kaya cibärä, şunda baram, — dide ul ber könne tämam teñkäsenä tiyep betkän Zäliyägä.

Zäliyä şunduk balkıp kitte, anıñ bit oçlarınnan übep aldı.

— Yegetlekkä tagın ber adım gına atlıysıñ kaldı! — dip İhtıyarnıñ koñgırt çäçlären tırışa-tırışa kiregä taba sıypadı ul. — Şulay itep, yazmışıñnı tulısı belän komissiyä kulına tapşırmak bulasıñmıni inde? Yeget keşe üz yazmışına üze huca bulırga tiyeş! Sineñçä niçek?

— Gomer buyına äti kul astınnan, babay kul astınnan çıkmadım min. Şuñadır, ahrısı, haman üz-üzemä huca bulıp bulmıy. Kemgäder buysınası, avır çakta kemgäder barıp sıyınası kilä..

— Sıyın, alaysa... — Zäliyä irkäläp anıñ başın kükrägenä kıstı. — Gomer buyı şulay torırga ide... — dip işetel yır-işetelmäs kenä pışıldadı ul.

— Gomer buyına... — dip kabatladı İhtıyar.

— Min sineñ belän gomer buyı şulay basıp torırga da riza...

Zäliyäneñ süzläre İhtıyarnıñ böten tänen kımırcıtıp uzdı.

— Äydä, totabız da ikäüläp bezneñ yaklarga, yaña tözeleşkä kitäbez, — dide ul häm, kinät ber katgıy kararga kilgändäy, Zäliyäneñ küzlärenä tutırıp karadı.

Zäliyä anı işetmi, ul üz hıyalları eçenä çumıp, küzlären zäñgär kükkä töbägän kileş tın kalgan ide.

İnstitut tämamlar könnär yakınlaşkan sayın, İhtıyarnıñ uyları, anıñ belän isäpläşep tormıyça, atlagan sayın tugan avılına äylänep kayta torgan buldı. Ğasırlar buyı olı yul tuzanı eçep, inde üze dä şul tuzan tösenä kergän, barı tik yaktı täräzäläre belän genä dönyaga yılmaep karap torgan ike yöz yortlı Taşlıyarnı, tau başınnan manzara kılganda sorı bäbkä kötüenä ohşap kürengän şul avıl öylären, menä-menä kükkä, urak ay yanına oçarga cıyıngan ciñel gäüdäle mäçet manarasın, kapka töbendäge büränälärgä çıgıp utırgan eşläpäle kartlarnı, işegaldında ävärä kilüçe karçıklarnı, eşkä aşıguçı yäş-cilkençäkne, uram oçınnan uk başlanıp kitkän igen basuların häm şul basu türendä mäğrur ata kazlar sıman tezeleşep baskan mähabät taş-pu-latlarnı, bolınday kiñ prospektlarnı küz aldına kitergäç, küñele könnän-kön şunda algısına, yöräge urınınnan kuba ide. Sızımnardan tizräk kotılıp, üz kulları belän yortlar kütäräse, şularga karap kuanası kilä ide anıñ.

— Ä sin minnän başka yäşi alır ideñme? — Zäliyäneñ hıyalıy tavışı anı uylarınnan ayırdı.

— Belmim...

— Närsä genä beläseñ soñ sin?

— Min bügen ber närsä dä belmim, — dip iñbaşların sikertte İhtıyar. — Min häzer sineñ irkendä... Närsä kuşsañ, şuña riza..

— Sinme? Sin kirebetkän canmı? Bulırsıñ sin riza!.. Zäliyäneñ zäñgär kük nurı iñgän küzlärenä, iñnärenä dulkınlanıp agıp töşkän çäçlärenä, kübäläk sıman kanat cilpep torgan kerfeklärenä, üpkäsen belderep tursaygan irennärenä karagan sayın İhtıyarnıñ küñele eri bara ide.

— Min monnan kitä almıym, — dip İhtıyarnıñ kolagın kıtıklap pışıldadı Zäliyä. — Sin dä kal, minem belän kal. Kayda da ber dönya... Ä monda min bar... Monda bez bergä bula alabız...

— Ä mine barıber kaldırmıylar. Kazanda kalırga teläüçelär bolay da küp...

— Sineñ belän minem kebeklär küp tügel. Çınlap ta kalırga riza bulsañ, çarası ber genä inde anıñ... Bötenläygä bergä bulu...

— Ä sin rizamı soñ? — dip İhtıyar Zäliyäneñ yözenä kütärelep karadı.

— Riza...

— Çınlapmı?

İhtıyar, Zäliyäne kütärep, bülmä buylap böterelergä totındı häm, kinät başı äylänep kitep, alar ikese bergä zäñgär cäymä kaplangan karavatka yıgıldılar.

İkençe könne zagska barıp gariza birgännän soñ da, Zäliyälär fatirında ayaknı bökläp keläm östendä imtihanga äzerlänep utırganda da, tulay torakka kaytıp bülmädäş yegetlär belän tañ belenä başlagançı söyläşep yatkanda da hıyal isereklegennän aynıy almıyça, çüldäge därviş sıman bar dönyasın onıtıp, gel üzeneñ kiläçäge turında uylıy ide ul. Ä bu kiläçäktä yortlar da, keşelär dä, gomumän, ber äyber dä yuk, barı tik alsu toman häm şul toman eçendä Zäliyä belän ikäve genä çaykala idelär.

Zäliyä belän alarnıñ yazılışırga gariza birüläre bilgele bulgaç, dus-işläreneñ, kurstaşlarınıñ üzenä karata salkınayganın, anıñ belän aralaşmıyça, çitlätebräk yörergä tırışkanın da sizmäde İhtıyar baştarak. Barı tik komissiyä utırışı vakıtında rektornıñ kinayale karaş belän üzenä karap toruın kürgäç kenä, eşneñ närsädä ikänen añlaganday buldı.

— Bolay aşıgıç räveştä ğailä korırga närsä säbäp buldı? — dip kırıs kına soradı rektor. — İntim mönäsäbätläregezgä kerep tora almıym... Bolay gına, kızıksınıp soravım... İnstitutta ukıganda da tügel, institut tämamlagaç ta tügel, ä menä näq eşkä kaya kitü mäsäläse häl itelgän könnärdä öyläneşkängä kürä genä äytäm.

İhtıyar mondıy sorau bulasın kötmägän ide, şuña kürä berkavımga yugalıp kaldı. Ğayeple keşe sıman kızarınıp, tirlägän kulların udı. Şunnan soñ gına ık mık itep süz başladı:

— Bez inde küptän uylagan idek... Başta ätilär riza bulmadı... Häzer menä... institut tämamlagaç, üzebezgä-üzebez huca bulabız... Bezneñ bergä tormış korasıbız, ber şähärdä yäşisebez kilä...

— Añlaşıla... — dip suzdı rektor. — Zakon buyınça, bilgele, bez ğailä çlennarın törle cirgä cibärä almıybız. Läkin sez äle yazılışmagan bit. Gariza gına birgän.

— Nigä soñ ikese bergä yaña tözeleşkä kitmilär? — dip süzgä kuşıldı institutnıñ partoyışma sekretare.

Şulçak komissiyä çlennarı arasınnan östenä ap-ak kostyum kigän, uyınçık kibetendäge negr kurçagınıkı sıman kara bödrä çäçläre, mul kara kaşları arasınnan karasu koñgırt küzläre yanıp torgan iñ yäş häm iñ ıspay dotsent torıp bastı.

— Zäliyä Tarhanova gruppada iñ sälätle studentlarnıñ berse, — dip här süzen özep, sallı tavış belän başlap kitte ul. — Anıñ fänni eşläre studentlar konkursında berniçä märtäbä prizlı urınnarnı aldı. Äle genä, citäkçe bularak, min anıñ diplom eşe belän tanışıp çıktım. Menä digän diplom! Fikerlären üsterep, nigezläp tagın berniçä yıl utırsa, kandidatlık dissertatsiyäse yaklarlık eş. Min anı aspiranturada kaldıru yagında. Ä Batırşin turında ber süz dä äytä almıym. Miña anıñ belän eşlärgä turı kilmäde. Ul tugan yaklarına kaytırga teläk beldergän ide tügelme soñ baştarak?

— Yäş yegetkä aña... kayda çibär kızlar — şunda tugan yak,

— dip kölemseräde rektor.

— Yırak cir tügel, tugan yaklarına kaytıp, öç yılın ütkärep kilsen, — dip tagın süzgä kuşılası itte älege yäş dotsent.

— Batırşinga irekle diplom biräbez. Karşılar yukmı?

— dip, ikelänergä urın kaldırmıyça, tavışın kütärep äytte rektor. — Kalganın üzläre uylap betererlär.

Ällä inde berkemne dä küräse kilmägänlektän, ällä vakıtnı niçek uzdırırga belmiçä, komissiyädän çıkkaç, yalgızı gına ozaklap sırahanädä utırdı, annarı, filmnıñ isemen dä karap tormıyça, iñ berençe oçragan kinoga kerde. Kinodan çıkkanda şähär östenä eñger iñep, bar dönya anıñ käyefe sıman yaktılı-karañgılı ide inde.

İkençe könne irtän torıp yuınıp yörgändä, tulay torakka Zäliyä üze kilep kerde. Elekkege kebek tartınıp tormadı, İhtıyarnıñ ällä niçä yıl bergä yäşägän hatını sıman tiz genä türgä uzıp, kulındagı öç kanäfer çäçägen östäldäge su tulı kefir şeşäsenä utırtıp kuydı. Anı kürügä, yegetlär telär-telämäs kenä isänläşkändäy ittelär dä, sölgelären iñbaşlarına salıp, koridorga çıgıp kittelär. Zäliyä, yaz kübäläge sıman, bülmäneñ ber başınnan ikençe başına böterelep yörde, işek töbendä kakkan kazık kebek häräkätsez basıp torgan İhtıyarnıñ barlıgın da sizmägändäy, berözleksez avız eçennän söylände...

— Äyttem bit, barıber üzemneken itäm, dip äyttem bit min kızlarga. Ä alar minem belän bähäsläşkän buldılar. Ul avıl bozavın şähär uramına arkanlap ta alıp kerä almıysıñ sin, didelär. Ottırdılar, häçterüşlär!.. Ottırsagız, minem tuyga altın baldak sezneñ isäptän bula, digän idem... Menä häzer tiyennären cıyıştırsınnar inde, häyerçelär...

İhtıyar yanına kilep kullarınnan kısıp totkaç kına Zäliyä añına kilgändäy buldı.

— Närsä? Cibär! — dip yılamsırap kıçkırdı ul. — Avırttırasıñ, kırgıy!

— Ägär dä kızlardan berär närsä alsañ, mine soñgı tapkır küräm dip sana! — dip açu belän yarsıp pışıldadı ul. — Kiräk bulsa, min siña un baldak alıp birermen!

— Bez... bolay... şayarıp kına... bähäsläşkän idek, — dide ğayeple kıyafät belän Zäliyä. — Minem üz süzemne süz itäsem kilde. Kiräk tügel miña alarnıñ baldagı. Sin kiräk miña...

İhtıyar inde beraz tınıçlanıp, üzen kulga alıp ölgergän ide.

— Bolay bulsa, sin mine kärtkä dä ottırırsıñ äle, — dip süzne uyınga bordı ul. — Ätiyeñ belän äniyeñ minem monda kalasın beläme soñ äle?

— Alar anı sineñ belän minnän dä aldanrak belä inde. Minem diplom citäkçese dotsent Sarımsakovnıñ apası äni belän bergä eşli bit. Utırıştan soñ uk ul bezneñ öygä şaltıratkan. Kiçä tabın äzerläp kiç buyı sine köttek. Dotsent Sarımsakov ta kilgän ide... Ä sin üz şatlıgıñnı başkalar belän büleşergä yaratmıysıñ. Egoist! Üpkälämä. Egoist keşelärne hörmät itäm min. Barı tik üzen hörmät itkän keşe genä üz maksatına ireşä bu dönyada. Ägär dä inde egoist keşe üzeneñ käläşen yäisä hatının, tugannarın, dus-işlären hörmät itä başlasa, anı bezdä patriot dip atıylar. Küräseñme, egoistlık belän patriotlık arası ber adım gına ikän.

— Äniyeñneñ rektor belän dä äşnälege yuktır bit? — dip kinaya belän soradı İhtıyar. — Dotsentnıñ ber dä Kazanda kaldırası kilep tormagan ide. Minem änineñ anıñ apası belän bergä tokmaç kiskäne yuk bit... Sine kükkä kütärep maktadı ul. Üz kul astına almakçı bula...

— Könläşmä, yülärem, şuşındıy bahadirımnı kırık yäşkä citkän kart buydakka alıştırammı soñ?

— Ä nigä dip sezgä kunakka yöri soñ ul? Ällä alış-bi-reş mäsäläse genäme?

— Min tugannan birle yöri inde ul bezgä... Minem yanga tügel, äti belän äni yanına kilä ul. Ğailä dustı.

— Rektor da kilmägän ideme soñ? — dip süzne tagın uyınga borırga mataştı İhtıyar.

— Anısı ere koş. Anıñ yanına äti üze bardı. İhtıyar, bu süzlärne işetkäç, cete kızıl kanäferlär yanıp torgan kefir şeşäsen ike kulı belän kısıp totkan kileş, açkan avızın da yabarga onıtıp, Zäliyägä aptırap karadı.

Berniçä süzdän torgan hävefle häbär İhtıyarnıñ zur avırlıklar belän akrınlap ezgä töşep bargan tormış agışın bötenläy aktarıp taşlaganday itte. Babasınıñ avır häldä buluı turındagı telegrammanı algannan soñ anıñ küñel ofıgın härçak tutırıp, bizäp torgan iñ yakın küreneşlär: balaçak hatirälären saklagan avılı da, yäşel korabka ohşagan yalgız atau da, ak äkiyät sıman balkıp kürengän ak kala da, kul suzımı citär genä yıraklıkta härçak üzenä çakırıp, ımsındırıp torgan Zäliyä suräte dä kayadır kitep yukka çıktı, kinät aña böten närsä üzeneñ mäğnäsen yugaltkanday toyıldı.

"Keşeneñ "irek", "azatlık" digän töşençäläre bik yakınça närsä ikän, — dip uyladı ul. — Ägär dä sineñ yakın keşeläreñ bar ikän, dimäk, sin berkayçan da irekle bula almıysıñ. Keşe meñlägän kürenmäs ceplär belän tugannarına, dus-işlärenä, yakınnarına, tugan yagına, yäşi torgan cirenä bäylängän. Şuña kürä ül üzeneñ kılgan eşlärendä, yäşäü räveşendä berniçek tä irekle bula almıy... Çönki anıñ yözlägän keşe aldında yözlägän burıçı, härkemgä karata mönäsäbäte bar. Dimäk, adäm balası tormışta tügel, ä barı tik üzeneñ uylarında, hıyalında, ruhi dönyasında gına üzen küpmeder däräcädä irekle häm azat itep toya ala..."

...Ul trolleybusta, tezläre östenä kuyılgan çemodanga tayangan kileş, uylanıp bara. Menä kinät kenä tirä-yün buşap kalgan sıman buldı. Kütärelep karasa, trolleybus salonında berkem yuk. Ul sikerep torıp aldagı işekkä taba atladı häm karşısına agılgan halıknı aralıy-aralıy asfalt trotuarga çıgıp bastı. Annarı bersen-berse etä-törtä eçenä halık kerep tulgan yökle trolleybusnıñ işekläre açı tavış çıgarıp yabılgaç, kapıl gına ber kararga kilgändäy, aeroportka taba cil-cil atlap kitte.

Kara yılan kebek suzılgan çiratnı öç-dürt märtäbä urap çıkkannan soñ, bar bulgan usallıgın cıyıp başın kassaga suzdı. Anda, kırt kisep, bilet yuk, didelär. Administrator täräzäse yanına barıp telegrammanı kürsätmäkçe buldı. Kulın kesäsenä tıkkaç kına, Zäliyälärneñ kara işege küz aldına kilep, äytä başlagan süze yartı cömlädä özelep kaldı:

— Babay avır häldä...

Administrator kız, yomırkada utırgan ana kaz kebek kinät kenä başın suzdı da, ısıldap kuydı:

— Kürmisezmeni?! Samoletlar oçmıy! hava bozıldı, toman!

İhtıyar barı tik şunda gına tirä-yünne kaplap kilgän kügelcem tomannıñ hıyaldagı toman tügel, ä çın toman ikänen añladı. Administratornıñ küñelne öşetep ısıldagan avazı anıñ bolay da çualgan uyların tagın tuzgıtıp taşladı. Ul, aptırap, bik ozaklap aeroport täräzäse artındagı ofıknı kaplagan tomanga karap tordı. Menä toman eçennän Zäliyäneñ üpkäläü katış yöze kürende kebek, närsägäder aptırap, yak-yagına karadı häm administrator kıznıñ ike tamçı su kebek Zäliyägä ohşaganın kürep, aptırap kaldı. Bu ohşaşlıknı kürü aña bik tä kıyın buldı, monıñ belän Zäliyäne räncetüen toydı.

İhtıyar aeroporttan çıgıp, telefon budkası yanına kilde, kesäsen aktarıp ike tiyenlek taptı. Läkin tege başta trubkanı almadılar. Kuyın kesäsennän telefon kenägäsen alıp "i" härefennän institutnı ezläde, aşıga-aşıga kafedra telefonın cıydı. Trubkanı dotsent Sarımsakov aldı.

— Tarhanovamı? Äle genä kitte. Kaya kitkänen belmim, — dide ul salkın gına häm saubullaşmıyça gına trubkanı kuydı.

Nişlärgä? Toman taralganın kötsäñ, monda ike-öç kön utırırga mömkin. Ällä soñ Zäliyälärgä genä kaytıp, telefonnan aeroportka şaltıratıp, beleşep torırgamı?

— Timerhan malayı tügeldersen bit sin, ulım? — digän avazga borılıp karasa, yänäşäsendä tügäräk ak sakallı, salam eşläpäle, altmışnıñ argı yagındagı agay aña yakınlaşkan ide.

— Äye... Ä sez kem bulasız soñ?

— Sezneñ kürşe avıldan bulam min. Bilet yünätep birä almassıñmı, ulım? Öçençe kön yatam inde. Monda yäşägäç, tanışlarıñ da bardır.

— Toman bit. Alla belän äşnälegeñ bulsa gına monda... — dide İhtıyar häm, artık söyläşep tormıyça, çemodanın eläkterde dä atlıy-yögerä maşinalar agılıp torgan yulga taba kitte.

— Äy, çibär yeget! Üzeñ genäme sin? Äydä, utır, — dip aksıl "Volga"dan başın tıgıp kıçkırdı aña şofer.

İhtıyar sörlegä-sörlegä barıp citkänçe, maşina işegen yäş bala totkan ber hanım açıp ölgergän ide. Kara çutır yözle şofer köräk hätle kulların yak-yakka cäyde.

— Änä, artında gına maşina tuktadı, — dide dä kuzgalıp kitte.

Ul arada arttagı "Ciguli"nı da "kort küçe" sarıp aldı. İhtıyar näzek mıyıklı, ındır tabagıday furackalı çibär yegetkä üz hälen añlatırga tırışıp karadı.

— İseñ kitkän iske çikmängä, — dip mıyık astınnan çitkä karap yılmaydı yeget. — Kartlar kitärgä, yäşlär kötärgä tiyeş. Studentmı? Studentlarnı samosvallar yörtä.

İhtıyar, monıñ çınnan da şulay buluına ışanganday, çemodanın bolgap, karşına kilüçe yök maşinası aldına çıgıp bastı. Mıyıklı yeget çırık-çırık kilgän kızlar belän nider söyläşä, satulaşa kaldı.

— Başıñ ike mällä?!

Tormoz şıgırdagan tavışka kütärelep karasa, kabina täräzäsennän yartılaş tışka çıkkan malay sımak kıyafätle yeget tökeregen çäçä-çäçä aña yodrık selki.

— Küzlärenä ak-kara kürenmi, ällä bötenese tilebärän orlıgı aşagan inde?! Äydä, utır!

İhtıyar gacäplängän küzlären tekäp, ışanırga da, ışanmaska da belmiçä, beraz karap tordı da, äle haman da añışmıyça, kabinaga kerep utırdı.

— Sezneñ öçen cavap bir annarı, — dip yomşıy töşkän tavış belän söylände şofer yeget. — Samoletlar oçmıymı? Häzer tarala ul toman, beraz kötärgä iye.

— Aşıgam min...

— Aşıkkan aşka peşkän.

— Çınnan da... Zinhar öçen... İkelätä tülim... Buldıra algan qadär ku! — dip kıçkırıp diyärlek äytte İhtıyar häm sul kulı belän pincägeneñ eçke kesäsendäge stipendiyä akçasın kapşap karadı.

— Kaya aşıgasıñ? Änä anda bezneñ kebeklärne kaber kazıp kötep toralar. Küräseñme, yul çite buylap yoldızlı taşlar tezelep kitkän.

Şofer yeget söyläşkän sayın İhtıyarnıñ yarsuı arta gına bara, beton yul buylap tel är-telämäs söyrälgän maşina anıñ açuın çıgara ide. Ä tegeseneñ isendä dä yuk: şakmaklı furackasın yämşäytep başına kapladı da irene belän genä paçkadan suırıp çıgarıp, avızına sigaret kaptı, ber kulnı ruldän ıçkındırıp, fokusçıday cähät kenä şırpı kabızdı. Tänendäge böten küzänäkläre tulırlık itep köçänep suırgannan soñ, yözenä kanäğat tös çıgardı da süzen dävam itte:

— İke oçrakta gına aşıga keşe: şatlık kilsä, yä kaygı töşsä. Şatlık kilgängä ohşamagan, sömsereñ koyılgan. Nindi kaygıñ bar?

— Bäyäsennän tormıym, ku äydä! — dip yarsıp uk kıçkırıp cibärgänen sizmiçä dä kaldı İhtıyar.

— Çü-çü! Bezdä kıçkırıp söyläşmilär, çıpçıklarnı kurkıtırsıñ.

Şofer yeget furackasın yantaytıp kuydı.

— Bas inde gazıña! — dip yalvardı İhtıyar.

Egetneñ dä tüzemlege betep kilä ide, ahrısı, tormozga basıp, maşinasın şıgırdatıp tuktattı.

— Mä, üzeñ utır! Yä bütängä küç...

Annarı, yukka kızıp kitüen añlap, äkren genä kuzgalıp kitte.

— Kaya aşıga? Närsä kua, kem kua bu halıknı? Avılların su baskan diyärseñ...

Şofer yeget sigaretın sikertep kenä uñ yak iren çitenä küçerde dä sul yak iren çite belän açık täräzädän çertlätep tökerde.

— Akça bezdä — ber bukça. Yaña tözeleştä köräp birälär akçanı, kaya kuyarga belgän yuk, — dip gamsez genä sızgırırga totındı ul. Beraz bargaç, närsäneder iskä töşerep bulsa kiräk, üz-üzennän kanäğat kıyafät belän irenep kenä kölde. Annarı östäp kuydı: — Elek Mäkkägä bargan halık, ä häzer bezneñ yakka agıla. Şuşı taşka baş orırga. — Ul başı belän borılıp maşina ärcäsendäge beton plitälärgä ımladı.

— Babay avır häldä minem. Citeşä almavım bar, — dide İhtıyar telämiçä genä. Anıñ üz borçuı belän keşene bimazalıysı kilmi, şuña küräderme, tavışı häzer küñel töpkellärennän kilgän kebek tonık häm salkın ide.

Şofer yeget, yırılgan avızın cähät kenä cıyıp, citdilände. Annarı böten yözenä ğayeple tös çıgardı, nişlim inde, digändäy, ike kulın tiñ ruldän ıçkındırıp, yak-yak-ka cäyde dä akselerator pedalenä şıtırdatıp bastı.

— Şunnan artıgın kua almıym. Yugıysä yul da ber digän, tuksan belän barırlık. Minem üz tuksanım-tuksan, anıñ üz kırıgı-kırık. Maşina tügel, işäk bu.

Şofer yeget, bolay da der-der kaltırap bargan maşinasınıñ barlık çastların-şöreplären iskä töşerep, şaktıy uk maylap-mazutlap sügende.

— Nigä ul qadär kürmägändäy töyädeñ soñ? — İhtıyar kabinanıñ artkı täräzäsenä borılıp, ärcädäge sırtlap töyälgän beton plitälärgä ımladı. — Soñgı reysıñ tügelder bit?

— Kaya soñgı bulsın! Äle başlıybız gına. Gomereñ buyı taşısañ da oçına çıgarlık tügel anda. Mir-rovoy şähär salabız bit, işetkänseñder inde. Şähär kırıyında mir-ro-voy zavod bulaçak! Sineñ sörsep betkän şähäreñ tügel inde ul.

İhtıyar, rizasızlık belderep, kaşların cıyırıp kuydı. Biş yıl gomere uzgan şähärgä tel tidertteräse kilmi ide anıñ. Şähär turındagı süzlär turıdan-turı anıñ duslarına, kurstaşlarına, institutka häm... Zäliyägä barıp kagıla, alarnı räncetä sıman ide.

— Borıngı kalalarnıñ üz maturlıgı bar, — dip tınıç kına süzne alıp kitte İhtıyar. — här yort üze ber muzey anda. İske şähärneñ här yortı, här taşı canlı kebek. Yaña şähärlär dä bik äybät. Ämma yaña şähär stenalarına keşe cılısı señgänçe şaktıy yäşärgä kiräk äle. İske şähärgä timä sin, iske şähär bezneñ tarih ul.

— Uramnarı käkre dä bökre. Rähätlänep yörep tä bulmıy. Keşelären äyter idem, bötenese ällä kem bulıp başnı kükkä çöyep yörgän bula. Un minutka soñga kaldıñ, dip, kiçä kapka töbennän borıp cibärdelär. Min alarga ike yöz çakrımnan çaptırıp kilgän, ä ul sorı kortlar un minut belän isäpläşep tora. Şular arkasında kabinada tön kunarga turı kilde. Bezdä bulsa!..

— Närsä, sezdä bulsa? Sezdä bütän sort keşelärme ällä? Dönya kayda da ber ul, tugan.

İhtıyar babası süzläre belän söyläşä başlavın añladı. "Keşegä akıl satarga totınsañ, kartayganıñnı, olıgayganıñnı sizmässeñ", — dip uyladı.

— Kunsañ, närsä bulgan? Kabinañ han tähete şikelle sineñ. Hur kızları da karşında tezelep tora.

Eget kabina tübäsennän asılınıp töşkän çuklı pärdälärgä, bärhet belän tışlangan utırgıçlarga, barça yaktan yılmaep karap toruçı yarım şärä kızlarga karap kanäğat yılmaydı, kaş sikertte.

— Yoklarsıñ anda! Kaya tuktama, militsioner kuıp cibärä. Aulak urın dip, kül buyına tuktagan idem, an-da-gı is!.. — Şofer yeget, ofık çitendä sorgılt tötengä kümelep utırgan yortlarga ımlap, artka taba baş kaktı da kölep cibärde: — Sezneñ anda häzer ber çeben-çerki dä kalmagan, şähär urtasındagı sası kül isennän kırılıp betkän, dilär. Hakmı şul? — Ul İhtıyarnıñ uyga çumgan sürän yözenä karamıyça, haman kölüendä buldı. — Şul kül suın ozaklamıy şeşälärgä tutırıp tarakan, kandala, tıçkan, küse aguı itep kibetlärdä sataçaklar ikän, dip işettem. İ-i-i, rähätlänäçäk ikän bezneñ yak halkı!..

Yul kırıyına tezeleşkän yäş kayınnar, karşıga çabıp kilälär dä, tuktap tormıyça, artta kalgan şähärgä taba aşıgalar. Ul avılına yakınlaşkan sayın babası turında azrak uylıy barganın, haman yışrak artka taba borılıp karavın, ireksezdän Zäliyä öçen borçıla başlavın töşende. "Eraktagı koyaş..." — dip pışıldadı.

...Atnadan artık üpkäläşep yörgännän soñ, İhtıyar üze anı ezläp kitte. Alar kiçkä qadär yılga yarı buyında yördelär, arıgaç, dulkında tirbälep utırgan köymägä kerdelär.

— Menä min dä şuşı köymä kebek inde, — dip şayarttı İhtıyar. — Suda çaykalam, üz-üzemä kayadır bargan kebek toyılam. Ä üzem yarga bäyläp kuyılgan.

— Nindi yarga?

— Minem yarım ber genä inde... — Ul, köymäne ber yakka yantaytıp, Zäliyägä sarıldı, iren oçlarınnan sak kına übep aldı.

— Aldamıysıñmı? — dip küzlärenä tekälep karadı Zäliyä. — Ä min kurkam, kitärseñ dä onıtırsıñ, dip kurkam. Berärse başıñnı äyländerer dä üzenä öyländerep kuyar.

— Öylänmim min. Cirgä nıklap basıp tora başlamıyça, keşe bulmıyça öylänmim! — İhtıyar cilkenep urınınnan sikerep tordı häm, tigezlek saklıy almıyça, çaykalıp suga barıp töşte.

-Ah!

— Ällä töş küräseñ inde? — dip gacäplänep küz kırıyı belän karap kuydı şofer yeget. — Aklamassıñ häzer keşelärne. Bezneñ äbi äytmeşli, ahırzaman citä inde ällä? Dönyasınıñ da, şähärläreneñ dä räte kitte...

İhtıyarnıñ küñele äkrenläp tınıçlana töşte.

— Niçek räte kitte? Närsä turında söyliseñ sin? Üzeñ şähär salam, diseñ, üzeñ şähärne sügäseñ. Tözüçe keşe optimist bulırga tiyeş. Bu plitälärne kaya alıp barasıñ?

— Taşlıyarga...

"Zavod", "şähär" digän süzlärne işetügä ük, İhtıyarnıñ küñele kuzgalgan, maşinanıñ şunda barganın çamalagan, utırganda uk şuşı isäp belän utırgan ide. Läkin "Taşlı-yar" süzen işetügä, yöräge tagın ber rähät sulkıldap kuydı.

— Taşlıyar... — dip avız eçennän genä kabatladı ul.

— Soramadım da... Şunda kaytasındır bit?

— Şunda bulmıyça, kaya bulsın! Böten yullar Rimga tügel, Taşlıyarga iltä häzer. Taşlıyar — minem tugan avıl ul.

Şofer yeget şapıldatıp anıñ iñbaşına kiterep suktı.

— Menä siña — mä! Yaktaşlar bulıp çıktık bit. Min — Kayınsardan. Taşlıyarga altı çakrım gına.

— Kayınsardan. Taşlıyarga altı çakrım gına.

— Kayınsarnı küçä digännär ide bit... — İhtıyar, şulçak kürşesendäge üzgäreşne kürep, sagayıp kaldı.

Şofer yeget, avırtkan cirenä kagılganday, yözen çıtkan, gäüdäse belän böreşep rulğä sörlekkän ide. Ul şaktıy vakıt süzsez bardı. İhtıyarnıñ uñaysız tınlıktan niçek kotılırga belmiçä borgalanıp kuyuı säbäp buldımı, ällä karşıga kilgän maşinalardagı şofer yegetlärneñ avız yırıp kul bolgauları küñel yuşkının yuıp töşerdeme — berazdan ul, telgä kilep, teş arasınnan gına berniçä cömlä sıgıp çıgardı:

— Küçte bezneñ avıl. Taralıp bette. Telägännärenä şähärdä ber yorttan fatir birdelär. Kalgannarı kaysı kayda üzenä oya kordı. Tuzdırılgan umarta küçe kebek...

Tauga kütärelä başlagan maşina buılıp, töçkerep kuydı. Yeget tizlekne küçerep, motornı bar köçenä ükertergä totındı. Taunı menep citkäç kenä süzen dävam itte:

— GES korgaç, avıl urının su bastı. "Kaytam inde, kaytam, tugan yagıma, kırlarıma, tugaylarıma", dip cırlıy -cırlıy şul bolınnarda tägäräp üskän idek. Häzer inde menä ul cır da avıl belän, kırlar, tugaylar, bolınnar belän bergä su astında kaldı. Cırnı da su astında kaldırıp, cırnı da üterep bula ikän... Häzer inde, cäy citkän sayın, saban tuyı könnärendä, bu tirädä kalgan avıldaş yegetlär-kızlar cıyılışıp köymälärgä töyäläbez dä üzebezneñ avıl urınına kitäbez. İşkäk işä-işä köymä belän tübän oçtan yugarı oçka, yugarı oçtan tübän oçka kat-kat urıybız. Üzebez uram urıybız, üzebez garmun uynap elek cırlagan cırlarnı cırlıybız.

Şofer yegetneñ yöze söylägän sayın kırıslana, citdilänä bardı, ul berniçä minut eçendä küzgä kürenep ölkänäyde, sabıylık tösmere çıgıp betmägän kıyafätenä olpat moñsulık inde. Onıtılıp kitep, köymädä barganday, çaykala-çaykala avız eçennän akrın gına ber köy suzdı...

Huş, avılım, sau bul, sälamnär köt
Tañ cilläre iskändä.
Bez cırlarbız, sine sagınıp,
Özelep iskä töşkändä.

İhtıyar şofer yegetneñ kinät kenä bu qadär moñsulanuın, küñele neçkärüen añlamadı, anıñ haläten böten canı belän toymadı, anıñ hälenä kerep yuatırlık süzlär ezlämäde. Häyer, ezläsä dä taba almagan bulır ide andıy süzlärne. Çönki İhtıyar älegä üz uyları, üz hıyalları belän mäşgul, anıñ üz kaygısı iñ zur kaygı ide.

Şofer yeget — cebep töşüennän oyalıpmı, ällä yuldaşınıñ bitaraf karaşın kürepme — kapıl gına süzne ikençegä bordı:

— Babaña närsä bulgan?

— Belmim...

— Niçek inde, belmiseñ? Belmägäç, nigä ul qadär beterenäseñ? Bolay... sınıkka sıltau tabıp, sagınıp kına çakırgannardır äle. Koymak aşarga gına...

— Minem äti andıylardan tügel... — İhtıyarnıñ küz aldına şulçak basu buylap zur adımnar belän atlap baruçı ätise kilep bastı. Ul anıñ häterenä mäñgegä şulay uyılıp kalgan. Arış salamı tösenä kerep koyaşta uñgan külmägenä, sargılt eşläpäsenä, cil aşagan ozınça bakır yözenä karagan sayın, İhtıyar ätiseneñ bu cirlärgä, bu basularga nikadär nık berekkän ikänen kürä, nıgrak añlıy bara. Äyterseñ ul şuşı arışlar kebek cirdän şıtıp çıkkan da yañgır suları, koyaş nurları eçep şuşı basuda üskän. Änä ul häzer dä, tuk başaklı arış sabagı sıman, başın cirgä iyep anıñ karşına kilä kebek.

— Kartlarga baş törter urın betep bara, — dip şofer yeget tagın tämäkegä ürelde. — Bez äle niçek tä kön kürerbez, dönya bezneñ kulda häzer. Alar nişlär? Gomer-gomergä şul kart-korı bezneñ işelärgä iman birep, olılar akılın bezneñ buş başlarga döñgeçli-döñgeçli tutırgan. Kartlardan kurıkkannar, kartlardan oyalgannar, alar aldında itağat saklagannar... Ä häzer? Häzer bez alarga pensiyä biräbez dä miç artına kertep utırtabız. Uttan kaçkan kebek kartlardan kaça bit häzer yäşlär. Bezneñ yaña şähärdä köndez çıra yandırıp ezläsäñ dä ak sakallı keşe taba almıysıñ sin. Ä avılda — öy sayın yalgız kart-karçık.

— Tege äkiyättäge kebek, — dip östäde İhtıyar. — Ber äkiyät bar bit äle... Patşa altmış yäştän uzgan kartlarnı ütertä torgan bulgan. Ä ber malay üzeneñ ätisen saklap alıp kalgan. Häterliseñme?

— İstä. Ätiseneñ yärdäme belän patşanıñ mäkerle soraularına cavap tabıp, isän kala ul malay. Soñınnan bu cavaplarnı tabarga ätise yärdäm itkänen äytmiçä buldıra almıy. Älege häldän soñ patşa kartlarga timäs bula...

— Yäşlek kızulıgı belän tözelgän şähär ozın gomerle bulır mikän soñ? "Yäşlek şähäre tözibez!" dip kükräk sugu şäben şäp tä, kartlarnı sanga sukmıyça ber çitkä etärep kuyu bigük döres mikän?

Şofer yegetkä süzneñ bu agımga kerep kitüe oşap citmäde, ahrısı, kabina täräzäsen töşerep, karşıga kilgän maşinaga kul selkede. Tegese, tuktap, başın tışka suzdı.

— Närsä buldı?

— Tayaklılar tora, artık kuma, — dide ul karşıdagı maşina şoferına.

— Nigä utıñnı gına çeltlätmädeñ?

— Bötenläy çeltlägän inde ul, pensiyägä genä ozatası kalgan, — dip kabina işegenä suktı da gazga basıp kuzgalıp kitte.

— Kemnär ul — tayaklılar? — dip kızıksındı İhtıyar.

— GAİ, üzebezçä äytsäk, Gaynetdin bula. Leytenantlarınnan, kapitannarınnan, hätta polkovniklarınnan ku-rıkmıym min alarnıñ. Sercant oçrasa, baş bette digän süz. Sandugaç telläre belän sayrap ta, çalbarıñ tişelgänçe tezlänep, yalınıp ta küñelen yomşartırmın dimä.

— Printsipial, dimäk.

— Printsipial, pıçagım! Öç täñkälek printsip belän yırak kitä almassıñ. Ber mäzäk söylimme?

— Tıñlap karıyk.

— Şulay ber sercant köne buyı postta tora ikän. Üze tora, üze avız eçennän haman ber ük süzne kabatlıy, di: "İkegä ikene kuşkaç — dürt, ikene ikegä tapkırlagaç — dürt". Kiçkä taba tüzeme kalmagan monıñ, ratsiyädän GAİ naçalnigına endäşkän: "İptäş naçalnik, minem sezgä ber soravım bar ide. Mömkinme?" — di ikän bu. "Tıñlıym", — digän tegese. "İptäş naçalnik, inde menä niçä yıl GAİda eşläp min haman ber sorauga cavap taba almıym. Sez ukıgan keşe, bälki añlatırsız? İkegä ikene kuşkaç, dürt bula, ikene ikegä tapkırlagaç ta — dürt. Ä menä öçkä öçne kuşkaç altı, öçne öçkä tapkırlagaç tugız bula. Nigä alay ikän, ä?" — dip tın kala sercant. Ratsiyädän GAİ başlıgınıñ: "Küpme añlatırga bula: sezneñ burıçıgız kuşu da, tapkırlau da tügel, ä alu häm bülü. Añladıgızmı: alu häm bülü".

Şofer yeget söyläp betermäs borın uk tıyıla almıyça kölärgä totındı, anıñ borın oçları tirläp çıktı, küzläre yäşlände. İhtıyar da kölgän sımak itte.

— härkemneñ üz arifmetikası, — dip avız eçennän genä söylände ul. Annarı karşına kilgän yökle maşinalarga törtep kürsätte. — Kaya taşıylar alar bu plitälärne?

— Sezneñ şähärgä, — dip hihıldadı yeget. Ul äle haman kölü öyänägennän çıga almagan ide.

— Nigä? Sez annan monda taşıysız, ä bolar yaña şähärdän iske şähärgä? Añlaşılmıy.

— Plitäläre törle markalı bit anıñ. Alarga ber marka kiräk, bezgä — bütäne.

— Kürep toram anısın. Ä bulsa soñ?

— Bulsa soñ da, bulsa soñ... Bik akıllı ikänseñ, bar da äyt üzlärenä: nigä ul plitälärne üzegezdä genä çıgarmıysız, ike yöz kilometrga maşina kuıp, hökümät akçasın cilgä oçırasız, digen. Başıñnan sıyparlar anda sineñ...

— Ägär här zavod üzenä kiräkle plitälär genä çıgarsa, küpme transport, küpme eşçe kulı buşar ide bit, — dip körsende İhtıyar.

Şofer yeget, küpne kürgän keşedäy, başın selkede.

— Alay bulsa, gel yahşı bula bit ul. Ä bez kıyınlıklar belän köräşep öyrängän. Kıyınlıksız yäşi dä almıybız bit häzer, kıyınlık, citmäüçelek bulmasa, alarnı üzebez uylap tababız. İke şähärdä — ike zavod. Bezneñ zavod tege şähärgä kiräkle produktsiyä çıgara, alarnıkı — bezneñ şähär öçen kiräklene. Ni öçen alay, diseñme? Cavabı bik gadi anıñ. Sezneñ şähärdäge zavod elek üze öçen kiräkle produktsiyä çıgargan. Mäsälän, kultura-agartu uçrecdeniyeläre, halık-könküreşe obektları, sport korılmaları tözü öçen kiräkle materiallar. Vakıt uzgan, andıy obektlar tözü iske şähärdä bötenläy diyärlek tuktatılgan. Anda häzer töp iğtibarnı torak tözeleşenä yünältergä bulgannar.

— Ä zavodnı üzgärtep korırga onıtkannarmı?

— Onıtmagannar. Artık mäşäqattän kurıkkannar. Alardan plan sorıylar bit.

Şofer yeget ike yäşel kıyar tartıp çıgardı da bersen İhtıyarga suzdı, üze bersen şatır-şotır kimerergä totındı. Söylägän süzläreneñ kıyar kimerü kebek gadi närsä ikänenä işarä yasarga telägändäy, berkavım tın gına bardı. Ä İhtıyarnıñ, kiresençä, küñelendäge tınıçlık yugaldı.

— Şunnan, şunnan? — dip aşıktırdı ul. — Şunnan, sez bu plitälärne yaña şähärgä taşıysız...

— Bezneñ şähär äle birnäsez kız kebek, aña barısı da kiräk: kiyäü dä, fatir da, çüpräk-çaprak ta...

— Añlatıbrak söylä äle, minem öçen bik kızık bu...

— Närsäsen añlatasıñ? Bala-çaga da añlıy inde bolar-nı... "Üzläreneñ koyısı bar, bezgä kerep su ala", dip cırlıylar ideme sezdä? Näq menä şul inde. — Çilägen tutırıp ala da kölä-kölä yugala... Yağni mäsälän, kesäsen tutırıp akça ala da kölä-kölä yugala...

— Berni añlamıym, — dip iñbaşların cıyırdı İhtıyar.

— Eşeñ töşsä, añlarsıñ.

— Yaña şähärdä beton zavodı bardır bit?

— Zavodsız şähär salıp bula dimeni?

— Soñ, şulay bulgaç...

— Şulay bulgaç, baka şulpası bula... Bezneñ şähärdäge zavod torak yortlar korunı istä totıp kına cihazlandı-rılgan, — dip yüri lektorlarça korı tel belän söyläp kitte ul. — Älegä ul, bik teläsä dä, mädäniyät sarayları, mäktäplär, balalar bakçaları, zur kibetlär, teatrlar, aşhanälär salırday tözeleş materialı çıgara almıy. Şuña kürä yaña şähär iske şähärdän şundıy tözeleş materialı sorap baş orırga mäcbür bula. Ä anda, sezneñ şähärdä, şomargan kart bürelär utıra, alar siña "Äpipä" biyegängä genä yıgılıp kitä torgannardan tügel.

— Bu närsäne däülät külämendä häl itärgä kiräk...

— Büldermä äle, — dip kırıs tavış belän tuktattı anı yeget. — Bälki, kemgäder şulay yahşıraktır? Hökümät barısın da kürep beterä almıy, ul beräü genä, bez kübäü... Şulay itep, dönya üz agımı belän aga tora... Telime-telämime, yaña şähär iske şähärgä almaşka üzenä bik tä kiräkle tözeleş materiallarınnan öleş çıgarırga mäcbür. Şulay itep, bez ber şähärdäge tavıknı ikençe şähärdäge ätäçkä alıştırıp, ike yöz kilometr aranı kiläp sarıp yörergä mäcbürbez. Añlaşıldımı minem lektsiyä?

— Yükädä ikän çiklävek! — dip, İhtıyar karşıga agılgan yök maşinalarındagı plitälärgä karadı da, üz eçenä biklänep, uyga çumdı...

"Bälki, Zäliyä haklı bulgandır? Keşe ber urınnan ikençe urınga çabıp, küçenep yörergä tiyeş tügelder? Üzeñä kulay şartlar ezläp yörgänçe, bälki, küñeleñne üzgärtep korırga, urındagı şartlarga yaraklaştırırga kiräkter? Küñelgä rekonstruktsiyä yasarga... Küñelne üzgärtep korırga... Yuk! Yuk!" Ul, uylarınnan arınırga teläp, çigälären udı.

Şofer yeget aña kırın karap aldı da, töpçek başına tökerep täräzädän ırgıtkaç, onıtılgan soravın yañadan kabatladı:

— Babaña närsä bulgan?

— Belmim, didem bit...

— "Belmim"nän caylı närsä yuk bu dönyada.

İhtıyar iltifatsız gına, häter saklau öçen genä cavap birde:

— Atauda yäşi ul. Berüze. Yazgı taşu vakıtında atauga kerep bulmıy.

— Atau Zıyatdinmı? — Yeget İhtıyarga säyer itep karap kuydı. — Beläm, beläm, — dip aşıga-aşıga tezep kitte annarı. — Bezneñ yaklarda anı belmägän keşe barmıni? Kulı altın anıñ! Holkı gına... Kiçä ütep kittem äle min atau yanınnan. Ataunıñ yanına yakın barırlık tügel. Yarları tulgan, döber-şatır boz aga. Eşlär şäptän tügel anda. Sin kaytudan gına rät çıkmastır... Ägär çınlap torıp avırıp ta kitkän bulsa, huş, avılım!..

— Keräm min anda, häyläse bar, — dip, malaylarça üz-üzenä berkatlı ışanıç belän äytep kuydı İhtıyar. — Tizräk kaytıp kına citik.

Şofer yeget yul çitenä küz taşladı.

— Utız altı çakrım kaldı. Häzer — tübän taba. Yartı säğattän kapka töbendä bulırsıñ.

Härkaysı üz uylarına çumıp, şaktıy vakıt süzsez bardılar. Şofer yeget avız eçennän genä "Huş, avılım"nı köyli, İhtıyar hıyal atına atlanıp küz açıp yomgançı äle babası yanına kaytıp citä, äle Zäliyä karşına tomırıla, annarı yañadan kiregä borıla. Kazannan yıraklaşıp, tugan avılına taba yakınaya bargan sayın Zäliyäneñ küz aldındagı suräte tomanlana bara, ä babasınıñ suräte açıklana. İhtıyar hätta anıñ küz kırıylarına cıyılgan häyläkär yılmayunı kürgän kebek buldı.

Kazan belän Taşlıyar arasında arlı-birle çabıp yöri torgaç, hıyal atı şabır suga batıp hälsezlände, ahrısı, İhtıyar başın kütärep yulga karadı, mañgayına säylän-säylän tezelgän tir börteklären kul sırtı belän sıpırıp töşerde.

"Babay... babay... — dip avız eçennän kabatladı ul. — Nigä min sine dönyadagı bar keşelärdän dä yakınrak küräm ikän? Yuk, yuk! Ätine dä, änine dä yakın küräm... Ä babay... bötenläy başka. Nigä alay ikän? Ber karasañ, anıñ uyları da, maksatı da zurdan tügel sıman... Cirdäge här keşe üz öyendä, üz işegaldında, üz bakçasında tärtip urnaştırırga tiyeş, di ul. Cirdäge här keşe bähetle bulsa, il dä bähetle bula. Ätise, kiresençä, iñ elek il kaygısın kaygırta, böten ildä beryulı tärtip urnaştırmakçı bula. Üzlärençä ikese dä haklı alar haklısın. Babasınıñ yulı turırak, anıñ näticäläre tizräk kürenä. Läkin dönya anıñça barsa, tırış, bulgan, mahir keşelär yañadan bayıp kitäçäk, yarlılar häm baylar päyda bulaçak. Dimäk, ätise belän babası arasındagı urtalıknı saylarga kiräk... Ägär alar ikese bergä kileşep eşlägän bulsalar, bezneñ il inde küptän bu torgınlıktan kotılır ide..."

— Yokıga kitteñme ällä? — dip tersäge belän törtte aña şofer yeget. — Tugan yaklarıñnı äybätläbräk karap kayt. Bälki, soñgı kat kürüender... Yartı Tatarstannı kırıp -cimerep kilälär inde. Başta, neft çıgarabız, dip, Älmät yaklarınıñ celegen suırdılar. Häzer anda çişmälärdän, ineşlärdän tozlı-mazutlı su aga. Yartı Evropaga neftçe-donor buldık inde... Üzebezneñ genä eçärgä suıbız, sularga havabız betep bara.

— Böten yaklap betäbez, — dip anıñ süzen cöpläde İhtıyar. — Avıllarda tabiğat betä, halık şähärgä kaça, kalgannarı eçügä sabışa, şähärdä tatarça mäktäplärebez yuk, telebez yuk... Telsez halık bula ala dimeni?

— Äle ütkän atnada Kazanda yüri genä mäçetkä bargan idem, — dip kölemseräde şofer yeget. — Şunda Amerika tatarların oçrattım. Sinnän-minnän çistarak tatarça söyläşälär. Niçek bula inde bu? Amerikada tel betmi, bezdä betä. Närsäder döres tügel, kemder närsäneder uylap betermägän monda.

İhtıyarnıñ üz süzen kuätlämäven kürgäç, şofer yeget isär keşedäy kıçkırıp cırlap cibärde:

İ tugan tel, i matur tel,
Ätkäm-änkämneñ tele.
Dönyada küp närsä beldem
Sin tugan tel arkılı.

Cırnıñ moñı, süzläre genä tügel, ä şofer yegetneñ añı bötenläy üzençä, ücätlänep, kemgäder yüri üç itkändäy artık kıçkırıp cırlavı canına barıp kagıla, bolay da tınıçsız küñelen ürti ide.

— Bezneñ halık alay tiz genä betä torgannardan tügel! — dide ul, şofer yeget cırlap betergäç. — Meñ yılda betmägän tel berniçä yılda gına betmäs.

— Niçek kenä betä äle! — dip körsende şofer yeget. — Bezneñ brigadada utız ike keşe. Şularnıñ unbişe tatar. Aralarınnan niçä keşe tatarça belä, dip uylıysıñ? Altısı... Kalgannarı ipi-tozlık kına sukalıy. Ä Seber yagınnan kilgän ike yegetneñ ikese ike süz dä belmi. Utızınçı yıllarda babaların bezneñ yaklardan sörgän bulgannar alar-nı. Ni ğayepläre bulgandır, belmim, läkin cäzanıñ katısı eläkkän alarga...

— Nindi cäza?

— Tugan ileñne, tugan teleñne, tugan cireñne tartıp aludan da zurrak cäza yuktır inde ul?!

— Cäza... Cäza, — dip kabatladı İhtıyar. — Tarih hataları ul. Häzer menä şul hatalarnı tözätäbez inde.

Şofer yeget, süzneñ artık tirängä kerep, katlaulana baruın önämädeme, ällä İhtıyarnıñ fikerläre belän kileşmädeme, uyga çumdı. Şaktıy vakıt şulay süzsez bargaç, kinät kenä İhtıyarnıñ iñbaşına kagıldı.

— Änä, ä-nä, bezneñ tugan yaklar, — dide ul, küñele kuzgalganın yäşerergä teläp.

Yözyaşär öyänkelär koçagına kerep yılışkan irkä dä, moñsu da kıyafätle avıl öylären küzdä totıp äytteme ul, bup-buş basu urtasında çäçelgän biyek-biyek ak şakmak yortlarga kürsätteme, — İhtıyar añlamadı. Läkin bu minutta anıñ öçen şofer yeget närsä uylasa da barıber ide. Bu mizgeldä ul yañadan barı tik yäşel ataudagı babası turında gına uylıy, anıñ öçen häzergä bar dönya şul ataudan gına gıybarät ide.

— Kayçan kuzgalasıñ? — dip soradı şofer yeget dustanä kıyafät belän. Ul inde yuldaşına bötenläy iyäläşep betkän, anı üzeneñ dustına sanıy başlagan ide. İhtıyarnıñ, cavap birmiçä, küzlären yırakka töbägän kileş alga sörlegep utıruın kürgäç, ul uñaysızlanıp kına süzen dävam itte: — Kire yakka kayçan yul totasıñ, dip äytüem. Kön sayın irtänge cidedä kuzgalam min. Ul yakka buş baram, cilderäbez genä! GAİnıñ üz kırıgı — kırık, minem üz tuksanım — tuksan.

Şofer yeget, ällä kaytıp citü söyeneçennän, ällä üze uylap tapkan şuşı berdänber tapkır süzdänme — şarkıldap, rähätlänep kölde. "Bolay itep barı tik sabıy canlı, çista küñelle keşe genä kölä ala", — dip uyladı İhtıyar, häm, kinät kenä isenä töşkändäy, karşıga kilüçe yök töyälgän maşinaga kürsätep, yegetneñ ciñennän tarttı.

— Nigä buş barasız soñ? Nigä bu plitälärne sez töyämisez?

— Alay bulsa, äybät bula bit ul. Bez — ber tözeleş oyışması, ä ul plitälärne taşuçılar — bütän oyışmanıkı. Alarnıñ — üz transportı, bezneñ — üzebezneke.

— Buşka maşina kugançı, ike oyışma kileşep, eşne cayga salıp buladır bit?

— Kileşä almıy torgannardır inde. Bezgä, mäsälän, bu ayda yegerme meñ plitä kiräk, ä alarga — ike yöz genä. Şunı isäpläp alar berniçä genä maşina yulga çıgara. Kiläse ayda kiresençä buluı mömkin...

— Bulsa soñ. Transport belän idarä itü buyınça respublikada ber koordinatsiyä üzäge tözep, eşne tärtipkä salsañ...

Şofer yeget İhtıyarga gacäpsenep karadı.

— Haman da ber süz... Tözeleş oyışmaları unikençe ğasırdagı Rus knyazlekläre kebek bit alar. Berse ber yakka tarta, ikençese bütän yakka kayıra. Bar, berläşterep kara alarnı... İvan Groznıyıñ da ber däülät tözi almas ide alar-dan. Transport kına bulsa, ber häl. Andagı äkämätlärne kürsäñ, küzeñ mañgayıña menär ide. Polneyşaya anarhiyä, di bezneñ naçalnik.

— Naçalnigıñ närsä uylagannı belmim, tik şulay da udar tözeleştä bu qadär ük haos hökem sörüenä ışanıp betä almıym, — dip, İhtıyar tavışın kütärä töşte. Şofer yegetneñ yaña şähär turında şundıy süzlär söyläve anıñ gorurlıgına kagıla kebek ide. Annarı, İhtıyarnıñ borçulı küñele haman da babası öçen özgälänä, tele tözeleş hakında söyläsä dä, canı haman onıtıla almıy, kisäk-kisäk sulkıldap, üzen sizderep kuya ide.

— Çittän kilgängä sineñ çitäneñ kiräkmi, — dip haman sukranuın dävam itte şofer yeget. — Kunakka gına kaytkanda — barısı da matur, barısı da äybät. İrtän koymak peşkän, kiçkä munça yagılgan. Ä tözeleşneñ eçenä kerep kitsäñ — baş çıkkısız...

— Tumas borın kartaygansıñ sin, — dip dorfa gına anıñ süzen bülde İhtıyar. — Ällä şähär salunı bäräñge aşau dip belgän ideñme? Bardır, yalgışları da kitäder, — dip, tavışın yomşarta töşte. — Tik şulay da şähär tözelä bit. Dimäk, anda eşlekle keşelär dä citärlek, dimäk, anda "polneyşaya anarhiyä" tügel. Böten il yäşläre urınnarınnan kubarılıp bu yaklarga yukka gına agılmıydır.

— Bu yakka da, tege yakka da agıla. Başkala korrespondentları ber köngä kilep başlıklar bülmäsendä cıyılışta utıra da gazetada aşyaulık qadär mäqalä bastırıp çıgara. İmeş, yaña tözeleştä barısı da al da göl, barısı da citeş. Äy, kitälär tezep anıñ perspektivasın, bulaçak prospektların tasvirlıylar, bulaçak teatrların maktıylar, bulaçak parkları buylap yörtälär. Ä bügengese turında nik läm-mim ber süz bulsın. Döres, min artık kızıp kittem bugay, bügen dä maktap telgä alırdıy närsälär bar anısı. Läkin korrespondent äfände alarnı kürmi. Anıñ yaltıravıklı tufliläre belän bezneñ şähärdä baskıç töbennän arı kitep bulmıy şul.

— Korrespondentlarnıñ da törlese bar...

— Min söylägän işeläre kübräk. Andıyları başkalardan cähäträk tä bit. Töpleräkläre kilep, öyränep aylar buyı tözeleş pıçragı yırıp yörgän arada, boları inde üzläreneñ töçe koymakların küptän ölgertkän bula. Annarı şularnıñ töçe süzenä ışanıp monda yäşlär agıla başlıy. Kilep karasalar, tege mäqalädäge söt yılgaları da, äflisun tauları da yuk ikänen kürälär dä kübeseneñ borını salınıp töşä. Sıyıgrak buınlıları şunduk taban da yaltırata. Ägär başta uk alarga yaña tözeleşneñ kıyınlıkların, andagı perspektiva belän bügenge avırlıkların da söyläsälär, bütänçäräk bulır ide. Min üzem dä gäcit tele belän söyli başladım bugay, — dip şofer yeget İhtıyarga karap tagın ber körsende: — Änä, çittän niçek matur kürenä ul ak şähär. Ägär eçenä kerep karasañ sin anıñ...

İhtıyarnıñ bu süzçän häm äçe telle yegetkä beraz hätere kalsa da, anıñ küp fikerläre belän kileşmäsä dä, ul hiç kötmägändä üzenä şundıy yuldaş oçravına söyende. Taşlıyar yanında tözelep yatkan yaña şähär turında moña qadär ul üze dä kübräk gäzittän ukıp kına belä ide. Cäyge kanikullarda tözeleş otryadları belän avıl rayonnarına yärdämgä çıkkanga, soñgı yıllarda üz avılına, tugan yaklarına bik siräk kaytırga turı kilde. Ä menä şofer yeget berniçä säğat eçendä anı tözeleş belän häbärdar itte, gigant korılışnıñ ütä katmarlı dönya ikänen añlattı.

— Bu yulı şähärne arkılıga-buyga yörep çıkmıyça kalmıym, — dide ul basınkı häm citdi kıyafät belän.

— Bik yörergä turı kilmäs. Babay avırıy, dideñ tügelme soñ?

— Soñgı yıllarda şaktıy beterende şul. Küñele tınıç tügel, şuña üz-üzenä urın taba almıy. Yäşe dä siksänneñ argı yagına çıktı.

— Alay gına mikän? Zıyatdin babaynıñ holkın beläbez. Yukka-barga gına bireşä torgan keşe tügel. Teşlägän cirennän özmiçä kalmıy, kart büre kebek... Äle genä yäş yegetlär sıman yöri ide. Bütän berär säbäbe bardır monıñ.

— Eşli başlap, beraz ayakka baskaç, üz yanıma çakıram min anı, — dide İhtıyar, şofer yeget aldında aklanırga telägändäy.

— Kaya aldırasıñ? Kazangamı? Barmıy ul anda. Äytkän ide, diyärseñ. Berkaya da kitmi ul monnan. Nigä üzeñ monda kaytmıysıñ soñ? Kayda ukıysıñ sin?

— Tözeleş institutında.

— Alay bulgaç, suygan da kaplagan inde! Dürt kullap karşı alalar sine monda!

— Dönya min uylaganga karaganda katlaulırak bulıp çıktı şul, — dip avır suladı İhtıyar. — Öylänäm min... Kazan kızına...

— he-he! — dip mıskıllap yılmaydı şofer yeget. — Añlaşıla. Koyrıgıñ bozga yabışkan, dimäk. Kazannıñ botkası maylırak şul! Avılıgıznı taşlap, Kazanga oyalıysız da şunnan bezgä akıl öyrätep yatasız! Mäktäplär betä, tel betä, tarih betä, imeş. Kayda betä? İñ elek Kazanda betä. Balık başınnan çeri ul, tugan. Böten Kazanıgızga ber tatar mäktäbe bar, adäm kölkese! İke yöz yortlı Taşlıyarda da bar ul andıy mäktäp. Başkala, imeş.

— Anısı sinnän-minnän genä tormıy. Mäsälä katlaulırak, — dip suzdı İhtıyar.

— Närsäse katlaulı anıñ? Dönya ber dä katlaulı tügel, bez üzebez katlaulandırabız anı.

— Katlaulandırasıñ şul. Köpä-köndez çañ sugasıñ. Betmibez äle bez, duskayım! Dürt yöz yılga yakın rus patşaları astında betmägänne, häzer betmibez inde. Halıknı tiz genä beterep bulmıy anı. Halık zur ul...

— ...ädip ul, şağıyr ul, köçle ul, — dip tezep kitte şofer yeget.

— Artistlanma, — dip tuktattı anı İhtıyar.

— Artist bulu naçarmıni? Min bäläkäydän ük artist bulırga hıyallangan idem. Ukırga gına cay çıkmadı. Äle häzer dä üzeşçännär belän uynap yörim.

— Kürenep tora... Kayda uynıysıñ soñ? Klubıgız barmı?

— Kaya anda klub! Kaya turı kilä — şunda cıyılabız.

— Küñel açarga barıber cay tababız, diseñ inde?

— Küñel açar urınnar citärlek bezdä? Menä digän öç restoran salıp kuydılar. Klub salırga gına citeşä almıylar. Teatr turında hıyallangan da yuk inde.

— Bulır, barısı da bulır, — dide İhtıyar häm, maşinanıñ üz öyläre karşına tuktavın kürep, kesäsenä tıgıldı.

— Läkin ul vakıtta bez bulmabız. Bu şähärdä teatrga yörerlek tatarça belgän keşe dä, anda uynarlık artistlar da bulmas. Halık turında, tugan yak turında Kazanda fälsäfä satıp yatmagız, kaytıgız da eşlägez. Yarıy, sau bul!

Şulay dide dä ul, İhtıyarnıñ akça suzgan kulın tupas kına etärep, işekne şapıldatıp yaptı.

Maşina kuzgalıp beraz bargaç, kabina işege açıldı, annan şofer yegetneñ başı kürende.

— Sau bul! — dip kabatlap kıçkırdı ul. — Huş!

— Huş... — dip kul seltäde aña İhtıyar häm, üze dä sizmästän, "avılım" dip östäde. — Huş, avılım!

* * *

Ul pincägenä, çalbarına kungan yul tuzanın kakkaladı da kapkanı açıp işegaldına kerde. İşegaldı türendä kazınuçı tavık, anıñ kaytuına söyengändäy, can-färmanga kar-şısına yögerep kilde, başın kıyıgaytıp tuktap kaldı. İhtıyarnıñ kakkan kazık kebek ber urında tik toruın kürgäç, salmak kına borılıp cırlıy-cırlıy kitep bardı. "Tavık söyendererlek äybereñ dä bulmagaç, nik kaytıp yördeñ monda?" — digän sıman, ul aña bitaraf karaş taşladı häm çüp-çar tuzdırıp tibenep aldı.

İşege açık bulsa da, öydä ber keşe dä yuk ide. Ul çemodanın işek töbendä kaldırıp tür yaktan äylänep çıktı da ineş buyına yögerde.

İhtıyarnı kürgäç, karşıga oçragan keşelär, başlagan süzlären äytä almıyça, avızların açıp karap kaldılar. Ul aktarılıp, böterelep, ıñgıraşa-ıñgıraşa akkan kara bozlarga karap toruçı änisen yıraktan uk kürde dä bermälgä tınıçlanıp kaldı.

— İsänme, äni! — dip işeteler-işetelmäs tavış belän soradı ul häm ataudagı yortka taba ımladı.

Änise:

— Ber köye äle, ulım, — dip başın tübän ide.

— Babay ni häldä?

— Belmibez şul, üzebez dä belmibez... — Änise küz karaşın yazgı taşu suınnan ataudagı yäşel tübäle yortka küçerde. — Ber kilsä, kilä bit ul adäm balasına... Gönah şomlıgına karşı, taşu köçäyep kuzgalgannı sizmiçä kaldık. Bigräklär kötmägändä, kisäk cılıttı bit bıyıl. Aşarına da kertergä ölgermi kaldım. Soñgı arada sırhaulap ta tora ide. Küpme ügetläp, ni monda çıkmadı, ni bolnitsaga barmadı. İnde menä öçençe kön ni ber avaz salmıy, täräzäsendä ut şäüläse dä kürenmi. Ällä... ber-ber häl bulıp... — Änise yaulık poçmagı belän biten kaplap sulkıldarga kereşte.

— Ätkäy kayda?!

— İ-i, anda atau kaygısımıni?! Holkın da üzeñ beläseñ. Araları könnän-kön bozıla gına bara. Başta: "Zıyatdin kartnıñ ğadäten beläbez. Yüri bezne ürtäp, kanga toz salıp yatadır äle", — dip yörde. İrtän torsa — eş, kiç yatkanda — eş. Kolhozga kendege berekkän inde anıñ, şunsız yäşi almıy. Annarı... çäçü öste dä citep kilä. İrtän, tañ atsa, şähärnekelär belän sugışıp gomere uza. Tegelärgä şähär salırga kiräk, moña — cir... Gomeren birer, ber karış ciren birmäs ide dä bit, añardan gına torsa... Sorap tormıylar, şuña cen açuları çıga, şuña kotırına... Şulay da bügen irtän anıñ canı da yomşadı bugay äle. Tañnan torıp ineş buyın biş-altı uradı. "Babay! Babay!" — dip kıçkırıp ta karadı. Ä ataudan nik ber avaz kilsen...

Şulçak alarnıñ karşına cir selketep traktor kilep tuktadı. Ätise, başın iyep, kabinadan yegetlärçä ciñel genä sikerep töşte dä, söyeneçen sizdermiçä genä, eşlekle kıyafät belän ulına kulın suzdı.

— Kaytıp cittekme? Buldırgansıñ. Äydä, totın!

Süzne artıkka suzarga vakıt yuk, digändäy, traktor artına çılbır belän tagılgan büränälärne cähät kenä ıçkındıra başladı.

— ho-ho! İncener kaytkan! — Traktor avazın kümep kitkän bu tavıştan İhtıyar aynıganday buldı. Anıñ kar-şısında baştanayak mayga-korımga buyalıp betkän yaktı küzle, ir urtası kıyafätle bik tä tanış keşe teşlären yaltıratıp basıp tora ide.

— Çä... çäber... Sinme bu, Ähmät?

— Min bulmıyça, kem bulsın. Yäştäşlärdän min genä bit häzer avılda. Zıyatdin babay aeroplanına utırıp oçıp bettegez barıgız da... — Ul, närsäder kürergä telägändäy, ayak oçlarına basıp ürelä-ürelä atau yagına karadı. Annarı, malay çaklarına äylänep kaytkanday, näq şul vakıtlardagı sıman itterep, kulın İhtıyarnıñ iñbaşına kuydı. Zäñgär pincäktä biş barmak eze señep kaldı.

— Hälläreñ niçek? — dip soradı İhtıyar.

— Eşlibez. Cir cimertäbez! Kamır batırlar ürçetäbez. İhtıyar moña qadär süz arasında da gel atau yagın küzlägängä kürä ayak astına karamagan ide, ul şunda gına Ähmätneñ künitegen koçaklagan kara-çutır malaynı kürep aldı. Malay anıñ aksıl yözenä zäñgär küzlären töbägän dä, käğaz samolet totkan kulın artka yäşerep, ikençe kulı belän tırışa-tırışa borın kazıy ide.

— Närsä mıştırdıysız anda? Soñınnan da citeşersez. Ätiseneñ şaktıy usal häm kırıs tavışın işetkäç, İhtıyar anıñ yanına kilep bastı.

— İke büränäne bergä kısıp bäylibez dä suga töşeräbez. Şuña menep basasıñ da kolga belän etep tege yakka çıgasıñ. Añlaşıldımı?

Läkin ätiseneñ tırışlıkları yukka bulıp çıktı. Suga töşerügä ük, östenä menep basarga da ölgermädelär, taşkın suı salnı böterep alıp kitte dä karşıdagı borılmaga kiterep sıladı. Bersen-berse eteşep, kuışıp kilgän bozlar arasına kerep, sal ber minutta kürenmäs buldı.

Ätise belän Ähmät yaña sal bäyli kaldılar. İhtıyar başın kütärep kart öyänke oçına karadı da ber süz dä äytmiçä öylärenä taba yögerde. Kulına ırgak totıp traktor yanına kire kilgändä, tegelärneñ yaña salı da äylänep kaplangan, köç-häl belän boz östenä sikerep yarga çıgarga ölgergän Ähmätneñ yöze kuyı kızıl töskä kergän, mañgayına börçek-börçek tir bärep çıkkan ide. Ätise, çarasız kalıp, traktor çılbırına kilep söyälgän, änise, inälüle küzlären yäşel tübäle yortnıñ bu yaktagı sıñar täräzäsenä töbäp, häräkätsez kalgan. Barı tik kara-çutır yözle malay gına, ölkännärneñ ömetsezlekkä töşüen añlamıyça, yar buylap arlı-birle çaba. Menä ul yar çitenä ük kilep bar köçenä kizände dä käğaz samoletın utrauga taba oçırtıp cibärde. Samolet, kaya taba oçarga belmiçä, su cilendä şaktıy vakıt böterelep torgaç, lıp itep boz östenä kilep utırdı, kırın yatkan kileş agıp kitte. Malay yılap cibärde.

— Akırma äle! Tuygan tavışıñnan! — dip, Ähmät malayınıñ kulınnan totıp, cilterätep traktor yanına alıp kilde. Ber ayagın tägärmäç çılbırına kuygaç, ul kitärgä dä, kitmäskä dä belmiçä, berkavım aptırap tordı, annarı gına öskä mende. — Timerhan abıy, ällä şähärnekelärgä barıp karıysıñmı? — dide ul nigäder bik tä sak, kıyusız tavış belän. — Alarda tehnika küp bit. Berär ämälen tabarlar ide. Gidrostroyga barsagız, borıp cibärmilär inde. Üzläreneñ dä sezgä yomışları töşä bit...

Timerhan, olı çümeç belän su tondırgan munça taşı kebek, şul arada kaynap, yarsıp çıktı:

— Şular gına kiräk monda! Yaz äytkängä köz kilep citärlär...

İhtıyar pincäge belän botinkasın salıp taşladı da, öydän alıp kilgän ırgaknı çalbar kayışına eläkterep, kart öyänke botagına başta kulları belän asılındı, annarı, beraz atınıp torgaç, botaknı ayakları belän koçaklap aldı da mäçe citezlege belän cähät kenä öskä menep bastı.

— Nişlämäk bulasıñ? Tagın närsä uylap çıgardıñ? Töş annan, yuk närsä belän mataşma!

İhtıyar ätiseneñ süzlären işetsä dä, alarga iğtibar itmäde, ayak-kulların sıdıra-sıdıra öskä ürmälävendä buldı häm tal käüsäsenä bäylängän timerçıbık turına citkäç, avır sulap tuktadı.

— Malay çakta babay yanına şuşı asılmalı yuldan oçıp kına çıga idem min...

— Töş annan! İşetäseñme, muyınıñnı sındırgançı, töş! İke potlı malay tügel sin häzer. Timerçıbık çıdamas. Kügärep betkänder inde ul.

İhtıyar üze utırgan tal oçınnan karşı yak yardagı tal töbenä tartılgan timerçıbıkka ırgagı belän suktı. Timerçıbık aña bala çaktagı kebek zeñgeldäp cavap birde. "Bolay bulgaç, bula", — dip uyladı ul. Läkin asta aktarılıp akkan ineşkä karagaç, başı äylänep kitkändäy buldı. Üz-üzen tınıçlandırırga, kauşavın basarga teläp, ul yat tavış belän kıçkırıp cibärde:

— Özelmäs. Taşlıyar tsirkı, dip atıy idek elek bez bu töşne. Ul çakta tege yaktan bu yakka taba çıga torganı da bar ide...

İhtıyar ırgaknıñ ber başın timerçıbıkka eläkterde dä ikençe başınıñ käkresenä kulları belän çıtırdap yabıştı häm äkren genä aska taba şuışıp töşep kitte. Änise "ah" dip ıñgıraştı da küzlären yomdı, biten yaulık belän kapladı. Ätise, alay-bolay yıgılıp töşsä, totıp kalırga cıyınganday, böten gäüdäse belän alga sörlegep, kulların öskä kütärde. Ähmät traktor kabinasınıñ tübäsenä ük menep bastı. Kara-çutır malay, samoletın onıtıp, yılaudan tuktadı. Öyänke oçında böterelüçe kargalar gına, şomlı avazlar çıgarıp, şaşına-şaşına karkıldarga totındılar.

İneşneñ urtasına citkäç, timerçıbık aska tartılıp, İhtıyarnıñ gäüdäse su östennän ike-öç metr östä asılınıp kaldı. Anıñ avırlıgı basıp sözäklängän timerçıbıktan ırgak arı şuışa almıy ide. Şulay da ul üz hälen uyınga borırga teläde:

— Trolleybus vatıldı, arı bara almıy! Passacirlarnıñ çıguın sorıybız!

Ul kımşangan sayın timerçıbık şırıldap suzıla, anıñ gäüdäse küzgä kürenep suga yakınlaşa ide.

— Selkenmä! Timerçıbıgıñ özelä! Selkenmä! — dip can açısı belän kıçkırdı aña ätise. — Tik kenä tor! Ähmät, çap şähärgä! Yangın maşinası cibärsennär! Min äytte, digen! Tiz bul!

Traktor usal et kebek bar köçenä ırıldap kuydı da, bäydän ıçkınganday, kinät alga ırgıldı.

İhtıyarnıñ häle uyın-kölkedän uzgan ide. Asılınıp torgan sayın anıñ kulları oyıp hälsezlänä bardı, gäüdäse, taş tutırılgan kapçık sıman, aska tartıldı, avızı kibep, telläre añkavına yabıştı. Şähärdän yärdäm kilgänçe ırgakta asılınıp torırlık, kötärlek tüzeme dä, häle dä yuk ide anıñ.

Menä ul, kinät kenä katgıy kararga kilep, ber kulın ırgaktan ıçkındırdı da timerçıbıkka totındı, annarı ikençe kulın da saklanıp kına şunda küçerde. Kügärgän neçkä timerçıbık anıñ barmakların uyıp kerde, avırtu utlı tok bulıp böten tängä taraldı. Gäüdäsen selketmäskä tırışıp, kulların äkren genä alga şudırdı. Timerçıbık bäğırgä ütärlek itep köyderep aldı, ä ul, anıñ sayın nıgrak ücätlänep, kulın tagın, tagın alga küçerde. İhtıyarnıñ küz alları karañgılandı, tirä-yündä sarı kanatlı kübäläklär oçıp yöri başladı. Menä ul kübäläklär böten cirne kaplap, allı-kızıllı töslärgä kerep böterelergä totındılar. Kübäläklär belän bergä astagı kara bozlar, kara sular, kara ülännär böterelde. Äkrenläp ataunıñ yäşel koymaları, yäşel tübäle yortı, küzlärne kamaştırırlık zäñgär küge dä sorı töskä kerde.

Şuşı kurkınıç töslär mähşärennän kotılırga teläp, ul can açuı belän haman alga taba şuıştı. Tora-bara anıñ küñelenä bitaraflık iñä başladı, böten hisläre tupaslanıp, sünep kalganday buldı. Barı tik ber açulı ücät his kenä yöräktän taşıp çıga da täne buylap yugarı kütärelep, kullarına soñgı köçne birep tora ide. Ul, küz aldında haman sayın işäyep, nıgrak böterelgän töslärdän kotılır öçen, küzlären yomdı häm ällä kayda, yırakta, taldan talga bäylängän timerçıbık buylap cirdän — atauga, ataudan — cirgä çıclap oçıp yörüçe koñgırt çäçle tügäräk yözle, zäñgär küzle malaynı kürep yılmaydı. Atau belän Cirne ikegä bülep akkan, babası belän alarnı ayırıp torgan kara sularga açuı da bermälgä onıtılıp, sürelep kaldı. Açuı sürelügä, anıñ täne dä bötenläy hälsezlände, kan sarkıp çıkkan barmakları yazılıp, gäüdäse kapçık sıman aska tägäräde. Menä ul, añına kilep, küzlären açtı, artına borılıp kararga kurkıp, yaña baş törtep kilgän sargılt-yaşel ülän östenä utırdı.

Karşı yak yarda ber çarasız basıp toruçı ätise belän änise, üzläre dä beleşmiçä, monnan yegerme biş yıl elekkege kebek, ber-bersenä yılışkannar da, bişektä yoklap yatuçı alsu yözle, zäñgär küzle malaylarına karagan kebek, İhtıyarga töbälep onıtılgannar ide.

* * *

İhtıyar takta baskıç tüşälgän sukmak buylap atau östenä menep citkänçe meñ törle uylar uylap, tinteräp bette. Nihayät, köç-häl belän kapka töbenä kilep terälgändä genä baganadagı elmäkkä bäylängän baunı häm öy kıyıgına kunaklagan ilämsez zur kanatlı aeroplannı kürep, tuktap kaldı. "Babay minem kaytunı kötkän. Babay sagıngan... İnstitutnı tämamlauga... samolet yasap kuygan... Näq tege çaklardagı kebek..." — dip uyladı İhtıyar.

Elmäkne tartıp cibärügä, yazgı davıl çäçäge tösenä buyalgan aeroplan, çitlektän ıçkıngan koş sıman, ber talpınıp aldı da aska tomırıldı, annarı, köyäzlänep, öskä kütärelde häm salmak kına oçıp kitte. İrekkä çıguına söyengändäy, ul, urgılıp akkan taşu sularına da ise kitmiçä, äle tübänäyep, äle yugarı menep, äle hikmätle böterçeklär yasap oçtı da oçtı.

* * *

Kapkanı açıp işegaldına kergäç, İhtıyar gomerendä berençe tapkır bu ataunıñ nikadär buş häm yalgız ikänen añladı. Ällä inde tirä-yakta kaber tınlıgı hökem sörgängä, ällä baş oçında kargalar karkıldaganga — bügen ul nigäder ziratnı häterlätä ide.

Babası gomere buyı et totmadı, pesiläre dä inde ällä kayçan, — İhtıyar institutka kergänçe ük, — kartayıp dönya kuydı. Et, pesi asragan keşe äle ul qadär ük yalgız bula almıy. Yäşi-yäşi yort cänlekläre ğailä äğzalarına äylänä, alar-ga hätta keşe akılı kerä başlıy sıman.

İhtıyar işegaldına küz yörtep çıktı, lapaska kerde. Anda bötenese dä tärtiptä: ayak astı yalt itep seberelgän, korallar barısı da rät-rät itep stenadagı çöylärgä elep kuyılgan. Sul yak stenada allı-gölle çäçäklär belän bizälgän köyäntälär elenep tora. "Bıyıl kış ta köyäntälär yasagan, yaznı kötkän", — dip uyladı İhtıyar. Ul sıkragan barmakların yodrıkka yomarlagan kileş haman işegaldı buylap yöri, öygä kerergä kıymıy ide. Äyterseñ nindi avırlıklar belän atauga kilep ireşkäç, anıñ küñele, üz burıçın ütälde sanap, tınıçlanıp kalgan, güyä menä häzer aksıl-sar-gılt mıyıkları astınnan yılmaep babası kilep çıgar da yaratıp orışa-orışa anıñ başınnan sıypar sıman. Çınlıkta ul öy eçendäge bilgesezlektän kurka häm şuña kürä bimazalanıp işegaldı buylap arlı-birle yöri dä yöri.

Menä ul äkren genä boldır işegen şakıdı. Tagın şakıdı, läkin cavap işetelmäde. Annarı kurku katış tavış belän:

— Babay! Babay! — dip kabatladı.

Öy işegen açuga, miç yanındagı karavatta tolıp astında babasınıñ gäüdäsen şäyläp, aşıga-aşıga şunda taba atladı. Saklık belän genä tolıp poçmagın kütärde. Babasınıñ kerfekläre kaltıranıp kuydı, häm ul äkren genä küzlären açtı, hälsez irennären kıymıldattı:

— U-lım...

Bu mäldä İhtıyar öçen böten dönya babası öyenä sıyıp betkän kebek ide. Annarı bülmäneñ nigä bolay gacäyep zur häm şıksız ikänenä töşenä almıyça tordı. Bar närsä dä üz urınında, bar närsä dä elekkeçä, şular yanına barı tik can öşetkeç şıksızlık kına östälgän. İhtıyarnıñ täne kaltırap kuydı. "Su-ık, — dide ul eçtän genä. — Şıksız-lıknıñ säbäbe menä närsädä ikän".

Ul yögerep çıgıp lapastan utın alıp kerde, çıra telep ut tergezde dä miç yagıp cibärde.

Samavır kuygaç, öygä bötenläy can kergändäy buldı. İhtıyar kuyı itep mätrüşkäle çäy peşerde, anı örä-örä suıtıp, kalak belän babasınıñ avızına saldı. Tun çabuların yak-yaktan kıstırıp, babasın cılıtırga teläde häm şulçak, kulı salkın timergä tiyep, aptırap kaldı. Tolıp çiten kütärep karasa, baştanayak ap-aktan kiyengän babası yänäşäsendä ike köpşäle kap-kara mıltık yatkannı kürep, önsez kaldı.

İhtıyar, babasına karap beraz başın çaykap tordı da, salkın köpşäle mıltıknı çöygä elde, annarı ineş yagındagı täräzäne barıp açtı.

Miçtän çıkkan tötenne kürgäç, ätise belän änise beraz tınıçlangan bulsalar da, alarnıñ küñele haman borçıla, bilgesezlektä gazaplana ide bulsa kiräk. Su çitenä ük kilep baskannar da torataştay katıp kalgannar. İhtıyar, täräzäne açıp, üz-üzen beleştermiçä, bar ataunı yañgıratıp kıçkırdı:

— İsän! Babay isän!

Äniseneñ tez buınnarı yomşap kitte bugay, äkren-äkren genä çügäläde, hälsezlänep, yar buyındagı taşka utırdı. Ätise, kinät kenä añına kilgändäy, kırt borıldı, beraz alga sörlegä töşep, avıl uramı buylap hucalarça olı häm nıklı adımnar belän kitep bardı. Zıyatdin kartnıñ isän buluına söyenü-söyenmäven ul yözenä çıgarmadı, hislärgä birelmiçä genä borılışka kerep yugaldı.

Miçne tomalagaç, öy cılınıp kitte, şul cılıda stenalarnı, böten cihaznı sargan şıksız yalgızlık ta erep yukka çıkkan sıman buldı.

İhtıyar çolan aratasına elengän kaklagan kaznı alıp kerep çuyınga aş kuydı, karavat başı yanındagı biyek kiştädän darular ezläp tabıp babasına eçerde. Zıyatdin kartnıñ yözenä küzgä kürenep elekke alsulık kayta, küzlärendäge sünep bargan oçkınnar beräm-beräm yañadan kabına ide.

İkençe könne irtänge çäyne eçkäç, Zıyatdin babay urınınnan kalkıp mendärgä söyälde, tagın ber könnän ayagına uk torıp bastı, ä İhtıyarnıñ kaytuına dürt kön digändä, tayakka tayanıp işegaldına çıktı.

Ul tayagı belän tık-tık kilep arlı-birle yöri, üze, yaktı dönyanı berençe märtäbä kürgändäy, gacäplänep, haman ber ük süzlärne kabatlıy: "Cıyar rizıgıñ betmägäç, bik teläsäñ dä kitep bulmıy ikän... Menäterä niçek bit ul. Menäterä niçek bit ul..."

"Olı cirgä" çıgıp äti-änise yanında utırası, alarnıñ küñelen azga gına bulsa da yuatası, avıldaşların kürep söyläşäse, şähärgä barıp kaytası kilsä dä, İhtıyar babasın şuşı hälendä kaldırıp kitü turında uylarga da kıyınsına ide. Kultıklap, anı ineş buyına alıp töşte, atau çitlärennän äyländelär. Babasınıñ elekkege kırıslıgı, elekkege yomıkıylıgı ällä kaya yukka çıkkan, ul, yañadan tuganday, böten närsägä gacäplänep karıy, här närsäneñ nindi dä bulsa yaña yagın aça, moña qadär iğtibar da itmägän, kürmägän närsälärne kürä ide. Ul äle öyänke başındagı karga oyalarınıñ küplegen kürep şakkata, äle avıl öylärennän kütärelgän töten baganasınıñ turılıgına soklana, äle yaña gına çıgıp kilgän çirämneñ yäşellegenä aptırıy ide.

Atauda yäşägän ber atna vakıt eçendä İhtıyar gomerendä berençe märtäbä keşe yazmışı digän närsäneñ serenä töşenä başlagan kebek buldı. Üzen-üze yalgızlık çitlegenä yabıp, çit illär belän böten elemtälären özgän däülät kebek yäşäüçe babası aña ütä gorur da häm şul uk vakıtta kızganıç ta toyıldı.

İhtıyar inde moña qadär dä Zıyatdin babasınıñ yazmışı, ütkän gomere turında küp işetkän ide. Änise aña kiçlär buyı üzeneñ balaçak hatiräläre belän aralaştıra-aralaştı-ra Bigäşevlär ıruı hakında söyläde.

Bigäşevlär näsele elek-elektän buldıklı, altın kullı, eşlekle häm şaktıy uk kırıs holıklılardan sanalgan. Äniseneñ babası Arıslannıñ altı malayı buluın, şularnıñ töpçege Zıyatdin kart ikänen dä belä İhtıyar. Yegermençe yıllarda şul altı tugan berläşep ataunıñ askı öleşendä, ike ineş kuşılgan urında su tegermäne korgannı, soñrak tegermän belän yänäşä yargıç häm suşilka salgannı da işetkäne bar. Ä menä babasınıñ nigä dip şuşı atauga kerep biklängänen, bar dönyanı onıtıp, şunda teşe-tırnagı belän yabışıp yatkanın, keşelärdän çitläşkänen añlamıy ide. Döres, ätiseneñ bik kızıp kitkän çaklarında: "Çabatalı morza", "susız tegermän", "tegermän öräge" dip ıçkındırganın işetkäç, babasın bu atauda närsä totıp torganın añlaganday itä, babası häm ätise arasında yazgı taşu suı kebek nindider ütep bulmıy torgan aralık yatkanın sizemli ide.

Bervakıt, küñele yomşaganrak çak turı kildeme, ällä äniseneñ kön-tön talkuı kirelegen sındırdımı — ätise atauga kerde. İhtıyar mäktäptän kaytıp, köndägeçä babası yanında ävärä kilep arıgannan soñ, lapasta berüze genä agaç nagan yunıp mataşa ide. Ätise belän babası öygä kerep şaktıy ara yugalıp tordılar. İhtıyar, naganın ber çitkä kuyıp, nindider gayre tabigıy häl buluın kötkän sıman, tınıp kaldı. Tür yaktagı täräzä aşa alarnıñ özek-özek süzläre işetelep kuya da atau tagın telsez-önsez kala...

— Citte, keşe köldermä. Böten avıl sine söyli, här närsäneñ çige bula.

— Söyläsen. Sine tügel, mine söyli. Avırlıgın da üzem kütärermen.

— Siña närsä... Monda yalgız büre şikelle berüzeñ yatasıñ. Ä bez keşe belän, halık belän yäşibez. Keşe süze siña kilep citmi, bezgä kagıla, yöräkkä tiyä...

Şaktıy vakıt sabır gına söyläşkäç, ätise tagın kızıp kitte.

— Närät yazdıram da tegermän belän yargıçıñnı utınga sütteräm! — dip kıçkırıp cibärde ul. — Öyeñne cähännämgä olaktıram... Küpme tüzärgä bula...

— Öygä tiyärgä hakıñ yuk, Timerhan kiyäü. Zakon kuşmıy. Öy mineke. Kulıñ bik kıçıtıp tora ikän, üzeñneñ han sarayıñnı cähännämgä olaktır. Tegermängä dä min isän çakta, Allahe boyırsa, kul tiderüçe bulmas. Çöydäge kuş köpşäm härçak korulı minem, härkemgä üz başı gaziz. Ä min yäşisen yäşägän...

İhtıyar öy eçendä ätiseneñ köçänep kenä kölgänen işette.

— Susız tegermän öräge, dip döres atıylar üzeñne. Nigä diyep şuña yabışıp kattıñ ikän? — Äkrenläp anıñ tavışı cılına, salmaklana bara. — Närsägä kiräge bar inde anıñ siña? Avıl çitendä menä digän elektr tegermäne, kiräk ikän — kipter, kiräk ikän — yardır, kiräk ikän — on tarttır. Sineñ bu taşlandık tegermäneñneñ küse belän tıçkannardan başka kemnärgä kiräge bar?!

— Sez şundıy taşlandık hälgä kiterdegez anı. Yegerme cidedän kırık bişençe yılga qadär böten tirä-yaknıñ karap torgan berdänber tegermäne ide ul. Üz kullarım belän salganga kürä genä şulkadär qaderle dip uylıysıñmı ällä sin anı miña?! Çatır çabıp dönya kuarga öyrängän keşelär şul sez. Östän kuşkanga gına yörisez, plan tutırır öçen genä. Keşe küñel kuşkannı eşlärgä tiyeş, keşe kuşkannı tügel. Şunsız kılgan eşeñneñ mäğnäse dä, qadere dä bulmıy. Kümäk hucalık, dip bugaz yırtasıñ, şul süz belän minem avıznı tomalamak bulasıñ. Äyterseñ sez genä akıllı başlar, äyterseñ moña qadär gel ahmaklar gına yäşägän. Altı tugan bergä cıyılıp gel bergä yäşädek bez. Eşebez dä, aşıbız da gel bergä, urtak buldı. Häzer altı tugannı bergä ukmaştırıp kara äle sin... Ata uldan, ana kızdan bizep bara. Ä sin kümäk tormış, diseñ. Akıllı hayvan zur kötü belän yörmi ul. Börketlär kötüen kürgäneñ barmı sineñ?

— Üzeñne börketkä tiñläveñme?

— Kiräk çakta börket tä buldık! Ällä sin menä bu tegermänne, yargıçnı koru bik ciñel bulgandır dip uylıysıñmı? Nindi yıllar ide bit! Häzer genä ul barnı yuk itep yörgäç tä... Ä-änä, yar buyında Äcem tavı biyeklege timer-tomır öyep kuygansız. Vatasız-cimeräsez dä rashodka çıgarasız. Bez yuktan barnı yasıy idek...

— Üze öçen ni eşlämäs keşe. Keşe öçen, halık öçen, il öçen tir tügep kara sin!

— Avızıña — sıyır bolamıgı... Ällä ni äyttererseñ, kiyäü. — Zıyatdin kart, dulkınlanudan ahrısı, buıla-buıla yütälläde. Sulışı tigezlängäç kenä, üpkälägän bala sıman yılamsırap, süzen yalgıy aldı: — Üzeñ öçen, imeş! Kara sin anı, kızıl süz söyläp kayışlanıp betkän, bötenläy imanı kalmagan. Unsigez yıl buyı tirä-yünneñ utızlap avılı şul tegermän tartkan onnan ipi peşerep aşadımı? Aşadı! Şul ipine aşap buy üstergän yegetlär Berlinga qadär barıp citep, Gitler mälgunneñ muyının borıp kayttılar!

Zıyatdin babay soñgı çikkä citep üpkälägän, räncegän, ägär tagın berär tupas süz belän kagılsañ, artık tüzep tora almas, küñele tulıp, yılap cibärer sıman ide.

— Yarıy, kızma, babay, kızma. Barısın da beläbez. Bulgan — betkän. — Ätise, timerne artık bögüen çamalap bulsa kiräk, yagımlırak itep söyläşügä küçte.

— Betmägän şul! — dip ücätlänep karşı töşte aña Zıyatdin kart.

Kartnıñ tınıçlanganın kötep, Timerhan süzgä kuşılmaska buldı, berazga ikese dä tınıp kaldılar. Zıyatdin kart kına, tuktıy almıyça, vakıt-vakıt körsenep, uftanıp kuya. Ul üzen añlamagannarı öçen gazaplana, üzeneñ dä zamanında bu dönyaga kiräk bulganın, üzeneñ dä keşelär öçen yäşägänen töşenderä almavınnan gasabilana, Timerhannıñ üz hälenä kerä almavın kürep, anıñ bötenläy bütän dönyada yäşäven, buy citmäs häm uy citmäs yıraklıktan torıp söyläşüen sizep izalana ide.

Timerhan, süzneñ ozınga kitüen häm küpme genä gäp korsa da babasın ayak teräp baskan urınınnan kuzgata almayaçagın töşenep, äñgämäne yomgaklarga buldı.

— Buldı, babay, — dide ul, korı gına itep. — Cıyılış tämam. Ğadättägeçä, bitaraflar yuk, yaklauçılar küp, ä karşılar sanga kermi. Bez bügen hämmäbez ber-berebezne beterep taşladık, üz-üzebezne yakladık, maktanışıp aldık. härkemneñ — üz imanı, üz kıyblası, üz fälsäfäse. Läkin sin ber närsäne onıtma: bez kübäü, ä sin berüzeñ. Döreslekne yalgız gına ezlämilär anı. Kayda köç — şunda haklık.

— Köç sezdä, şuña üzegezne haklıga sanıysız.

— Sau bul! Sin tegermäneñne korıp betergändä, ineşneñ suı kipkän ide.

Öyaldı işege açılıp, annan ätiseneñ gäüdäse suzılıp çıktı. Ul lapas baganasına söyälep tın torgan İhtıyarga küz taşlap aldı da tuktap kaldı. İşektän üzaldına söylänä-söylänä çıgıp kilüçe Zıyatdin kart kürende.

— Uyınga alma, kiyäü. Minem küzlär dä botak tişege tügel, barısın da kürep, çamalap tora. Kulıñnan eş kilä, keşe arasında süzeñ ütä... Sugış yıllarında kütärämgä kalgan kolhoznı da ayakka bastırdıñ. Şuşı betäşkän kartnıñ da ber kälimä süzenä kolak sal. Tözätter şul tegermänne. Buldozerlarıñ belän etterep bua budırt. Küp digändä, ber atnalık eş ul kolhozga. Buasında elekke zamannardagıça ber potlı sazannar, cäyennär ürçet, ä tegermäne, canga rähätlek birep, halıkka igelek eşläp, kelter-kelter kilep utırsın şunda. Kolhozıña da tabış kiterer, halık ta rähmät ukır üzeñä. Tegermängä küz-kolak bulunı, yäş-kırkınga kiñäş-tabış birüne üz östemä alam. Billähi, min äytäm, tagın un yıl görlätep eşlärlek çama bar äle minem.

Zıyatdin kartnıñ küzlärenä, böten karaşına inälüle, yalvarulı kıyafät iñgän ide. Ägär dä karşı süz äytsä, anı mäñgegä räncetäsen añlap, Timerhannıñ timer yöräge dä tüzmäde, ul da yomşardı.

— Añlıym, bik añlıym min sine, babay, — dide ul häm köräk qadär kulın anıñ iñbaşına kuydı. — Ä menä sin mine añlamıysıñ. Añlarga da telämiseñ. Halık bar bit äle dönyada. Halık närsä uylar, halık närsä diyär? "Täki üzeneken itte, babasınıñ tegermänen ayakka bastırdı", — diyärme? Bolay da cay çıkkan sayın sineñ isem belän avıznı kaplıylar. Tege vakıttagı hällärne onıttıñmıni? Sin onıtsañ da, alar onıtmıy bit. Yuk, berük, ügetlärgä kilgän, dip uylıy kürmä. Häzer soñ inde. Kolhoz sinsez dä yäşär. Tik menä sineñ ücätlegeñ arkasında ike malayıñ tiñ avılnı taşlap kitärgä mäcbür buldı. Üz yazmışıñ — ber häl, alar-nıñ yazmışına da kara tamga saldıñ. Sovet hökümäteneñ küñele kiñ, kayda da yugalmaslar alar. Ämma läkin, minemçä, üz teläkläre belän kitmäde alar monnan. Äbi märhümä dä, il belän bergä kön kürä almıyça, öyennän, atavınnan çıkmıyça sargayıp dönya kuydı. Barısı da sineñ kirelek arkasında. İmeş, anıñ üz kulları belän salgan tegermänen, yargıçın tartıp algannar. "Kulak" iseme tagıp, cähännämgä sörmägängä söyenep, şöker itep kenä utırası urında... Alsalar, tegermäneñne ällä kaya kuymagannar bit. Elek tä şunda torgan, häzer dä şunda...

— Kiyäü, açuım kilmägäye, Çatan Gäpteridän algan cide klasslık gramıtıñ belän unike yıl ukazlı mullada ukıgan babaña akıl öyrätmä äle!

Gramota mäsäläse Timerhannıñ iñ avırtkan urınnarınnan berse ide. İdarä utırışlarında da, raykomda da kolagına tukıy torgaç, ul, nihayät, tartıp-suzıp tehnikum beterde. Läkin anısı belän dä kanäğat bulmadılar, soñgı arada yugarı belem taptıra başladılar. Altmışnıñ öske yagına çıkkan Timerhan institutta çittän torıp ukunı küz aldına da kiterä almıy häm şulay uk äle tanau asları da kibep ölgermägän diplomlı yegetlärgä urının buşatırga da atlıgıp tormıy ide. Häzer menä babasınıñ da belä torıp şul yarasına toz sibüe anı çıgırdan çıgara yazdı.

— Anısı sineñ belän genä yarışırlık belem bar! — dide dä, süzne dävam itärgäme-yukmı digändäy, işegaldı türennän äylänep kilde. — Bezneñ yäştä tehnikum beterüçelärdän ber min genä avılda. Sugış yılları turı kilmäsä, institutın da betergän bulır idek. Akademiyäsen dä!

— Çittän torıp uku şul sin äytkän susız tegermän kebek inde ul. Tegermäne bar, taşı bar, tik onı gına çıkmıy. Kızganıp kına birälär anda sezgä diplomnı.

— Äle şul tehnikumga da köçkä aldılar. Barısı da — sineñ arkada. Ällä atau öräkläre belän sataşıp bötenesen dä onıtıp beterdeñme? "Kolhoz citäkçese bula torıp, kulak kaldıgı Zıyatdin kızına öylängän", — dip, yıllar buyı küzemne açırmadılar, niçä märtäbä raykom byurosında tikşerdelär, ille ikençe yılnı hätta partiyädän çıgarmakçılar ide.

— Häterem yahşı minem, — dip bülderde anı Zıyatdin kart. — Ul könne salıp kaytıp atauga kergän ideñ. Tön urtasına qadär tuzınıp çıktıñ.

Timerhan anıñ süzlären işetmämeşkä salındı, haman üz süzen söylävendä buldı:

— Yarıy äle ul çakta zurga cibärmädelär, akıllı keşelär mine yaklap çıktılar. Ber yılga sınau şartı belän kaldırgannar ide... Mine sınagan keşelärneñ kübese üzläre ük vakıt sınavın uza almadı, ä bez, küräseñ, haman isän. Kolhoz da isän...

— Zıyatdin kart ta terkeldi, — dip östäde tegese.

— Alarnıñ süzlärendä dä küpmeder haklık bar ide bit, babay, — dip anıñ yözenä kütärelep karadı Timerhan. — Şiklänergä hakları bar ide alarnıñ da...

— Ä minem süzdä ber mıskal haklık ta yukmı?

— Bar, anısı. — Timerhannıñ çal basıp kitkän kaşları cıyırılıp kilde, ozınça yabık yöze suırılıp, cıyırçıklarga kümelde. Ul avırlık belän genä süzen dävam itte. — Tik... sineñ haklık — barı tik sineñ öçen genä kiräk. Ä bezneñ haklık — urtak haklık, ul barıbız öçen dä kiräk, ul halık öçen kiräk.

— Ä minem tegermän halık öçen kiräk tügelme? Ul unsigez yıl buyı onnı minem öçen genä tarttımı? Minem ber üzemä kul tegermäne dä citä. Gomergä baylık cıyarga da hirıslıgım bulmadı. Üzeñ kürep torasıñ: närsäm bar ide minem? Häzer niyem bar?

— Sin tegermän turında uylamıysıñ bit, babay. Kürep toram, üzeñ turında uylıysıñ. Siña tegermän dä, on da, bua da, balık ta, kolhoz tabışı da kiräk tügel... Timerhan "halık ta" dip östämäkçe bulgan ide, tıyılıp kaldı. — Siña üz hezmäteñ kızganıç, siña, äytsäm äytim, üzeñ kızganıç. Halıknı çitkä tibärüen tibärdeñ dä, alarnıñ sinnän başka da ber digän itep yäşäven kürgäç, eçeñne yalkın sardı. Niçek äle ul dönya totkası bulgan Zıyatdin karttan başka tormış barırga mömkin, ä?! Menä häzer şuña eçeñ yana da... — Timerhan, açuın basar öçen yüri usalrak, çäneçkeleräk süzlär saylap söyli, şunnan läzzät taba sıman ide. — Döres, — dip, işegaldı urtasındagı tumranga uñ ayagın kuyıp, ışanıçlı kıyafät belän dävam itte ul, — döres, siña tupas kagılgannar, sineñ belän isäpläşep tormagannar. Ä bezneñ belän härçak isäpläşep tordılar dip uylıysıñmı? Kırıkka bögep karadılar, utka da, suga da saldılar. Häzer küpme tıpırçınsañ da, berni eşli almıysıñ. Häzer bulganına şöker itep yäşäüdän başka çarañ kalmıy. Baş belän bärep stena cimerä almassıñ. Tik şunı kisätep äytäm: ällä kaylarga hatlar yazıp ta, ah-zar çäçep tä mäşäqatlänmä. Monda bezne ışanıp eş başına kuygannar ikän, ışanıçların aklarga tırışırbız. Kiräk ikän sugıp yıgarbız, kiräk ikän tartıp ta torgızırbız. Zakon — üzebezneke. Cavabın da üzebez birerbez.

— hem-hem. Telim — asam, telim — kisäm, başıñ isäñ, orden tagam bulıp çıga inde bu, alaysa. — Zıyatdin kart, bökräygän gäüdäsen turayta töşep, Timerhanga tekälep karadı. Anıñ küzlärendä usal oçkınnar kabınıp kitte. Läkin ul kulın iltifatsız gına selkep kuydı da bükän östenä utırdı. — Şunı añla, kiyäü, — dip şaktıy vakıttan gına telgä kilde ul. — Siksängä citep üzgärmägänne, häzer kapıl gına alışınıp bulmas. Onıt sin mine, bu dönyada yuk dip uyla, kermä dä, kürenmä dä. Ber üteneçem genä bar: tözätmäsäñ, tözätmässeñ, ämma läkin cimerttermä tegermänne! — Zıyatdin kart tayagı belän cirgä katı itep suktı. — Sin citkermädeñ anı! Kiräk ikän — üzem cimerermen. Älegä aşarga soramıy bit. Karap torgan berdänber yuanıçım ul minem.

— Tagı ber kat äytäm, babay, äydä, çık avılga, öyebez irken, barıbızga da urın citär. Mine yaratmıysıñ ikän — söyläşmässeñ. Köne buyı basudan kaytıp kermim min. Öydä üzeñ huca bulırsıñ. Mahruy da bik beterende, aña da iptäş kiräk. Sine uylap beterenä ul. — Timerhan bu süzlärne kapka totkasına yabışkaç, artka borılıp äytte. — Kürep torasıñ, avıl mul yäşi häzer, keşelärneñ dä küñele kör. Siña teş kayrap torgan keşe dä yuk. Yatma monda üzeñä-üzeñ üçegep, böten dönya belän bähäsläşep...

— Avıl — sezneke, şuña kürä üzegez genä rähätlänep yäşägez inde. Gomergä keşe öleşenä kermädem, — dide Zıyatdin kart. — Sezdän soñ, kem äytmeşli, miras bulıp onıklarıgızga kalır. Ä minem avıl — menä şuşı. — Ul bar kan tamırları, cepselläre, söyäkläre belenep torgan kulın izäp atauga kürsätte. — Ülgäç tä şuşı atauda gına kümärsez. Min ülgäç, tegermännän üç almagız. İstälekkä kalsın! Vasıyatem bu minem, kiyäü.

Şulçak Zıyatdin kart kisäk kenä tınıçlanıp kalganday buldı. Äyterseñ ul üz yazmışınıñ oçına çıgıp citkän ide.

Alar ikese dä, äle yaña gına sugışıp, inde häzer niçek kileşergä belmi torgan malaylar kebek, ber-bersenä kararga da kıyınsınıp, şaktıy vakıt tik tordılar. Zıyatdin kart galoşların cirdä söyri-söyri koyma buyına kilep söyälde dä suga karagan kileş, avız eçennän üzaldına gına äytep kuydı:

— Atau türendä avılga yäm birep, ütkännärgä häykäl bulıp torsın... Miras bulıp... Sezdän genä tügel, minnän dä miras kalırga tiyeş läbasa! Baş oçıma iske tegermän taşı kuyıp: "Bigäşev Zıyatdin Arıslan ulı", dip yazarsız. Kiräk keşe kalganın üze añlar. Ay kuysagız da, yoldız uysagız da — miña barıber. Anısın üzegezgä kararsız... Kaysısına layık dip tabarsız... Ber fikergä kilä almasagız, ikesen bergä kuysagız da yarıy.

Zıyatdin kart artka borıldı da, Timerhannıñ barlıgın bötenläy onıtkan kebek, üzaldına söylänä-söylänä işegaldı türenä taba atlap kitte. Timerhan, süzsez genä anıñ artınnan karap torgaç, kırt borılıp kapkadan çıktı. Mondıy tupaslıknı küptän kürmägän atau kapkası şapıldap yabıludan selkenep, ıñgıraşıp kuydı.

İhtıyar babasınıñ äle artına, äle aldına töşep, süz katarga tırışıp karadı, läkin Zıyatdin kart güyä bu dönyadan kitkän, güyä ul ber närsäne dä kürmi häm işetmi ide.

Mondıy hällär yış kabatlanıp torgangamı, ällä malaylıgı belänme, ätise belän babasınıñ çäkäläşep aluına İhtıyar şulay da tege vakıtta artık iğtibar itmägän, hätta anı ber cäy ütügä bötenläy diyärlek istän çıgargan ide. Aldagı yılda ul cäy buyı tagın atauda mäş kilde, tagın tal oçlarına ürmäläde, tagın babasına täräzä ramnarı, köyäntälär, bizäklär yasarga bulıştı.

Menä häzer atauda ber atna yäşäü çorında ul tagın üzeneñ balaçagına, yıllar pärdäse artında kalgan ütkän tormışına kaytkanday buldı. Anıñ inde häzer küzläre açıla töşkän, zihene yaktırgan ide. Zamanında iğtibar da itmi ütep kitkän vakıygalarnı kat-kat küz aldınnan kiçerde, här närsäneñ asılın añlarga teläp uylandı. Ütkän gomeren yañabaştan yäşäp çıkkan kebek buldı.

Zıyatdin babası da şaktıy üzgärgän, elekkege kırıslıgın yugaltıp, küñele yomşargan. Holkı kündämlängän, yomıkıylıgı kimep, nikadär yalgız häm eçpoşırgıç bertörle tormış belän yäşäven añlagan, anıñ gorur-tiskäre holkındagı nindider bik kiräkle nık kılı özelgän ide. İhtıyar, başkala zooparkındagı moñsu küzle därtsez arıslannı iskä töşerep, babasın tagın da nıgrak kızgandı. Elek äle ul çitlekkä yaña eläkkän sıman yarsu da, säyer dä ide. Elegräk añardan, arıslannan örekkän kebek, kurkalar da, şiklänälär dä häm şul uk vakıtta, yaratmıyça gına bulsa da, isäpläşälär, hätta ni däräcädäder hörmät tä itälär sıman ide. Ä häzer ul, iske uyınçı sıman, karavatta tik yata.

Beraz can kergäç, ul, üz häleneñ şaktıy möşkel ikänen töşenep bulsa kiräk, elekke kıyafätenä kerergä tırışa başladı. İşegaldın, öyne, karaltı-kuranı tärtipkä kiterergä totındı. İhtıyar anıñ här häräkäteneñ mäğnäsen añlap, çittän genä karap tordı, ul eşlägän eşlärgä katnaşmadı, üz şögıle belän mäşgul buldı: su alıp kayttı, aşarga peşerde, tabak-savıt yudı. Miçkä yaktı. Eşe betkäç, işegaldı urtasındagı bükängä utırdı da tın gına babasın küzätte. Aña, ni äytsä dä, Zıyatdin kartnıñ terelep citmägän küñelen ränceterder sıman toyıldı. Şuña kürä İhtıyar anıñ bolay da yaltırap torgan işegaldın seberep mataşuına da süz äytmäde, sap-sarı taktalı öy idänen yuarga cıyınganın kürgäç, çüprägen alıp ciñnären sızgandı da üze ük yuıp çıgardı. Babasınıñ küñele tınıç tügellegen, tirä-yündä tärtip urnaştırıp, şul tärtipkä karap yuanga-nın, kuanganın sizenä ide ul.

Öy tiräsen karap-cıyıştırıp betergäç, babası ayagın bökläp işegaldı çitendäge imän büränägä utırdı. Nihayät, anıñ yözenä kanäğatlek töse çıkkan, tänenä därt tula başlagan ide. İhtıyar babasınıñ sizeler-sizelmäs alsulık yögergän yabık yañaklarına, oçkınnar kabıngan koñgırt küzlärenä, kara käläpüşe astınnan yaktırıp kürengän kıska çäçlärenä, kileşle itep kırılgan mıyıgına, tügäräk sakalına karap, berençe kürgändäy, soklanıp tordı. Babası çın-çınlap terelep citkän, kıyafätennän tirä-yüngä cılılık tarala kebek ide. Menä ul, uç töbe belän koyma buyındagı büränägä sugıp, İhtıyarga endäşte:

— Kil äle, ulım, yanıma utır.

İhtıyar kolaç citmäs yuan büränäneñ ere sırlarınnan barmagı belän yörtä-yörtä babasına karap tordı, annarı, malay çagındagı sıman, büränägä suzılıp yatıp, iyäge belän uçlarına tayandı.

— Beterep kayttıñmı, ulım bötenläygäme? — dip atna eçendä berençe tapkır üz borçuların ber çitkä kuyıp, İhtıyarnıñ hälenä kerergä buldı babası. Äyterseñ moña qadär avıru belän köräşep, ul İhtıyarnı bötenläy kürmägän yäisä kürep tä bu sorauların kiläçäkkä, terelgäç äytergä saklagan ide.

— Ozak kalmadı. Ay yarımnan diplom alam. — Babasına karamıyça, büränä belän söyläşkändäy, bitaraf kına cavap birde İhtıyar.

— Äniyeñ bik kötä inde. Kartaygan könnärendä sinnän başka tayanır teräkläre yuk bit alarnıñ.

— Bezneñ ätkäyneñ kartayırga isäbe yuk kebek, şöker.

— Kartlık sorap yörmi, — dip körsende Zıyatdin kart. — Ätiyeñne häzergä eş kartaytmıy. Pensiyägä çıksa, irtägä ük kartaya başlıy ul. Çabış atı tiz kartaya, dilär...

— Çabış atı tiz kartaya torgan bulsa, sin kartayır ideñ inde, babay. Siksänne uzıp ta bireşmiseñ bit äle.

— Bireşäbez şu-ul, — dip uftanıp aldı kart. — Annarı... Ätiyeñ belän mine yänäşä kuyma sin. Ul — çabış atı bulsa, min — eş atı, yök atı. Yegermençe yıllarda tirä-yünneñ küz östendäge kaş sıman keşeläre idek bez. Dönya totkası bezneñ kulda çakta, duslar da, tugannar da kübräk sıman ide. Menä, kartaygan könemdä beryalgızım kaldım.

— Sinme yalgız? Ä min? — dip üpkälägän kıyafät aldı İhtıyar.

— Ber sine ällä niçägä bülep bulmıy şul. Äti-äniyeñneñ küñellären kürä alsañ, bik citkän. Minem malaylar yıl buyına ber hat ta yazmıylar. Tämam küñelläre bizde, ahrısı. Üzemne tügel, alarnı kızganam min, alar öçen borçılam.

Minem arkada, "kulak balası" dip, alarnıñ kanına toz saldılar. Pionerga almagaç, olısınıñ mäktäptän ükerep cılap kaytkanı äle dä küz aldınnan kitmi. Ul sabıylarnıñ Sovet hökümäte aldında ni ğayepläre bulgandır?

— Çakırıp yazganıñ barmı soñ?

— Çakıru tügel, arkan belän tarttırsañ da kaytmıy inde alar häzer. Hatınnarı, balaları bar. Tormış korgaç, utırgan urınıñnan kuzgalu avıraya ul.

İhtıyarga bu süzlärne babası mahsus anıñ öçen söyli, üzeneñ ulları turında iskä alu belän bergä anı da iskärtä sıman ide.

— Kaytıp döres itkänseñ, — dide ul, İhtıyarnıñ uyların belgän kebek. — Kartaydık bez, iskerdek.

— Mine bötenläygä kayttı dip kem äytte äle?

— Berkem dä äytmäde. Küñelem sizde. Tugan avılı kırında gına şähär saluların kürä torıp, canı tüzmäs, niçek tä şunda kaytır, dip uyladım. Can tartmasa, kan tartır, didem, hönäreñ dä bik kiräkle hönär bit. Bezneñ yakka tartkansıñ... Bezneñ näsel gomer-gomergä tözüçe bulgan, balta ostası...

— Yäş çakta beraz dönya kürergä tiyeş keşe. Tugan yakka kaytıp töplänergä berkayçan da soñ tügel.

— här eşne üz vakıtında eşlärgä kiräk, ulım. Annarı soñ bula ul. Annarı... dönya kürüne yaña cirlär kürü, dip kem äytte siña? Dönya kayda da ber ul, keşelär genä törle, keşelär genä bütän. İsän çakta eş kürsätep kalırga kiräk, eş! Zur eşlär eşlängän cirdä dönya da zurrak, keşelär dä olırak bula. İl buylap çatır çabıp bähet ezlär çaklar ütte häzer. Çittä tapkan bähet — ber atnalık tähet kenä ul: bügen bar, irtägä yuk. Tugan cirdä tamır cibärergä tiyeş keşe.

İhtıyar, avızına kapkan korı ülän sabagın çäyni-çäyni, büränä östenä çalkan äylänep yattı. Zäñgär kükneñ tiränlegen keşe küzennän yäşerergä tırışkanday, sorgılt bolıtlar işelep aga. Äyterseñ bolıtlar, çiksezlekkä çumıp onıtılgan keşelärneñ hıyalın çikläp, alarnı cirgä kararga, cir borçuı belän borçılırga, cir şatlıgı belän şatlanırga, cir yazmışı belän yäşärgä öndi, hätta şuña mäcbür itmäk bula ide. Ayaz könne keşeneñ uyları yugarırak, hıyalları biyegräk bula, zäñgär kükkä karap torgan çakta ul dönya mäşäqatlärennän berazga bulsa da arınıp tora, çistarınıp, küñele yaktırıp kala. Ä bolıtlı könne üz kabıgına kerep biklänä, kübräk üz bülmäse, üz öye, üzeneñ köndälek eşläre belän mäşgul bula. "Ayaz könne cirdä cinayätlär azrak kılıkmınmı ikän? Bu turıda berär statistika mäğlümatı barmı, beläse ide..." — dip uyladı İhtıyar. Bolıtlarga karap ozagrak yatkan sayın, anıñ uyları da katlaulana, bolgavırrak bula bara ide.

— Ulım, Taşlıyar avılı kalır mikän?

Babasınıñ sak äytkän süzläre anı siskänderep cibärde.

— Niçek?..

— Bu... yaña kalanı kilbätsez zur bulaçak dilär bit. Ta-şıy-taşıy Taşlıyarnı basıp kitmäsme, dim.

— Belmim... Şähärneñ general planında niçek karalgandır bit. Min üzem, kalmas, dip uylıym. — İhtıyar tamagın katı itep kırıp kuydı da, kemnärneñder gayıben aklarga telägän sıman, aşıga-aşıga söyläp kitte: — Annarı avılnı kaldıram dip, şähärne şärä tau başına salıp bulmıy bit inde, babay! Ütkängä karap küz yäşläre sıgıp utırıp bulmıy. Çitän başına menep, üz ketäklegen maktap kıçkıruçılar küp buldı. Läkin zaman alarnı tıñlamadı, zamannıñ üz zakonnarı, üz yulı, üz problemaları digändäy. Zamanga masştab kiräk aña, kiñlek, biyeklek kiräk. Huş, avılım...

— Närsä? Närsä? Añlayışlırak itep söylä äle, tatarça söylä...

— Ber şofer utırtıp alıp kayttı mine. Kürşe avılnıkı üze, Kayınsardan... Yul buyı şul ber cırnı cırladı: "Huş, avılım, sau bul..."

— Kayınsarnı su bastı tügelme soñ?

— Bassa, keşelären basmadı bit, keşeläre isän kaldı.

— Üzeñ isän bula torıp, avılıñnı suga bastırgaç, yäşäveñ ni dä, yäşämäveñ ni... Tuktale, ulım, başkaladan ällä alıştırıp kaytargannar inde üzeñne. Ällä nitkän kirele-başlı süzlär kıstırıp söyliseñ.

— Urbanizatsiyä, babay. Tehnika zamanı, fän çorı, şähärlär patşalıgı, digän süz ul. Kiläçäktä avıllar betäçäk. Könbatış illärendä avıllarnıñ eze dä yuk häzer.

— Taptıñ çagıştırır närsä! Nigä bezne alar belän çagıştırırga di äle? Alarda katık yuk, bezdä bar, alarda çäkçäk yuk, bezdä bar. Avıl belän dä şul uk häl. Betmi ul avıl, betmäyäçäk. Böten cirne aktarıp beterep, şul şırpı kaplarıgıznı tezep çıgarsız, çıguın. Ä annarı, açtan koyrık çänçi başlauga, yañadan avıllar kora başlarsız. Räsäyneñ teräge — avıl. Avılsız yäşi almıy Räsäy.

— Min genä uylap çıgargan närsä tügel bu. Urbanizatsiyä...

— Tuktale, tanavıñnı kort çakkırı! Gürbanitsiyä dä gürbanitsiyä. Ä Kayınsarnı, İmänlekne, Akçişmäne su astında kaldıru da şul gürbanitsiyägä keräme?

— Sin tegermän buasın bugaç, ber närsä dä su astında kalmagan ideme? Yılap-kargap yörüçelär bulmadımı üzeñne? Dönya — kulasa, ber basmasa, ber basa, diseñ bit üzeñ. Menä häzer bezneñ avıllarga çirat citte.

— Taptıñ çagıştırır närsä! Biş-altı keşeneñ bakça başın bastı da, Korçañgı Ähmäyneñ munçasın küçerergä turı kilde.

— Käläpüşeñne salıp uylap karasañ, häzer dä şul uk häl. Barı tik kolaçlar gına bütän. Bu GES sineñ tegermäneñnän million tapkır zurrak dip sanasak, yöz ille meñ gektar bolınnarnı, basularnı su basıp, ike yöz avılnı küçerü ğadäti häl bulıp çıga tügelme?

Zıyatdin kart, İhtıyarnıñ süzenä cavap taba almıyça, tamak kırgalap kuydı.

— Korı süz tamaknı yırta. Ällä çäyläp alabızmı, ulım? — dip urınınnan tordı ul. — Terelsäm, işegaldında samavır kuyıp eçärmen, dip adarıngan idem.

İhtıyar öydän samavır alıp çıgıp, tiz genä tergezep cibärde. Ul çäy-şikär äzerläp yörgän arada samavırga can kerep, tamak töbennän çıkkan salmak-neçkä avaz belän cırlıy uk başladı, tizdän poşkırıp kaynap ta ölgerde.

— Sin ul taş ärcäñdä bolay rähätlänep, çirämgä yatıp çäy eçä alırmın, dip uylıysıñmı? Keşe cirdä tugan ikän, cirdä yäşärgä tiyeş, — dip, şikär keterdätä-ke-terdätä, ber köygä äkren genä söylände Zıyatdin kart. — Kanatlı koş kına agaç başına oya kora. Nigä dip adäm balası ällä niçänçe yatacda, küktä yäşärgä tiyeş äle? Cirgä ayak teräp, cir cılısın toyıp tormagaç, nindi nıklıgı bulsın anıñ?

— Cir citmi, babay, cir, — dip karşı töşte aña İhtıyar. — Härkem üzenä ayırım yort sala başlasa, kayda igen igär ideñ?

— Moña çaklı citkän bit äle.

— Sugıştan soñ gına da bezneñ ildä siksän million keşe arttı. Bolay barsa, berniçä yıldan öç yöz millionnı uzıp kitäçäkbez.

— Färeştäneñ "amin" digän vakıtına turı kilsen bu süzläreñ, ulım. Tagın sugış-mazar çıkmasa, digen.

— Sugış bulmıy häzer! — dip ışanıç belän äytte İhtıyar. — Köçlär haman şulay tigez bulsa, berkayçan da sugış bulmayaçak. Üzeneñ doşmannan köçle ikänenä ışanmıyça torıp beräü dä sugış başlarga kıyulık itmäyäçäk. Tigezlekne genä yugaltmaska kiräk bezgä.

Şulçak ineşneñ argı yagınnan bar ataunı yañgıratıp kıçkırgan tavış işetelde. Ul tavıştan öyänke başında çır-çu kilgän çıpçık kötüe pırhıldap oçıp kitte, äyterseñ öyänke kinät kenä yokısınnan uyanıp, pırhıldap kölep cibärde.

— İh-tı-yar! İh-tı-yar!

İneş buyına tuktagan maşina kabinasınnan yartı gäüdäse belän çıkkan şofer yeget tırışıp-tırışıp kul izi, üze, ut kapkan sıman, berözleksez kıçkıra:

— İhtıyar, siña yomış töşte! İrtägä bez idarä yanında miting ütkärmäkçe bulabız. Tabiğatne saklau, tugan yaknı, avıllarnı saklau turında. Äzerlänep bettek inde bez. Tik mitingta töple itep çıgış yasarlık oratorlarıbız azrak.

— Döres eşlisez. Küptän kiräk ide, su baskançı uk, — dip şofer yegetneñ süzlären kuätläde İhtıyar.

— Alaysa, riza? — dip avız tutırıp yılmaydı yeget.

— Närsägä riza?

— Mitingta katnaşırga inde. Sine şunda çakırırga kildem bit.

— Bezneñ avılnı da su basamıni?

Şofer yeget, gacäplängän sıman, İhtıyarga süzsez karap tordı.

— Ä siña üz avılıñ gına qaderlemeni? — dip usallanıp sorau birde ul kinät kenä. — Bezneken baskan inde, beznekeneñ yazmışı häl itelgän. GES tözelep betkäç, sunı tagın altı metrga kütäräçäklär, di. Dimäk, tagın yözlägän avıl su astında kalaçak. Şuşı ataudan başka ber närsä dä kiräk tügelmeni sezgä?

Eget bu süzlärne İhtıyarga gına tügel, ä anıñ yänäşäsenä çıgıp baskan Zıyatdin kartka da atap äytte sıman.

— Närsä anda köpä-köndez sörän salasıñ? — dip süz taşladı aña Zıyatdin kart. — Yomışıñ bulsa, kerep söyläş.

Şofer yeget ike kulın cäyep, yarlarına tulıp akkan suga kürsätte.

— Kererseñ sezgä!

— Şulay bulgaç, İhtıyarnı niçek alıp çıkmak bulasıñ monnan?

— Kergän cirennän çıga da alır...

— Anda barıp nişlärmen soñ min? — dide İhtıyar riza bulıp ta, çarasın taba almagan sıman.

— Avıllarnı saklap kalunıñ — halıknı, anıñ goref-gadätlären saklap kalu ikänen söylärseñ.

— Üzeñ dä beläseñ bit... Nigä üzeñ genä söylämiseñ?

— Minem gramıt citmi. Sin tözüçe bularak, incener bularak söylä. Min inde yegetlärgä sine kilä, didem. Tege könne bergä kaytkanda tugan yaklar turında yaratıp söylägän ideñ. Bezne yaklap avız açıp süz äyterlek incenerlar yuk anda. İncenerlarnıñ da, başlıklarnıñ da kübese çittän kilgän.

— Çittän kilgängä sineñ çitän kazıgıñ kiräkmi, — dip cöpläde anı Zıyatdin kart. — Kıra, cimerä, annan-monnan yort utırtıp kuya da arı kitep bara alar. Ä bezgä — monda yäşise...

Zıyatdin kart ber karaganda şofer yegetneñ İhtıyarnı alırga kilüen önämäsä, ikençe karaganda küñele belän anıñ niyäten huplıy ide. Ul inde atna dävamında onıgına iyäläşep betkän, yalgızlıktan alcıgan canına anıñ härçak monda buluı kiräk ide. İhtıyar äle babasınıñ ücätlek señgän moñsu yözenä, äle anıñ eşläpäse tösendäge yäşel tübäle, härçak açık işekle yortka, äle atau çitendä karalıp kürengän tegermän belän yargıçka, ineşneñ tekä yarı östenä salıngan suşilkaga karap, ber kararga kilä almıyça ikelände. Annarı kisäk kenä başın kütärep, ofık türendä tübäse bolıtlarga ışkılıp torgan söttäy ak yortlarga, säğat uklarına ohşagan krannarga tekälde dä süzsez kaldı. Ayakları, böten täne belän şuşı cirgä, şuşı atauga beregep ölgergän bulsa da, küñele belän ul anda — ak kalanıñ ak yortları arasında yöri ide. Menä İhtıyar, uylarınnan arınıp, yegetkä kul izäde:

— İsemeñ niçek äle sineñ, Huş avılım?

— Rafael. "Ra"sın alıp taşladım min anıñ. Tur Hey-erdalga birdem. Avılda Fail dip yörtälär ide.

— Nişläp "ide"?

— Äyttem bit inde, avılnı su bastı, didem.

Närsä genä söyläşsälär dä, haman şul ber süzgä, ber närsägä kilep törtelülären kürep, İhtıyarnıñ çın-çınlap açuı çıga başlagan ide. İnstitutta biş yıl buyına alarnı yaña proyıktlar tözergä, yaña şähärlär, promışlennost kompleksları koru eşenä öyrättelär. Hıyal citmäslek şähärlär, bakçaga kümelep utırgan prospektlar, han sarayların könläştererlek teatrlar, kultura yortları, sport sarayları turında könnär buyı da, tönnär buyı da uyladı, hıyallanıp bette ul, ä menä cirdä Kayınsar, İmänlek, Akçişmä avılları buluın, alarda da üze şikelle ük keşelär yäşäven, ziratlardagı ğasırlar cile aşap betergän kaber taşların nigäder iskä dä töşermäde. Bar närsä dä dönyaga yäşär öçen kilä, hämmä närsäneñ, keşelärneñ genä tügel, cansız zatlarnıñ da, dönyada yäşärgä hakları bar. Ä avıl keşeläre belän bu turıda kiñäşkän, alar belän isäpläşkän, alarnıñ rizalıgın soragan keşe barmı monda? Bälki, min yalgışamdır, bälki, Fail kebek küñele räncegännär berän-särän genäder? Ni äytsäñ dä, şähärdäge yäşäü şartları avılnıkınnan küpkä yahşırak, menä digän kvartiralarga küçärgä kem riza bulmas ikän?

— Min kittem. Yegetlärgä närsä dim? — Fail, kuzgalırga cıyınıp, maşinasın kabızdı.

— Ber İhtıyarga terälep kalmagandır bit dönya? Äyt üzlärenä, vakıtı citkäç, üze kiler, digen. — Zıyatdin kart, tizräk yulında bul, digändäy, Failgä aşıgıp kul seltäde.

— Kergändä kerdem dä menä çıgıp bulmıy bit äle.

Ul äle menä häzer, Fail kilep çakırgaç kına, üzeneñ niçek keşelärne sagınganın, ütkän-sütkän kart-korılarga, bala-çagalarga sälam birä-birä avıl uramnarı buylap yörise kilgänen, yıraktan ımsındırıp torgan şähär tözeleşen tizräk barıp kürergä telägänen añladı.

Atauda baştagı öç kön sizelmi dä diyärlek ütep kitte. Ul köne-töne babasınıñ baş oçında utırdı. Soragan ber äybersen alıp birde, östäl östennän täülek dävamında kaynagan samavır özelmäde, alar soraşıp-söyläşep tuya almadılar. Dürtençe köndä, babası ayakka basıp işegaldına çıkkaç, şunda uk baştanayak yort-cir mäşäqatlärenä kerep çumdılar. Başta orlıkka digän bäräñgene öyaldı idänenä tarattılar, iskergän sıyırçık oyaların sipläp yañarttılar, işegaldınıñ külägäle yagındagı boznı lom belän vatıp koyaşka tarattılar. Döres, bar eşne İhtıyar berüze eşläde, babası barı tik öyrätep, kiñäş birep kenä tordı. Läkin ul şunnan da läzzät taba, zur eş kırgan sıman böten küñelennän söyenä ide.

Kulları eş belän mäşgul bulsa da, İhtıyarnıñ küzläre härçak diyärlek ineşneñ argı yagında ide. Eştän tuktagan sayın atau çitenä kilep basa da säğatlär buyı onıtılıp tik tora.

— Kil äle, ulım, kul timägän tagın ber närsä kötep tora ikän bit äle bezne, — dip yaratıp kına çakırıp ala anı babası.

Köndezlären şundıy vak-töyäk mäşäqatlär belän tarta-suza uzdırsa da, kiç citte isä küñelne sagışlı moñ sara başlıy. Aptıragaç, ul ataudan çıgu öçen berär caylanma yasau turında da uylıy başlagan ide, babasınnan uñaysızlanıp kına tuktap kaldı...

Şuşı ber atna eçendä İhtıyar şaktıy yonçıdı. Babasınıñ yokısı bik naçar, ul yoklamagaç, İhtıyar da yatarga kıyınsına. Könnär ütkän sayın, ul Kazan turında, Zäliyä turında yışrak uylıy başladı. Berençe könnärdä hätta ul anı üze kaytıp töşär dip tä kötkän ide. Tora-bara anıñ kaytmasın añladı, ul gına da tügel, şuşında torıp kalsa, Zäliyä anı bötenläy onıtır, ber tapkır da isenä töşerep karamas kebek ide. Şaktıy ikelänep yörgäç, berkönne ul Zäliyägä hat yazarga cıyındı. Matça yarıgına kıstırıp kuyılgan cirdän karandaş belän ber bit sargaygan käğaz aldı da östäl yanına barıp utırdı. Miç artındagı çikertkälär anı ürtäp kıçkıralar, täräzä artında kul suzımı citärdäy yakın bulıp kürengän tulı bitle ay avızın yırıp tup-turı aña karap tora. Ul, malaylarça, ayga tel çıgarıp kürsätte dä aşıga-aşıga yazarga totındı.

— Konvert kiräk ide, — dip irtän çäy eçkändä babasına süz kattı ul. — Hat yazgan idem.

Zıyatdin kart şikär keterdätkän sıman äkren genä ketkeldäp kuydı.

— Sagındıramı?.. Kayan kilsen monda konvert? Soldattan kaytkannan birle kulga käğaz-kaläm alganım yuk. Kiräk käğazlärne dä Gramıtnıy Gayfetdinnän yazdıram. Baltaga nıgrak yata minem kul.

İhtıyarga utrau tagın da karañgılanıp, tagın da nıgrak küñelsezlänep kitkändäy toyıldı.

— Yuk belän mataşıp yörim. Konvert tapsañ da, niçek itep cibäräseñ anı monnan? Poçta kügärçennäre yuk bit, — dip söylänä-söylänä karandaş belän käğazne yañadan matça yarıgına kıstırıp kuydı İhtıyar.

...Şulçak Failneñ riyäsız yañgıravıklı tavışı anı iläs-miläs uylarınnan aynıtıp cibärde:

— Çınnan da kilep alıymmı? Menä, babay da cibärergä karşı tügel. Min tügel, sin başlap yörergä tiyeş bu eşne...

— Nişlim, babay?

— Çıga alırsıñmı soñ monnan? Çıga alsañ, bar...

— Kiräk ikän, işegaldı urtasına vertolet töşererbez! — Fail kabina işegen şapıldatıp yaptı da maşinasın ükertep kitep bardı.

Uramnıñ yak-yagında ber-bersenä sıyınışıp utırgan avıl öyläre kurkınışıp, kaltırap kuydılar. Karşıdagı yortnıñ kapka töbendä kolakların şomraytıp torgan köçek bar köçenä läñ-läñ kilep maşinanı kua kitte.

Zıyatdin babay ike kulın artka kuydı, şaktıy vakıt arlı-birle yörgäç, öygä kerde, su buyına töşep mende, munçanı karap çıktı, lapastagı korallarnı urınnarınnan alıp yañadan tezde, äle kiçä genä İhtıyar belän tür täräzägä dip yasagan ramnarnı, kuyarga cıyınganday, öy kırıyına kiterep söyäde. Ul inde İhtıyarnıñ monda, yänäşädä buluına şulkadär künegep ölgergän, anıñ tizdän kitäsenä, üzeneñ tagın mäñgelek borçuları belän bergä şuşı atauda yapa-yalgız kalasına ışanası da, monıñ belän kileşäse dä kilmi ide.

— Berniçä könnän su da ezenä töşär inde. İ-ih, bu yäşlärne! Ber urında bäyläp tä totıp bulmıy şul sezne?! — dip yaratıp kına sukrandı kart. — Kara anı, çıgu belän turı şähärgä çapma. — Annarı süzen bolay dävam itte. — Karap toram-toram da, cir sörergä dä, şähär salırga da cıyıngan keşegä ohşamıysıñ äle. Kazan yagına taban yaltıratırga gına isäbeñ. Kul suzımı citärlek cirdä şähär salınganda niçek canıñ tüzep yatasındır ul Kazanda?

Bürtep kabarıngan sorgılt tal böreläre arasınnan küñelne kıtıklap kürenep torgan yaña şähär manzarası, cannı cilketep göreldägän tözeleş şau-şuı soñgı könnärdä tämam tınıçlıgın algan ide İhtıyarnıñ. Ägär dä mömkin bulsa, ul häzer ük ineşne sikerep çıgıp, basu yulı buylap tup-turı şul yakka yögerer ide.

İşegaldı buylap üz-üzenä urın taba almıyça, arlı-birle yörgän Zıyatdin kart, ozak ezlägän äyberen tapkanday, bargan cirennän tuktap kaldı da böten işegaldın yañgıratıp İhtıyarga endäşte:

— Äniyeñ sine, öylänergä yöri, digän ide? Döresme şul?

— Öylänü... Öylänep kenä berär eş kırıp bulsa ikän bu dönyada!

— Öylänep, başlı-küzle bulıp kaytsañ da, naçar eş tügel. Öylängän keşegä irlär akılı kerä, töple akıl.

— Kilenegez bulası keşeneñ ber dä bu yaklarga kaytası kilmi şul. härkemgä üz tugan cire qaderle.

— Yaratsa, kaytır. Yaratmasa, üzenä karıy inde.

— Öç bülmäle fatirlarınnan ayırılıp kitmäs şul.

— Minem yort alarnıñ taş kapçıklarınnan naçarmı ällä? Bergäläp kaytıgız da şuşında gına torıgız! Yort-cir irken, atavıbız, allaga şöker, ocmah bakçasına tiñ. Beraz karap, tegermän tavı itägenä almagaçlar da utırtıp cibärsäñ! Min sezgä komaçau itmäm. Miña häzer ber närsä dä kiräkmi. Ataunıñ tege yagındagı mäñgelek yortka barırga da küp kalmagandır... Yortka, atauga huca bulır ideñ... Kemgä ışanıp kaldırıym min anı?

— Min monda kaytıp töplänsäm, ätkäy närsä diyär soñ? — İhtıyar babasına karap aldı. — Alar da kartayıp kilä. Kazan da yırak cir tügel. Ay sayın, bäyräm sayın kaytıp yörergä bula. Ällä nigä ber kaytkan keşe qaderleräk tä bula äle ul...

— Şulaydır... Şulaydır... — dip avız eçennän körsenep kabatladı Zıyatdin kart.

İhtıyar, küñelenä oyalıy başlagan ikelänüle hislärdän kotılırga teläp, savıt-saba cıyıştırırga totındı. Babası anıñ uylarınıñ çittä — yırakta ikänen sizenep, İhtıyarnıñ barı tik anı räncetmäs öçen genä aklanıp söyläven, soñgı atnada päyda bulgan soñgı ömet koşınıñ da tavış-sız-tınsız oçıp kitkänen kürep, kara käläpüşen batırıp kide dä, kulına seberke alıp, bolay da yalt itep torgan işegaldın seberergä totındı.

Soñgı tayanıçı bulgan İhtıyarga bu mizgeldä hätere kalgan, aña räncegän ide ul. Käyefe kitkänen sizdermäskä tırışıp, Zıyatdin kart böten üçne seberkedän aldı. Üze seberde, üze eçtän genä monnan arı berkemnän ber närsä soramaska, berkemgä ber üteneçen beldermäskä iman yañarttı.

İhtıyar anı yalgızın gına kaldırıp öygä kerde. Stenadagı fotolarga, işek kaşagası östendäge şämaillärgä, çöydäge mıltıkka, öygä nur birep torgan olı ak miçkä karap yattı. Canı tınıçlanmagaç, sandık östendäge talyan garmunnı tartıp, cırlap ta karadı. Ällä inde Fail küñelen kuzgatıp kitkängä, ällä inde babası belän söyläşüdän soñ, ul atauda üz-üzenä urın taba almıy, mömkin bulsa, häzer ük bu äsirlektän çıgıp kaçar hälgä citkän ide.

Ul çolanga çıktı, kaklagan kaz alıp kerep, östälgä vaklap turap kuydı. Yomırka peşerde, äle suınıp ta citmägän samavırnı yañarttı. Annarı, babasına süz katarga cay çıgudan kuangan sıman, täräzädän kıçkırdı:

— Babay, taşla seberkeñne! Çäy yañarttım. Ker, tizräk!

Zıyatdin kart seberkesen koymaga söyäp kuydı, telär-telämäs kenä öygä taba atladı. Östäl yanına kilep, ayagürä baskan kileş beraz uylanıp tordı da, komanda birgän kebek, kırıs tavış belän äytte:

— Töynä böten rizıgıñnı! Şuşındıy yämle yaz könendä öydä pışlıgıp utırıp bulmas, hava citmi başladı äle miña bu öydä... Kittek, ulım, tegermän buyındagı çirämlekkä, cäyrängä töşep utırıyk. Cäymä al, rizık-äükatlärne kübräk töynäsäñ dä yarıy. Ä kaklagan kazga teş ütmäs şul minem.

Babasınıñ saubullaşır aldınnan gına şulay küñele kuzgaluın, hiskä birelüen bigük önäp betermäsä dä, ul aña karşı töşärgä, anı yuatırga kıymadı.

Tegermängä arkası belän terälep ük üskän kart öyänke ışıgına cäymä cäyep azıklarnı taratkaç, İhtıyar çirämgä çügäläp utırdı. Ä babası, närsäder ezlägän keşe şikelle cirgä iyelgän kileş, haman arlı-birle yörenä. Äle tegermänneñ murtaygan büränälärenä tayagı belän sukkalap kuya, äle ayak astındagı çıbık-çabıknı ber çitkä alıp taşlıy, äle yargıçnıñ kapka hätle işegen şıgırdatıp aça da eçkä kerep tora. Menä ul yargıç işegen zur yozakka bikläde dä, tayagına tayanıp, tegermängä kütärelep karadı.

— İ-ih, şuşılay korgaksıp utırsın dip salgan idemmeni min sezne? — dide ul avız eçennän genä söylängändäy itep.

Yar çitenä ük teräp salıngan tegermänneñ büränäläre yañgırdan karalıp, timer tösenä kergän, takta tübäse timgel-timgel kügärgän, urını-urını belän yäşkeltem mük belän kaplangan. Uñ yagınnan yartılaş tışka çıgıp torgan kalaklı zur tägärmäçenä karagaç, iske tegermän İhtıyarga Tom Soyer macaralarındagı borıngı parohodka ohşap kürenä başladı. Äyterseñ ul illär-cirlär gizep yörgän-yörgän dä arıp-talıp mäñgelekkä şuşı atau çitenä kilep tuktagan. Yalgız tegermänne koçagına algan kart öyänke anı çit-yat küzlärdän, cil-davıldan saklap tora sıman.

Babası çıkmagaç, İhtıyar tegermängä kerde. Eçtä döm karañgı, keçkenä täräzädän töşkän yaktılık yıllar buyına kuyırgan tıgız karañgılıknı tarata almıy. Babası, tegermänne hutka cibärergä cıyıganday, kıştır-kıştır kilep östä mataşa, äle ber närsäsen alıp karıy, äle ikençe närsäsen borıp kuya, üze bertuktausız avız eçennän mıgırdana:

— İ-ih, kahär sukkırları! Sez genä citmägän idegez monda! Tegermängä kanıguçılar sezdän başka da bua buarlık! İnde kırık yıl elek korgaksıgan tegermännän nindi rizık taba alasızdır?

— Närsä bulgan? Kem bar anda, babay?

— Tıçkan belän küsedän kotılır ämäl yuk. Möşkäneñ yartısın kimerep beterä yazgannar. Täbe dä kuyıp karadım üzlärenä. Mäktäp betergännärmeni, başlılar, kahär suk-kırları, kagılıp ta karamıylar.

Zıyatdin kart külmäk-çalbarınnan tuzannı kaga-kaga tegermännän çıgıp tabın yanına utırgaç ta, İhtıyarnıñ monda ikänlegen onıtkanday, haman üzaldına söylände. Äyterseñ şulay itep çualgan uylarınıñ oçına çıgarga, niçä yıl ezläp tä cavap alalmagan soraularına, nihayät, menä bügen cavap tabarga tırışa kebek ide ul.

— Äräm aga sular... Tegermän taşın äyländeräse sular äräm aga. Ayak astında yatkan altınnı kürmiçä, ällä kayan ezlibez şul anı...

İhtıyar artık tüzmäde, berkatlı kıyafät belän anıñ süzenä katışırga buldı:

— Dönyada här närsä üz urınında. Bu su da äräm akmıy, babay. Şuşı keçkenä genä ineş niçä avılnı su eçerä, küpme basunı sugara. Annarı, İdelgä koyıp, GES kulasasın äyländerä, bezneñ öçen tok birä.

— Elek-elektän su sibep üstermägännär bezneñ yakta igenne. Ällä nindi yuk närsälär uylap çıgaralar. Küpme cirne bozıp beterdelär. Cir köçlägänne yaratmıy ul. Aşlasañ, qaderen kürsäñ, biräsen birä. Artıgın birä almıy. Ber yıl köçläp alsañ, ikençe yılnı üç kaytara. Tora-bara bötenläy kısır kaluı da bar. Änä, ferma buyındagı iñ yahşı cirne altı yıl rättän kukuruz çäçep bötenläy eştän çıgardılar bit. Kanın suırdılar cirneñ. Ä sin ällä nindi GESlar turında söyliseñ. Ul stantsiyä ällä kayda, ä bez — monda. Üzebezdä buldırırga kiräk, üzebezneñ cirdä üzebez huca bulırga kiräk. Şuşı ineşneñ kuäte citep aşkan bezneñ avılga.

— İl külämendä uylamıysıñ sin, babay, — dip çınayaklarga katı itep çäy yasadı İhtıyar. — Siña ineş qaderle bulsa, bezgä İdel dä şulay uk qaderle.

— Zur suga kuşılgaç, ineşneñ ineşlege betä. Şuña kürä ineş çagında maturrak ul miña. Üze eşlägän eşneñ näticäsen ineş tä kürergä tiyeşter. Berüze genä şuşı tegermänne äyländerep utırası, yargıçta yarma yardırası, maymıçlar kuıştırası, bala-çaga çır-çuın işetäse kilä anıñ. İl külämendä, imeş... Ömä belän öy kütärgäneñ barmı sineñ?

— Yuktır şul... Ömädä ber büränäne unlap keşe kütärä. Barısı da tigez kütärä, dip uylıysıñmı? Şulay bulmıy gına torsın! Kayberse can köçenä tırışa, kayberse vakıt ütsengä genä yöri, berseneñ buyı ozın, böten avırlık aña töşä, ikençese, bot buylısı, büränägä asılınıp kına bara. Çınlap karasañ, dürt keşe irkenläp kütärerlek büränä bulıp çıga ul. Menä siña bergä-bergä eşläü, menä siña — kolhoz, kümäk hucalık.

— Monısı inde bötenläy bütän närsä, babay. Monısı härkemneñ namusına bäylängän.

— Namus... Kümäk namus bula almıy... härkemneñ — üz namusı. Böten il baylıgı — härkemneñ baylıgı, imeş. Işanmıym min üzemneñ şundıy bay buluıma. Birgändä genä urtak, alganda urtak bulmıy ul. Ä menä bu atau mineke. Monnan mine kuuçı da, monda miña kommunizm väğdä itep, yukka başımnı katıruçı da yuk. Namus, diseñ. Revolyutsiyä bulganga niçä yıl, ä namuslı keşelärneñ çutsız işäygäne kürenmi. Elek tä bar ide türälär, häzer dä bar... Tik kulınnan eş kilgän keşe umırıp ala, keşeçä yäşi torgan ide. Ä häzer barısın da tigezlädelär. Şuña kürä dä avılda kulına balta totarday keşe betep bara. Çiläk töbe dä yamıy belmilär. Hönärçelär betä — barısı da tigez. Ä elek öy sayın osta, uram sayın timerçe, ike yortnıñ bersendä tegüçe bula torgan ide. Namus, diseñ... Arttan davaylap torganda, küzgä ak-kara kürenmägän çakta namus turında uylarga vakıt kalamıni?

— Kalırga tiyeş, babay! Keşelär sin uylagança uk naçar tügel. Avılda iläk-çiläk yasauçılar betä, diseñ. Ğalämgä keşe oçkannı, elek sezneñ töşegezgä dä kermägän maşinalar yasagannı telgä dä almıysıñ. Menä elek, monnan citmeş yıl elek şuşındıy şähärlär salıp bulır ideme? — İhtıyar avılnıñ sorı yortları östennän yaktırıp kürengän şähärgä taba kulın suzdı. — Şundıy kala korgan keşelärne namussız dip äytä almas idem min...

— Tärtäne kiregä kayırma, ulım, sındırırsıñ. Süzläreñ bik matur, ızbaç Söläyman şikelle söyliseñ. — Zıyatdin kart mıyık astınnan häyläkär yılmaep kuydı. — İnde meñ yıl cir kuyınında yatkan mäyetlärne kuzgatıp, ata-babalar nigez salgan avıllarnı kuptaralar bit. Şunı yaklıysıñmı sin?

Şundıy şähärneñ nigeze bäräkätle bulır, dip uylıysıñmı?

— İskene cimermiçä, yañanı salıp bulmıy.

— Kem äytte siña bu süzne? İnstitutıgızda şulay dip ukıttılarmı?

İhtıyar cavap birmäde, bu turıda söyläşüneñ oçı da, ahırı da bulmasın, alarnıñ barıber ikese ike fikerdä kalasın töşenep, cirdä yatkan şakmaklarnı aldı da samavırga tutıra başladı. Şulay itep, bu eçpoşırgıç äñgämägä çik kuyası, samavırga gına tügel, babasınıñ küñelenä dä yäşäü därte salası, şayarası, köläse, tormıştan yäm tabası kilä ide anıñ. Vakıt ütkän sayın, ul babasınıñ küzgä kürenep üzennän yıraklaşkanın, yıllar buyı beryalgızı korgan serle dönyasına kerep biklängänen toydı; böten gäüdäse belän cirgä yılışkan sabır kıyafätle yort ta, atau çitendä tavışsız-önsez moñayıp utırgan tegermän-yargıç ta tora-ba-ra üzläreneñ mäğnäsen yugalta, hätta bötenläy kiräksez närsä bulıp kürenä bardı.

Atau aryagındagı uramda maşina gülägän tavış işetelde. İhtıyar şul yakka ürelep karadı. Yuk, tanış şofer tügel. Ul, küñelsezlänep kenä, iske hrom itek belän samavır torbasın örderergä totındı. Atna buyı atauda yatıp, anıñ yanına berkem, hätta Ähmät tä kilep karamadı. Atauga kerä alma-salar, tege yaktan torıp ta söyläşergä, häl-ähväl soraşırga bula bit. Dimäk, anı yakın itmilär, çitlätälär. Dimäk, anıñ monda berkemgä dä kiräge yuk. Şähärdä keşelärne urtak fiker, urtak uy, urtak ideal yörtä... Ä avılda — urtak eş. Eşe, yomışı töşmäsä, keşegä keşe kermi avılda. İhtıyarnıñ alar belän bergä eşlise eşläre yuk inde, alaysa. Yalgızlık... Yalgızlık ul — keşelärgä kiräk bulmau, yalgızlıktan avırrak gazap yuktır, dip uyladı İhtıyar.

Atau östendä karañgılık kuyıra bargan sayın, basu çitendäge taşpulatlardan sarkıgan sürän yaktılık köçäyde, kran başlarındagı, yort tübälärendäge procektorlardan töşkän költä-költä nurlar küzgä kürenep kübäyde, kuätlände. Yaktılık işäygän, avıl artındagı görelte köçäygän sayın, İhtıyar küñelendä tışaulanıp yatkan hislär irekkä omtıla, anıñ muskulları kuät belän tula, tavışı köräyä, yöräge yarsıbrak tibä ide.

— Sineñçä, menä sez, yäşlär kilgäç, bez, kart-korı, dönyadan kitärgä tiyeş bulabızmı? — dip, babası anıñ ällä kaya barıp citkän uyların kire cirgä töşerde.

— Çagıştıruıñ urınsız. Ä-änä, tıkrık buyı Gıymazet-din abıy yaña öyen salgaç, iskesen sütteme? Sütte. Çönki iskese aña komaçau itä, böten karaltı-kurası yämsezlänep tora ide. İske öyen sütkändä cälläp yılap utırmagandır bit ul? Yänäşädä yañası, yahşıragı bulganda sineñ iskeñä, alamaña tökermi dä keşe...

— hem-hem... Taptıñ söylär süz, taptı misal itep söylär keşe. Bozau Gıymay nişlämäs ul? İske öye dä ber digän ide, hatını Nägıymä arkasında gına bozdırttı ul anı. "Öyne kıyık saldılar da berlär genä turı koymak peşerep bulmıy", — dip böten avılga söyläp yörgän bit. Bäleşeneñ töbe köysä dä, kazan töbenä kasmak utırsa da, orçıgı karavat astına tägäräp kenä kerep kitsä dä, televizorları yünläp kürsätmäsä dä, gel şul öy saluçılarnı ğayep itep söyli, Gıymaynıñ kolak iten aşıy ide, mälgun. Çär-çär kilgäne atauga hätle işetelä, şunıñ tavışınnan Gıymaynıñ tügel, minem kolak tona ide. Gıymaynıñ, ber digän öyen sütterep, yañanı saldırudan başka çarası kalmadı. Häzer Nägıymä nindi säbäp kenä tabar ikän?

— Ä sineñ üzeñ turında nilär söylägännären beläseñme soñ, babay? Dönyanı sügüdän buşaganıñ yuk. Zarlanasıñ da zarlanasıñ...

— Närsä diseñ? — Zıyatdin kart avızına kitergän telemen yañadan tabınga kuydı. — Avızıñ närsä äytkänne akılıñ belep betermime ällä? Kara sin anı, äy!..

Babası kızgan sayın, İhtıyarnıñ haman usallaşası, nigäder anı ürtise, berni belän dä ciñep bulmıy torgan ücätlegenä üç itepme, çıgırınnan çıgarası kilä ide.

— Nigä? Turı äytkän — tuganına yaramagan, dip üzeñ söyli ideñme äle? Kıyık atıp, turı tiderdemme ällä? — Ul, başlagan uyınınnan tuktala almıyça, torgan sayın eçkäräk kerä bardı. — Keşelär belän koymagıñ peşmägängä, şuşı tegermänne säbäp itäseñ bit sin. İ-ih, bar dönyanı gel üzeñçä genä yañabaştan korır ideñ dä, kulıñnan kilmi. Şuña özgälänäseñ, şuña bügenge tormıştan yäm tapmıysıñ...

— İnde sin dä akıl öyrätä başladıñmı? — dip açulanıp kıçkırdı Zıyatdin kart. — Atañnıñ kırık yıl buyı kanga toz saluı gına citmägän ide, inde häzer sin totındıñmı? İnde häzer sin dä minem küñeldä kazına başladıñmı? Änä, üz tireslegegezdä kazınıgız! — dip avılga törtep kürsätte ul. — Ä miña kagılırga beregezneñ dä hakı yuk!

— Uylaganım da yuk. Bügen monda min, irtägä — tegendä. Älegä kul-ayak bäylänmägän.

— Kul-ayagıñnı tiz kıskartırlar! Ällä kaya kitä almassıñ. Cibärmäslär. Sin — kiräkle keşe. — Zıyatdin babaynıñ tavışı söylägän sayın äkrenäyä barıp, ozaklamıy ul bötenläy pışıldauga küçte. — Menä min genä... Min çınnan da bügen — monda, irtägä — tegendä...

Bu süzlär İhtıyarnıñ yörägenä bozlı enä bulıp kadaldı. Ul, moña qadär cıyılıp kilgän böten açuların onıtıp, babasın räncetkängä ükenep kuydı. Böreşep, cirgä yakınaygan gäüdäsen kürgäç, küñele bötenläy yomşardı, anı yuatırga, anıñ küñelen kürergä niyätläp, yänäşäsenä yılışıp utırdı. İhtıyarnıñ süz agışın tizräk ikençegä borası, babasınıñ küñelenä huş kilerlek süzlär tabası kilä ide.

— Ä bu tegermän taşın kaydan aldıgız? — Ul telenä kilgän iñ berençe süzlärne äytte dä babasına karap tın kaldı.

Zıyatdin kart äle haman üz uylarınnan arına almıy ide bugay, cavap kaytarmadı.

— Nigä monda çıgarıp taşladıgız anı? — İhtıyar babasın urınınnan kuzgatırga, yaña äñgämä başlarga tırışa ide. — Yüeştä bozıladır bit ul. Monda yatıp yarıluı da bar...

— E-e-e... Äye. — Zıyatdin kart, tegermän taşına kagılgaç, süzgä kuşılmıyça buldıra almadı. — Teşätergä dip urınınnan kuzgatkan idek. Sugış yılları, avılda tärtä kayırırlık ir-at ta yuk. Minem dä yaralar tözälep betmägän. Töşerüen töşerdek, ä kire urınına mengerergä häl citmäde. Şunnan kaldı inde... — Ul tegermän taşın kıtırşı kulları belän sıypadı. — Par at cigep Ural hätle Uraldan alıp kaytkan idem bit min bu rähmät töşkerene. İke aydan artık kayttık. Kaytıp citkänçe dürt tapkır küçär sındı, ike tapkır tägärmäç alıştırdık. İneş suı agar inde ul, tegermän taşın äyländermäsä dä agar. Menä bezneñ gomerlär agıp betep bara. Närsä kürdek tä, ni maytarıp, ni äyländerdek? Dönyanı äyländerep salırday itep totıngan idek tä, üz başıbıznı äyländerüdän artık kitä almadık. Kaya bara bu dönya, äle haman belgän yuk. Ber yagınnan tözep kilälär, ikençe yaktan cimerelep bara. Yarıy, ös-baş, tamak yagına kıtlık kimede, şunısına şöker. Ä gomer ike kilmäs. Ä yaña şähärgä ber üçem dä yuk. Nişläp karşı bulıym, zamanında üzem dä şaktıy tözegän keşe bit. Bu tirä avıllarda ike yortnıñ berse minem kul belän salıngan. Şuña kürä korgan-tözegän keşegä rähmättän başka süzem yuk. Tik menä bez kartlarnıñ küñelenä dä artık katı kagılmasagız ide. Bezneñ küñel öçen dä berär närsä kalsın ide bu dönyada. Nişliseñ — şuşı çitän kazıklarına can berekkän. Şular betsä, bezneñ dä kiräk kalmas sıman...

Yanäşädä genä ineş şaulap aga. Ul mäñge şulay şaular, babasınıñ ineş şavına kuşılıp söylägän salmak avazı da şulay mäñge tınmas, ul cirdä mäñge yäşär kebek toyıldı İhtıyarga. Yeget, karaşın ofık çitendäge tözeleş utlarına töbägän kileş babasın tıñlıy-tıñlıy onıtılıp utıra torgaç, yokıga kitkänen sizmäde.

...Menä İhtıyar oçı-kırıyı kürenmägän yılga yarına kilep basuga, kemder anı cilkäsennän etep suga kertep cibärde. Su salkını anıñ ayakların ötep aldı, böten tänen kaltırattı. Ul, kiregä borılıp, sudan çıgarga talpınıp karadı, läkin ällä kaydan päyda bulgan yegetlär stena bulıp tezelep arttan kilälär, aña yarga menärgä irek birmilär ide.

Su töbendä avıl kapkası kürende. Kamışlarnı, tallarnı, su ülännären aralap, karşıga yözgän kurku belmäs balıklarnı uç töbe belän çitkä etärep bara torgaç, avıl uramına kilep kerdelär. Şulçak ber yeget alga çıktı da böten köçenä kiyerelep garmun tarta başladı. Başkalarga: "Kuşılıgız!" — digän sıman baş kagıp kuygaç, uram buylap olı-olı atlap kitte. Barı şunda gına İhtıyar garmunçı yegetneñ Fail ikänen tanıp aldı.

Avıl uramı kulları, ayakları, başları özelgän kurçaklar belän tüşälgän ide. İhtıyar, alarga basmaska tırışıp, yegetlär aldınnan atladı. Alar ber-berse belän koçaklaşkannar da nindider cır cırlıylar, läkin tavışları işetelmi ide. "Su astında tavış işetelmi. Balıklarnı menä nigä telsez dilär ikän", — dip uyladı İhtıyar. Şulçak Fail aña borılıp karadı, yözen cıyırıp, yodrık kürsätte, cırlarga kuştı sıman. Tik İhtıyar anıñ da tavışın işetmäde, añlamaganın belderep, iñbaşların gına selketep kuydı.

Egetlär kilep citügä, karşıdagı öyneñ täräzäläre açıla, annan ayak-kulları özelgän kurçaklar agıp çıga häm uram urtasına taralışıp yatalar. Kurçaklarga basmaska tırışıp, İhtıyar çitkä taypıla. Argı baştagı avıl kapkasına citkäç, Fail artka borıldı, garmunın cirgä kuyıp, ike kulın tiñ seltärgä totındı. Güyäki aña su astındagı bar närsä buysına, anıñ süzen tıñlıy, güyäki ul böten su astı dönyası belän diricerlık itä ide. İhtıyar gacäplängän küzläre belän yak-yagına karandı: erele-vaklı balıklar da, su töbendä äkren genä başın selkep utırgan kabırçıklar da, rät-rät tezelgän yegetlär dä, Fail tılsımına birelep, ber ük köyne suzalar, ber ük cırnı cırlıylar sıman ide. Anıñ baş miyen yaktırtıp, çigälären kızdırıp utlı uy yögerep uzganday buldı: "Bu bit — Fail cırı! Huş, avılım!" — dip kıçkırmakçı buldı ul, läkin küpme genä tırışsa da, tavışı çıkmadı.

Annarı Fail alarnı tigez rätlärgä tezep avıl çitenä alıp çıktı. Zirat yanına citkäç, avızların yabıp, barısı da torataş sıman katıp kaldı. Çittän karaganda, häykälgä ohşap kürenälär ide alar. Fail, rättän ayırılıp, iñ zur, iñ borıngı kaber taşı yanına tezlände. Şulçak, kaber taşı tavış-tınsız artka taba şuışıp kitte dä, annan... tacsı-man itep eşlängän biyek käläpüş, käläpüş artınnan ğalämät olı baş kürende. Ul, cirdän bil tiñenten öskä kütärelgäç, uñ kulın sul kükrägenä kuydı da avızın açtı. Moña qadär tıp-tın torgan su astı patşalıgında yañgıragan mäğrur avaz barısın da önsez kaldırdı. "Nindi gacäyep dönya bu, — dip uyladı İhtıyar. — Terelärneñ tavışı işetelmi, ä mäyetlär rähätlänep söyläşä... Ällä soñ... bez... mäyet bulıp, alar tere keşelär mikän? Üzebez dä kürmägändä, dönyanıñ astı öskä kilde mikän?"

Anıñ uyların tac käläpüşle başnıñ kaber eçennän yañgıragan salkın häm sallı tavışı bülde...

— Äy, sez, uglannar! Min sezneñ borıngı babalarıgız isemennän, şuşı patşalıkta gomer uzdıruçı tugannarıgız isemennän söylim... Bez, yaktı dönyadan kitkändä, üzebez belän ber närsä dä almıyça, sezgä cirdäge hämmä närsäne miras itep kaldırgan idek. Sez alarnıñ barçasın da küz karası kebek saklarsız, bezneñ tös itep qaderläp totarsız, işäytersez, dip uylagan idek. Vä läkin sez bezneñ ışanıçıbıznı aklamadıgız. Sez ütkän buınnardan miras bulıp kalgan iñ zur baylıgıgıznı — häteregezne cuydıgız, kiräk çakta bezne yaklap süz äyter tavışıgıznı yugalttıgız. Sezneñ häzer avızlarıgız açılsa da, tavışıgız işetelmi, telägegez uyansa da, kıyulıgıgız citmi. Şuña kürä bez, üze-bezne-üzebez yaklar öçen, tuıp-üskän cirebezne, üz Vatanıbıznı saklar öçen, bu mäñgelek patşalıgıbıznı taşlap, yañadan yaktı dönyaga kaytırga buldık.

Kaberstan patşası şuşı süzlärne äytep beterügä, zirattagı kaber taşları beräm-beräm çitkä şuışıp, annan baştanayak akka törengän törle yäştäge, törle kıyafättäge keşe gäüdäläre canlanıp çıga başladı...

İhtıyar Failne koçaklap aldı da kurkudan bar köçenä kıçkırıp cibärde häm uyanıp kitte. Babası söyäkle kulları belän aşıga-aşıga anıñ bitlärennän sıypıy, ä ul haman kotoçkıç töşennän arına almıyça ıñgıraşa ide.

Bu mähşärneñ soñgı könnärdä küñelendä cıyılıp kilgän sataşulı, meñ borçulı uylar näticäse ikänen, barı tik kurkınıç töş kenä ikänen añlasa da, uyanıp citkäç ul kat-kat kıçkırıp, hätta cırlap ta karadı, häm şunda gına bötenläy aynıp citep, üz tavışın berençe işetkändäy, säyersenep tıñladı. Tavışın yugaltmavına böten küñelennän söyende. Tik Zıyatdin kart kına İhtıyar küñelendäge öyermälärne sizmäde, anı ber kaygısız, ber borçusız malayga sanap, haman üz uyları eçendä ävärä kilüendä buldı.

Koyaş nurları karga oyaları arasınnan sarkıp ütep, cılı kulları belän anıñ bitenä kagılgaç, yarım uyau kileş şaktıy vakıt kiçäge hällärne, ber atna eçendä bulıp uzgan vakıygalarnı başınnan kiçerep yattı İhtıyar. Annarı irenep kenä yurgan astınnan çıktı da buyalmagan takta idängä yalanayakları belän çäpeldätep basa-basa algı yakka uzdı. Östäldäge samavır, menä-menä urınınnan kuzgalırday bulıp, poşkıra-poşkıra kaynap utıra. Babasınıñ urın-cire pöhtäläp cıyıştırılgan, östäl dä ğadättägedän mulrak itep, bäyrämçä äzerlängän.

İşegaldına çıkkaç, lapasta agaç ışkılagan tavış işetelde. İhtıyar anda kerep tormadı, turı tegermän yanına töşep kitte. Bil tiñenten çişenep, balakların sızgandı da iske tegermän taşı östenä utırdı. Tegermän taşınıñ kıtırşı öslege garäp härefläre belän çuarlangan kaber taşına ohşavın kürep, anı iğtibar belän kapşap karadı. "Ällä bu çınnan da ütkän buınnıñ kiler buınnarga yazgan hatı inde?" — dip uyladı ul. İhtıyar taşnı kuzgatmakçı buldı. Anıñ urınınnan kımşanırga telämäven kürgäç, hälsezlänep östenä utırdı. Ul äle haman kiçäge uylarınnan arına almıy, babasınıñ fälsäfä taşına äverelgän tegermän taşınıñ eçenä yäşerelgän serne belmäk bulıp izalana ide. Koyaşnıñ inde şaktıy öskä kütärelep, üzenä kölemseräp karap toruın kürgäç, tal botaklarına totına-totına çişmä buyına töşte. Çokır töbennän tibep torgan çişmä suı baş miyenä kerep oyalagan böten bimazalı uylarnı kuıp çıgardı. Salkın su belän bitlären çılatkaç, anıñ uyları gına tügel, küñele dä çişmä suı sıman çistarıp kaldı.

Atau itägendäge almagaç börelärennän cannı kıtıklıy torgan yaz ise börkelä. Ul ayak-kulların kura ciläge kuaklarına sıdırta-sıdırta, tigänäk çukmarlarına sarılıp betep, atau çitennän äylände häm lapas yanına kilep tuktadı.

Zıyatdin kart bolınday kiñ lapas urtasına bökräyep baskan da, bar dönyasın onıtıp, närsädär eşläp mataşa. İhtıyar anı eşennän ayırırga kıymıyça, şaktıy vakıt soklanu häm aptırau katış küzläre belän lapas yagına karap tik tordı. Yak-yagın su baskan, elek görläp bäräñge üskän bakçasın alabuta, bilçän, tigänäk kaplap kitkän yarım taşlandık atauda yäşäüçe kakça gäüdäle kartnıñ, bernindi avıruga da, cannı talkıy torgan yalgızlıkka da bireşmäskä tırışıp, teşe-tırnagı belän tartışa-tartışa yäşäp yatuı İhtıyar öçen gacäp tä, söyeneç tä ide. Ul üzeneñ atna buyı atauda yatuınıñ kotılgısız häl buluın añlasa da, küñele barıber böten küzänäkläre belän ineşneñ argı yagına — keşelär yanına, tormış kaynap torgan dönyaga tartkanın sizep tordı. "Keşene kızganırga yaramıy! Kızganu keşeneñ eçke gorurlıgın cimerä, kızganu keşene kimsetä, mäshärä itä. Keşene barı tik yaratırga gına kiräk!" — dip kabatladı ul üz-üzenä.

Ul, nihayät, yakın kilep, kulı belän babasınıñ cilkäsenä kagıldı häm verstak östendä ör-yaña aeroplan kürep, ireksezdän avız tutırıp yılmaydı:

— Oçası kiläme, babay?

— he-hem... Sine oçırtırga bu. Üz kanatlarıñ şaktıy zägıyf kürenä. Tordıñamıni?

— Ällä kayçan. Sineñ böten aeroplannarıñnı cıysañ, ber muzey oyıştırıp bulır ide inde.

— Minem üzemne muzeyga kuyarlık inde häzer. Nigä köläseñ? Kırık-ille yıl elek kigän çabatalarnı, kile-kaba-larnı muzeyga cıyalar bit häzer. Bez inde şul iske çabatadan da kiräksezräk bulıp çıktıkmıni? Bezgä dä tisen ide şul iske çabataga tigän qader, bezne dä şulay tel-teş, cil-yañgır tidermi saklasınnar ide.

Zıyatdin kart aeroplanın kütärep işegaldına çıktı da öy kıyıgına söyälgän baskıç yanına kilde. Uñ ayagın baskıç aratasına kuygaç, İhtıyarga borılıp karadı.

— Kaya, babay, üzem. Minem ber tapkır da kuyıp karaganım yuk.

— Buldıra alırsıñmı soñ? Anıñ üz cayı bar bit. Kuydıñ da oçtı-kitte tügel.

İhtıyar aeroplannı sul kulına totkan kileş öskä kütärde dä ike baskıçnı ber atlap tübägä menep kitte. Aeroplannı ipläp kenä öy kıyıgındagı agaç yalgaşka urnaştırgaç, yak-yagına borılıp karadı. Monnan basu urtasındagı şähär açıgrak kürenä, ul üzeneñ koyaşta balkıgan ak yortları belän çem-kara tufraknı yaktırtıp, tirä-yüngä yäm birep tora ide.

— Närsä dönyañnı onıttıñ? Bohar mäçese tösle oyıp utırma, töş, — dip kıçkırdı aña babası.

— Tart, äydä, — dip avız eçennän mıgırdandı İhtıyar. Aeroplanga küñele kinät suıngan ide anıñ.

— Üzeñ tart. Sineñ öçen yasadım min anı. Sine ozatır öçen. Bütän yasamıym. Soñgısı. Yaraştan tügel, çardugan taktası yasar çagıñ citkän, dide ätiyeñ dä...

Bu minutta Zıyatdin kartnıñ yözenä sabıylık töse kergän ide. İhtıyar aeroplan oçırgan könne babasınıñ härçak şulay kinät kenä yäşärep, gäüdäse ciñeläyep kitüen häterläde dä, anı bu soñgı şatlıgınnan mährüm itüdän kurkıp, baskıçnı sıgıldıra-sıgıldıra aska töşte häm, kiyerelep, baunı tartıp cibärde. Aeroplan, mondıy tupaslıknı kötmägändäy, borını belän havanı sözep kinät kenä kükkä kütärelde, menep citkäç, berkavımga häräkätsez kalıp, asılınıp tordı häm annarı, uktay aska atılıp, yazgı taşkın suına utırdı. Aktarılıp akkan kara su dulkınnarı, kötelmägän mondıy tabışka söyengändäy, böterelä-böte-relä anıñ tiräsendä bii başladılar. Kara su östendäge ap-ak aeroplan, kanatı kayırılıp ülem belän tartışuçı akçarlak kebek, kızganıç ta, şul uk vakıtta matur da ide.

Su östendäge ak aeroplanga karap önsez kalgan siksän yäşlek Zıyatdin kartnıñ häm äle yaña tormış diñgezenä kerep çumarga cıyıngan İhtıyarnıñ küzlärendä bu mäldä ber ük sagış, küñellärendä ber ük moñ ide.

Karşı yak yarda maşina göreltese işetügä, alar ikese därräü kütärelep karadılar. Kabina tübäsendäge zäñgär utın balkıtıp kilep tuktagan kıp-kızıl maşinanı kürgäç, İhtıyar berazga aptırap kaldı. Maşinadan töşkän ike keşeneñ berse Fail ikänne tanıp algaç eşneñ närsädä ikänen añıştı.

— Kötä-kötä kötek buldıgızmı? — dip böten ineş buyın, böten ataunı yañgıratıp kıçkırdı Fail. — Häzer bez anı...

Menä ul kabinaga kerep utırdı da maşinanı ulata başladı. Kabina östendäge baskıç, haman ozınayıp, atau yarı itägendäge kart öyänke botagına barıp terälgäç, tuktap kaldı.

— Talga men, talga! — dip kıçkırdı Fail. Üze, yar buyına çıgıp basıp, bilenä tayandı.

— Ut kapmagandır bit? Kaya kaudarlanasıñ bolay? — Zıyatdin kartnıñ atau tınıçlıgın bozgangamı, ällä İhtıyarnı cibäräse kilmäüdänme açuı kuzgalgan ide.

Fail anıñ süzlären işetmäde, haman kıçkıruında buldı.

— Artık yuanıp torırga vakıt yuk! Halık cıyıla başladı. Yal köne dip tormıy, irtä kuzgala eşçe klass. Tugızda miting başlana...

Şul arada Fail baskıç buylap mäçe yılgırlıgı belän ürmäli-ürmäli talga kilep citte dä aska sikerde. Ayagın avırttırdı bulsa kiräk, İhtıyar yanına aksabrak kilde.

Berazdan İhtıyar cıyınıp bette häm ike kulın suzıp babası belän saubullaştı da Failgä taba karap baş kaktı:

— Äydä, kittek! Huş, avılım!

Bu süzlärne Fail üzeneñ yaña kuşamatı bularak kabul itsä, Zıyatdin kart öçen ul üz yazmışın häl itkän hökem kararı sıman yañgıradı.

Kart, İhtıyar belän Failneñ baskıç buylap tege yak yarga ürmälägänen, kızıl maşinanıñ sallı kuzgalıp, uram poçmagında yugaluın karap tordı.

— Huş, avılım... — dip gacäplänep üz eçennän kabatladı Zıyatdin kart häm, bu süzlärneñ mäğnäsenä äle genä töşengändäy, böten avılnı küzdän kiçerep çıktı. — Huş, avılım...

* * *

Alar kilep citkändä tulay torak karşındagı maşinanıñ ärcälären açıp, ärcä töbendäge çüp-çarnı seberep mataşalar ide. Maşina yanında cide-sigez ir-at tämäke pıskıta, berniçä yeget tulay torak belän ike arada tız-bız çaba.

— Stekolıtsikov yegetläre kayda? — dip kıçkırdı Fail kabinadan sikerep töşü belän ük.

— Alar katnaşmıylar. Äle genä üze yanına kerdem. Kemgä kiräk, şul tamak yırtsın, di Stekolıtsikov. Yegetläre brigadirdan uzıp yöri almıy inde.

Käyefläre bik sülpän kürensä dä, başlagan eşne yartı yulda kaldırırga telämiçä, mitingnı ütkärergä buldılar. Başta ozak itep tabiğatne saklau cämgıyatennän çakırılgan lektor ekologiyä mäsälälärenä kagılışlı lektsiyägä ohşaş süz söyläde. Annarı maşina ärcäsenä beräm-beräm menep şofer yegetlär, tözüçelär süz aldı. Alarnıñ süzlärendä därt, his, açu taşıp torsa da, dälilläre citärlek bulmaganga, bu süzlär, pafoslı buş şiğır sıman, havada beraz tirbälep toralar da orator cirgä töşügä ük onıtılalar ide. İñ soñgı süzne İhtıyarga birdelär. Ul ütkän tönne, nilär söylärgä ikänen uylap, şaktıy yoklamıyça yatkan ide. Läkin kiçä başka kilgän fikerlärneñ bügenge sülpän mitingnı uyata almasın töşenep, ul süzne bötenläy bütänçä, bügenge könnän tügel, ä bik yıraktan, bu yaklarnıñ tarihınnan başlarga buldı.

— Taşlıyar, Akçişmä, Kayınsar avılları monnan biş ğasır çaması elek İvan Groznıy yaularınnan kaçıp kilgän babalarıbız tarafınnan salıngan, — dip kabalanmıy gına alıp kitte ul. — Çukınudan, patşa ezärleklävennän kotılırga uylasalar da, missionerlar monnan da ezläp tapkan alarnı. Bezneñ babaylarnı çukındırgannar, bezneñ avıllarnı kat-kat kilep talagannar, läkin halıknı beterä almagannar. Şuşı biş ğasır eçendä niçämä-niçä açlıknı, niçämä-niçä yangınnı kürgän bu avıllar! — İhtıyar ataudagı ozın kiçlärdä babası söylägän süzlärneñ şuşı minutta kiräk buluına beraz gacäplänep tä, yegetlärneñ anı tın da almıyça tıñlaularına läzzätlänep tä söyli, söylägän sayın anıñ üzenä ışanıçı arta, söylägän sayın aña bu cirlär, bu avıllar tagın da yakınrak toyıla bara ide. — Biş ğasır buyına patşa yalçıları, açlık-yalangaçlık ta beterä almagan avılnı biş yıl, yuk, biş ay, biş atna eçendä bez üz kullarıbız belän yuk itäbez! Bu bit varvarlık, üzeñ utırgan agaçnıñ tamırına balta belän çabu! Monıñ öçen bezgä kiläçäk buınnar karşında cavap birergä turı kiläçäk! Bezne berkem dä gafu itmäyäçäk!

— Döres söyliseñ, yeget! — dip kuätläp kıçkırdı tulay torak işegenä arka söyäp torgan imän kiskäse sıman tügäräk gäüdäle ir urtası agay.

— Bezgä tügel, naçalniklarga söylärgä ide bu süzlärne, — dip körsende anıñ yänäşäsendäge küzlekle yeget.

— Mitingka citäkçelärne çakırmıyça döres itmägänsez, — dip anıñ süzen elderep aldı İhtıyar. — Halık fikeren işetergä tiyeş alar.

— Çakırdık. Kilmädelär, — dide açu belän Fail.

— Dimäk, çakıra belmägänsez.

İhtıyarnıñ şulay ciñel genä ğayep taşlavı küñelenä kagıldı, ahrısı, tege taza bädänle agay tökse genä süz kıstırdı:

— Çittän kilep öyrätep yörergä barıbız da osta. Üzeñ barıp söyläşep kara alar belän.

Tirä-yune aktarılıp taşlangan şıksız tulay torak kırıyında cıynalgan ber törkem ir-atnıñ üzen şulkadär tañ kalıp tıñlavı İhtıyarga köç birde, ul yodrıgın öskä kütärep kıçkırıp uk cibärde: — Kiräk ikän, akıl da öyräterbez, kiräk ikän, cir cimertep eşlärbez dä!

Mitingtan soñ maşina belän kiterep kuyarga teläsälär dä, ul Taşlıyarga cäyäü genä kaytırga buldı. Yulnı arkılı çıgıp, kalkulık çitendäge ziratka mende. Ätise yagınnan babasınıñ garäp härefläre belän yazılgan kaber taşın kürgäç, çardugan kırıyındagı utırgıçka häl alırga utırdı. "Kaber taşındagı öç-dürt süzne dä ukıy almıybız bit, — dip avır itep körsende ul. — Nindi nadan bez! Babası yazgannı onıgı ukıy almasın inde! Ä üzebez haman dönya mädäniyäte, halıklar duslıgı turında söyläşäbez. İñ elek üz kulturasın üzläşterergä, üz tarihınıñ töbenä töşärgä tiyeş keşe".

Indır artlatıp kına işegaldına kergäç, tuktap kaldı. Ber atna elek iñ berençe bulıp karşı algan olı gäüdäle ak tavık, başın kıñgır salıp, aña karap tora ide. Tavıknıñ küñelen küräse kilep, İhtıyar cim alırga kelätkä kerde. Karañgı kelättä karmalana-karmalana bodaylı kapçık ezlägändä kulı nindider oçlı timergä kagıldı. Ürelep utnı kabızsa, bu timer oçlayıp kilgän tügäräk agaç başına berketelgän ciz ay bulıp çıktı. Ütkän yıl köçle davılda iske mäçetneñ manara oçı sınıp töşte, dip yazgan ide änise. Bu kaytuında yıraktan uk mäçet başındagı ay yaltırap kürenmägäç, avıl niçekter yat sıman toyılgan ide aña. "Aynı taşlamagannar, yugaltmagannar... Änkäy eşeder bu, — dip uyladı İhtıyar. — Ätkäy niçek çıgarıp taşlamadı ikän? Din, mäçet, digändä, çäçläre ürä tora ide bit anıñ".

Boday sibügä, tavık ber börtekne genä avız itep karadı da, anıñ çınnan da boday ikänenä ışangaç, söyeneçennän kıtkıldap aldı.

Änise anı kürügä berkavımga telsez kalganday buldı. Çit keşe belän küreşkändäy, alyapkıçı belän sörtä-sörtä ike kulın suzdı.

— İrtän atau kırıyına nindi küz kürmägän maşina kilep tuktagan ide ul, — dip süz başladı änise. — Täräzädän kürep kaldım. Atauga küper salalarmı ällä soñ? Yanına töşmäkçe dä bulgan idem, min cıyıngançı kitep bargan.

— Mine alırga kilgännär ide. Şähärgä bardım min.

— Eş beleşteñme ällä?

Äniseneñ üzenä sak kına küz saluın kürep, İhtıyar süzne çitkäräk borırga buldı.

— Babay bötenläy ayakka bastı. Yegetlär şikelle yöri.

— Ällä nidä ber şulay yöräk öyänäge kuzgala torgan ğadäte bar inde anıñ. Yarıy, bu yulı da hävefsez genä uzdı... Häyerlegä bulsın. Şähärdä nişlädeñ soñ, ulım? — dip soravın ikençe yaktan kilep kabatladı änise.

— Miting oyıştırgannar. Avıllarnı saklap kalmakçı bulalar.

— Nindi avıllarnı?

— Küp inde alar, — dide tel är-telämäs kenä İhtıyar. — Rähätlänep ber zarlanıştık.

— Sin dä söylädeñme?

— Min kemnän kim, — dip yılmaydı İhtıyar. — Äni, üzegez niçek yäşisez soñ?

— Tañ ata da kiç bula inde, ulım. Ayak yörtkändä yöribez äle.

— Kelättäge aynı kem alıp kayttı? Änise, aptırap, aña karadı:

— Kayan kürdeñ äle? Min alıp kayttım anı. Tönlä... bäläkäy arbaga salıp...

— Ätkäy ni di soñ?

— Kapçık belän kaplap kuygan idem min anı. Ällä kürmi, ällä kürep tä kürmägängä salışa. Anı añlamassıñ bit. Ber vakıt tabıp, rätläp kuysagız ide şul manaranı. Ayı bulmagaç, ällä niçek, kürke yuk bit. Böten avılga yäm birep, ällä kaydan kürenep tora iye...

— Bu yulı bulmas, änkäy. İrtägä yulga çıgarga kiräk miña. Ozaklamıy imtihannar başlana.

— Zäliyä dä yugaltkandır inde üzeñne.

— Yugaltsa, kaytıp töşär ide. Öç säğatlek yul bit.

— Alay dimä, hatın-kıznıñ holkı bötenläy bütän anıñ. Tik torganda kuzgalıp kitä almıy. İmtihannarıgıznı tapşırgaç, ikegez bergäläp kaytıgız. Tuynı da avılda gına yasarsız... — dip küzlären İhtıyardan almıyça söyenep karap tordı änise. — Küñelegezgä oşap kitsä, şuşında gına torıp kalırsız. Kazanda da äzerläp kuymagannar...

İhtıyar, uramda tavış işetep, täräzägä ürelde. Uramnıñ argı yagındagı koyı buyında ike kız köleşä-köleşä çiläklärenä su tutıra. Alarnıñ yänäşäsendä genä muyınnarın suzıp ike ata kaz ısıldaşa. Arırak, böten avıl östennän ber başka kalkıp, mäçetneñ kalay tübäse häm ber yakka yantaya töşkän aysız manarası kürenä.

Tälinkä belän yaña peşkän koymak kütärep çıkkan änise, ulınıñ täräzägä karap önsez toruın kürgäç, kızıksınıp, uramga küz saldı.

— Ä-ä, Särbinaz kızları, — dide ul balkıp. — Bigräk uñgannar inde. Üzebezneñ avılda da menä digän kızlar citärlek tä bit... Mäkärcädäge bakır altın bulıp kürenä, di torgan ide äbiyeñ. Üzegez beläsezder inde...

Şulçak kapkanıñ açılıp yabılganı işetelde. İşegaldında ätiseneñ "min kayttım" digänne añlatkan tamak kıru tavışı yañgıradı. Çınnan da, sinme bu, digän sıman, İhtıyarnıñ iñbaşlarınnan totıp selketkännän soñ, Timerhan agay, salam eşläpäsen çöygä elep, tabın yanına utırdı.

— Kartnı ayakka bastırdıkmı? — dide ul samavırdan çäy agızgan köygä. — Daru kiräk tügel keşegä. Keşegä keşe kiräk. — Annarı, süzne bütängä borıp, kinät kenä sorap kuydı: — Bügen şähärdä kürgännär sine. Nindi yomış töşte? Ällä eş beleşep yörüeñme?

— Yuk, bolay gına, — dide İhtıyar. Bügenge küñelsez häm oyışmagan miting turında söyläp, ätisennän şeltä işetäse kilmi ide anıñ.

— Bolay gına, diseñme? Yuknı söylämä. İkelänep-mi-kelänep yörmä, tot ta şuşında gına kayt! — dip kisterde ätise. — Ber hatın-kıznı da kulga ala almagan ir keşedän eş çıgarmı?! Citmäsä, bulaçak hatınnı äle! Äydä, kittek, bergäläp basularnı äylänerbez.

İhtıyar malay çaktan uk ätise belän tarantaska utırıp könnär buyı basularda, urmannarda, bolınnarda yörergä künekkän ide, bu täqdimgä bik teläp riza buldı.

Arıp-talıp kiç öygä kaytıp kergändä, İhtıyarnıñ yözenä alsulık iñgän, böten öste-başı tuzanga batkan, kıskası, ul yañadan Taşlıyar avılı keşesenä ohşap kalgan ide.

Zäliyä belän alar institut koridorında gel kötmägändä oçraştılar. İhtıyar, avtobustan töşügä, tup-turı institutka kilgän ide. Eşen beterep, kaytışlıy Zäliyägä şaltıratırmın, öydä bulsa, kiç yanına sugılıp çıgarmın yäisä berär cirgä çakırırmın, dip torganda, karşısına üze kilep çıktı. Böten koridornı yañgıratıp dotsent Sarımsakov belän köleşä-köleşä atlıylar. İhtıyarnı kürgäç, tuktap kaldılar.

— Kayçan kildeñ? — dip gacäplänep soradı Zäliyä. — Bötenläy kilmi mikän ällä, dip uylıy başlagan idek inde...

Babasınıñ häle turında da soraşmıyça, iñ elek üzeneñ üpkäsen belderergä aşıkkan, irennären tursaytıp, äle Sa-rımsakovnıñ ıspay häm mähabät gäüdäsenä, äle İhtıyarnıñ malaylık çıgıp betmägän avılçarak kıyafätenä karap torgan Zäliyä aña yat ta, yırak ta bulıp toyıldı.

— Karale, kadrlar bülegennän ezlägännär ide sine, — dip Sarımsakov alarnıñ ikesen genä kaldırıp, kafedra bülmäsenä kerep kitte.

— Barısına da sin ğayeple...

Şulay dide dä Zäliyä yılamsırap stenaga söyälde.

— Närsä buldı? Nindi ğayep?

— İrekle diplom alu öçen sin alarga yazılışu turında beleşmä kiterep birergä tiyeş ideñ bit. İñ kiräkle vakıtta kaytıp kitteñ. Rektor östämä prikaz yazgan. Sine Taşlı-yar şähärenä cibärälär... Telägeñä ireşteñ inde...

— Ä sin? — dip anıñ küzlärenä karadı İhtıyar.

— Min monda kalam! — dide Zäliyä häm İhtıyarnı kadrlar bülege işege turında kaldırıp kitep bardı.

* * *

Yul çitendäge aktarılıp taşlangan kap-kara basu östennän, tönlä yavıp uzgan yañgırdan soñ, kürener-kürenmäs kenä bu kütärelä. Baş oçında sayragan turgay, koyaş nurına asılıngan kebek, şaktıy vakıt ber urında häräkätsez tora da, kinät kenä ıçkınıp, aska tomırıla, annarı, tagın şul nur cebenä tagılıp, öskä menep kitä.

Bıltır köz genä salıngan beton yul äle şomarıp ölgermägän, kiresençä, yazgı sularda kupşaklana gına töşkän, şuña kürä östendäge çuyırtaşları tägärmäçlärgä iyärep, çişmä suı sıman çıltırap bara.

Dönya şulkadär saf häm riyäsız, bu maturlıknı barı tik maşinalardan kalmıy böterelep bargan tuzan öyermäläre genä bozıp, närsäder iskärtä sıman.

İhtıyar utırgan yök maşinası şähär tözü idaräse yanına tuktagaç, arttan kalmıyça iyärep kilgän tuzan öyermäse, närsä buldı, digändäy, berkavım böterelep tordı da, hucasın kötkän kündäm et kebek, tınıçlanıp, häl cıyarga yul çitenä çıgıp yattı.

Algı bülmädä utıruçı kız, İhtıyarnı kürügä, kulındagı közgesen östäl tartmasına şudırıp, ütä citdi kıyafät belän aña tekälde.

— Başlık urınındamı? — dide İhtıyar häm kesäsendäge dokumentlarnı alırga da, almaska da belmiçä, kapşap kuydı.

— Kızganıçka karşı, häzergä yuk. — Kız üze söyli, üze İhtıyarnı enäsennän cebenä qadär öyränä. Äyterseñ ul eşkä alır aldınnan härkemne şulay üzeneñ rentgen apparatı aşa ütkärä ide. — Kiñäşmä bara, — dip östäde ul häm, yegetneñ çırayında ber üzgäreş tä kürmägäç, iğtibarın cälep itärgä telägändäy, östäl tartmasın şapıldatıp yabıp kuydı.

İhtıyar, eşsezlektän tuyıp, inde, nihayät, irkenläp süz başlarga cıyıngan kıznıñ telägen añlamıy, hätta anı bötenläy kürmi dä ide. Ul, närsä eşlärgä dä belmiçä, ber urında taptanıp toruında buldı.

— Kiräk ikän, utırıp tora alasız, — dip sekretar kız üz karşındagı urındıkka kürsätte.

— Yuk, rähmät. Küptän başlandımı cıyılışları? Tiz betärme ikän?

— Kem belgän alarnı? Ä sez üzegez kaydan bulasız? Ni yomış? Bälki, min genä häl itärdäy mäsäläder? Berençe kürüem dip äytimme? — Sekretar kız, nider yazarga cıyınıp, kulına ruçka aldı, çertlätep anıñ kızıl töymäsenä bastı.

— Eşkä kildem. İnstitut beterep. Sezgä cibärdelär. Sezgä dip... Üzemneñ tugan yaklarga kayttım. Kürşe avıldan min, Taşlıyardan.

İhtıyar, üze dä sizmästän açılıp söyläşä başlavına kıyınsınıp, tuktap kaldı.

— Alaysa, cirle kadr bulıp çıgasız inde. Kiräk, andıy-lar bik kiräk bezgä.

— Bik kötep torgan keşe kürenmi äle monda. — Häzer inde ul, iyäläşä töşep, kız belän tınıç söyläşä başlagan ide.

— Kiñäşem şul — kötegez, — dip çıtlıklanıp cavap birde aña sekretar kız häm kulındagı ruçkasın tagın çertlätte.

Şulçak östenä kün pincäk, ayagına rezin itek kigän keşe atıla-bärelä kilep kerde dä "Baş incener" dip yazılgan işekkä çumıp yugaldı. Berazdan suluı kabıp kire äylänep çıktı, aşyaulık qadär kulyaulık belän şaktıy uk zur borının tärtipkä kitergäç, şar küzlären yak-yakka yörtep, sekretar kız östäle yanına kilde.

— Tege, kiçä baskan isemlekne taba almıym. İkençe danäsen bir äle, — dip yagımlı itep endäşte ul.

Şuşı qadär zur häm kilbätsez gäüdädän, balta belän yunıp yasagan tösle tupas yözdän bu hätle ük cılı süz çıgar dip İhtıyar başına da kitermägän ide. Ul, ällä bülmägä bütän keşe kerdeme ikän, dip, tiz genä yak-yagına karanıp aldı.

Kız, üz däräcäsen saklap, kabalanmıyça gına östäl tartmasın açtı, ak tışlı papkanı şaktıy aktargaç, kulına ber bit käğaz aldı, kürdegezme bezneñ kem ikänne, baş incener bulıp baş incenerga da isebez kitmi, digändäy, İhtıyarga karap avız tutırıp yılmaydı.

— Menä bezgä tagın ber kadr kilde. Monısı, bälki, alay bik tiz taban yaltıratmas. Şuşı yaknıkı. Taşlıyardan... — Sekretar kız süzen äytep beterügä, telefon şaltıradı.

Monı işetep torgan baş incenernıñ yözendä ber üzgäreş tä sizelmäde, läkin bülmädän çıgıp barışlıy, İhtıyarnıñ eşkä tügel, ä bäyrämgä cıyınganday pöhtäläp ütüklängän aksıl kostyumına, äle genä öydä yaltıratıp çıkkan botinkalarına, şähär aklıgı kungan yözenä, dugaylanıp kilgän mıyıgına küz töşerep aldı da, mul kaşların cıyırıp, görgeldäp torgan bötenläy yat avaz çıgardı:

— Kaydan?

— Taşlıyardan.

— Anısın işettek.

— Tözeleş institutınnan sezgä cibärdelär, — dip äytergä aşıktı İhtıyar, yöze ber mizgeldä kızarıp, tirläp çıktı.

— Ällä kayçan şulay dilär anı! Küptän kötäbez. Familiyägez?

— Rähmät...

— Rähmätevmı?

— Yuk la! Batırşin İhtıyar... Timerhan ulı.

— Kolhoz predsedatele Timerhan malayımı ällä?

— Äye.

— Ätiyegez printsipial keşe. Çamasız printsipial... Monda kaytıp bik döres itkänsez. Äydä, kittek. İñ elek kiñäşmädä çirkançık alıp çıgıgız. Näq menä kadrlar mäsäläse turında çäç agartıp utıra idek. Sezneñ işelärne, yaña kilgännärne dä cıydı bügen başlık.

Alar kerügä zaldagı utız-kırık keşeneñ berniçäse därräü artka borılıp karadı. İhtıyar, üzendä moña qadär bulmagan kauşau sizep, tizräk iñ arttagı rätlärneñ bersenä, yäşräklär yanına utırırga aşıktı. Baş incener, karşıdagı östäl yanına kilep citkäç, kulındagı käğazen suzdı häm kakça yözen yazgı cil aşagan açık zäñgär küzle, kılıç borınlı, alcıgan kıyafätle keşeneñ kolagına nider pışıldadı. İhtıyar turında äytte bulsa kiräk, çönki tegese kütärelep artkı rätkä karadı, käğaz totkan kulın alga suzıp, torıp bastı.

— İptäşlär, süzem dälille bulsın öçen sannar kiterep söylim. — Şähär tözü idaräse başlıgınıñ (İhtıyar anıñ başlık ikänen üz-üzen hucalarça irken totuınnan, östälneñ kıl urtasında, grafin karşında utıruınnan uk añladı) söylägän sayın gäüdäse kalkulana bara kebek ide. — Bügenge köndä tözeleştä barlıgı cide meñ dä altı yöz ille ike keşe eşli. Bu gacäyep zur san, iptäşlär. Alarnı aşatası-eçertäse, eş urınnarına iltep kuyası, alıp kaytası, barısına da fatir biräse, balaların yäsle, bakça, mäktäp belän täemin itäse bar. Ä bez äle şuşı momentka bolarnıñ bersen dä tiyeşle däräcädä häl kıldık, dip äytä almıybız. Yäşäü şartlarınıñ kanäğatlänerlek bulmavı eş protsessına, anıñ näticälelegenä turıdan-turı yogıntı yasıy, kire yogıntı yasıy...

Şulçak zaldan yañgıragan tavış anı yartı cömläsennän bülde. Başlıknıñ moña ise kitmäde, ul baskan kileş sabır gına anı tıñlap tordı.

— Magnitkanı, Dneprogesnı palatkalarda yäşäp tözegännär. Bez monda halıknı bolay da irkäläp beterdek inde. Buını sıyıklarnı almaska kiräk eşkä. Yatsınnar şunda cılı miç başlarında könbagış yarıp. Bezneñ monda — böyek tözeleş, ürnäk tözeleş. Bezgä bötenesenä äzer torgan nık keşelär, altın kullı eşçelär kiräk. Keşelärne häzerlän ük saylap cıysak, kiläçäktä mondagı şähär halkı da menä digän bulaçak.

Urınınnan çäçräp torıp süz başlagan kaynar kanlı yegetne tözeleş idaräse başlıgı mıyık astınnan kölemseräp tınlap tordı da, ul söyläp betergäç, süzen kaudarlanmıyça gına, atalarça sabır gına dävam itte:

— Keşelärneñ iñ äybätlären saylap kına cıyarga, diseñ inde alay bulgaç, iptäş Melkumyan. Läkin menä monda min añlap betermägän bäläkäy genä närsä bar. Menä sin üzeñ — yugarı belemle incener — keşeneñ äybätme, naçarmı, kıyumı, kurkakmı, tırışmı, yalkaumı ikänen ber karauda uk niçek açıklarga uylıysıñ? Ällä küräzälek kıla beläseñme? Sineñçä, bez kadrlar bülegenä küräzäçelär cıyarga tiyeş bulabızmı?

— Kemneñ kem ikänen ber karauda belep bula inde. Annan... elekkege eş urınınnan harakteristika soratıp alırga kiräk. Hezmät kenägäsendä nindi tamgalar bar, anısın karıysıñ, söyläşteräseñ, soraştırasıñ.

Başlık, "citte, añladık", digändäy, imän barmagın tırpaytıp, uñ kulın öskä kütärde.

— Ägär dä anıñ elekke kollektivka küñele yatmagan, andagı eşe oşamagan bulsa, ägär dä ul monda kilep urnaşkaç, yöz dä siksän graduska üzgärsä?..

— Keşe yöz siksän graduska üzgärä almıy. Üzgärsä, iñ kübe, kırık graduska üzgärä. Tözeleşneñ berniçä yıllık täcribäse şunı kürsätä.

Kızu kanlı yeget barmagı belän tamak töbenä çiyertte. Zal buylap ciñelçä genä ketkeldäü dulkını yögerep uzdı. Yeget, üz süzennän üze çitensenep, urınına utırırga aşıktı.

— Üzgärä, niçek kenä üzgärä äle. Tormış üzgärtä ul... — dip üzaldına söylängän sıman ber süzlärne kabatlap tordı da başlık tiz genä citdi tonga küçte. — Keşelärne sortlarga bülep, berençe sortın üzebezgä saylap, kibägen cilgä oçırıp utırırga hakıbız yuk bezneñ. Döres, gigant tözeleştä, ilebez maktanıçı bulaçak böyek korılışta çista kullı, çista küñelle keşelär eşlärgä tiyeş.

İhtıyar, bu süzlärne işetkäç, ireksezdän turayıbrak utırdı, çäçlären artka taba sıypap kuydı.

— Läkin bezneñ kollektiv — tözeleş oyışması gına tügel, ä sotsialistik tärbiyä mäktäbe dä. Partoyışma sekretare minem fikerne yaklar dip uylıym. — Başlık yänäşäsendäge kündäm kıyafätle keşegä taba borılıp karadı, tegese, anıñ süzlären cöpläp, baş kaktı. — Bezgä ul häybät keşelärne, berençe sortlı täüfıyk iyälären, yugarı kvalifikatsiyäle belgeçlärne ällä kayan cibärep citkerä almayaçaklar. Äybät keşe kayda da qaderle. Bilgele, baştarak bezneñ töp köçne çittän kilgän kadrlar täşkil itäçäk. Ä tora-bara bez alarnı üzebez tärbiyäli, üzebez äzerli başlarga tiyeş bulaçakbız. — Ul, tuktap, grafinnan su agızıp eçte dä baş incenerga taba borıldı. — İptäş Şamkayıv, äyt äle, bıyılnıñ berençe kvartalında kadrlar bülege aşa niçä keşe ütte?

Baş incener, borın östenä ilämsez zur küzlek elep, östäldäge käğazlärne kıştır-kıştır aktardı da, aptıragan kıyafät belän soradı:

— Kaysı yakka?

— Niçek — kaysı yakka?

— Kerü yagınamı, çıgu yagınamı?

— İkesen dä äyt.

— Bıyılgısı yılnıñ berençe kvartalında... — dip ber köygä suza-suza söyläp kitte baş incener, — eşkä aluların sorap kadrlar bülegenä unike meñ altı yöz kırık cide gariza kergän. Şularnıñ unber meñ tugız yöz ille dürte kanäğatländerelgän, dimäk, gadi tel belän äytsäk, eşkä alıngan.

— Ä kitüçelär? — Başlık ällä şuşı sannarnı işetep, ällä Şamkayıvnıñ iskitmäs kıyafät belän tämläp-täfsilläp söyläven oşatmıyça, kulındagı karandaşın äyländerä-äyländerä anı aşıktırdı: — Kitüçelär küpme?

— Eştän cibärülären sorap sigez meñ ber yöz uncide keşe gariza yazgan häm barısınıñ da üteneçe kanäğatländerelgän. Şulay itep, bezneñ danlıklı kollektiv ber kvartalda gına da öç meñ sigez yöz utız cide keşegä işäygän.

Başlık, hökem zalında utırgan sudya kebek, baş incenerga ber-ber artlı soraular yaudırırga totındı:

— Yanvarda küpme kitkän? Fevraldä? Martta? Kaysısı küpme eşlägän? Ni öçen kitkännär? Eştän kitüçelär belän äñgämä ütkärelgänme? Ütkärelsä, anda kemnär katnaşkan?

Baş incener, monısı inde minem eş tügel, digändäy, iñbaşların cıyırıp, tik basıp tora. Soraular tämamlangaç ta ul şaktıy vakıt, ni äytergä belmiçä, käğazen kat-kat äyländerep karadı. Annarı, mäsäläsen çişkän ukuçı sıman şatlanıp, zalga törtep kürsätte:

— Bu eş belän turıdan-turı sotsiologiyä bülege şögıllänä. İptäş Farukşin...

— Mömkinme?

Zal urtasınnan yäşe utız-utız biş çamasınnan uzmasa da, inde çäçlärenä çal yögerä başlagan, tere küzle, sportçılarnıkı sıman tupırdap torgan tıgız bädänle keşe cähät kenä torıp bastı da cil-cil atlap, türdäge östäl yanına kilde. Kilä-kileşkä tın alıp ta tormadı, käğaz-mazarga karamıyça gına, ike kulı belän kükrägen koçaklagan häldä, här süzgä basım yasıy-yasıy söylärgä totındı:

— Kitkän keşelärneñ altı protsentı — yugarı belemle, altmış ber protsentı — mahsus urta häm urta belemle, kalgannarı — sigez yäisä annan da kimräk klass betergän. Milli sostavı — ruslar, ukrainnar, çuvaşlar, marilar, udmurtlar, tatarlar. Kitüçelär arasında cirle halık iñ az protsent täşkil itä. Barlıgı kırık öç millät väkile. Yartısınnan kübräge respublikadan çittän kilüçelär. Urtaça yäşläre — yegerme dürt. Kitü säbäpläre: torak kıyınlıkları, transport özeklege, aşhanälärdäge su buyı çirat, ğailä nizagları, eçkeçelek, citäkçelär belän konflikt, eştän soñ yal itär urın bulmau. Boları — barısı öçen dä urtak säbäplär. Läkin törle kategoriyä eşçelär öçen säbäplär törleçä. Mäsälän, İTR sostavı kübräk proizvodstvo nizagları, kollektivka beregä almau, yäşäü şartlarınıñ kanäğatlänerlek bulmavı, ruhi azık, kultura-sänğat uçrecdeniyeläre citeşmäüne säbäp itep kuya, urta zveno berençe urınga torak bulmaunı, annarı eş şartları avırlıknı, transport kıyınlıkların sanıy başlıy, ä tübän zveno, nigezdä, torak citmäü säbäple kitärgä mäcbür bula.

— Añlaşıldı, iptäş Farukşin. Ä kaluçılar nigä kala, aların öyränmädegezme? Ni äytsäñ dä, tözeleştä cide meñ altı yöz ille ike keşe eşli häm, belüemçä, kübese bügen-irtägä bu yaklarnı taşlap kitärgä cıyınmıy.

Farukşin, anısı bolay da bilgele, digän sıman, irennären bültäytep, iñbaşların cıyırdı.

Tözeleş idaräse başlıgı, tavışın kütärä töşep, süzen dävam itte.

— Sotsiologiyä bülegeneñ maksatı kollektivnıñ kara yagın gına kürep, anıñ kimçeleklären öyränep utıruga gına kaytıp kalırga tiyeş tügel. Sez, bügenge obstanovkaga obektiv bäyä birergä häm şähär tözü idaräseneñ, bulaçak şähärneñ, gigant zavodnıñ, hätta, äytergä kiräk, böten ilebezneñ kiläçägen küzallap, şul kiläçäkne niçek maturrak itü turında uylarga tiyeş. Sotsiologlarnıñ töp burıçı, iptäş Farukşin, uñay faktorlarnı tabıp alıp, alarnı centekläp öyränü, alarnı üsterü öçen kuldan kilgännärneñ barısın da eşläü, alarnı ürnäk itep, ölge itep keşelärgä kürsätä belü. Berençe kvartalda änä ul öç meñ sigez yöz utız cide keşe nigä tözeleştä kalgan, aları nigä kitmägän? Şartlar barısı öçen dä ber bit. Alarına da han saraylarınnan fatir birgän keşe yuk. Kazıgaç-kazıgaç, tirännänräk kazırga kiräk, iptäş sotsiolog.

Sotsiolog berniçä tapkır başlıkka karşı töşärgä tırışıp karadı:

— Bez, kimçeleklärne öyränep... alarnı kiläçäktä buldırmau turında uylıybız... — Läkin ul, süzen tämamlamıyça, yartı yulda tuktap kalırga mäcbür buldı.

Farukşinnıñ, äle haman kileşergä telämiçä, üz süzen kuätlärgä tırışuı başlıknı bötenläy çıgırınnan çıgardı.

— Tires arasınnan altın ezlisezme? — dip yarsıdı ul. — Tires arasında, täti yegetem, tires kortı gına bula. Altınnı bütän cirdänräk ezlilär anı, çistarak cirdän. Şulay itsägez, gazeta-curnallarda da tires ise añkıp torgan mäqalälär bastıru urınına, kollektivnıñ nindi zur avırlıklarnı ciñep yaulagan uñışları turında yazar idegez.

İhtıyar idarä başlıgınıñ nigä bu qadär çamadan çıgıp kızuın añlamıyça tıñlagan ide, tora-bara ul hikmätneñ närsädä ikänenä töşenä başlaganday buldı, ä inde anıñ soñgı süzlären işetkäç, barısı da ayırmaçık bulıp küz aldına kilep bastı. "Eş bolayrak ikän monda. Naçalniknıñ serkäse su kütärmi ikän. Karşı äytkän ber keşeneñ başına sugıp kına utıra. Nigä partoyışma sekretare endäşmi? Ul barısın da kürep tora bit. Bigük ciñel bulmayaçak monda", — dip uyladı ul. Läkin ul üz uylarına çumıp onıtılıp utırgan berniçä minut vakıt eçendä başlık berni bulmaganday bötenläy tınıçlangan, niçek tiz kızıp kitkän bulsa, şulay uk tiz sürelgän dä ide.

— Dürt yöz vagonlı "Romantika" poselogı koru hälne şaktıy ciñeläytte, — dip dävam itte ul. — Ämma läkin kilgän keşelärne yakın-tirä avıllarga urnaştıru bik naçar bara. Monıñ säbäbe närsädä, iptäş Şamkayıv? Şunı tiz genä añlatıp biregez äle bezgä.

Şamkayıv süz äytergä dip avızın açtı, läkin anıñ cömläse äzer tügel ide, ahrısı: "Farukşin..." — dide dä, kauşap, küzlären başlıkka töbäde.

— Närsä, barıgız da Farukşin avızına karap torırga kaldıgızmıni inde häzer? — Başlık tagın kabına başladı. — Äydä, alay bulgaç, sotsiolog äfände, rähim itep monısın da añlatıp kürsät inde bezgä. Ni öçen gomer-gomergä kiñ küñelle dip sanalgan avıl keşeläre şärä basu urtasında ör-yaña şähär tözergä kilgän izge teläkle, romantik canlı hezmät iyälären üz busagalarınnan kertergä cıyınmıylar. Säbäbe närsädä monıñ? Busına da kollektivtagı moral klimat ğayepleme?

Farukşin, rizasız yözen çıtıp kına, torıp bastı. Telär-telämäs kenä süz başladı:

— Tözeleş başlangan berençe yılda tözüçelärne avılda bik teläp kabul ittelär. Bu yaklarda yäşäüçe halık keşe hälenä kerä torgan, il kaygısı, il şatlıgı belän yäşi torgan, sez äytmeşli, kiñ küñelle, kunakçıl halık. Sugış yıllarında Leningradtan, Mäskäüdän evakuatsiyälänep kilgän meñnärçä keşe şuşı yak avıllarına kilep sıyıngan. Ni avır çakta da alarga karañgı yöz kürsätüçe bulmagan. Äle bügen dä şul keşelärdän rähmät hatları kilep tora...

— Lirik çigeneşlär yasamıyça gına söyläp bulmıymı? Utırmaga cıyılmadık bez monda.

İdarä başlıgınıñ atlagan sayın Farukşinnı bülderüe, irkenläp söylärgä irek birmäve zaldagılarga oşamıy başladı bugay, ara-tirä pışıldaşıp algannarı, kanäğatsez tamak kırıp kuygannarı işetelde.

— Şunnan? — dip Farukşinga töbälde başlık.

— Şunnan, ozaklamıy avıllar küçä başladı, zirat urınnarı, basular, bolınnar, urmannar su astında kaldı. — Söylägän sayın Farukşinnıñ süzlärenä kuät kerä bara, yodrıgı öskäräk kütärelä ide. — Ä avıl halkı, şähärdän ayırmalı bularak, mondıy mäsälälärdä bik berdäm ul. Ber keşegä kaygı kilsä, avılı belän aña yärdämgä kütärelä, yangın çıksa, bezneñ kebek, yangın maşinası ulap çapkannı täräzädän karap kalmıy, dönyasın onıtıp şunda yögerä.

— Şunnan?..

— Menä şunnan, üç itep, kilgän keşelärne kertmi başladılar. Alarnıñ avılı da şul uk yazmışka duçar bulmas, dip kem garantiyä birä ala agaylarga? Şuña da alar kürälätä, añlı räveştä bezneñ yulga arkılı töşä, şulay itep, berazga gına bulsa da avılımnıñ gomeren ozaytam, dip uylıy. Beräüneñ dä üz ülemen aşıktırırga atlıgıp torganı yuk.

— Añlaşıldı. — İdarä başlıgınıñ tavışı yomşıy töşkän ide. — Dimäk, bezgä şuşı obstanovkada nindi çaralar kürergä, nilär eşlärgä kiräk bulıp çıga inde? Kilgän keşelärne uramda kaldırıp bulmıy bit.

— Agitatsiyä çaraların köçäytergä, añlatu eşe alıp barırga...

— Niçek itep?

— Avıllarga barıp, här öy hucası belän söyläşep çıgarga kiräk.

— Kemnär barırga tiyeş bula anda?

— Bez, barıbız da...

İdarä başlıgı askı irenen teşläp uylanıp tordı da kulındagı papkasın şapıldatıp östälgä taşladı.

— Zalda utıruçılar arasında şuşı tirädä tuıp-üskän keşelär barmı?

Barı tik ber hatın gına torıp baskaç, başlık soraunı tagın kabatladı:

— Tagın kemnär? Uncide yäş belgeç arasınnan beräü dä yukmı ällä?

Şunda Şamkayıv İhtıyarga törtep kürsätte.

— Ä sez nigä basmıysız?

— Min bit äle urnaşıp citmägän, — dip ık-mık itte İhtıyar.

— Kilgäç, urnaştıñ digän süz. — İdarä başlıgı İhtıyarga sınaulı karaş taşladı. — Familiyägez niçek?

— Batırşin.

— Kaysı avıldan?

— Taşlıyardan?

— Tanış familiyä, — dip avız çite belän kölemseräde ul. — İsemegez?

— İhtıyar.

— Menä närsä, İhtıyar Batırşin iptäş... Bügenge köndä böten ışanıç — sineñ kebek yäşlärdä. Bezneñ kollektivta altın kullı keşelär dä, osta oyıştıruçılar da, şäp oratorlar da citärlek. Läkin äle tözeleş idaräse kollektivına üz maksatların ahırına qadär başkarıp çıgu öçen küp vakıtta omtılış häm üz köçenä ışanu citmi. — Başlık beraz uylanıp tordı. — İhtıyar, şuşı minuttan üzeñne eşkä kereştem dip sana. İrtägä ük Taşlıyarda här öyne yörep çıgasıñ. Sineñ burıç ber atna eçendä kimendä öç-dürt yöz keşene torak urınlı itü. Soraularıñ bulsa, partkomga, baş incenerga möräcäğat it. Farukşin, yäş iptäşkä instruktac birü, kollektiv belän tanıştıru siña yöklänä. Läkin, kara anı, tires başların gına kürsätep yörmä. Kilgän könne ük küñele kaytırlık bulmasın... Cıyılış betügä, partiyä oyışması citäkçelegendä, — ul yänäşäsendäge pöhtä itep öskä taralgan çem-kara çäçle, koyıp kuygan tösle şoma häm çibär yözle irneñ iñenä kagıldı, — toraksız keşelärne avıllarda urnaştıru buyınça ştab tözergä. Komsomolnı, profsoyuznı, kadrlar bülegen çakırırga onıtmagız. Şuşınıñ belän proizvodstvo kiñäşmäse tämam. Bezne glavkadan kilgän iptäşlär kötä. Sau bulıgız!..

İhtıyar cıyılıştan miñgeräp çıktı. Ul oçsız-kırıysız uylar, fikerlär eçenä kerep çumgan da şularday kotıla almıy ide. Babası atavınnan şulkadär yaktı, şulkadär matur bulıp kürengän ak kalanıñ, äkiyät şähäreneñ, küpme ah-zarı, küpme borçuları, häl itelmägän problemaları buluın ul küz aldına da kitermägän ide. Biş yıl buyına institutta alar çınnan da ak äkiyät dönyasında yäşägännär, biş yıl buyı vatman käğazendä äkiyät sarayları salgannar, artık berkatlı häm yaktı hıyallar belän hıyallangannar ikän. "Äkiyät sarayı", "ak kala" digän süzlärne tözeleş sazına çumıp karamagan kabinet geroyları uylap çıgargannar ikän. Ul, äkiyät dönyasınnan çıgıp, bügen tormış çınbarlıgı belän küzgä-küz oçraştı. Biş yıl buyı tözegän äkiyät şähärläre berniçä säğat eçendä cimerelep töşte, alda yap-yaktı bulıp balkıp torgan kiläçäkne bilgesezlekneñ sorı tomanı kapladı.

Uramga çıkkaç, küktäge koyaşnıñ elekkeçä ük yaktırıp yanuına, ber säbäpsezgä söyenüenä İhtıyar şaktıy vakıt aptırap karap tordı.

— Taksi kötäseñme?

Kütärelep karasa, karşısında kölemseräp Farukşin basıp tora.

— "Sin" digängä aptırama, şulay ğadätkä kergän monda. Tanış bulıyk, sotsiolog Nurislam Salih uglı Farukşin.

— İhtıyar.

— Äydä, iltep taşlıym. Yul uñaylıy gäpläşerbez dä. İhtıyar, kıstagannı kötep tormıyça, "İc" mototsiklınıñ artkı utırgıçına menep atlandı. Bu keşe aña berençe kürüendä ük kay yagı beläkder yakın toyıldı, anıñ belän söyläşü küñelendäge uylarnı taratır kebek ide.

Nurislam mototsiklnı ber tibüdä kabızdı da beton yulga çıktı. İhtıyar yul uñaylıy berniçä tapkır süz başlarga cıyınıp endäşep karadı. Läkin cil kolaklarga kerep sızgıra, borın tişeklären kıtıklıy, küzne äçetterä, avızdan çıkkan süzne cähät kenä eläkterep ala da ällä kaya yırakka oçırtıp kitä. Cil ikeseneñ dä çäçlären tuzdıra ide.

— Nigä sömsereñ koyıldı? Oşamadımı ällä? — dip artka borılıp kıçkırdı Nurislam. — İseñ kitmäsen, kön sayın şul uk süz tegermäne ul bezdä. Söyläüçelär küp, eşläüçelär azrak.

Tegermän, digäç, babası iskä töşep, anıñ yöräge çänçep kuydı.

Nurislam yalt itep artka borılıp karadı.

— Bar belgännäre — plan da plan! Nik dönyalarınıñ astı öskä kilmi, tik plannarı gına tulsın. Şuña kürä dä eşläre barmıy. "Davay", "ura" belän genä aldırıp bulmıy häzer. Tamagı tuygan keşe zurrak närsälär turında uylıy başlıy ul. Moña qadär tamak kaygısı iñ zur problema ide.

İhtıyar aña cavap birmäde. Cıyılışta baş miyenä kerep oyalagan bal kortı küçedäy göcläü avıl kapkasına kilep citkändä cil belän kayadır taralıp betkän ide.

* * *

— Tukta äle, — dip, ul Nurislamnıñ cilkäsenä suktı da bara-barışka uk mototsikldan sikerep töşte.

Uram çitendä nider kötkändäy basıp toruçı keşe bolar-ga taba atladı.

— Batırşin tügelme soñ? Ällä inde isänläşmiçä dä ütep kitäme, dip toram. Tege vakıtta botanikadan "berle" kuygannı haman onıtmıymı ällä, min äytäm.

İhtıyar elek gacäyep mähabät häm usal bulıp kürengän ukıtuçısınıñ keçeräyep, hätta boyıgıp häm meskenlänep kalganın toydı. Möhämmät Zakiroviç mäktäptä başka ukıtuçılardan iñ elek üzeneñ härbilärçä töz gäüdäse, komanda birgändäy kıçkırıbrak söyläşüe, kiskenlege belän ayırılıp tora ide. Ul bervakıtta da ukuçılarnıñ ozaklap, täfsilläp cavap birülären yaratmıy, beraz ık-mık itä, belmägänen yäşerü öçen, telenä kilgän teläsä nindi süzlärne äytä başlauga uk urınga utırta ide. Ägär dä ışanıçlı itep ber-ike cömlä äytsäñ dä, artık suzıp tormıy, "bişle" kuyıp, köndälegeñne suza, iñbaşıñnan kagıp, "gvardeets" dip yılmaya. Cavap birä almagannarga bik rähimsez, barı tik "berle" genä kuya, "öçle" häm "dürtle"lär anıñ däreslärendä bötenläy yuk ide. här cäy sayın ukuçılarnı urmannarga alıp çıga, alar belän bergäläp peçän cıyarga, çögender siräklärgä bara, balık totarga töşä.

Şuşı mähabät gäüdäle, berkayçan da boyıgu, kaygıru belmäs Möhämmät Zakiroviçka häzer ul tanır-tanımas karap tordı. Anıñ küzlärendäge, yözendäge ışanıç yukka çıkkan, gäüdäse şıksızlanıp kalgan ide.

— Äy, Möhämmät Zakiroviç, sezgä nindi üpkäm bulsın minem! — dide ul, anı yuatırga, anıñ küñelen kütärergä teläp. — Attestatka barıber "bişle" kuydıgız bit.

— Sezneñ klasstan yegerme öçegezneñ unbere vuzga kerde... Niçek, abaga yafragınıñ nindi ikänen beläseñme soñ inde häzer? Abaga yafragı nindi tör yafraklarga kerä, digäç, närsä digän ideñ äle?

— Yäşel, digän idem. "Berle" algaç, ikençe könne mahsus urmanga mendem. Yafragınıñ nindi ikänen beläm häzer, çäçägen genä kürgänem yuk älegä...

— Äy-ye, abaga yafragı sıman katlaulı bu tormış. Annan da katlaulırak. Çäçägen dä tabarsıñ. Menä bezneñ genä limit çıkkan... Kaytkanda kergäläp yör, yugıysä bötenläy onıttıñ.

— Klasstaşlar yış kaytalardır iç.

— Kaytuın kaytalar... Koymak aşarga gına kayta bit alar monda. Min dä, mäktäp tä, avıl da kiräk tügel alarga. Ä sin bötenläygä kayttıñmı? Bik şäp, bik hup! Ätiyeñneñ salam eşläpäse kükkä tigän inde bolay bulgaç. Şähär tözibez, diseñ inde, alaysa... — dip suzdı Möhämmät Zakiroviç häm tirän itep körsende. Annarı, mototsikl yanına kilep, Nurislam belän isänläşte.

Söyläşergä süz bulmasa da, İhtıyar tiz genä yañadan kuzgalıp kitärgä kıymadı, küñel öçen genä soraştırganday itte:

— Kanikulga çıktıgızmı?

— Bıyılgı yaznıñ räte bulmadı bit. Kinät cılıttı da taşu suı böten cirne aktarıp taşladı. Bozıp beterdelär tabiğatne. Cäye dä ternäklänä almıy. Bazga su töşkän ide, köne buyı berüzem şunı tüktem.

— Hälimä apa kayda?

Ukıtuçınıñ irennäre kaltırap kuydı, yöze cıyırılıp kilde:

— İşetmädeñmeni? Dekabr ayında cirlädek bit Hälimä apañnı. Kahär töşkän rak...

İhtıyar, ni äytergä dä belmiçä, şaktıy ara tın tordı.

— Yalgız gına yäşisez inde, alaysa, — dip suzdı ul.

— Malaylardan da soñgı arada häbär-häter yuk. Yapa-yalgızım bolın qadär öydä utırıp kaldım.

— Nigä fatirga keşe kertmisez soñ? — dip kıyar-kıymas äytte İhtıyar.

— Kemne kertäseñ? Şähärnekelärneme? Berniçä köndä böten nigezeñne korıtırlar. Äle avıl aşa ütkän-sütkändä dä bakçañnı utamıyça kitmilär.

— Bakçaga bez dä kerä idek. Malay-şalay eşe genäder anısı, ir-at keşe koyma başına ürmälämäs.

— Küzlärenä ak-kara kürenmi alarnıñ. Sugışta, höcümgä barır aldınnan, bezneñ dä küñel şulay iläslänä torgan ide. Yanıp kalgan avıllarga da, hätta kırıyında yıgılıp yatkan iptäşläreñä dä karap torırga vakıt yuk ide sugışta. Barı tik ciñü genä kiräk, ciñep çıksañ, barısı da bulır, dip uylıysıñ. Bolar da şulayrak...

— Hällär şaktıy möşkel anda.

— Närsä bulgan tagın?

— Tözeleşkä keşe kilä tora, ä urnaştırırga urın yuk. Okopta yäşi almıy bit inde alar.

— Tel töbeñne añlıym, Batırşin, ämma öyemä çit keşe kertä almıym. Hälimä apañ niçek cıyıştırıp kuygan bulsa, äle haman äyberlär şulay tora.

— Sez ukıtuçı keşe... Annarı, semyalı keşene kertsägez, üzegezgä dä eş ciñeläyer. Gigant tözeleşkä faydagız tiyär.

— Teleñ şaktıy şomargan, yukka ukıtmaganbız ikän üzeñne, — dip koyma buyındagı utırgıçka taba atladı Möhämmät Zakiroviç. — Gigant tözeleşkä sezne birdek inde bez. Anıñ östenä, yul salabız dip yartı bakçanı sörep taşladılar. İke yıldan soñ gına akıllarına kildelär, yul minem bakçaga kermi ütä ikän.

Koyma artınnan baş oçların çıgarıp, sagayıp kına tıñlap torgan yäşel almalı almagaçlar kinät isep kitkän cildän kaltırap kuyganday buldılar.

— Borçıdık, gafu itegez... — dip kulın suzdı İhtıyar. — Kittek bez.

— Añlıym min sine, İhtıyar. Eşçelärne urnaştıru yagın kaygırtıp yöriseñ bulsa kiräk. Häzergä miña timi torıgız. Avır vakıtım. Beraz tınıçlanıym. Annarı, bälki, üzem dä şähärgä küçep kitärmen. Menä bu sigezençelärne genä çıgarıym da... Sez timerçe Gabbaslarga kerep karagız. Elek-elektän kolhozga kilgän keşe şularga töşä ide bit.

Timerçe Gabbasnıñ hatını alarnı öyaldı baskıçında karşı aldı.

— Yuk, yuk, şähärnekelärne kertmim! — dip çäçräp kitte ul. — Ätiyeñ Timerhan kisätep kuydı. Bolay da keşe özelmi bezdän.

Moña qadär süzgä katnaşmıyça mototsiklına tayanıp torgan Nurislam, İhtıyar borılıp kilgäç, kölemseräp kuydı:

— Kötep torgan keşe yukmı? Ällä bezneñ taktika döres tügelme? Äydä, bolay itep karıyk äle. Evakuatsiyä dävam itä!..

Ul mototsiklın ayagına bastırıp kuydı da boyıgıbrak utırgan keçeräk yortnıñ kapkasın açtı.

— Monda, minem prognozlar buyınça, yalgız karçık yäşärgä tiyeş.

— Kayan beläseñ?

— Yort ta, karaltı da şaktıy tauşalgan.

— Bälki, yalgız karttır?

— Yalgız kart bulsa, kapka töpläre seberelgän, koyma buyına utırgıç yasap kuyılgan bula. Şulay bit, äbi?

İşegaldında tavıklarga cim sibep yörgän karçık üze belän isänläşälär dip belde, ahrısı:

— Ber köye genä äle, birgänenä şöker, — dip cavap kaytardı.

— Pensiyäne vakıtında kiterälärme, äbi?

— Törle çagı bula inde. Puçtı taşırga keşe yuk bit. Sipkelle Sälimä şähärgä savıt-saba yuarga barıp kergän.

— Malaylardan häbär-häter kiläme? Hat yazalarmı, dim?

— Onıtkanda ber kilä. Donbasstagısınnan, İslam ulımnan gına häbär-häter yuk.

— Niçek häbär-häter yuk? — dip İhtıyarga küz kıstı Nurislam. — Ä bezne nigä kilgän dip uylıysıñ? Malayıñnan sälam alıp kayttık.

Karçık, ışanırga da, ışanmaska da belmiçä, alarga kütärelep karadı. Küz çitlärendä yäş börtekläre yaltırap kitte.

— Yäşlärne tanımıym da, kem balaları bulasız soñ üzegez? Kayan kürdegez minem İslamımnı?

— Bez kürmädek, äbi. Kiçä genä malayıñ yanınnan bergä eşlägän iptäşläre kilep töşte. Bügen eşkä urnaşıp yöri äle alar. Şuña kürä söyençe alırga aşıktık.

— İ-i, miherbanlı balalar, ayagıgız-kulıgız sızlausız bulsın, — dip köyläde karçık. — Äydägez, nindi ayagöste söyläşü di bu? Häzer samavırımnı yañartam.

İhtıyar, nişlärgä dä belmiçä uñaysızlanıp, Nurislamga karıy, ä tegese küz genä kısıp kuya da haman äbi belän çökerdäşä birä.

— "Sez kaytıp urnaşa torıgız, kiläse cäygä min dä kuzgalırga uylap toram", — digän İslam. Bügen kiç üzläre dä kilerlär äle. Barısın da söylärlär.

— Kaysı halıktan soñ? Minem ber dä urısçam yuk bit, ulım.

— Kübäü alar, arada tatarları da bar.

— Kilsennär, kilsennär. Közdän kaynatkan va-rincälärem dä isän, tozlagan kazga da kagılır keşe yuk. Kuna kilsennär, irkenläp söyläşep utırırlık bulsın.

— Äytep kararmın. Äle torır urınnarı da yuk alarnıñ. Bügen dä kontorada tön çıkkannar.

— İ-i, adäm balasın şulay et tipkesendä yörtälär dimeni? Urın tapkançı monda gına yäşäsennär, olı yagım barıber buş tora. İslamnı kayçan kayta dip äytkännär diseñ äle?

— Ozaklamıy, digän...

İhtıyar berniçä tapkır süzgä kuşılırga da talpınıp karagan ide, läkin Nurislam anı äbidän cilkäse belän kapladı.

— Yarıy, äbi, — dip kanatlanıp uramga taba atladı ul. — Kiçkä qadär sau bulıp tor!

— Çäy eçep kitär idegez...

— Rähmät! Vakıt yuk.

Sömsere koyılgan İhtıyar, mototsikl yanına kilep citügä, Nurislamga üpkäsen belderergä aşıktı:

— Nigä aldadıñ inde Saniyä äbine? Häzer İslamın uylap tönnär buyı yoklamayaçak.

— Moña qadär dä yoklamagan, barıber uylagan.

— Öç-dürt keşe urnaştıru öçen — küpme yalgan.

— Min berkemne dä aldamadım. Malayı barıber, bıyıl bul-masa, kiläse yılda änise yanına kaytaçak, anıñ tözeleşkä urnaşıp kalu ihtimalı tuksan tugız protsent. Kilüçelär arasında Donbasstan keşelär yuk, dip uylıysıñmı ällä? Bul-masa da, kurkınıç tügel. Yalgız karçık yanına urnaşıp, anıñ küñelen kürü naçar närsämeni? Beraz gına fantaziyä... Keşelärneñ psihologiyäsen añlarga kiräk. İke kapka töbennän borılıp kittek bit inde. Ä bezgä ber atna eçendä dürt yöz tözüçene urnaştırırga kiräk.

— Läkin aldap-yoldap tügel.

— Mine protsess kızıksındırmıy, näticä kiräk, näticä!

Bu kapka töbennän tizräk kitäse kilä ide İhtıyarnıñ.

— Äydä, öydä kötä torgannardır, — dip mototsiklnıñ artkı utırgıçına menep atlandı ul. — Eçtä aç mäçelär çinıy.

— Aşıkmale!

Äle genä karçıknı künderä aluınnan kanatlanıp kitkän Nurislam karşı yak yortnıñ kapka töbendä utıruçı kart yagına taba aşıktı. Ayaklarına kiyez kata eldergän, östenä ap-ak külmäk, başına kara käläpüş kigän tügäräk sakallı kart anı zurlap, ike kulın birep isänläşte.

— Utırabızmı, babay? Bezne kötäseñme? — dip süzne şa-yanlap başladı Nurislam.

Soltan kart aptırap kalmadı, häyläkär itep cavap birde:

— Poyızd kötep utıram äle.

— Nindi poyızd? Berärse kaytamı ällä? — dip çınga aldı Nurislam.

— Ä-änä tegendä barırga küptän bilet alıp kuygan idem.

— Ul başın borıp, avıl çitendäge ziratka taba işaräläde.

— İnde niçä yıl kötäm, kilmi dä kilmi.

— Zirat şähär astında kalaçak. Kaberlärne küçeräçäklär, urının tigezläyäçäklär, östenä beton cäyäçäklär. Yukka kötäsez poyızdnı, rayon Sovetı kararı buyınça, bügenge könnän başlap Taşlıyar keşelärenä ülü... — ul uñaysızlanıp, tavışın akrınayta töşep dävam itte, — katgıy räveştä tıyıla...

— Eh-hem, alay ikän... — dip sagayıp kaldı Soltan kart.

— Işanmagız aña, yüri söyli ul, — dide aşıga-aşıga İhtıyar.

— Rayon Sovetınnan gına torsa, anısın niçek tä caylar idek, annan tormıy şul, — dip, tayagına ike kulı belän tayandı kart. — Min genä tügel, böten avıl vokzaldagı kebek häzer. Barısınıñ da äyberlär töynälüle. Barısı da poyızd kötä.

— Malaylardan häbär-häter yukmı? — dip süzne kiräkle cayga borırga buldı Nurislam.

— Häbärläre dä, häterläre dä yuk... — Kart iyelä töşte. — Öçese tiñ sugıştan kaytmadı. Avılnı totıp torgan yegetlär ide. Alar isän bulsa, bolay kapka töbendä kañgırap utıra torgan keşeme soñ min? Küñel bit ışanmıy, haman kaytıp kilerlär sıman.

— Üz ullarıñ şikelle äzmäverdäy ike-öç yegetne fatirga kertmiseñme soñ, babay? Qaderläp tür başında gına utırtırlar üzeñne, yort-kuranı da karaşırlar.

— Utırtırlar... töp başına. İnde küp utırttılar. Mal yöri torgan böten bolınnı traktor belän taptatıp betergännär. Böten yaktan kırıp-beterep kilälär, sarança kebek. İnde ziratka da totınmakçı bulalar ikän. — Ul turayıp bastı, tayagı belän katı itep cirgä törtte. — Betkän ideme şähär salırga buş dalalar?! Yüri kanıga alar monda, mahsus monda sala. Betkän — betsen, di torgannardır. Moña qadär betmägänne, Allahe boyırsa, monnan soñ da yäşärbez! Tiyep kenä karasınnar ziratka! Kulları korır!

Soltan kartnıñ çıgırdan çıga başlaganın kürep, İhtıyar çitkäräk kitep bastı.

— Psihologik eksperimentlar barıp çıkmadımı? — dip mıskıllı yılmaep karşı aldı ul Nurislamnı. — So-tsi-olog! Komganlı äbilärgä genä ütä ikän bu alım...

— Alaysa, äydä, üzeñ söyläş, — dip mıgırdandı Nurislam. — Avızıña su kapkanday tik torasıñ. Kem avılı bu: sinekeme, minekeme? Bezneñ avıl bulsa, söyläşep tä tormas idem min.

— Ätäç kıçkırmasa, tañ atamı?

— Monısı tagın ni digän süz?

— Şulay bulgaç, kıçkırma.

— Yarıy, min läm-mim. Häzer sineñ çirat.

— Äydä, ätkäy yanına kaytıp kiñäşik äle. Nurislam mototsiklga tiz genä sikerep menmäkçe ide, kabınmagaç, iyelep aktarınırga totındı.

— Benzin betkän, — dide ul häm açu belän çertlätep cirgä tökerde. — Şul gına citmägän ide.

— Taptıñ kaygırır närsä. Kittek, äydä, tot ruleñne.

Mototsiklnı uram çitendäge traktor yanına kuygaç, İhtıyar cil-cil atlap çäçäkle-çuklı ör-yaña urıs kapkaga taba atladı.

— Yäşti! — dip kıçkırdı ul, kapkanı açuga. — Yäşti, öydäme sin?

— Kayda bulıym tagın? Traktor öydä bulgaç, min dä öydä inde, — digän tavış işetelde. İşegaldında berkavım şau-gör kilep aldılar da tagın tındılar.

Berazdan çiläge belän benzin kütärgän yeget mototsikl yanına kilde dä eşlekle kıyafät belän Nurislamga endäşte:

— İhtıyar çakıra, kerä torıgız, häzer bugazınnan tutırıp kuyam min anı.

Egetneñ küptänge tanış kebek ise kitmiçä söyläşüennän, hätta isemen äytep isänläşep tä tormavınnan hätere kalsa da, Nurislam işegaldına taba atladı. Kapkanı açıp kerde dä şakkatıp tuktap kaldı. İşegaldı östenä korılgan kirtä tübä aşa töşkän koyaş nurlarınnan ayak astındagı kom gäräbädäy sap-sarı töskä kerep küzlärne çagıldıra, türdä yaktırıp-balkıp ör-yaña munça utıra, işegaldınıñ uñ yagındagı bakçadan çäçäk ise kilä. Bar cirdä pöhtälek, çistalık, hätta ayak basarga da kurkıp torırsıñ.

— Yäşi belä halık, — dip lapas-kura arasınnan İhtıyar kilep çıktı. — Minem yäşti bu, Ähmät, ber klassta ukıdık.

— Avılda niçä klasstaşıñ bar?

— Yegerme öç ide. Häzer ber Ähmät kenä. Kalgannarı il buylap çäçelde...

— Çäçelsä, tugannarı, äti-äniläre kalgandır bit? Dimäk, altmış tugız keşe.

— Närsä, närsä?

— härbersenä öçärne kertsäñ, barlıgı altmış tugız keşe bula, dim. Monıñ belän artık suzıp torma, turıdan-tu-rı başla.

İhtıyar, öyrätmä, digändäy, aña kul setläde.

— İşegaldınıñ yäme yuk äle, menä köz citkäç kürersez, bu kirtälärne ürmä göllär urap ala, bakçada almagaçlar sıgılıp utıra. Äydägez, öygä keräbez, — dip, Ähmät boldır baskıçına kilep bastı. — Äydä, yäşti, kısta kunaknı. Üzeñne kürmägängä dä biş bıltır.

— Bez yomış belän yöri idek. Vakıt yagı tar, başka çakta, — dip söylände İhtıyar. — Tözeleşkä köne-töne keşe agıla, ä torır urınnarı yuk.

— Mine dä çakırgannar ide. Ör-yaña buldozerga utırtabız, dip kızıktırıp ta mataştılar. Kitsäm, ällä kayçan kitä idem inde min şähärgä, hava citmi anda, tın kısıla. Äydägez äle, türgä ütegez äle. Häzer ber kızıl kikrikkä al-lahe äkbär äytäbez. Suıtkıçta ak alyapkıçlı tütäy dä kötep utıra.

— Eşkä çıktım min. Töşkä genä kaytıp barış. Yaramıy. Keşelärneñ torır urını yuk anda...

— Tabılır, — dip suzdı Ähmät. — Yukka kaygırasız. Tözeleş tulı takta, büränä — yort sal da ker. Hökümät fatirı citeşkänçe yarap tora ul. Menä bez bu munçanı ber atnada ölgerttek.

— Avıl küçärgä tora, ä sin haman karaltı-kura yañartasıñ, — dip gacäplände İhtıyar.

— Sin äytte dip, alay tiz genä kubarılıp kitärgä isäp yuk äle. — Ähmät ise kitmiçä genä İhtıyarga sözep karadı. — Bez krestyan halkı, tik torırga öyränmägän. Eşläsäk, bulsınga dip eşlibez, yort salsak, mäñgelekkä salabız.

— Cirgä genä mäñgelekkä kilep bulmıy. — Nurislam süzneñ ozınga kitüen kürep, äñgämägä katnaşırga buldı. — Avıl küçäme-küçmime, barıber aña şähär belän alış-bi-reş yasap yäşärgä turı kiläçäk. Ällä bu duslık elemtälären häzer ük başlap cibärikme, Ähmät dus?

— Bez bolay da doşmannar tügel.

— Eşlekle elemtälär turında bara süz. Yağni mäsälän, sez häzer berniçä tözüçene üz kuışıgızga alasız, kıskası, alarnı fatirga kertäsez, ä kiläçäktä şähär sezgä yärdäm kulı suzaçak, teläsägez, iñ yahşı yortınnan menä digän fatir biräçäk.

— Yuk inde, tugan, — dip teşlären yaltıratıp yılmaydı Ähmät. — Keşeläreñ dä, äbräkäyle fatirıñ da kiräk tügel. Avılnı küçersälär, yazmış ikän, vakıtı citkäç, küçärbez, yaña cirdä tormış korırbız, ämma läkin şähärdä tügel. Unınçı katka menep sayıskan balası şikelle nişläp kañgırap utırıym min anda?! Bu sıyır, bu sarıklar, kaz, tavıklar kayda kala?! İrtän ätäç kıçkırganga uyanıp, mallarnı kötügä kumagaç, kiç alarnı kapka töbenä çıgıp karşı almagaç, nindi tormış di ul?! Kibettäge tuñ balıkka aldanıp, bolarnı taşlap kitämme soñ!

— Yarıy, yarıy, sine şähärgä küçärgä kıstagan keşe yuk äle, — dip bülderde anı İhtıyar. — Kisterep äyt, kertäseñme keşe öyeñä, yukmı?

— Keregez, dip çakırıp toram iç. Kayçan kilsä
Zäñgärgä buyalgan urıs kapka töbenä kilep tuktagaç, Nurislam kıstatıp-yalındırıp tormadı, gomer buyı şuşında yäşägän keşe kebek, mototsiklın kapka töbendäge çatlı baganaga söyäp kuydı da İhtıyar artınnan öygä kerde. Mahruy apa miç tiräsendä kaynaşa ide, alarnı kürügä, kauşap, närsä äytergä belmiçä, aptırap kaldı.

— Kayttıgızmı, ulım? — dip berazdan telgä kilde ul. — Kunak ta bar ikän. Kem dip äytim? Küz kürgän keşe tügel, dimme? İ-i, ölgerä almadım bit. Bäleşne yaña miçkä tıgıp mataşa idem. Ätiyeñ, säğat berlärdä kaytam, digän iye. Üzenä kürä bäyräm bügen. Berençe kön eşkä çıktıñ. İsän-imin genä eşlärgä yazsın inde...

— Yarıy, alaysa, bez kapka töplären äylänep keräbez, — dide İhtıyar. — Nurislam, sin artık aşıkmıysındır bit?

— İdarä başlıgı sineñ yanda bulırga ämer birde. Äle yörep-yörep tä eş kıra algan yuk. Nider uylarga kiräk, bo-lay barmıy...

Alar lapaska kerep, berençe kürgändäy, yaña yarıp öygän utın isen isnäp tordılar, abzardagı ak mañgaylı sözgäk kara bozaunıñ başınnan sıypadılar. Annarı alma bakçası türendäge munça yanında ozaklap söyläştelär.

Mahruy apa miç karşında ıgı-zıgı kilsä dä, küñele belän alar yanında ide. Ul äle haman İhtıyarnıñ avılga kaytuına, bigräk tä bötenläygä kaytuına ışanıp betä almıy, menä-menä nindider säbäp çıgar da soñgı ömetläre bulgan töpçek malayları tiz genä cıyınıp kitep barır sıman. Keşe iyärtep kaytuın da şuña bigük önäp betermäde. Bu yat keşe anı kayadır kitärgä kıstap-kodalap yörider, şuña berençe könnän ük artınnan kalmıydır kebek ide aña. Läkin İhtıyarnıñ mal-tuar, karaltı-kura tiräsendä üz bulıp, küñele yatıp, rähätlänep yörüen kürgäç, borçuları basıla töşte.

İşegaldın äylängäç, alar eşlekle kıyafät belän söyläşä-söyläşä kapka töbenä çıktılar. Karşıdagı koyınıñ agaç çilägen tutırıp su aldılar, teşlären kamaştıra-kamaştıra, köleşä-köleşä eçtelär. Çittän karap torganda, alar mäktäptän kaytıp uynarga çıkkan avıl malayların häterlätälär ide.

İneş buyına citkäç, Nurislam, atauga karap, tel şartlatıp aldı.

— Menä siña Robinzon utravı! Kem yäşi anda? Nindi bähetlese gomer sörä?

İhtıyar, äytergä dä, äytmäskä dä belmiçä, berkavım kıyınsınıp tordı, annarı telär-telämäs kenä:

— Bezneñ babay... — dip kuydı.

— Yäşäp tä karıylar keşelär, da-a! — dip anıñ sayın gacäplänä bardı Nurislam. — Berüzenä — ber utrau.

— Utrau tügel, atau ul. Cäy köne ineşlärneñ suı çıpçık tezennän genä kala.

— Kem belän yäşi soñ ul sineñ Robinzon babañ? İhtıyar, bik telämäsä dä, babası turında söylämiçä buldıra almadı.

— Menä şulay... — dip süzen tämamladı İhtıyar. — Katmarlı keşe ul bezneñ babay, roman geroyı bulırlık.

— Ek-zem-plyar! — dip sızgırıp cibärde Nurislam. — Mondıylar siräk oçrıy häzer.

— Siräk, dip, här avılnıñ ber säyer keşese bula inde ul. Añlamıy başladım äle min babaynı. Soñgı arada aralar suındı. Ällä nişlägän ul. Canına urın taba almıy. — İhtıyar, iyelep, cirdän taş aldı da bar köçenä kizänep ineş aryagına ırgıttı. Taş tal käüsäsenä kilep bärelde. — Malay çakta ataunı alışlı uynıy idek. "Zimniy" dip atıy idek bez anı.

— Alıp bula ideme soñ "Zimniy"nı?

İhtıyar cavap birmäde, taş alıp tagın atau yagına ırgıttı.

Nurislam ineş kırıyına uk kilep bastı. Atau anı üzenä tarta, mömkin bulsa, ul häzer ük şunda yögerep kerep kitär ide.

— Elek uram buylap cırlap yöri idek. Häzer cırlap kara, iserek, dip kalırlar... Babañnıñ da bernindi säyer närsäse yuk. Dönya üzgärä, halık üzgärä, ä ul haman ber tösle, ul haman üzgärmi. Şuña säyer toyıla.

— Ni öçen üzgärmi soñ ul? Sotsiolog bularak, sin monı niçek añlata alır ideñ?

İhtıyarnıñ inde atna buyı küñelen borçıp yörgän uylarnı tizräk oçlap kuyası, bu tuydırgan temadan çitkä kitäse kilä ide.

— Katlaulı häl, — dip kaşların cıyırdı Nurislam, — berniçä süz belän genä cavap birüe kıyın. Läkin ber närsä açık: çorıbıznıñ, döresräge, tarihnıñ kisken borılışlarında, cämgıyätne baştanayak üzgärtep koru periodında kilep çıga torgan kotılgısız hällärneñ bersenä açık misal bu... — Nurislam, Atau Zıyatdinnıñ tormış yulın beryulı küz aldınnan kiçerergä telägändäy, ineş aryagına karap, uyga çumıp tordı. Anda karga tavışlarınnan başka bütän ber ön dä işetelmägäç, can iyäse kürenmägäç, süzen dävam itte: — Bez kayçakta, yañanı korabız dip, iskene töbe-tamırı belän çabıp atarga aşıgabız häm bik yalgışabız. Revolyutsiyädän soñgı yıllarda kapitalizm kaldıgı dip atalgan küpme arhitektura ürnäklären — mäçetlärne yukka çıgardık. Bu oçrakta tabiğattän öyränergä, annan ürnäk alırga kiräk ide bezgä. Menä sin iğtibar belän tabiğatkä kara äle. Tabiğattä ber närsä dä artık tügel bit. Kart agaç korıy ikän, çerep, aşlama bula... Ä-änä, tege yar buyındagı augan tal kebek...

— Anıñ çeregänen kötep torsañ, — dip bülderde İhtıyar.

— Ä bez kötep tormıybız. Bezneñ süz — zakon! Bezneñçä uylamagan, bezneñçä yäşämägän keşe — iskelek kaldıgı. Menä bu avıllar da iskelek kaldıgı. — Nurislam, kulı belän izäp, atauga, Taşlıyarga kürsätte. — Anıñ häzer bezgä kiräge bette. Bez anı, töbe-tamırı belän seberep tügäbez dä tap-takır mäydanda yañanı korıp kuyabız...

— Närsä? Ni diseñ?

Läkin Nurislam soraunı işetmädeme, ällä urınsız süz ıçkındıruın añladımı, cavap birep tormadı, tavışın beraz yomşarta töşep dävam itte:

— Çönki takır cirdä eşläü rähät, çönki anda siña komaçau itüçe yuk. Läkin monıñ öçen tabiğat kiläçäktä bezdän üç almasmı?

— Dimäk, sin tabiğatkä yaraklaşırga çakırasıñ.

— Yaraklaşırga tügel, anıñ belän dus yäşärgä, anıñ zakonnarı belän isäpläşergä kiräk.

— Tabiğattä üzgäreş bik akrın bara. Ä bez bu templar belän yäşi almıybız. Änä, imän meñär yıl yäşi, anıñ aşıgır cire yuk. Bezneñ gomer küz açıp yomgançı ütä dä kitä. Şuña aşıgabız, şuña vakıtnı aşıktırabız.

— Aşıktırıp peşergän aşnıñ täme bulmıy.

— Urınsız çagıştıru. Tabiğat gomer-gomergä keşegä hezmät itep kilgän, häzer dä hezmät itärgä tiyeş. Bez — tabiğat balaları, yaña buın. Ä yaña buın ütkän buınnardan ölgerräk tä, akıllırak ta, kuätleräk tä bula. Barı tik şul çakta gına progresska ireşäbez, barı tik şul çakta gına alga barabız. Alga, dibez, alga, dibez, alga taba barabız...

Nurislamnıñ tik torganda şulay bülenep, cır köyli başlavı niçekter urınsız toyıla, İhtıyarnıñ küñelen ürti ide.

— Bez sıynıfsız cämgıyät tözibez, — dip bülderde ul Nurislamnı. — Bezdä hucalar da, hezmätçelär dä bulırga tiyeş tügel. Bu närsä tabiğatkä dä kagıla.

— Döres uylıysıñ, yeget, bezneñçä! Çınnan da, ni öçen dip tabiğat gel keşegä hezmät itärgä tiyeş, ni öçen ul üz mänfäğatlären kaygırta almıy? Bez artık egoist, bez Cir şarında üzebezne huca dip sanıybız, barısı da bezneñ teläkkä buysınırga tiyeş, dip uylıybız. Mäsälän, bu ataularga, bu avıllarga, konkret kilgändä Taşlıyarga, iskelek kaldıgı dip kararga kem röhsät birgän? Berkem dä birmäde, häm bez ul röhsätne sorap ta tormadık. Çönki bezgä şulay yahşı, bezgä şulay kiräk häm — vässälam! Ä kalgannar nik kırılıp kitmi şunda...

İhtıyar da, anı cöpläp, süzgä kuşıldı:

— İskelek dip tügel, ä keşelekneñ ğasırlar buyı cıyıp, saklap kilgän täcribäse dip kararga kiräk alarga. Yugıysä bez ozaklamıyça velosiped uylap çıgarırga mäcbür bulaçakbız.

— hiçşiksez, şulay. İskelek, sin äytmeşli, keşelekneñ tormış itü täcribäse, organik töstä yañalık belän berläşergä, yañalık takır cirdä tügel, şul täcribä nigeze östendä korılırga tiyeş.

— Näq minem babay tösle söyliseñ sin, — dip atauga taba baş kaktı İhtıyar.

İneş buyındagı öyänkegä söyälep söyläşä torgaç, alar böten dönyaların onıttılar.

Döresräge, kübräk Nurislam söyläde, çönki anıñ tormış täcribäse dä bayırak, äyter süzläre dä kübräk, tele dä şomarganrak ide. İhtıyarga äle barısı da kızık, barısı da yaña. Üze keräse diñgezneñ kapitanı kebek ruhlanıp söyläüçe Nurislamnıñ ber süzen dä çitkä cibärergä telämiçä, küñelenä señderep tıñlıy ide ul. Anıñ äñgämägä artık kuşılıp kitmiçä, çittän karap, onıtılıp toruın kürgäç, Nurislam sorap kuydı:

— Min söylim dä söylim. Avıznı tomalauçı bulmagaç, bötenläy irkenläp kittem. Alcıtıp betergänmender inde.

— Kaya ul alcıtu! Yañabaştan institutta ukıy başlaganday buldım. Tormış institutları uzam. Kaytu belän babaynıñ kıska sroklı kurslarında tarih häm fälsäfä däreslären tıñladım. Ä menä häzer sineñ citäkçelektä sotsiologiyä fänen üzläşteräm.

— Kölüeñme bu?

— Yuk, yuk, çınlap äytäm. — İhtıyarnıñ çırayına citdi tös çıktı. — Cir şarında çirek ğasır yäşäp, mondıy süzlär işetkänem yuk ide äle minem. Bar ikän küräselär, utlarga keräselär, — dide ul.

— Söyläveñä karaganda, babañ buş keşe tügel sineñ. Tik vakıtında açkıç taba belmägännär anıñ küñelenä. — Nurislam çirämgä utırdı. — Ä häzer soñ inde. Kart öyänkene bögep bulmıy, kisep audarsañ gına...

İneş buyın tutırıp äniseneñ tavışı işetelde:

— U-u-lım, İhtıyar! Keregez! Rizık suına. Ätiyeñ dä kayttı. Tizräk bulıgız!

Ätise alarnı boldır başında kötep tora ide.

— Söylä, äydä, eştä niçek karşı aldılar? Harras Şämgunoviç yanına kerdeñme?

— Eşne cıyılıştan başladık äle, häyerlegä bulsın, — dip kölemseräde İhtıyar.

— Nigä tanıştırmıysıñ? Kunak kem bula?

— Nurislam Farukşin. Şähär idaräsennän, sotsiolog.

Timerhannıñ yöze kinät kenä süränlänep kitte, kaş urtasınnan ike burazna aska taba yarılıp töşte. Läkin ul, käyefe bozılgannı sizdermäskä tırışıp, süzne uyınga bor-makçı buldı:

— Bezneñçä itep äytkändä, Taşlıyar avılına kaber kazuçılarnıñ berse bula inde.

Timerhannıñ süzen uyınga aluçı bulmadı, kiresençä, öydä avır tınlık kına urnaştı. Ul, avırtkan ciren kort çakkan kebek, kinät kenä tınıçlıgın yugalttı, urınında tik utıra almıyça, borgalana başladı.

— Busagañnı berençe atlap kergän kunakka alay katı bärelmä äle, ätise, — dip süzgä katnaştı Mahruy. — Dönya kaygısı berkaya da kaçmas, baskıç töbendä çıkkanıñnı sagalap torır. Östäl yanında irkenläp utırıgız. Bäleşneñ kırın kisegez... i-i-i, altmışnı tutırıp ta kermäsä, kermäs ikän akıl...

Änise bügen İhtıyarga da, anıñ belän kaytkan kunakka da avır süz äyttermäskä tırışa, ätise alay-bolay katı bärelep, töpçek ulınıñ tugan yorttan, bu yaklardan küñele kaytır dip şiklänä, şuña kürä ireksezdän şähärne yaklarga mäcbür bula ide.

— Şähär ni dä, avıl ni siña, kazan astıñ isän bulsa, şul citkän. Küpme çakırıp kürşe avılga da barganıñ yuk bit, adäm kölkese, — dip, Timerhan aña kırku gına cavap birde.

— Min barmasam, üzläre kilep toralar bit. Änä, avılıbız kırıyına şähär bulıp şähär üze kilde, ulıbıznı da rähmäte belän iyärtep kayttı. Tora da şul şähärgä kanıga! Sineñ belän minnän dä akılsızrak keşelär uylap tapmagandır inde ul şähär digän nämästäne, kiräkmägängä tora salıp basu urtasında kala korırga totınmagannardır.

Bu uñaysız häldän, avır bähästän kotılu öçen süzne tizräk ikençegä borırga kiräk ide. İhtıyar, äniseneñ tuktalganın gına kötep tordı da, aşıgıp üz süzen kıstırdı:

— Tugannardan hat kiläme?

Ätise cavap birmäde, bülmä yaktan tagın äniseneñ tavışı işetelde:

— Kilgänennän kilä, kilmägänennän yuk inde. Kızlar artık zarıktırmıy, ayga — ber, kayda — ber, digändäy, äle hatları, äle küçtänäçläre kilep tora, allaga şöker. İlfat belän Zölfät kenä onıttı.

Süz balalarga kilep terälgäç, Timerhan da yomşardı, ciñnären sızganıp çäy yasadı da, başın kıñgır salıp, Mahruyına karadı. Tegese, ireneñ cılı karaşın kürgäç, yänäşäsendäge urındıkka kilep utırdı.

— Zölfät ütkän yıl kaytıp sabantuy batırı bulıp kitte, — dide Timerhan. — İlfatınnan közen ber hat kilgän ide. Anısınıñ cide yıl kaytkanı yuk bit inde. haman şul maşina alabız dip beterenälär. Çiratları da kilep terälgän bugay inde. İ-i, gönah şomlıgı, maşinaga cıyam dip, yulga kaytırga akça cälläp, tiyen sanap yat inde! Tfü! Keşedän oyat! Çäberçek Ähmät tä aldı ul maşinanı, eşli başlaganına biş yıl gına yugıysä. Niçek kenä aldı äle! Büläk itep birdek! Ällä kanlarga da kitep yörmäde.

Änise anıñ süzen yalgap alıp kitte:

— Bıyıl cäy cıyılışıp saban tuyına kaytırga niyätlilär bugay. Yaña kala tözelä başlagaç, bezneñ avılnıñ ilgä-cirgä taralgan yäş-kırkını yañadan bu yaklarga agıla başladı bit. Allahe boyırsa, bälki, beznekelär dä şuşında nıgıp kalırlar äle.

Timerhan Mahruyga sözep karap kuydı, läkin avız açıp äytergä süz tapmadı bugay, şopırdatıp çäy eçärgä totındı.

Tamak yalgap algaç, öçäüläşep koyma buyındagı imän büränä östenä tezeleşep utırdılar. Timerhan kesäsennän "Belomor" alıp kabızdı. Şaktıy tın utırdılar. Nurislam kitärgä niyätläp kalkına başlagaç kına, İhtıyar inde berniçä säğat buyı miyen boraulap yörgän uynı açıp salırga buldı. Ul, soñgı batırlıgın cıyıp, ätisenä süz kattı:

— Ätkäy, minem siña, döresräge, bezneñ siña ber üteneçebez, kiñäş itäse süzebez bar ide.

Nurislam, eşneñ närsädä ikänen çamalap, yañadan büränä östenä utırdı.

— Äytkänemçä, idarädä cıyılış buldı bügen. Baru belän baş incener şunda citäkläp alıp kerde. Tözeleştä eşlär al da göl tügel ikän. Citäkçelär dä Gazrailgä ohşamagan, näq sineñ belän minem tösle keşelär. Menä sin Nurislamnı "avılga kaber kazuçı" dip atadıñ. Ä ul — üze avıl malayı. Nigä üz-üzenä kaber kazısın di? Eş sin uylaganga karaganda citdiräk tora ikän, ätkäy. Kiläçäktä niçek bulır, anısın küz kürer, ä menä bügenge köndä şähär avıldan yärdäm sorıy.

— Nindi yärdäm ul tagın? Saugan sötneñ tamçısın tamçıga alarga birep barabız, it-maynıñ bar bulganı şunda kitä, ikmäkne äytkän dä yuk. Şuşınnan da zur yärdäm bulamı? Şähär aldında, il aldında yözebez ak bezneñ. Kolhozıbız da töşep kalgannardan isäplänmi. Tik menä aşagan tabagına tökerergä cıyınuçılar da bar.

— Kızma äle, ätkäy. Kızgan taş munçada gına äybät. Şähär yärdäm kulın suzmasa, tehnikasın birmäsä, kiräk çakta avtobus-avtobus keşe cibärmäsä, ällä kaya yırak kitä almas ideñ. Yoklaganda da şähärgä arka kuyıp yatu kileşmi.

Nurislam, İhtıyarnıñ kiräkmäs bähäs başlavın kürep, kulınnan tottı.

— İhtıyar yaña keşe, tözeleştäge hällärneñ barısın da belep betermi, — dip Timerhannı tınıçlandırırga aşıktı ul. — Nigä bolay ikäüläşep ayaz könne karavıl kıçkırırga gına torasız soñ äle? Yä, äytegez, beräregezneñ "Taşlıyar avılın töbe-tamırı belän seberep tügärgä", digän karar ukıganı barmı? Timerhan agay, kem-kem, ä sez mäsäläneñ asılın añlagaç kına üzegezneñ sallı süzegezne äytergä tiyeş, minemçä.

"Ätkäyneñ salpı yagına, ay-hay, osta itep salam kıstıra bu!" dip uyladı İhtıyar.

Läkin Timerhan alay tiz genä yıgılıp kitä torgannardan tügel, Nurislamnıñ şaktıy dälille süzlärenä çäçräp çıgıp karşı töşärgä cörät itmäsä dä, üz fikerennän baş tartırga isäplämi ide. Ul, aşıkmıyça gına urınınnan torıp, koyma başına elengän çiläktän tavıklarga cim sipte, cirdä yatkan baltanı açu belän büränägä çabıp kuydı.

— Närsä, Nurislam enekäş, general planga üzgäreş kerttegezme ällä? — dip, häyläkär yılmaydı annarı. — Raykomda berençe sekretar Soltanovnıñ kabinetında üz küzem belän kürdem min anı. Taşlıyar avılı urınına akka kara belän "Yal itü zonası" dip yazılgan. Rät-rät itep şakmaklar tezelgän. Anısı sez tözise yortlardır inde, ulım?

Ul İhtıyarga beraz inäl üle dä, beraz üpkäle dä karaş taşladı.

— Ä avılnı küçermiçä genä yal zonası yasap bulmıymı? — dip, annarı Nurislamga borıldı.

— General plan tözegändä bezneñ belän kiñäşmädelär bit, — dide Nurislam häm ayagına kilep sarılgan ap-ak gäüdäle, kara başlı pesineñ sırtınnan sıypadı. — General plan buyınça Taşlıyar şähär zonasına kerä. Berniçä yıldan ul äkrenläp bötenläy şähär eçendä ük kalaçak. Şähär bulgaç, kaz-ürdäk totarga da, mal asrarga da röhsät itelmi, bakça da bülep birelmi. Cirsez-malsız avıl bula almıy bit inde... Berkaya da barıp bulmıy, küçärgä turı kiläçäk.

— Nigä küçerergä di anı? Äle şuşı arada ber curnalda kürdem, şähär urtasına mahsus berniçä avıl öyen küçerep salgannar. Şakmaklı, cansız yortlarga şul öylär yäm birep tora. Annarı, ber uylasañ, bezneñ avıl menä digän yal itü urını da bit ul. Urta Aziyädä, Seberdä, Donbassta yäşägän avıldaşlar berse dä diñgezgä barmıy, yıl sayın monda yal itärgä kayta.

İhtıyar, üze dä kötmägändä-uylamaganda, küñelendä ber plan tuuına söyenep, avızın açıp, tın tordı. Ul, äle yaña gına tua başlagan hıyalınıñ suräten kürergä telägändäy, küzlären yomdı. Annarı kızıp-kızıp tagın söyläp kitte.

— Şuşı öylärne restavratsiyäläp, buyap-bizäp, karaltı-kuralarnı tözekländerep, uramnarga agaçlar utırtıp, ayak astına kom belän çuyırtaş tüşäp çıksañ, ocmahka äylänä bit bezneñ avıl! Şulaymı, sotsiolog iptäş?

Häm Nurislamnıñ cilkäsenä şapıldatıp uk suktı, tegese avırtudan yözen çıtıp kuydı.

— Avıl yazmışın bik ciñel genä häl itmäk bulasıñ äle sin... Ä avıl halkın kaya kuymak bulasıñ? — dip üz süzen kiterep kıstırdı Timerhan. — Şähärneñ tugız katlı taş çitlegenä şıplap tutırmakçı bulasızmı? Rähmät! Andıy akıllı täqdimnär buldı inde. Annarı bezneñ kolhoz cirlären kemgä birersez? Kem eşkärter alarnı? Kem igen igär?

— Cirne hucasız kaldırmaslar, — dide Nurislam.

— Cir pesi balası tügel, teläsä kem başınnan sıypaganga riza bulıp tormıy! — Timerhan ayak astında uralgan pesine kul arkası belän çitkä etärde. — här buraznasın, här üzänen, här kalkulıgın, här kişärlegen beläm min bu cirneñ. Avılnıñ här keşese bu cirlärneñ holkın belä. Çit keşegä tiz genä iyäläşä almıy cir.

Timerhan inde häzer elekkeçä ük kırıs söyläşmi, anıñ küzlärendä sürän genä bulsa da oçkınnar kabıngalıy ide. Nurislam belän İhtıyarnıñ karşı äytergä bazmıyça, tın gına tıñlauların kürgäç, ul tagın dävam itte:

— Şähär yortlarına küçkän keşene kırda eşlätä almıysıñ inde sin. Barıp çıkmayaçak, bu variant ta barıp çıkmayaçak. Berençe sekretar şähärdä yäşätep, avılda eşlätmäkçe bula bezne. Yaña tör krästiyän barlıkka kilä, di. Kiler pıçagım! Şähärdä yäşägän keşe cirgä tökerep kenä karıy başlıy ul. Psihologiyäse, holkı üzgärä anıñ. Cirdän ayırıla. Ayagıñ cirgä timägäç, kendegeñ belän şul cirgä berekmägäç, nindi krästiyän bulasıñ di sin! Berniçä yıldan taş yortlarda yäşäüçe Taşlıyar keşeläreneñ şähär cilkuarlarına äverelüenä imanım kamil.

Şul süzlärne äytte dä, artık söyläşüneñ kirägen tapmaganday, Timerhan kulın seltäde. Yegetlärneñ ikesen genä kaldırıp, abzarga kerep kitte.

— Yal itü zonası da yal itü zonası, — dip mıgırdandı Nurislam. — Keşeneñ avırtkan cirenä kagılasıñ. Vraçlar da operatsiyä yasar aldınnan narkoz birä. Avılnıñ betärgä tiyeş ikänen üze dä añlıy ul. Şuña borçıla. Ä sin anıñ yarasına toz sibäseñ. Äybätläp añlat, küñelen kür. Ata belän ul bulsagız da, häzer ikegez ike lager keşese sez. Şunı onıtma. Berdänber yul — yänäşä tınıç yäşäü. Şunnan da äybät säyäsät yuk.

— Üzeñ niçek yäşiseñ soñ? — dide aña İhtıyar häm kapka baganasına ürmäläüçe pesine kuyınına alıp irkälärgä totındı. — Bügenge cıyılışta ber dä yänäşä tınıç yäşägängä ohşamagan ideñ.

— Alar praktiklar, bügenge kön belän genä yäşilär. Zar-platadan zarplataga, kvartaldan kvartalga, premiyädän premiyägä qadär. Alar üzläreneñ kabinetlarınnan, yaltıravıklı öställärennän başkanı kürmilär. Üzlären dönya totkası dip uylıylar. Eşli belü genä bik az, uylıy belergä, gomumiläşterä, perspektivanı kürä belergä kiräk bu zamanda. Tagın berniçä distä yıldan tözeleştä dä, partiyä, däülät oyışmalarında da eş başında sotsiologlar, ideologlar utıraçak! Şunsız dönya alga kitä almıy. Eş tügel, ideya yörtä keşene.

— İdarä başlıgı itep kuysalar, riza bulır ideñme? — dip şayarıp soradı İhtıyar.

— Nigä köläseñ? Buldıra almas, dip uylıysıñmı ällä?

— Raykomnıñ berençe sekretare urının täqdim itsälär?

— Aşıkma, vakıtı citkäç, berençe dä bulırbız, — dide Nurislam.

Anıñ kısılgan irennärenä, cıyırılgan kaşlarına, kinät kenä citdilänep kitkän yözenä karagaç, İhtıyarnıñ yılmayuı yukka çıktı.

Timerhan, alar yanına kilep baskaç, Nurislam sorau birde:

— Timerhan abıy, äyt äle, sezneñ avılda bügengese köndä niçä yort bar?

— Monısı nigä tagın? Yöz dä siksän altı...

— Şularnıñ niçäse buş tora?

— Undürt ide, yalgışmasam.

— Äy-ye... Pensiyä yäşendäge niçä yalgız kart-karçık bar?

— Kırık öç.

— Ayık akıl belän sanap karasañ, avılnıñ niçä ğailäse bügenge köndä şähär fatirına küçärgä atlıgıp tora?

Uramda maşina kıçkırtkan tavış işetelde. Timerhan, kapkanı açıp, şofer yegetkä beraz kötärgä kuştı da kiredän yegetlär yanına kilep, äñgämäne dävam itte:

— Monısın tögäl genä berkem dä äytä almas. Keşeneñ küñelendä ni barın kayan beläseñ?

— Nu, çama belän, kara akıl belän isäplägändä, öçtän berse riza bulırmı?

— Şul çamaga tartır.

— Azrak, — dip oftandı Nurislam.

— Närsä — azrak? — Kükert kebek kabınıp kitä torgan Timerhan lapastan alıp çıkkan sänäkne açu belän cirgä kadadı. — Öç keşeneñ berse — dezertir! Şuşı da azmı? Ällä sez barlık keşeneñ dä avılnı taşlap kaçuın telisezme? Şul yahşımı ällä sezgä?

— Azrak, — dip ücätlänep kabatladı Nurislam. Şulçak İhtıyar süzgä kuşılırga buldı. Ul küñele belän ätisen añlıy, anıñ hälenä kerergä tırışa, ä akılı kübräk Nurislam yagına tarta, tormış döreslegeneñ şul yakta ikänenä töşenä. Läkin ul şuşı minutta bu ike yaknıñ kileşüen, alarnıñ yämsez häm kiräksez bähäskä kermäven teli ide.

— Tuktagız äle, minem başka dahi uy kilde, — dip yarım şayartıp, yarım citdi itep süzgä kuşıldı ul. — Zamanalar üzgärde bit häzer. General plannı eşlägän vakıtta barısın da uylap utırırga vakıtları citmägänder. Alar da keşe bit. Ä keşeneñ tormışı totaş yalgışlardan häm şul yalgışlarnı tözätüdän tora, digän ber akıl iyäse. Bälki, general planga tözätmälär kertep bulır?

— Mondıy mäsälälärne bezneñ işegaldında tügel, Kremldä häl itälär şul.

Ätiseneñ üzenä malaysıtıp karap toruın kürgäç, İhtıyar kızıp uk kitte.

— Sezneñ buın türälärgä tabınıp öyrängän, här närsägä ukaz kilüen kötep yatsañ, ındır artınnan yırak kitä almassıñ!

— Yarıy, yarıy, tınıçlan, yäş ätäç, — dip, ätise yagımlı itep ulına küz taşladı. Annarı papiros ezläp kesälären kapşadı. Tapmagaç, öy yagına karap aldı da, süzdän bülenergä telämiçä, ike kulı belän sänäkkä tayanıp, iyägen yodrıkları östenä kuydı. — Bezneñ buınga kagılma sin, ulım. Bezneñ buınnıñ ilgä dä, köngä dä yamanlık kılganı bulmadı. Sin äytmeşli, döres yuldan barmagan çaklarıbız da bulgandır. Ämma läkin çın küñeldän yäşädek, çın küñeldän eşlädek. İl aldında namusıbız paq, yözebez çista. Ä avıl halkın şähärgä küçerü mäsäläsenä kilgändä, turısın äytäm, uylap eşlängän eş tügel bu. Tege vakıtlarda mondıy süzlär söylägän öçen stenaga terärlär ide. Şöker, zamanalar bütän...

— Zamanalar bütän dä zamanalar bütän, dip kıçkırabız. Närsä üzgärde soñ? — dip Nurislam çalbarın kaga-kaga urınınnan tordı. — Ber närsä dä üzgärmäde. Maturrak söyläşergä, ostarak itep aldarga gına öyrändek.

Timerhan bu süzlärne üzenä kabul itte, ahrısı, yözen cıyırdı, tagın kesäsennän tämäke kapşadı.

— Sez niçekter, minem aldap-yoldap, häyläläp yäşägänem bulmadı, — dide ul. — Şuña kürä häzer dä turıdan yaram. Küçmim min sezneñ ul şähäregezgä, altın tauları väğdä itsälär dä küçmim. Kürşe urıs avılına kötüçe bulıp kersäm, keräm, ämma şähärdä yäşämim!

— Nigä Taşlıyar keşelären küçerergä soñ äle? — dip sak kına äytte İhtıyar. — Ägär dä şähärdän çittäräk, mäsälän, yugarı basunıñ urmanga uydıklanıp kergän urınında menä digän yortlardan ör-yaña poselok salıp kuysañ, şunda küçmäslär diseñme? Öç-dürt bülmäle kirpeç yort, işegaldında — sarayı, keläte, munçası, abzarında — mal-tuarı, lapas artında ciläk-cimeş, bäräñge bakçası...

— Äkiyät... Kem tözi anı? Bezneñ kolhozmı?

— Ä çınnan da şundıy poselok tözi kalsalar, küçärlär ideme? — dip, Timerhan karşına uk kilep bastı Nurislam. İhtıyarnıñ fikere anı da kızıksındıra başlagan, bu fikerneñ töbendä avıl belän şähärne kileşterü, predsedatel Timerhannıñ, Taşlıyar keşeläreneñ borçuları belän isäpläşü, alarnıñ keşelek gorurlıgın sanga sugu yatkanın añlıy ide ul. — Küçärlär dip uylıysıñmı?

— Belmim tagın... Predsedatel bulsam da, bu mäsälädä böten avıl isemennän söylärgä kıyınsınam... Başka çaraları kalmasa, nişläp küçmäslär ikän? Yanında karaltı-kura-sı da bulsa! Tugız katlı taş çitlek kenä tügel inde ul.

— Monda ike genä variant bar, — dide İhtıyar. — Yä şähär fatirına küçäseñ, yä böten uñaylıkları bulgan avıl öyenä. Öçençese yuk.

— Avıl çınnan da şulay tiz arada küçämeni inde? — Timerhan bu süzlärneñ, bügenge äñgämäneñ mäğnäsenä äle genä töşengändäy, salmaklandı, tagın kesäsennän papiros ezläde. — Añlamıym min sezne. Başımnı butamagız, turısın yarıp äytegez dä...

— Aşıkma äle, ätkäy, üzeñ äytteñ bit, raykom sekretare bülmäsendä Taşlıyar urınına "Yal zonası" dip yazıp kuygannar, dideñ. Şulay bulgaç...

— Yal itü zonasın çittäräk salıp bulmıy mikänni?

— Bulmıy şul, — dide Nurislam. — Yal zonası eş urınınnan yırak bulırga tiyeş tügel. Keşelär anda här könne eştän soñ barıp häl cıyarga, yal könnärendä kaytıp-kitep yörergä tiyeşlär. Yırak bulsa, artık mäşäqat. Bu yagın döres uylagannar anıñ.

İhtıyar, üzeneñ fikeren tulısınça añlatıp beterä almagaç, haman tınıçlanmadı.

— Mine Taşlıyarnıñ keşeläre genä tügel, yortları da kızıksındıra. — Ul ätiseneñ öyaldınnan tämäke alıp çıkkanın kötep tordı da süzen dävam itte. — Yaña poselokka küçsä, avıl halkı saklanıp kala, ä avıl üze yukka çıga. Ägär dä bez Taşlıyarnıñ yortların tuzdırmıyça, sütmiçä, şuşı kileş şähär karamagına tapşırsak?., häm şunıñ öçen alardan yaña poselok salunı sorasak? Şähärneñ mömkinlekläre zur, Taşlıyarnı yañadan tugan kebek itärgä bula! Rässamnarnı, restavratorlarnı çakırırga, üzebezneñ avıl ostaların däşärgä dä eşkä totınırga! Ägär dä şulay itsäñ, menä digän arhitektura muzeena ohşap kalaçak bezneñ avıl! Şunnan, ätkäy, üzeñ uylap kara inde...

— Uylıym, uylıym... Ä sez cavap birmädegez bit äle: kem salıp birä bezgä ul poseloknı? Kolhoznıñ moña köçe citmäyäçäk.

— Şähär salırga tiyeş anı. İhtıyarnıñ fikere döres. — Nurislam, kitärgä vakıt citkänne añlatıp, büränä östenä salıp kuygan botinkaların kide. — Bergäläp totınsak, yırıp çıkmaslık eş tügel. Sez üz yagıgızdan kımtırıklasa-gız, bez dä kiräkle keşelärgä üz fikerebezne citkersäk... Cämäğatçelek fikere belän isäpläşmiçä buldıra almaslar. Östä utıruçılar da Taşlıyar keşeläreneñ doşmanı tügel bit. Avızga su kabıp utırmaska gına kiräk.

Nurislamnıñ üz-üzenä ışanıç belän söyläven, ätiseneñ dä bu fikergä nıklap karşı kilmäven kürgäç, İhtıyarga kanat üskändäy buldı.

— Bügen ük şähärneñ baş arhitektorı yanına kerik! Şunnan başlıybız! Ul häl itmäsä, raykomga da, hätta obkomına, Ministrlar Sovetına da barıp citärbez! Proletariatnıñ bogavınnan başka yugaltır närsäse yuk, dime äle Marks? Ä bezneñ bogavıbız da yuk! İ-ih! Küregezçe, rekonstruktsiyälängän, restavratsiyälängän ör-yaña Taşlıyarnı!

Alarnıñ şulay oçına-oçına söyläşülärenä, hıyallanularına karap tora torgaç, Timerhan üz küñeleneñ dä ciñeläyep, buşanıp kalganın, inde berniçä yıl buyı borçuga salıp, canın kimerep yörgän avır uylardan äkrenläp kotıla baruın sizde. Ä İhtıyar belän Nurislam, uyınçık saray tözegän hıyalıy malaylar kebek, Yaña Taşlıyarda yäşi başlagannar ide inde.

— Ber ğailä üzeneñ yal vakıtında ber yortnı arendaga ala da ay buyı şunda tora. Bäleş peşerim disä — miçe bar, munça kerim disä — munçası, bala-çagaga da uynarga urın citärlek. Kırım-Kavkazlarıñ ber yakta torsın!

Nurislam, yal itärgä kilgän keşedäy, vayımsız kıyafät belän büränä buylap arlı-birle yörenä başladı. Anıñ süzlären İhtıyar elep alıp kitte:

— Avıl keşeläreneñ dä küñele kitelmäde. Yaña cirdä tamır cibärgäç, rähmät kenä ukırlar äle. Yäşi torgan yortları — ber digän, iske avılları da üz urınında. Su astında kala torgan avıllardagı iñ matur yortlarnı da monda küçerep utırtırga bula.

— Äy-äy, hıyalıy salamtorhannar! — dip kölde Timerhan, häm, ämer birgändäy: — Äydägez, sezneñ belän yuknı buşka audarıp, korı hıyal belän hıyallanıp avız korgaksıdı, — dide. — Tagın ber çäyläp alıyk ta, minem basularnı urap kaytasım bar. Bolay torsa, — ul kulın kaş östenä kuyıp, koyaşka karadı, — urakka töşärgä dä küp köttermäs.

Öçäüläşep şau-gör kilep öygä kergäç, Mahruy, närsä bulgan bolarga, dip beraz gacäplänep tordı da, kuanıçın yäşerä almıyça, östäl tiräli äylängäli başladı.

Çäyen eçep betergäç, kitärgä cıyınıp, Timerhan urınınnan kuzgaldı, işek yanına kilep citäräk, närsäder isenä töşep, artka taba borıldı.

— Şähär yärdäm sorıy digän idegez. Nindiräk yärdäm so-ramak bula soñ ul bezdän?

İhtıyar üzläreneñ üteneçlären açıp salırga haman kıyınsınıp tora ide, şuña kinät kenä cay çıguına söyende. Ätise dä onıtmagan, barısın da häterenä salıp bargan ikän.

— Tözeleşkä eşkä kilgän keşelärneñ torır urınnarı yuk. Avıl keşeläre fatirga kertmi, — dip añlatırga totındı İhtıyar. — Şul säbäple, küpläre tözeleşne taşlap kitärgä mäcbür bula. Ä eşçe köçlärgä bolay da kıtlık zur çakta...

— Niçek kertmi? — dip kırt kiste anı ätise. — Alar belän yünläp söyläşep karagan keşe barmı soñ äle? "Mä, rähim itep kabul itep al!" — digändäy, kapka töbenä ber maşina çit-yat keşe kiterep taşlasalar, üzeñ nişlär ideñ? Avıl keşeseneñ tirese kalın bulsa da, küñele neçkä anıñ. Küñelenä kerep söyläşkän keşe barmıni alarnıñ?! İ-ih, sez kalay sıbızgılar!

— Bez söyläşep karagan idek tä...

— Yıgılıp kitüçe yukmı? Sezneñ söyläşü — ber närsä, sezne çit itä alar. Avıl keşeseneñ küñelen añlamıysız sez...

Timerhan tupsanı atlap çıkkaç, yañadan artka borılıp äytte:

— Bügen kiç halıknı klubka cıyıp söyläşerbez. Sez dä kilegez. Miña nilär söylägän bulsagız, avıl halkına da şularnı añlatırsız. Yaña poselok turında da äytersez. Nurislam da kilsen.

gez dä — sezgä işegem açık.

— Uyınga borma. Keşe başına unbişär sum tülibez. Dürt keşegä — altmış kömeş. Eçeñne törtep tişmäs. — İhtıyar, Ähmätneñ akça yagına bik hirıs ikänen iskä töşerep, şunıñ belän aldırıp karamakçı buldı.

— Häzer akçaga kıtlık zaman tügel. Bezneñ bar närsäbez dä citü. Tatarstanda berençe urınnı algaç, "Ciguli" da birep kuydılar äle. Timerhan abıyga rähmät, eşlägänne kürä belä. Kemnär akçaga mohtac, şular kertsen änä. Üzegez dä äytep torasız, tagın küpme yäşise kalgandır bu nigezdä... Üzebezçä yäşäp kalıyk äle.

— Benzin öçen rähmät! — dip saubullaşırga kul suzdı İhtıyar. — Klasstaş bularak, sinnän monı kötmägän idem. Miña da yomışıñ töşär, dönya bez uylagança uk kiñ tügel.

— Keşedän buldıra algannı, kulınnan kilgän närsäne genä sorarga kiräk. Yugıysä aña da uñaysız, üzeñ dä kıyın häldä kalasıñ.

— Añlaşıldı, — dip kırt kiste Nurislam. Ähmätneñ alarnı bolay gına çıgarıp cibäräse kilmi, yegetlärneñ üpkälävennän anıñ da canı kıynala başlagan ide.

— Min berüzem genä tügel, — dip aklanırga totındı ul. — Äti-äni, namaz östendäge äbi. Şular yanına tagın öç bala. här semyanıñ üz tärtibe, üz ğadätläre, üz zakonnarı. Menä şunda küz kürmägän çit keşelär kilep kersen äle. Kunaklarnıñ televizor karıysı bar, dip äbine namazlıgınnan kuıp töşerä almıym la min. Annarı, öydä tabak-savıt ta şaltıramıyça tormıy, törle çak bula.

— Yarıy, yarıy, üz öyendä üzeñ huca bula almagaç, sineñ belän artık söyläşep torudan fayda yuk, — dip, kapkanı şapıldatıp yaptı İhtıyar. — Çäberçek ideñ, haman Çäberçek bulıp kalgansıñ ikän.

— Bälki, huca bulganga şulay kılanamdır, — dip kıçkırdı arttan Ähmät. — Başta avıldan çıgıp kaçalar da kaytıp tagın şul avılga kanıgalar. Kitkänsez ikän, bötenläygä kitegez! Yörmägez monda dönya butap!

İhtıyarnıñ sömsere koyılıp töşkän bulsa, Nurislam, kiresençä, tantana itä ide. Ul bak kırıyına tügelgän benzinnı çüpräk belän sörtä-sörtä anı ürtäp endäşte:

— Niçek hällär, agitator? Sineñ metod yahşırakmı, minekeme?

— Yaña zaman kulagı! Koyması artına kerep biklängän dä kreposttagı kebek kaçıp yata. Şturm belän dä alırmın dimä. Ällä bötenese cıyılışıp süz berläşkän inde bolar...

Alar, mototsiklga atlanıp, beton yul buylap elderdelär.

* * *

Läkin eş alar uylagança uk gadi bulıp çıkmadı. Cıyılış cıyıp, halık belän söyläşkännän soñ, ber atna eçendä Taşlıyarda dürt yözdän artık keşene urnaştıruın urnaştırdılar, ämma baş arhitektorga barıp Taşlıyarda yal zonası yasau, şähärdäge tugız katlı ike yort urınına yaña poselok salu turında üz plannarın söyläp birgäç, köymäläre komga terälde.

— Şähärneñ general planı raslangan. Plannı Mäskäüneñ kırıktan artık proyıkt institutı eşläde. Minem anı üzgärtergä hakım yuk. Älegä başım ike tügel, — dip kırt kiste ul.

— Bez bit general plannı baştanayak üzgärtü turında süz alıp barmıybız, şähärneñ üzenä dä tügel, ä ber çittäge uç töbe qadär Yal itü zonası öleşenä tözätmä kertüne genä sorıybız. Yal zonasınıñ urını da küçmi, elekke cirdä kala.

Baş arhitektor Urmanovnıñ ayak teräp karşı toruın kürgäç, İhtıyarnıñ käyefe kırıldı. Läkin Nurislam, mondagı eş stileneñ nindiräk ikänen belgän kart büre bularak, hiç tä çigenergä, birelergä telämäde. Ul, östäldäge kürsätkeç tayaknı alıp, tulı ber stenanı tutırıp torgan general plan yanına kilde dä aşıkmıyça gına İhtıyarnıñ süzlärenä añlatma birergä totındı:

— Mäskäü proyıktçılarına rähmät: Yal itü zonasınıñ urını bik uñışlı saylangan. Monda — yılga, monda — ineş, monda — urman. Bezneñ dusnıñ babaları kayda töplänergä belgännär, — dip İhtıyarga taba karap yılmaydı ul. — Läkin anda yal itäçäk keşelärneñ ruhi ihtıyacları, goref-gadätläre, yäşäeş formaları isäpkä alınganmı? Minemçä, bu ölkädä äle uylap beterelmägän närsälär bik küp kalgan.

Baş arhitektor kayadır aşıga ide bugay, säğatenä karap aldı da, süzne şuşınıñ belän tämamlaganga sanap, urınınnan kuzgaldı.

— General plannı tözegän çakta äytergä kiräk ide bo-larnı. Sugış betkäç, batırlar kübäyä. Bolarnı miña söyläüdän ni fayda? General plannı min tözemädem, min raslamadım, — dip östäldäge käğazlärne cıya-cıya üzaldına iltifatsız gına söylände ul.

— Ä sez, Robert Maratoviç, närsä genä eşlädegez soñ? — İhtıyar aña aşarday bulıp karap kuydı.

— İptäş yäş belgeç, sorarga röhsät itegez, tözeleşkä kilgänegezgä niçä kön buldı sezneñ? — dip mıskıllı tonga küçte baş arhitektor. — Nişläpter moña qadär kürmädem kebek. Kürgän bulsam, hiçşiksez, sezneñ belän kiñäşmiçä kalmas idem. Vak-töyäk närsälär belän kiläçäktä miña tügel, sekretar kızga möräcäğat itä alasız. Bez bakır bulsak ta, vakıt altın. Yarıy, häzergä...

— Tıñlap beteregez, zinhar! — dip ücätlänep, inde saubullaşıp ölgergän baş arhitektornıñ karşına çıgıp bastı Nurislam. — Şähär tözeleşendä eşläüçe keşelärneñ sotsial çıgış kartasın, alarnıñ geografiyäsen beläsezme sez? Kem kaydan kilgän, kaysı katlaudan, nindi ğailädän çıkkan?

Robert Maratoviçnıñ yözenä kanäğatsezlek tösmere kundı, inde nokta kuyıldı dip sanalgan süzneñ haman dävam itelüen kürgäç, anıñ käyefe kitä başladı.

— Monıñ belän ni äytergä telisez? Mine dä, üz eşemne taşlap, sotsiologiyä belän şögıllänergä kodalıysızmı?

— Naçar bulmas ide. här citäkçe küpmeder däräcädä psiholog, küpmeder däräcädä sotsiolog ta bulırga tiyeş dip uylıym min.

— Tagın nilär uylıysız? — Baş arhitektor Urmanov-nıñ alar belän citdi itep söyläşergä isäbe yuklıgı kürenep tora ide. — Ä bezne, här keşe üz eşe belän şögıllänergä tiyeş, dip öyrättelär.

Nurislamnıñ da tüzeme tökänep kilä ide. Ul uç töbe belän östälgä şapıldattı da lıpıldap arhitektor karşındagı urındıkka utırdı.

— Bez uyın uynap yörmibez. Sezneñ yanga üzebezneñ şähsi yomışıbız belän kermädek. — Ul işektän inde ikençe märtäbä başın tıgıp karagan sekretar kızga ımladı. — Ägär sekretar kız bik aşıktıra ikän, barıgız. Bez monda kötep torırbız.

Robert Maratoviç beraz kündämlänä töşkändäy buldı, telär-telämäs kenä östäl artına kerep utırdı.

— Şähär tözeleşendä Yal itü zonasınnan da möhimräk närsä yuk, dip sanıysız ikän, äydägez, isbat itegez, tıñlıym.

— Şähär tözeleşendä möhim bulmagan närsä yuk, — dide İhtıyar. — Sez monı bezgä karaganda yahşırak beläsez. Pesi belän tıçkan uyını uynamagız, miña şulay kulayrak, minem üz östemä mäşäqat alırga isäbem yuk, dip turıdan yarıp äytegez.

— Monıñ belän närsä äytergä telisez?

— Östän kuşkannı gına kötep utırmaska, üz fantaziyägezne dä eşkä cigärgä kiräk, dim. Yugıysä bez tözegän şähärneñ canı bulmayaçak, keşeneñ küñele yatmayaçak aña.

— Yaña institut beterep çıkkan yarım student, yarım incenerdan da akıllırak keşe barmı ikän dönyada?!

— Yuknı buşka audarıp utırmıyk, — dip İhtıyarga baş kaktı Nurislam. — Üzegez aşıgasız, üzegez haman suzasız.

Baş arhitektor ike kulın kükrägenä kuşırıp kuydı da, min sezne tıñlarga äzer, söylägez, digändäy, täkäbber kıyafät belän alarga yılmaydı.

— Bezneñ tözeleştäge sigez meñgä yakın keşeneñ altmış cide protsentı avılda tuıp-üskän. Kiläse bişellıkta tözüçelärneñ sanı citmeş meñnän dä artıp kitäçäk. Sotsiologiyä bülegeneñ prognozlarına karaganda, kiläse bişellıkta da, aldagı unbiş-egerme yılda da avıldan çıguçılar altmış-altmış biş protsent täşkil itäçäk.

— Bik äybät. Avıl halkı eştän kurıkmıy, kaya kuşsañ, şunda bara. Teläsä nindi şartlarga tiz caylaşa.

Nurislam, baş arhitektornıñ bülderüenä iğtibar itmäde:

— Büre balasın bürekkä salsañ da, urmanga karıy. Şunıñ şikelle, yakın kiläçäktä şimbä-yakşämbe könnärendä bezneñ bulaçak vokzallar, bulaçak aeroportlar, pristannar...

Şulçak telefon apparatınıñ kızıl küze kabındı. Robert Maratoviç ise kitmiçä genä trubkanı kolak yanına kiterde.

— Tıñlıym. Äye, äye. İstä. Bulmıy. Kayta almıym, dim. Kibetkä üzeñ ker, balanı da al. Obekt tapşırabız. Köne, töne yuk häzer. Ber min genä tügel. Yarıy, yarıy, kiñäşmä bara monda. Huş.

Açkan avızın da yapmıyça anıñ söyläşep beterüen kötkän Nurislam cömläsen özelgän urınnan yalgap alıp kitte:

— ...avıl yulın taptauçılar belän şıgrım tulaçak.

— Närsä, närsä? Nindi avıl yulı? Närsä tulı bulaçak?

Arhitektor äle telefon bozgan tınıçlıgın tärtipkä kiterä almagan, bolay da köçkä tüzep tıñlagan äñgämäneñ oçın yugaltkan ide. Nurislam anıñ bu haläten sizä, sizgän sayın tınıçlıgın nıgrak cuya, ämma tüzä, hislären tışka çıgarmaska tırışa ide.

— Hörmätle arhitektor galicänapları! Bez inde menä ber säğatkä yakın sezneñ kabinetta utırabız. Söyläşü temabız — avıl belän şähär arasındagı baglanışlar, yasalma töstä tudırılgan kiräksez konflikt häm şunı buldırmau çaraları... Miña dävam itärgä röhsätme? Şulay itep, küpme genä tırışsañ da, avıl keşesennän berniçä yılda çın proletariat yasıy almıysıñ. Avıl kanına señgän inde anıñ, kapka töbendäge büränä östenä utırıp avıl agayları belän ber mahra tartu öçen, tau çitendäge çişmädän yatıp su eçü öçen genä dä yöz çakrım yul uzarga riza ul. Anıñ äle şähärgä küñele yatmagan, canı berekmägän. Dimäk, äle ul yarım avıl, yarım şähär keşese. Minem babay äytmeşli, ni urtalay, ni pultaray. Anıñ şulay ike arada kañgırıp yörüe eşkä tiskäre yogıntı yasıy, kollektivta normal klimat urnaşuga kıyınlıklar tudıra. Düşämbedä irtä tañnan avıl munçası kerep kilgäç, äle ul kiçkä qadär üz ezenä töşä almıyça yöri, küñele avılda kalgan bula anıñ. Ä comga kön citsä, irtä tañnan uk niçek eştän tayarga çamalıy başlıy, häm cayın barıber taba. Şulay itep, biş könlek eş atnasınıñ ike köne ber köneñä dä tormıy bulıp çıga.

— Monıñ belän ni äytergä telisez, iptäş sotsiolog?

— Häzer, tıñlap beteregez. — Nurislamnıñ borın ösläre tirläp çıktı. Ul, kesäsennän kulyaulık alıp, biten sörtte dä kürsätkeç tayagın general planga taba suzdı. — Ägär dä bez, inde äytkänemçä, menä monda, urman aryagında yaña tiptagı poselok salıp, Taşlıyar keşelären şunda küçersäk häm buşap kalgan avıl öylären restavratsiyäläp, original yal itü zonası yasasak, tege altmış cide protsentnıñ küñelen tınıçlandıra alır idek. Telägän keşe şimbä-yakşämbedä profkomnan putevka ala da avıl öyendä bäleş-koymak peşerep, kümerle samavırda çäy kaynatıp üzençä rähätlänep yal itä. Yal vakıtında böten ğailäse belän ber ayga da kilä ala.

— Ä ul yaña tiptagı poseloknı sezgä Allahe Täğalä üze salıp biräme? General planda karalmagan, proyıktı tözelmägän, titulga kertelmägän...

— Kertelmäsä, kertergä kiräk. Sorarga, taläp itärgä! — dip kızıp kitte Nurislam. — Yal itü zonasına digän tözeleş materialların tulısınça yaña poselok tözeleşenä küçerergä! Proyıkt tözep torası da yuk, menä digän tipovoy proyıktlar eşlängän. Teläge bulgan keşegä köç citmäs karşılık yuk monda!

Nurislam, minem süzem bette, digänne belderep, kürsätkeç tayagın östälgä kuydı da İhtıyar yanına kilep bastı. Baş arhitektor iñ elek üze süz başlap ta häzer ber çittä sömsere koyılıp torgan İhtıyarga endäşte:

— Ä menä sez, yäş belgeç, moña niçek karıysız? Ällä sotsiolognıñ iyärçene bulıp kına yörisezme? Karagız äle, onıtıp toram, kandidatskiyegız ni häldä, Farukşin? Eşläp betergäç, iñ elek miña kürsätäsez. Citäkçegez süze bu, minem teläk tügel.

— Menä şuşı inde minem kandidatlık dissertatsiyäm! — dip kızıp kitte Nurislam. — Kürep torasız, iñ berençe eş itep sezneñ yanga baş orıp kildem bit. Ä bu yegetkä timägez. Ul minem şikelle süz keşese tügel, eş keşese.

— Röhsät bulsa, bügennän ük Taşlıyar yal itü zonasınıñ proyıktın eşli başlarga äzer min, — dip, İhtıyar da süzgä kuşıldı. — Röhsät kenä bulsın.

— Ällä sez arhitektura bülegen tämamladıgızmı?

— Yuk. Tözeleş bülegen.

— Alaysa yuk närsä belän hıyallanıp ta yörmägez. Moğciza bulıp, röhsät birgän oçrakta da bu eşne sezgä tapşırmayaçaklar. Här keşe az gına bulsa da arhitektordır, beläm. Läkin bezdä az gına citmi şul. Niçek uylıysız, sotsiolog iptäş, döres äytämme?

Nurislam aña cavap birmäde, irennären genä bültäytep kuydı da küzlären İhtıyarga töbäde. Ä ul, berkatlı kıyafät belän, baş arhitektorga nider añlatırga, anı äle haman üz yagına audarırga tırışa ide.

— Min biş yıl buyı arhitektura bülegendä ukuçılar belän ber bülmädä yäşädem. Alar ukıgan kitaplarnıñ bersen dä kaldırmıyça ukıp bardım. Öçençe kursta arhitektura bülegenä küçärgä dä cıyıngan idem, buş urın gına bulmadı.

— Ha-ha-ha... — Baş arhitektor, tıyıla almıyça, kölep cibärde. — Min opera cırçısı belän bergä balık totarga yörim, dip, Onegin partiyäsen üzenä birülären sorap teatrga kilgän balıkçı şikelleräk bula inde bu... — Annarı, üzeneñ barası ciren iskä töşerepme, ällä däräcäsen saklarga tırışıpmı, kulın kinät öskä kütärde: — Şayarıştık, köleştek. Sez söylädegez, min tıñladım. İke yak ta kanäğat, şulaymı? Yarıy, sau bulıgız! Ence, maşina mondamı?

Açık işektän sekretar kıznıñ gel yılmayudan gına torgan mölayım yöze kürende. Ul, kayadır barırga cıyınıp, iñenä bäläkäy sumkasın askan ide.

— Küptän monda. Sezne kötäbez.

Koridorga çıkkaç, İhtıyar teş arasınnan sıgıp, moña qadär bulmagan usallık belän üzaldına äytep kuydı:

— Röhsät bulmasa da, eşlim! Dönya aña gına terälep kalmagan, akıllı keşelär dä tabılır.

Pışıldap kına äytsä dä, Nurislam anıñ süzlären işetkän ide.

— Proyıktıñnı äzerläp kulga gına tottır sin minem. Häzergä eskizların gına bulsa da. Ministrına qadär barırmın, üz süzemne uzdırmıyça tuktamam!

Mototsiklı yanına kilep citkäç, Nurislam artta kalgan İhtıyarga kıçkırdı:

— Kaya iltergä sine, naçalnik?

— Opera teatrına.

— Ällä tsirkka yäisä kurçak teatrına barıyk mikän? Barır cir küp bulgaç, saylanabız-saylanabız da, ber kararga kilä almıyça, öygä kaytıp yıgılabız. Şähär tügel, ğalämät zur yokı bülmäse salabız bugay bez...

Äle uram kıyafätenä kerergä ölgermiçä, yak-yakta çäçelep yatkan yortlarga karap tordılar-tordılar da ikese dä kölep cibärdelär.

— Utır, äydä, minem Säbiläneñ pilmän peşerä torgan köne bügen, — dip mototsiklın kabızdı Nurislam. — Atna buyı öydän çıkmıyça yatıp, äti-äniyeñne dä tuydırıp betergänseñder.

İhtıyar, rizalıgın belderep, baş selkede. Alar, bulaçak uramnıñ tuzanın tuzdırıp, bulaçak şähärneñ bulaçak üzägenä taba elderttelär.

Ayak yözenä qadär cigüle kuyı yäşel töstäge halat kigän Säbilä alarnı işek töbendä yılmaep karşı aldı. Ul Nurislamnıñ çit keşe belän kaytuına hiç tä gacäplänmäde, hätta söyengän kıyafät belän yaktırıp isänläşte. İhtıyarnı küptänge tanışı kebek kıstıy-kıstıy türgä çakırdı. Mondıy mölayımlıkka künekmägän, tulay toraktagı vahternıñ nur kaçkan yözenä karamas öçen, biş yıl buyı üz bülmäsenä keşe çakırırga kıymıyça yörgän İhtıyar öçen bu säyer dä, rähät tä ide. Ul, ällä şaltıratıp häbär itteme, kisätteme ikän, dip küzläre belän telefon ezläde. Tapmagaç, tagın da nıgrak säyersenep türgä uzdı.

Tür bülmädäge süs baudan ürep yasalgan pärdä artınnan sarkıp kına talgın muzıka agıla. Ul divanga kilep utırdı häm şunda gına küñele talkınudan, berençe märtäbä uñışsızlıkka oçraudan, oçsız-kırıysız labirintka ohşagan tözeleş problemaları eçendä butalıp kaluınnan gaciz buluın toydı. Täräzädäge açık yäşel pärdälär, bötenläye belän ber stenanı tutırıp torgan kitaplar, talgın muzıka anıñ küñelendäge uylarnı äkren-äkren tarata, tınıçlandıra, anıñ şulay läzzät kiçep utırası, şuşı rähät mizgelne kurkıtmıyça, tıp-tın gına oyıp, rähätlänäse kilä ide.

Kulına tälinkä totkan kileş karşısında basıp torgan Säbilä aña üz hıyalınnan yözep çıkkan äkiyät kızı kebek toyıldı. İhtıyar anıñ küzlärenä aptıraulı karaşı belän kütärelep karadı häm täne buylap kaltırau yögerep uzganın sizde. Monı kürep torgan Nurislam, İhtıyarnı bu säyer halätennän çıgaru öçen, süz başlarga aşıktı:

— Min sezne tanıştırırga da onıtkanmın bit äle. Bezneñ kunagıbız — şähär tözeleş idaräse incenerı İhtıyar Batırşin bulır. Bügenge köndä bez anıñ belän ber törkem konservatorlarga karşı ayausız köräşäbez, häm yakın kiläçäktä, hiçşiksez, ciñäçäkbez. Mine bu böyek ciñülärgä ruhlandırıp toruçı alihäm — rayon gazetası hezmätkäre häm dä şunnan buşagan arada minem häläl cefetem rolen başkaruçı Säbilä hanım Farukşina.

Köleşep algannan soñ, bersen-berse kıstaşa-kıstaşa kalak-çäneçkegä totındılar.

İhtıyar aşagan arada äle Nurislamga, äle Säbilägä küz töşerep ala da, ällä kayda yırakta kalıp, äle genä häterdä suräte canlana başlagan Zäliyäne küz aldına kiterergä tırışa. Läkin küzlären yomgaç ta Zäliyä urınına karşıda Säbilä basıp tora ide. Ul, aptıragaç, başın yak-yakka selkep kuydı.

"Närsä buldı miña? Ällä gallyutsinatsiyä başlana inde?" — dip uyladı İhtıyar. Karale, ber atna buyına tözeleştäge berençe problemalarnı çişä almıyça baş vatıp yöri torgaç, ul Zäliyä turında bötenläy diyärlek uylap ta karamagan ikän bit.

— Ay-hay! Tabınga närsä citmi dim... İñ kirägen onıta yazganbız bit!

Nurislam söylänä-söylänä kuhnyaga çıgıp kitte. İhtıyar başın kütärügä, küz karaşı tagın Säbiläneñ küzläre belän oçraştı. "Zäliyäne sagınam bugay min, üzem dä sizmiçä sagınam, — dip uyladı ul. — Häzer menä Säbilädän anıñ çalımnarın ezlim. Bu dönyada hatın-kızdan da serle, katlaulı häm şul uk vakıtta güzäl can iyäse yuk. Hatın-kız bulma-sa, bez inde ällä kayçan yañadan maymıl kıyafätenä kaytkan bulır idek. Maymılnı hezmät maymıllıktan çıgarmagandır, hatın-kız, mähäbbät keşe itkänder..."

Nurislam, şeşäsen açıp, ryumkalarga konyak saldı da bällür zıñı çıgarıp çäkeşterde.

— Duslık öçen! Dönya vaklıklarınnan östen torırday duslık öçen!

Berençe ryumkadan uk İhtıyarnıñ böten gäüdäse ciñeläyep kitkändäy buldı, bar borçuları kayadır yukka çıktı, anıñ bertuktausız söyläşäse, şayarası, köläse kilä başladı.

İhtıyar tabın yanınnan avırlık belän genä torıp bastı. Berniçä säğat eçendä ul bu yortka şulkadär iyäläşkän ide. Niçä yıllar buyı institut tulay toragında dürt stenadan başka berni kürmägän, siräk-miräk Zäliyälärgä barganda da kayda utırırga belmiçä aptıragan İhtıyar öçen bu öy barı färeştälär genä yäşi torgan ocmah bulıp kürende. Monda Zıyatdin babay atavındagı uzdırıp bulmıy torgan küñelsez könnär dä, ätise belän äniseneñ mäñge betmäs borçuları da, Zäliyälär öyendäge sularga avır tantanalı hava da, tözeleş idaräse kabinetlarındagı näticäsez ıgı-zıgı da yuk ide.

İhtıyarnıñ kitärgä cıyınıp ta, närsäsender yugaltkan kebek arlı-birle yörüen kürep, Nurislam anı fatirı belän tanıştırırga buldı.

— Keşelär, ğadättä, kilgän kunakka üzläreneñ fatirların kürsätep çıgalar bugay. Menä monısı — yokı bülmäse, bez utırganı — zal, ä tegese — bäläkäçlärneke.

— Sezneñ bäläkäçlär dä barmıni? Kayda soñ alar?

— Yoklıylar. Olısı berençe klassta ukıy. Mäktäpne berençe çiratta saldık. Kiräk kiterep teräsä, citkeräseñ ul. Bezgä dä Taşlıyarnıñ kiräk ikänen añlata, isbatlıy belergä kiräk. — Nurislam balalar bülmäse işegen açıp pışıldadı. — Änä alar. Tür karavattagısı — keçese, Räyhanä isemle. Balalar bakçasına yöri. Monısı — Rinat.

— Bay yäşisez, — dip işekne yabarga kuşıp ımladı İhtıyar. — Kayan şulay barısına da ölgeräsez? Niçä yäş soñ siña?

— Kürmiseñmeni? Minem çäç tä ölger bit, keşenekennän aldanrak agara. Yegerme tugız tuldı, tugan. Kartayabız. Kiläse yılga — yübiley. Orden birmägäyläre, — dip süzne şayan tonga bordı ul.

Saubullaşkanda, İhtıyar Säbiläneñ kulın katırak kıstı. Tavış-tınsız izräp yoklap yatkan malay belän kıznı kürgäç, ul alarnıñ äniläre Säbilä buluına ışanıp ta citmägän ide. Menä häzer genä İhtıyar bu küzlärdäge mölayımlık, cılılıknıñ barı tik analarda gına bula torgan ayırım ber sıyfat ikänen añladı, hatın-kıznıñ bäbi tapkaç kına açılıp kitüe turında küp işetkän bulsa da, barı tik bügen genä moña üz küze belän kürep ışandı. Ägär dä yänäşädä Nurislam basıp tormasa, ul, üz-üzen tıya almıyça, bu keçkenä häm yomşak kulnı uç töbenä salıp, Säbiläneñ yazmışın yurıy başlar ide sıman.

İhtıyar, başına berözleksez kilep torgan tilemsä uylardan kotılırga teläp, tiz-tiz genä saubullaştı da uramga çıktı.

— Huş, avılım! — dip kıçkırdı ul balkonnan kul izäp toruçı Nurislam belän Säbilägä.

Läkin cete zäñgär küktäge çekeräygän yoldızlar da, böten yözen tutırıp balkıgan tügäräk ay da anıñ küñelen tınıçlandıra almadı. Ul, bügen närsädär tapkanınmı, ällä yugaltkanınmı añlıy almıyça, şatlanırga da, kaygırırga da belmiçä, isär keşe kebek bardı da bardı.

* * *

Ätise İhtıyarnı tökse kıyafät belän karşı aldı. Änise dä, ätisennän uzıp süz äytergä kıymıyça, bülmä yakta ta-vışsız-tınsız yöri. Kiç buyı hıyal dönyasında oçıp yörgän İhtıyar şap itep cirgä yıgılıp töşkän kebek buldı. Çäyne dä, ätiseneñ tökse kıyafäte belän kuşıp, süzsez genä eçtelär. Läkin, vakıt-vakıt onıtılıp kitep, ul tagın tatlı uylarga çuma da, avızı üzennän-üze yırıla. Küz aldındagı aksıl toman eçennän, üpkälägän sıman avızın tursaytıp, äle Zäliyä yözep ütä, äle yanında gına Säbiläneñ cannı ereterdäy yagımlı tavışı işetelgändäy toyıla, äle Nurislam, kemgäder närsäder isbat itärgä tırışıp, yanıp, yalkınlanıp söyli ide.

— Närsä avızıñnı yırıp utırasıñ? Bu kart alaşanı töp başına utırttık, dip söyenäseñme?

Küz aldındagı toman kisäk kenä taralıp, karşıda kügärep utırgan ätise, samavırdan çäy agızıp toruçı änise kürende.

— Şähäre belän, rayonı belän miña yabırıluları az ide, inde häzer bu yäş çıpçık ta ätiseneñ başına käkäy itärgä bulgan, ä!

— Ni turında söyliseñ sin, ätkäy? Gadiräk itep söyläsäñ, bälki, min dä añlarmın.

— Başıñnı yülärgä salıp utırgan bulma. Min kart yülärne kotırtıp cıyılış cıydıruçı kem? Tege şoma avız Nurislam belän sin! Avıl halkın, tözüçelärne fatirga kertülären sorap, kodalap yörüçe kem? Altmışka citep akıl kermägän şuşı isär. Başta uk küñelem tartmagan ide. Avıl öçen kaygırtıp yörimeni alar? Üzläreneñ eş kürsätäseläre kilüdän koyrık çänçep çabalar.

İhtıyar şunda gına süzneñ närsä turında baruın añladı. Ul inde bu hakta baş arhitektordan çıkkaç ta uylagan ide, läkin Nurislamnarga bargaç, bötenese dä onıtıldı, dönya aña yäşel pärdäle bülmä kebek tınıç häm rähät, Säbilä küzläre kebek nurlı häm yagımlı bulıp kürende. Ätiseneñ süzlärennän soñ bolar barısı da kinät kenä çelpärämä kilep, tirä-yün yazgı taşu sıman böterelä, aktarıla, salkınaya, şomlı häm añlayışsız uylarga törenä başladı. Ul ätisenä niçek itep mäsäläneñ asılın añlatu, anı niçek yuatu, tınıçlandıru çarasın taba almıy, şuña üzeneñ köçsez-legennän küñele kıynala ide.

Timerhan haman sayın kıza gına bardı.

— Avıl halkına nindi küz belän kürenim min häzer? — dip yarsıdı ul. — Şuşı bala-çaga süzenä ışanıp, halık aldında ıştır bitkä, ata yalgançıga äylänep kaldım. Bo-larga närsä, bolarnıñ sırt koyrıkta, bügen monda alar, irtägä — tegendä. Cil katırak issä, yomıçka urınına oçıp kitärgä genä toralar.

— Zinhar öçen, añlatıbrak söylä, ätkäy! — İhtıyar anıñ bötenläy taşıp çıkmıyça yarsuı basılmavın belä, şuña yalkınına ut östi ide.

— Raykom kelämendä säğat buyı basıp torganıñ barmı sineñ, Salamtorhan?

— Raykomga çakırdılarmıni?

— Küptän munça kergän yuk ide, sezneñ fatiha belän rähätlänep çabınıp kayttım! Avıl halkı arasında yalgan kotkı taratıp yörgän öçen ikençe sekretar imannı ukıttı. Partizanşina belän şögıllänüdä ğayepläde. Böten avıl yaña poselokka küçäbez dip söyli ikän häzer. Şul raykomga barıp ireşkän...

— Berençe sekretar Soltanov kiçä Nurislam belän mine çakırıp söyläşte. Nindider añlaşılmauçılık kilep çıkkan monda. Ul, kiresençä, tözüçelärne Taşlıyarda urnaştıruıbız öçen rähmät äytte. Bu täcribäne tagın da üsterergä, kürşe avıllarga da çıgarga kuştı. İñ elek predsedatellär belän elemtägä kerergä, partorglar belän kiñäşergä kiräk, dide. Süz uñayında, sine dä maktap telgä aldı. Böten närsäne kürep-belep tora ikän.

— "Ätkäyne bik ciñel töp başına utırttık ta andıy cülärlär bütän oçrar mikän?" — dip äytmädeñme soñ raykom sekretarena?

— Yuknı söylämä äle! — İhtıyar, çın-çınlap açuı çıga başlaganın toyıp, üz-üzen tınıçlandırırga tırıştı. — Sin genä uylıysıñmı ällä Taşlıyar turında? Min dä şunda tuıp-üskän keşe, siña qaderle bulgan kebek miña da yakın la ul. Ägär şähärneñ baş arhitektorı teşe-tırnagı belän karşı kilä ikän, min üzemneñ fikeremne anıñ miyenä borgıçlıy almıym. Kötegez beraz, vakıt biregez miña. Arhitektor yegetlär belän söyläştem. Bulışırga väğdä ittelär. Minem belän bergä ukıgan yegetlär alar. Bergäläp totınsak, közgä Taşlıyar yal itü zonasınıñ yaña proyıktın eşläp ölgertäçäkbez. Äle häzergä bezneñ plannı huplauçılar yuk diyärlek. Ämma raykom sekretare Rim İdiyätoviç ap-açık itep äytte, ägär dä közgä qadär proyıktıgıznı eşläp beterep, Mäskäü arhitektorlarınnan raslata alsagız, şäp bulır ide, dide. Yaña poselok turında Ministrlar Sovetı belän kiñäşmäkçe bula.

— Bik tä açık itep äytkän ikän, — dip kölde Timerhan. — Närsä, Mäskäü äytmiçä, arkılını buyga da alıp sala al-mıysızmıni inde sez häzer? Berençe sekretar başıgızdan sıypap-sılap çıgargan da şuña kuanıp yörisezme? Ä miña bötenläy ikençe süz äytte. Mäskäü ä-änä kayda ul! Bar sin anda, betkän ide Mäskäü yulın taptauçılar.

— Eş anda tügel, ätkäy. General plannı Mäskäü arhitektorları eşläde, dimäk, şähärneñ kiläçäge öçen dä, anıñ matur häm yäşärgä uñaylı buluı öçen dä alar cavap birä.

— Mäskäüdän torıp, Gıylacetdin kartka närsä uñay da, närsä kulay ikänne kayan belä alar? Üzebezneñ respublika närsägä avız açıp karap tora? Kazanda da proyıkt institutı bar. Andagı arhitektorlar duñgız ferması tözüdän başkaga yaramıymıni? Nigä asrıylar alarnı?

— Dönyaga danı taralaçak kala salabız bit, ätkäy. Respublikanıñ gına köçe citärlek tügel aña. Şuña kürä böten il belän totındılar da. Döres äytäseñ, Mäskäü arhitektorlarınıñ da yalgış cibärüe, bötenesen dä iskä alıp beterä almavı bik mömkin. Läkin alarnıñ mömkinlekläre zurrak, alar ilebezdäge şähärlär tözü täcribäsenä tayanıp eş itä, barısın da ör-yañadan uylap çıgarmıy.

— Tipovoy proyıktlar belän eşlängän yortlarnı üzlärençä tezep çıgalar da, şunıñ belän — vässälam! Şähär tözelä torgan cirneñ üzençälegen, anda yäşägän halıknıñ goref-gadätlären, yıllar, ğasırlar buyına küz künekkän, can berekkän arhitekturasın isäpkä alamıni alar?!

— Ä bez ni öçen?

İhtıyar, üzen kürsätergä telägändäy, kalkına töşep, çınayagın änisenä suzdı.

Mahruy, irlär süzenä kuşılırga cörät itmäsä dä, atası belän malayınıñ artık kızıp kitep, çamadan aşmaularına küz-kolak bulıp tora, äle bersenä, äle ikençesenä karap, küz karaşı belän tınıçlandırıp ala ide.

— Kikrikne katı kabarttıñ sin, malay!

İhtıyar cavap birep tormadı, yözen genä cıyırdı.

Mahruy, ulınıñ şulay kıdraçlanuın kürep, avız tutırıp yılmaydı. Yıllar ütkän sayın olıgaya, üzennän yıraklaşa bargan ulı bu mizgeldä kire balaçagına — barı tik alarnıkı gına bulgan çakka kaytıp, kul suzımı citärlek araga yakınaygan ide.

— Közgä Nurislam Mäskäügä ukırga bara, — dip dävam itte İhtıyar. — Min kilgänçe, ul anda yulların öyränä, tanışa tora. Proyıkt äzer bulgaç, iske tanışlar yanına barganday barıp keräbez. Nurislamnı belmiseñ äle sin. Anıñ belän bergäläp totınsak, Mäskäü arhitektorlarına gına tügel Çäberçek Ähmätkä dä iman kertergä bula. Nurislam minem işe genä tügel, totkan cirennän özä torgan yeget ul! Annarı Mäskäüdä dä berni añlarga telämägän doşman keşelär utırmıydır.

Timerhan tür yakka uzıp televizornı kabızdı. İhtıyar änise yanındagı urındıkka küçep utırdı. Östäl artındagı mäçe, anıñ ayagına yılışıp, sırpalana başladı. Änise tür yakka küz töşerep aldı da, İhtıyarga taba iyelä töşep, pışıldadı:

— Ätiyeñä katı kagılma sin. Holkı ul qadär ük zıyanlı tügel anıñ. Pırlıy-pırlıy da tınıçlana. Eşe şundıy bit, meñ keşe köyen köyläp, üze köysezlänep bette inde.

Tür yakta İlham Şakirovnıñ küñel töbennän, bik tirännän kütärelgän moñlı tavışı işetelde.

Cır tämamlanuga, İhtıyar änisennän kapıl gına sorap kuydı:

— Sin bähetleme, änkäy?

— İske avızdan yaña süz, dip äytimme. Nigä kiräk buldı tagın monısı?

— Küptännän sorıysım kilep yöri ide.

— Niçek dim soñ? Törle çagı bula torgandır inde, ulım. Menä häzer sin yanımda utırganda — bähetle. Yalgız kalgan çaklarda beräm-beräm barıgıznı iskä töşerep çıgam da, küzgä yäş kilä. Cide bala üsterep, olıgaygan könendä buş oyada ikäveñ genä utırıp kalgaç, küñel neçkärmäs cirennän neçkärä ikän ul. Ber balasız keşelärdän könläşep kuygan çaklarım da bula. Tfü, tfü!.. Alar gomere buyı yalgız yäşäp künekkän inde, alarnıñ kötär keşeläre yuk, küñelläre tınıç. Kötüdän dä avır gazap yuk bit, ulım. Citmäsä, änä, babagız... — Änise dımlangan küzläre belän täräzä artında karalıp kürengän atauga ürelep karap kuydı.

— Elek bu täräzä yuk ide bezneñ, — dip süzne ikençegä borırga tırıştı İhtıyar.

— Min tişterdem anı. Kat-kat yalına torgaç, ätiyeñne rizalattım. Yugıysä başta: "Keşe kölderep könnär buyı täräzädän atau sagalap utırmakçı bulasıñmı?" — dip avız da açtırmıy ide. Babañ belän haman borçakları peşmi alarnıñ. İkese ike kolhoz bulıp yäşilär. Tegeseneñ üz kirese kire, ber urında terälgän dä katkan. Ä monısı üz däräcäsen saklıy, abruyın töşerüdän kurka, elekke açuın onıtıp beterä almıy.

— Taşlıyarnı küçergäç, babayga barıber kitärgä turı kiläçäk bit. Kaya barır ikän ul? Anıñ üzenä genä beräü dä ayırım yort salıp birmäyäçäk. Şähär kolhoz tügel, anıñ ay-vayına karap tormayaçaklar...

— Belmim şul, ulım, belmim. Tik küñelem sizä, ätiyeñ belän ber tübä astında sıyışa almayaçaklar alar. Bu häldä sıyışa almayaçaklar. Tege kaytuında atna buyı şunda yuangaç, ällä inde siña iyärep çıgarmı digän idem. Bu qadär dä üçläşsä, üçläşer ikän keşe! Kartaygaç yomşarmı, küñele sınarmı digän idem, yuk, terälgän dä katkan...

Mahruy çäçen kaplap bäylägän yaulıgınıñ oçı belän küz çitlären sörtep aldı. İhtıyar äniseneñ moñsu küzlärenä, tügäräk yözenä ozaklap karap tordı. "Änkäy üze öçen yäşämi, ul üzen bötenläy onıtkan. Anıñ uyında barı tik bez — balaları, babay, ätkäy", — dip uyladı İhtıyar.

Tür yaktan agılıp çıkkan cır moñı İhtıyarnıñ da küñelen izrätkän ide, ul, küzlären änisenä kürsätmäs öçen, borılıp, karañgı täräzä aşa ataudagı berdänber sukır utka karadı.

— Gaziz cirennän beräüneñ dä ayırılası kilmi şul, — dide änise. — Şuşı Taşlıyardan kitmäs öçen babañ böten närsäsennän vaz kiçte.

— Nigä, anı kayadır cibärmäkçe dä bulgannar idemeni? Babası avızınnan süz uñayınnan gına işetkälägäne bulsa da, İhtıyarnıñ bu turıda kübräk beläse kilä ide. Zıyatdin kart ul yıllarnı artık iskä alırga yaratmıy, iskä ala başlasa da, yarsıp, çıgırınnan çıgarga gına tora.

— Ul "kulak" digän süzne kem uylap taptı ikän? — dip, şul keşene ezlägändäy, ozak itep täräzä artındagı karañgı uramga karap tordı Mahruy. — Avıl kürke ide bit ul babañ! Kulınnan kilmägän eş yuk ide. Talap-urlap, aldap-yoldap tuplagan malı yuk ide. Barısı da häläl köçe belän, mañgay tire belän tuplagan mal.

— Altın-kömeşe küp ideme ällä? Mahruy İhtıyarga aptırap karap aldı.

— Nindi altın bulsın di bezdä? Ber at, ber sıyır, un baş sarık ta tavık-kaz belän distäläp kürkä.

— Bügen Çäberçek Ähmät tä bezneñ babaydan bayırak bit, alaysa.

— Eşlägän keşegä kot kuna ul. Şulay da bulmasa, nigä bil bögep eşläp yörergä? Elekkege uy belän uylasañ, bezneñ avılnıñ yartısın kulak yasarga bula häzer. Avılnıñ iñ bulgan keşelären, kulınnan eş kilgän adämnären Sebergä sörep beterdelär bit.

Utızınçı yıllardagı hällär turında İhtıyar kitaplardan ukıp belä, şuña kürä üzen kolhozlaşu çorındagı vakıygalardan şaktıy häbärdar sanıy häm bu vakıygalarnı inde küptän onıtılgan, bügenge köngä katnaşı da bulmagan närsägä isäpli ide. Änise söylägän sayın, anıñ küz aldınnan äle "sänäklelär" yögereşep uzdı, äle arbaga töyäleşep, Seber kitüçe "kulak balaları"nıñ yılaşkan avazları işetelgändäy buldı. "Tugan cirdän sörü digän cäzanı kem uylap taptı ikän? — dip uyladı ul. — Balanı anadan, keşene avılınnan, şähärennän, halıklarnı tugan cirennän ayırırga berkemneñ dä hakı yuk! Bu varvarlıktan kalgan yola!" Küpme genä baş vatsa da, İhtıyar äle haman Zıyatdin kartnıñ gayıbe nidä ikänne töşenä almıy ide. Avıl keşelärenä dä, ilgä dä annan tırnak oçı qadär dä zıyan timägän, kiresençä, böten tirä-yün şuşı tegermän-yargıçtan igelek kürgän. Avş belän cıyılışıp mäçet-mädräsä salırga niyät itkäç tä iñ berençe bulıp här cirdä ul başlap yörgän: büränäsen taşışkan, atna sayın ömägä çıkkan, manarasın kütärergä ostalar ezläp tapkan. Kolhozlaşu başlangaç, başta sıyırın algannar, annarı atın üze iltep birgän, zayım tülär öçen sarıkların satkan. Tora-bara çirat tegermän-yar-gıçka da citkän. Bar bulgan malın kolhozga algannar, teşen kısıp bulsa da tüzgän. Ä inde könnärdän ber könne Çatan Fäyzerahman belän miçbaş Gapteri sävit isemennän yortın daulap kilgäç, tüzeme betkän... Mıltık alıp atau çitenä çıgıp baskan da: "Yakın kiläse bulmagız! Ägär beräre-gez atau ineşen atlap kersä, atam!" — dip kıçkırgan. İkençe könne ineştä su kütärelep, atau avıldan bülenep kalma-sa, eşlär niçek betkän bulır ide, bilgesez... İke-öç atna vakıt ütep, ineş üz ezenä töşkändä, "kümhuclar"nıñ da, Zıyatdin kartnıñ da küñele urınına utırgan bula. Anı berniçä tapkır Avıl sovetına çakırıp söyläşälär dä, tegermändä eşlärgä bütän keşe bulmagaç, tegermänçe tabılgançı dip, avılda kaldıralar. Ä tegermänçe, bähetkä karşı, tabılmıy, tabılsa da, ul Zıyatdin kart barda bu eşkä alınırga cörät itmäs ide.

Änise berniçä süz äytä dä körsenä, äle tür bülmä işegenä, äle täräzä artındagı atau yagına karap kuya. Ulınıñ bügen üzen bik tä birelep tıñlavı anıñ küñelen tämam yomşatkan ide.

— Menä min dä, buş vakıtım çıktı isä, täräzä karşına kiläm dä säğatlär buyı şulay karap toram. — Änise tagın avır itep körsende. — Kiç citsä, utı kabıngannı kötäm, kışın — morca başınnan töten kürengänne. Näseldä bulmagan häl bit. Ata uldan, bala atadan çitläşsen inde... Añlamassıñ bu adäm balasın...

— Utınnı kem kiterä soñ aña?

— Ütkän cäyne Riyän abıyıñnar kaytıp äzerlägännär ide. Ayakka basıp, kul astına kerä başlagaç, babañ belän ber atauda sıyışa almıyça, Sebergä kitkännär ide bit alar. Babañnı köçläp tä cibärä almagan Sebergä üzläre teläp kittelär. Añlamassıñ adäm balasın... Ällä bu yaklarga küñelläre tartmıy inde, onıtkanda ber kürenep kenä kitälär. Alar kaytmagan yıllarda atau çitendäge korıgan tallarnı kisep yaga. Yaz köne taşu suı urmannan agıp töşkän agaçlarnı yarga çıgarıp taşlıy. Can birgängä cün birä, dilär bit. Aşarına üzem peşerep kertäm. Elegräk anısınnan da baş tarta ide äle. Kerlären yuam.

Televizordan kontsert tämamlandı, ahrısı, tür yakta ut sünde. Timerhannıñ yokılı tavışı işetelde: — İrtägä öçtä uyat, änise. Peçängä töşäbez.

İnde niçä säğat borsalanıp yatsa da, İhtıyarnıñ küzenä yokı kermäde. Ätise belän bulgan bähäs isenä töşep küñelen tıngısızlıy, äniseneñ yäşle küzlären uylap borçıla, babası öçen canı ärni, toman aşa äle Zäliyägä, äle Säbilägä ohşap kürengän şäülä tuktausız canın kıtıklap tora ide. Alarnı beräm-beräm hıyalında barlap, küñelenä kilgän iksez-çiksez soraularına cavap taba almıyça gazaplanıp yata torgaç, kinät kenä baş miyennän ber yaktı uy yögerep uzdı. "Min artık çäçeläm, keşelär belän kübräk aralaşkan sayın, fikerlärem tarkaulana gına bara, beryulı bik küp närsägä totınıp, berseneñ dä oçına çıga almıym bugay, — dide ul küñelennän. — Baştanayak eşkä kerep çumarga kiräk. Eş belän genä üzeñneñ kem ikäneñne isbat itep bula bu dönyada. Eşlägänne kürälär. Berençe sekretar Rim İdiyätoviç üze çakırıp söyläşte hätta. Yaña kilgän keşelärne urnaştıruda Nurislamnıñ öleşe zur, kilgän könne ük anıñ belän oçraşmasam, şaktıy kañgırıp yörergä turı kilgän bulır ide. Köne-töne eş turında gına uylarga, eş belän genä yäşärgä kiräk. "Küp kıtaklagan tavık yomırkanı siräk sala", — dip döres äytä ätkäy. Änä, şul uk Nurislamnı gına kara. Kayçan barma, obektka eşçelär yanına kitkän bulır, nindi genä cıyılış-kiñäşmä bulmasın, çäçräp çıgıp ul söylär, kaysı gazetanı açıp karama — anıñ mäqaläse. Citmäsä, közgä kandidatlık dissertatsiyäse yaklarga cıyına. Kayçan ölgerä digen. Şular östenä — ğailäse, ike balası..."

Uyları Nurislamga kilep terälgäç, tege könne rähätlektä oyıp utırgan divannı, cannı irkäläp agılgan talgın muzıkanı, Säbiläneñ yılmayulı yözen iskä töşerä-töşerä yokıga talganın sizmi dä kaldı. Yoklaganda da äle şaktıy vakıt anıñ irennärennän yılmayu kitmäde.

...Yazgı kardan yaña açılgan basu buylap tez tiñenten balçık yara-yara bara torgaç, ul cep özärlek tä häle kalmas däräcädä arıdı. Utırıp yal itär ide, tirä-yündä uç töbe qadär dä korı cir yuk, citmäsä, ber urında az gına tuktap häräkätsez torsañ da, sazlamık balçık küzgä kürenep üzenä suıra bara. Tirä-yak — döm karañgı, barı tik alda — bik yırakta gına, yalgız yoldız kebek, üzenä çakırıp nindider ut cemeldi. İhtıyar, soñgı köçen cıyıp, şunda taba atladı. Yakınaygan sayın utlar işäygännän-işäyä barıp, tözeleş mäydanı şäylänä başladı. Menä ul, nihayät, ayakların söyräp kirpeçlär öyeme yanına kilep citte dä hälsezlänep beton plitä östenä audı. Şulçak kemder anı tupas itep bilbavınnan ırgakka eläkterde. "Vira!" dip kıçkırgan tavış işetelde häm ul krannıñ läkläk borını artınnan öskä kütärelä başladı. İhtıyar hälsezlänep taş kapçıkka äylängän gäüdäseneñ kinät kenä ciñeläygänen toydı häm, ayak astındagı cirneñ yıragaya barganın kürep, yak-yagına karandı. Asta babası, ätise belän änise, Nurislam belän Säbilä, Zäliyä törle cirgä sibeleşep baskannar da hor belän: "Vira!" — dip kıçkıralar, kölä-kölä aña kul bolgıylar ide. "Mine nişlätmäk bula ikän bolar?" — dip uyladı ul häm östäge krançı kızga yodrık yanadı, aska töşerergä kuşıp, barmagı belän äle üz gäüdäsenä, äle cirgä törtep kürsätte. Läkin krançı kıznıñ yözendä üzgäreş kürenmäde, ul barı tik cirdägelärneñ ämeren genä tıñlıy, anı kürmi dä, işetmi dä ide kebek.

Menä kran ugı ällä niçä katlı biyek yortnıñ tübäsenä menep citte dä tuktap kaldı, häm İhtıyar ayaklarınıñ katı cirgä terälgänen sizep, söyende. Öy tübäse sumala belän sılangan tip-tigez turı poçmaktan gıybarät bulıp, anıñ kıl urtasında dürt ayakka utırtılıp kuyılgan sızım taktası gına tora ide. İhtıyar aña aptıragan kıyafät belän tekälep karap tordı da, knopkalar belän berketelgän ap-ak käğaz östendä ayak bökläp utırgan baş arhitektornı kürep, kurka-kurka artka çigende. Arhitektor, ul çitkäräk kitkän sayın keçeräyä bardı, berzaman barmak hätle genä bulıp kaldı.

İhtıyar kulına karandaş aldı, annarı, başına nindider uy kilep, tübä çitenä yögerep bardı, ürelep aska karadı. Yañadan vatman käğaze yanına kilde, ayak astında yatkan süs baunıñ ber oçın kulına uradı da ikençe oçın aska ırgıttı.

— Bäylägez! İñ kırıydagı yortnı bäylägez! — dip kıçkırdı ul.

Tübä çitendä kalkıp torgan stenaga ayak teräp köçänä-köçänä baunı tartırga totındı, tirläp-peşep çıktı. Nihayät, bau oçına bäylängän yortnı tübä östenä tartıp mengerde. Nigäder bäläkäylänep, uyınçıkka ohşap kalgan yortnı kütärep käğaz östenä kiterep kuydı.

İkençe yortnı mengerep berençese yänäşäsenä bastırıp kuygaç, uram başı hasil bulganday toyıldı. Aşıga-aşıga öçençe, dürtençe yortlarnı öskä kütärde. Käğaz östendä yortlar tezelep betep, çıp-çın Taşlıyar avılı abaylangaç, ul üz eşenä soklanıp tordı. Annarı, nider isenä töşep, aska karadı.

— Menegez! — dip kıçkırdı ul astagılarga.

Läkin alarnıñ berse dä bauga yakın kilmäde. Kinät kenä aña bik tä küñelsez häm kurkınıç bulıp kitte. İhtıyar yort tübäseneñ çitenä ük yatıp, yartı gäüdäse belän ürelep aska karadı. Menä Zıyatdin kart akrın gına bau yanına kilde dä nigäder anı muyınına urıy başladı, bäyläp betergäç, uñ kulı belän kükrägenä törtep kürsätte.

— Ulım, töş! — dip inälep kıçkırdı şulçak änise. — Töş, berüzeñ genä nişliseñ anda? Bezneñ yanga töş!

İhtıyar tübäne urap yögerep çıktı, läkin töşärdäy urın kürenmäde. Urtadagı podezd kapkaçın bolt belän berketep kuygannar ide. Ul, hälsezlänep, ömetsez häm kızganıç kıyafät belän ber urında basıp toruında buldı. Änä, ofık çitenä sizeler-sizelmäs kenä alsulık yögerde. Kük çite yaktıra bargan sayın, astagılar da beräm-beräm kayadır kitep yukka çıktı. Tañnıñ alsu diñgeze urtasında korab maçtasına ohşap kükkä aşkan manara-yort tübäsendäge İhtıyar, böten komandası hälaq bulgan kapitan sıman, beryalgızı torıp kaldı.

Asta närsäder görseldägän, şıtırdagan tavışlar işetelde. Karasa, ğalämät zur traktor Zıyatdin babay atavın tros belän takkan da töbe-tamırı belän kuptarıp kayadır alıp kitep bara. Traktorçı urınında — Nurislam. Ul avızın yırgan, kabinadan suzılıp aña kul bolgıy, nider kıçkıra, läkin süzläre işetelmi.

Küzlären açkaç, ul, şaktıy vakıt añına kilä almıyça, yak-yagına karanıp tordı.

— Bigräk tınıçsız yokladıñ, ulım. Yaman töş kürdeñme ällä? — dip, östäl yanında çäy äzerläp yörüçe änise aña endäşte. — Sataşıp, ällä nilär kıçkırdıñ. Säbilä, dip endäşteñ. Anısı kem bula anıñ?

İhtıyar cavap birmäde, yuınıp kergäç, maykadan gına östäl yanına kilep utırdı.

— Yaña urında yoklarga iyäläşep citep bulmıy, — dip, häzer genä aklanmakçı buldı ul.

— Nindi yaña cir bulsın di bu siña! Armiyägä kitkänçe şul urında yokladıñ bit.

— Üzgärgän bugay minem urın. Häyer, bezneñ yakta barlık närsä üzgärgän. Ätkäy tordımı?

— Eşläp arıgandır inde. Karañgılı-yaktılıda uk çıgıp kitte. Alnı da, yalnı da belmi bit. Dönya rähäten tatıp ta karamıyça kartaya şulay. — Änise çınayakka çäy yasadı da İhtıyarga sorau birde: — Zäliyä kaytmaska buldımıni inde, ulım?

İhtıyar äniseneñ inde küptän bu soraunı birergä, bu süzne kuzgatırga cıyınıp ta hiç tä cay taba almıyça, forsat çıkkannı gına kötep yörgänen sizä ide. Şuña kürä cavabı da küptän äzer ide.

— Kosmonavtlarnı kükkä mengergänçe öç-dürt yıl cirdä sınap karıylar, änkäy. Fizik yaktan da, ruhi yaktan da sınıylar. Bez dä, ğailä korabına utırgançı, şundıy sınau ütärgä buldık.

— Añlayışlı gına itep söylä äle, ulım. Şulay da sınıkka sıltau gına ezliseñ bugay sin. Kaytırga riza bulmagandır äle. Bezne oşatmagandır. Ütkän kaytuında da yözen çıtıp kına yörgän ide.

— Rizasın riza da... Nigä aşıgırga? Äle aspirantura beteräse bar bit anıñ. Ğalim bulam, di.

— Zäliyäneñ närsä beteräse bardır, anısı anıñ üzenä genä bilgele, ulım. Tik menä bolay duadak kaz sıman yalgız yäşäp sineñ üzeñne beterüeñ bik mömkin. Şähärdä ällä kemnär bardır, başıñnı äyländergännären üzeñ dä sizmi kalırsıñ. Zäliyä dä cansız keşe tügel. Yapa-yalanda yäşämi. Annarı tersägeñne teşlärdäy bulırsıñ, buluın...

İhtıyar äniseneñ ärläü säbäben añlamıyça torgan ide, täräzä aşa kürengän tözeleş krannarına küze töşkäç: "Sataşıp, ällä närsälär söyläp taşlamadımmı ikän, — dip uyladı. — "Säbilä", digänne işetep kalgan bit änkäy. Tagın nilär ıçkındırdım ikän?"

— Bez barısın da kiñäştek inde, — dip, uylarınnan kotılırga telägändäy, uç töbe belän kat-kat başın sıpırdı İhtıyar. — Zäliyäneñ äti-änise dä şulay kiñäş itte. Aspiranturasın tämamlasın, min fatir alıym, şähär dä azrak ayakka bassın. Zäliyä şähär kızı bit — "Zulya" dip çak kına ıçkındırmadı ul.

İhtıyar söylägän sayın, äniseneñ yözendäge nurı sürelep, küzläre tössezlänä bardı. "Fatir alıym" dip äytkändä İhtıyar anıñ bitläre tartışıp kuyuın, çigäläre sulkıldıy başlavın kürde.

— Bezneñ yanda urın tarmıni? — dip işeteler-işe-telmäs tavış belän soradı ul. — Bezneñ inde yäşägän qadär yäşise kalmagan. Kaytuıñnı dürt küz belän kötep alıp ta... Soñgı ömetebez sindä ide... Eşeñ dä bakça artında, yänäşädä genä.

— Anısın uylarbız äle, änkäy.

— Uylarbız da uylarbız. Närsä äytsäñ dä, haman şul ber süz: "uylarbız". Bigräk akıllı bulıp kittegez äle barıgız da. Täväkkäl taş yara, digän borıngılar. Närsäsen uylap torasıñ inde anıñ?! Yeget keşe ike uylap tormıy, eçendä bulganın yara da sala ul. Änä, ätiyeñ, holkı pırdımsız bulsa da, eçendäge — tışında. Äytsäm dä äytim, ohşasañ ohşarsıñ ikän babaña...

Änise, samavırın tomalap, söylänä-söylänä işegaldına çıgıp kitte.

İnde atnadan artık tuktausız yañgır koya. Tözeleş mäydanına bara torgan yullar ütep çıga almaslık sazlıkka äylände. Şoferlar beton yuldan çitkä kitärgä kurkalar, kaya karama, batıp yatkan maşina, sügengän, kıçkırışkan avazlar, arlı-birle çabuçı karañgı yözle keşelär.

İhtıyar idarä işege töbendä yañgırdan ışıklanıp tordı da, avtobus kilgänen kürgäç, şunıñ karşına yögerde.

Avtobus su eçennän yözä kebek ide. Tirä-yündä barmak başı qadär dä korı cir yuk, böten dönya yañgırdan, sudan gına tora: avtobusnıñ täräzäsen açsañ, annan balıklar yözep kerer sıman toyıla. Şofer yeget rulğä sörlekkän dä yañgır stenasın tişärdäy bulıp alga karıy, tirlägän täräzäne tırışa-tırışa çüpräk belän sörtä.

"Romantiklar" poselogına citkäç, avtobus borılıp tuktadı. Berniçä karamçık beton çitendäge sukmakka töşep, yañgır stenası artına kerep yugaldı. İhtıyar berüze basıp kaldı. Äle ayagındagı botinkasına, äle yañgır botkasına äverelgän yulga karap aptırap tordı. Tirä-yündä nik ber can iyäse bulsın, nik ber maşina tavışı işetelsen... Ä yañgır haman koya da koya, küzlärne äçetterä, yakadan agıp kerep, tänne kaltırata, yüeş kiyem avırayıp tängä yabışa. Yırak tügel sorı yortları belän cirgä señgän avıl kürenä, karasu yäşel arış basuı artında aptıraudan başın kükkä suzgan ozın borınlı krannar, cirgä töşep kunaklagan ak bolıtlarga ohşaş yort şäüläläre şäylänä.

İhtıyarnıñ inde çılanmagan cire kalmadı, böten tänen kaltırau aldı, ämma tezdän saz yarıp tözeleş mäydanına yakınlaşkan sayın anıñ küñelendäge tiskärelek arta gına bardı, yöräge yarsıbrak tipte, çigäläre kızıştı. "Äydä, äydä, buldıra algan qadär çılat, koyındır, açı cileñ belän celekkä qadär üt, botinka eçen sıyık sazıñ belän tutır, ä min barıber tuktamıym, minem barıber az gına da käyefem töşmi, çönki üzemne sınap karıysım, şähär nigezen saluçılar belän bergä bulasım kilä". İhtıyarnıñ küñelendä kaynagan uylarnı bülep, kük kükräde, tirä-yünne yaktırtıp yäşen yäşnäde.

Çäçläre, bitläre buylap akkan yañgır suınnan İhtıyarnıñ uyları da çistara, tärtipkä kilä barganday toyıldı. Ul bügen berençe märtäbä menä şuşında, yañgırga koyınıp batkak yuldan barganda gına üzeneñ çınnan da tözeleştä eşli başlaganın, şähär salunıñ nikadär avır, katlaulı häm şulay uk kiräkle ikänen añladı...

Kiçä idarä başlıgı Harras Şämgunoviç alarnıñ barısın da üz kabinetına cıydı. Yokısız küzläre kızarıp yäşlängän, küz töplärennän zäñgärsu kapçıklar asılınıp töşkän, gäüdäse dä avırayıp, hälsezlänep kalgan. Anıñ här häräkäte, här süze bügen eşneñ nikadär citdi ikänenä işarä yasap, kabinetta utıruçılarnı da ireksezdän citdilänergä mäcbür itä ide.

— Kvartal azagı citkänne añlatıp toru kiräk tügelder. Plan yana, kıçkırıp yana! — Ul tavışın kütärä töşte. — Ä bez Allahe Täğalädän yärdäm kötep, kükkä karap utırabız. Yañgır tügel, taş yausa da, tapşırılası obektlarnı tapşırıp beterergä — bezdän barı menä şuşı gına sorala.

— Aylar buyı elenke-salınkı yöribez dä, kvartal azagı citügä tagın şturm başlana...

— Bu süzne min äytergä tiyeş idem siña, iptäş Faruk-şin. Cıyılış sayın küzgä kibäk cibärep utırırga barıbız da buldırabız, ä eşkä kilsäk, batırlar kimi. Sotsiologiyä bülegeneñ kvartal planı yuk, anıñ planı yanmıymı? Yarıy, bez sine irtägädän ük Sattarov brigadasına berketäbez. Citte sezgä östän karap utıru! Barıgız, bulışıgız, nigä eşläre barmıy, nigä köymäläre komga terälgän, öyränegez, añlatıgız.

— Bälki, sotsiologiyä bülegen bötenläy yabargadır?

— Anısın kiläçäktä kararbız. Ä häzergä äytkänne eşlägez.

Nurislam, avızında bülenep kalgan cömläsen yotıp, yözen çıttı da açu belän urınına utırdı. İdarä başlıgı, tınıçlana töşep, dävam itte:

— İrtägä irtän SMU naçalnikların şuşı bülmädä kötäm. Kvartal planın ütäü öçen nindi çaralar kürergä uylıysız? Kemgä närsä citmi, kemgä närsä komaçaulıy — barısın da söylärsez. Ay azagına qadär här könne irtänge säğat sigezdä operativka uzdırabız. Kiçä eşlägän eşlärgä hisap ta birersez, aldagı kön turında da fiker alışırbız...

— Yırak avıllarda yäşäüçelärne alıp kilep bulmıy, maşinalar bata...

— Rastvor citmi, yul yuk...

— Nasoslar eşlämi. Rastvornı bişençe katka nosilka belän taşıybız.

— Beläm, barısın da beläm, — dip, beräm-beräm torıp söyli başlagan oratorlarnı tuktattı Harras Şämgunoviç. — İrtägädän başlap idarädä sekretar kızdan başka beräü dä kalmıy. Böten ştatnı tulısı belän tözeleşkä cibäräbez. Karşılar yukmı? Bulmasa, bu turıda soñınnan Şamkayıv täfsilläp añlatır. Här brigadaga eşlise eş külämen konkret açıklarga, materiallar belän täemin itüdä bulışırga, añlatu eşe alıp barırga, kollektivnıñ moral klimatın yahşırtırga! Menä sezneñ burıçlar şul. här keşe üzeneñ bügen küpme eşlägänen, irtägä, berseköngä küpme eşlärgä tiyeşlegen belsen, häm monıñ öçen küpme äcer alaçagın da islärenä töşerergä onıtmagız. Älegä kommunizmda yäşämibez. Akkordnıy tüläüne yañadan ğamälgä kertergä kiräk, ütkän yılnıñ dekabrendäge kebek. Smena zada-niyesen ütämiçä torıp, berkem dä eş urının taşlap kitmi! Añlaşıldımı?

...İhtıyarnı uylarınnan bülep, artta maşina ükergäne işetelde. Yartı gäüdäse belän saz yarıp kilgän "Ural"nıñ kabina işege açıldı.

— Tuktasam, kuzgalıp bulmıy, bargan şäpkä sikerep utır! — dip kıçkırdı şofer.

Kabina eçe cılı ide. Tirä-yündä berözleksez yañgır şaulap yaugangamı, aña monda şulkadär rähät toyıldı. Äkrenläp kaltıravı da kimede, tänenä cılı yögerde.

Maşina yäşel töstäge vagon yanına tuktagaç, ul yegetlärçä cähät kenä cirgä sikerep töşte dä, tez tiñenten sazga çumıp, cirgä tayandı. Yänäşädän uzıp baruçı kızlarnıñ kölüe işetelde.

— Galstugıgız kıyşaygan, turılap kuyıgız, abıy, — dip şayarttı alarnıñ berse.

— Çalbarıgıznıñ ütük eze bozılmasın! — dip östäde ikençese.

— Kontora küsese! — dip üz-üzen ärläp kuydı İhtıyar. — Kem inde mondıy könne botinka kiyep çıga? Ak perçatka kiyep tözemilär şähärne...

— Närsä disez, abıy? Bulışıymmı ällä üzegezgä?

— Belyaşkina brigadasın kayan tabıp bula? — dip soradı ul, vagon tübäsennän agıp töşkän suda kulların yua-yua.

— Änä, tavışların işetmisezmeni? — dip ber-bersenä karaştı kızlar. — Käläşegezne ezläp kilmägänsezder bit?

İhtıyar cavap birep tormadı, botinkasına yabışkan balçıknı kakkalıy-kakkalıy cır avazı işetelgän vagonga taba kitte. İşek töbenä kilep citkäç, bülderergä kıymıyça, tuktap kaldı. Eçtän kemneñder uyçan häm sagışlı avazı agıla ide:

Çto bılo, to bılo,
Zakat zaalel...

Belyaşkina brigadasınıñ yamanatı böten tözeleşkä taralgan ide. Eş hakı tübän, brigadada tärtip yuk: äle kemder avırıp kitkän, äle berse irsez genä dekretka çıkkan, monısın äniläre tiz genä çakırtıp algan, tegesen tulay toraktan kugannar. Brigadada kırıktan artık hatın-kız, kırıktan artık holık. Belyaşkina alarnıñ holkı belän artık sanlaşıp tormıy, turıdan yara, karşı äytkänne yaratmıy, tozlap-borıçlap tuzdırıp taşlarga da küp soramıy, dilär. Ä ştukatur eşe ciñel tügel, anda barırga atlıgıp torgan keşe yuk. Şuña kürä tüzgäne — tüzä, tüzmägäne tizräk taban yaltıratu yagın karıy. Tözeleş kibet tügel, telägän äyberne tiz genä alıp bulmıy, keşelär belän aralaşa belergä, kiräk çakta matur itep yılmaerga, urını belän taläplärne katı kuyarga turı kilä. Ä Belyaşkina ni balta ostaları, ni taşçılar, ni transportçılar belän rätläp söyläşä belmi. Barısı belän açulanışıp, aranı bozıp betergän.

Vagon eçendä cırnı ikençe ber kız kütärep aldı:

Çto bılo, to bılo,
Skrıvat ne mogla...

Kinät kenä İhtıyarnıñ küñelen ut köyderep alganday buldı. Häzer vagon işegen açıp kersä, anıñ karşısına Zäliyä kilep çıgar, bu cırnı ul cırlıydır sıman toyıldı.

Aktarılıp taşlangan basu urtasında, koyıp yaugan yañgır astında bu cır şulkadär tanış ta, yakın da sıman, ul mahsus şuşındıy könne cırlau öçen genä yazılgandır kebek ide. Yañgır astında basıp torgan sayın ul üzeneñ tınıçlana barganın toydı, äle genä küñelendä baş kalkıtıp kuygan uylar yañadan yukka çıktı. Ä cır agıldı da agıldı. Ägär dä vagon eçendäge kız moğciza belän Zäliyä bulıp çıksa, İhtıyar anı kürü belän koçaklap alır da şuşı mähşärle könne öylärenä qadär kütärep kaytır, monnan soñ berkaya da cibärmäs, härçak üze yanında gına totar kebek ide. Läkin ul monıñ çınga aşmas korı hıyal gına ikänen belä, şuña nıgrak töşengän sayın Zäliyä dä annan yıragaya bara ide.

İhtıyar işekne tartıp açuga, cır özelde. Stena buyındagı eskämiyälärgä tezeleşep utırgan kızlar anıñ pıçrakka batkan çalbarlarına, su tamıp torgan plaşına, ni äytergä belmiçä yugalıp kalgan kıyafätenä karap, tik torularında buldılar.

— Belyaşkina kayda? — dip, işek katında tuktap kaldı ul.

— Ä sez kem bulasız soñ? Küktän töştegezme ällä?

— Min şähär tözü idaräsennän. Kaysıgız brigadir?

— Bezgä brigadir nigä? Barıber eşlämibez, — dip baş kütärmiçä genä süz ırgıttı "Azat hatın" curnalın aktarıp utıruçı kız.

— Nigä eşlämisez?

— İzmä yuk.

— Nişläp yuk? Artınnan yördegezme? Beleştegezme?

— Zavodta bar. Läkin monda kiterergä vertolet birmilär. Maşinalar bata.

— Bütän brigadalarga izmä kiterälär, sezgä yuk. Dimäk, sorıy belmisez.

Şulçak kızlarga can kergändäy buldı, alar bersen-ber-se uzdıra-uzdıra ah-zarların söylärgä totındılar.

— Tuktagız! Zinhar öçen tuktagız! — dip bülderde alar-nı İhtıyar. — Barıgız da brigadirnı yamanlıysız, ä bolar-nı anıñ üzenä äytep karaganıgız barmı?

— Bezneñ anı yünläp kürgänebez dä yuk.

— Yegetennän ayırıla almıy.

— Kayda ul? Çakırıgız äle.

Brigadir kürşe vagonda gına ikän, ozaklamıyça ul tomırılıp torgan taza gäüdäse belän işekne tutırıp kilep tä kerde. Anıñ ışanıçlı adımnar belän nık-nık basıp işekle-türle yörüen, çänçep karıy torgan usal küzlären, kızlarnıñ şul arada şım buluın kürgän İhtıyar üze dä yugalıp kaldı. Tiz genä isänläşep, üzeneñ kem ikänen, nigä kilgänen añlattı.

— Bezgä agitatorlar kiräkmi, izmä biregez, — dip tökse genä süz başladı brigadir.

— Soñgı atnada küpme eş başkardıgız? Nigä izmä artınnan yörmisez? Kiterep birgänne kötep utırasızmı?

— Bez — ştukaturlar. Sazga çumıp izmä artınnan yörü bezneñ eş tügel. Obektnı vakıtında tapşırtasıları kilsä, izmä belän täemin itsennär.

— Buldozer, traktor sorap karadıgızmı?

— Häzer, kara yañgır astında çıgıp yögerdem!

— Bälki, yañgır aylar buyı tuktamas. Sez haman şulay kötep utırırsızmı? Tik utırganga da närät yapmıysızdır bit?

"Azat hatın" ukuçı kız başkalardan kıyurak ide bugay, süzgä kuşılırga buldı:

— Şul da buldımı närät yabu! İke sum altmış tiyennän yababız! — dip, İhtıyarga kütärelep karadı ul.

— Bu vagonda küpme kul kuşırıp utırırga bula inde? — dide oyalçan küzlären çelt-çelt yomgalap utıruçı ciñel gäüdäle, zäñgär yaulıklı kız.

— İzmä kilmiçä torıp, urınnan kuzgalu yuk! — dip kırt kiste Belyaşkina häm östäl yanındagı arkasız urındıkka lıp itep utırdı. — Barıgız, idarägä tügel, ministrnıñ üzenä citkeregez! Öyrätep yörüçelär küp bulır...

İhtıyar, nindi kararga kilergä belmiçä, berazga tın kalıp tordı da kinät kenä borılıp işek totkasına yabıştı.

— Min berniçä säğattän kilep citäm! — dip kıçkırdı ul çıga-çıgışka. — Kitmi torıgız, kötegez!

Läkin anıñ berniçä säğat digäne ozakka suzıldı. Batkak yul buylap betonkaga çıkkançı häldän tayıp bette.

Zavodta izmägä kıtlık yuk ide. Dispetçer täräzäsenä başnı tıgıp, suluı kapkannı basarga tırışa-tırışa hälne añlatkaç, beton torbaga spiral urap yasalgan cılıtkıçka ayakların teräp utırgan sırma fufaykalı, irlärçä tupas kıyafätle hatın kulların cäyep kuydı.

— İzmä citärlek. Taşuçı yuk. Het beryulı un maşina alıp kit! — Dispetçer hatın, avızın olı açıp isnänä-isnänä İhtıyarga gamsez genä küz taşladı. — Şoferlar kärt suga. Minem süz ütmi. Üzeñ söyläşep kara, — dide ul häm büränädäy baltırların cılıtkıçka tabarak suzdı.

Vahta vagonı yaña yakkan munça kebek töten belän tulgan ide. Şoferlar öçen güyä yañgır da, şul yañgırda manma çılanıp utıruçı yortlar da, vagonda izmä kötüçe kızlar da yuk, alar uyınga birelep, böten dönyaların onıtkannar, kıçkı-rışa-kıçkırışa, sügenä-sügenä kärt sugalar.

— Yegetlär! İzmä yuk. Kızlar izmä kötä. Kem bara? — dip yarım yalvarıp ta, beraz açulangan sıman da itep endäşte alarga İhtıyar. Läkin anıñ süzlärenä iğtibar itüçe, hätta borılıp karauçı da bulmadı.

Ul yarsıp, kabınıp kitüdän üz-üzen tıyarga tırıştı, ber urında taptanıp tordı da, kinät işek buyındagı kara töymägä bastı. Bolay da töten eçendä şäylänep kenä kürengän gäüdälär kinät kuyı karañgılıkka çumdı. Şulçak kemder açı itep sızgırıp cibärde, vagonda päri tuyı kupkan sıman kıçkırışa-şaulaşa başladılar. İhtıyar arttırıbrak cibärüen añlap, utnı kabızdı. Vagon eçe zäñgärsu yaktılık belän tuluga, kemder anıñ yakasına kilep yabıştı. Biş katlı itep sügengän avaz işetelde.

— Çıgarıp atıgız üzen! Kayan kilgän bu huligan?

— Bandit! - Şpik!

Egetlär bersen-berse uzdırıp kıçkırışa başlagaç, İhtıyar alar belän artık söyläşep torunıñ mäğnäsezlegen añladı, çıgarga cıyıngan ide dä tanış tavış işetep tuktap kaldı.

— İhtıyar! Batırşin! Sinme bu? Tuktagız äle, yegetlär, minem ahir bit bu!

Karşısına Fail kilep baskaç, ul tınıçlana töşte.

— Utır, äydä! Mondıy yañgırda ber et tä uramda yörmi. Äydä, kärt sugabız, — dip, İhtıyarnı köçläp diyärlek urındıkka kiterep utırttı ul.

— Yuk, vakıtım yuk minem, — dide aña İhtıyar küñelsez genä. — Kızlar kötä. Tözeleştä eş bötenläy tuktagan bit. Yarıy, sau bul! Min kittem!

Ul işekkä taba bara başlagaç, Fail dä urınınnan kuzgaldı.

— Tukta! Betkän baş betkän! Allaga tapşırdım min, yegetlär! — dip, ul İhtıyar artınnan iyärde.

Küptänge tanışın oçratkanday, Fail yul buyı berözleksez söylänep bardı.

— Menä şulay, tugan, — dide ul, — tanışlarsız, duslarsız berkaya da barıp bulmıy bu dönyada.

— Tege vakıtta yulda sine oçratmagan bulsam, siña utırıp kaytmasam, yazmış mine, bälki, bötenläy bütän taraflarga iltep taşlar ide.

— Rähmät ukırsıñmı miña, ällä kargarsıñmı — vakıt kürsäter.

— Rähmät! — dip yılmaydı İhtıyar. — Sin bulmasañ, kızlar aldında hur bula idem bit. Yañgırı da tuktıy belmäde.

— Min iyäläştem inde bu yañgırga. Kayçakta ber närsägä dä is kitmi başlıy. Böten dönyasın su basıp kitsä dä...

— Borınıñnı salındırma! — İhtıyar kesäsennän ber kap tämäke alıp Failgä suzdı. — Siña dip alıp kaytkan idem. Kazan küçtänäçe. İnde niçä kön kesädä yörtäm. Oçramıysıñ da oçramıysıñ.

— Çılanıp betkän bit bu, — dip, tämäke kabın äyländerä-äyländerä karadı Fail. — Yarıy, kipterep tartırbız. Rähmät. Onıtmagansıñ.

— Kızlar kaytıp kitmäsä yarıy inde, — dip yañgır pärdäse aşa kürergä telägändäy, şähär yagına ürelep karadı İhtıyar. — Väğdä birdem bit.

— Väğdä — iman, — dip uyçanlanıp äytep kuydı Fail.

— Min dä väğdä birdem. İke yıldan ör-yaña fatirda tuy yasarga. Menä ike yıl tulıp ta kilä. Bälki, şuşı yorttan birerlär fatir. Öylängäç, başka çıgarga isäp.

Fail, sikerergä äzerlängän mäçe sıman, cilkälären du-gaylandırıp ike kulı belän rulğä çıtırdatıp yabıştı da, maşinasın böten köçenä ükertep, beton yuldan sulga taba borıldı. Batkaklı yulga kerügä İhtıyarnıñ başı äle kabina tübäsenä bärelde, äle ul kabinadan oçıp çıgarday bulıp alga atılıp kitte. Maşina yak-yakka çaykala da, çokırga töşep çumam, digändä genä tagın alga ırgılıp kitä. Läkin bargan sayın anıñ tizlege kimi ide. Menä ul bötenläy tuktap kaldı. Fail artkı tizlekkä saldı, tagın alga aldırıp karadı, ämma maşinanıñ kımşanırga isäbe yuk ide.

— Kilep cittek! — dip, utırgıç arkasına terälde Fail.

— Bezneñ väğdäne añlamadı bu timer alaşa. Yartı yulnı ütkän idek yugıysä. Häzer utır inde menä...

İhtıyar kabinadan sikerep töşte dä sıyık pıçraknı çu-pırdata-çupırdata beton yulga taba atladı. Säğattän artık yañgır astında basıp torsa da, alarnı tartıp çıgarırlık transport kürenmäde. Tuñudan kaltırap, teşläre teşkä tiyä başlagaç, yañgır suın çapıldata-çapıldata ber urında si-kergälärgä totındı. Şulçak beton yulnıñ urman yagındagı başında taşbaka sıman ürmäläüçe traktor kürende. Ul kilep citkänçe İhtıyarnıñ tüzeme kalmadı, kul bolgıy-bol-gıy karşısına yögerde. Kabinadan Çäberçek Ähmätneñ başı kürengäç, nişlärgä belmiçä, torataştay katıp kaldı. Anıñ äle tege könne üzlären borıp çıgarganga üpkäse betmägän, şuña kürä tagın yärdäm sorap aña möräcäğat itäse kilmi ide.

— Nişläp torasıñ? Çılanıp betkänseñ, karar cireñ dä kalmagan. Utır, äydä.

— Battık bez, — dip avız eçennän mıgırdandı İhtıyar, läkin traktorga yakın kilmäde.

— Kayda battıgız? Utır! Bez anı... äbi koymak peşergänçe...

İhtıyar kabinaga kerep utıruga, traktor cirne selketep alga ırgıldı. Tros belän eläkterep maşinanı yortlar yanına qadär tarttırıp bardılar, izmäne buşatkaç, yañadan beton yulga çıgarıp kuydılar.

— Äyttem bit väğdädä torırga kiräk dip! — Failneñ dä küzlärendä şatlık balkıy, ul da İhtıyar belän bergä söyenä ide.

— Rähmät, kotkardıñ, — dip, Ähmätneñ kulın kıstı İhtıyar. — Sin oçramasañ, yata idek küktän yärdäm kötep. Kayan kilep çıktıñ?!

— Bulaçak zavod urınındagı urmannı çıgarabız. Kön sayın dürt-biş reys yasıym min. Barganda buş baram. Vakıtın çamalap kilep torsagız, monda qadär genä kertep kuyu berni tormıy miña. Unbiş minutta äylänep çıktık bit.

Ähmät häm Fail belän saubullaşıp, kat-kat rähmät äytep, irtägä irtänge sigezdä şuşı yul çatında oçraşırga süz kuyışıp, İhtıyar atlıy-çaba yäşel vagon yanına taba aşıktı. Kilep kersä, eş kiyemnären yahşıga alıştırıp, kaytır yulga taba karap toruçı kızlarnı kürde dä şakkatıp kaldı.

— Sez kaya? — dip kenä äytä aldı ul, Belyaşkinanıñ yözenä turı karap.

— Eş vakıtı çıktı. Unbiş minuttan vahta kilä. Annan kalsak, tönne monda kunarga turı kiläçäk.

— Ä izmä?

— Sezdän izmä soragan keşe bulmadı. Üzegez alıp kildegez, üzegez teläsä närsä eşlätegez!

Brigadir izmä kilügä kuanmadı, anıñ açuı kabargan, kızları aldında däräcäse töşüennän kurkıp, ul höcümgä küçkän ide. İhtıyarnıñ üzlärenä bernindi katnaşı yuklıgın sizderergä telägändäy, aña cilkäse belän borıldı da kızlar belän şayara-şayara söyläşä başladı.

— Niçek inde bu? Ni canıgız belän taşlap kitmäkçe bulasız?

İhtıyarnıñ özgälänüen kürgäç, kızlar, Belyaşkinaga karap, aptıraşta kaldılar.

— Ällä kalabızmı soñ? — dip ikelänep kenä äytte aradan berse.

— Ber maşina izmä küp närsä tügel inde, — dip östäde ikençese.

— Karañgı töşkänçe ölgeräbez... — dip, beraz sıyıgaya başlagan bolıtlarga kütärelep karadı öçençese.

Şul vakıt alarnıñ ikelänülärenä çik kuyarga karar kılgan brigadirnıñ katgıy avazı yañgıradı:

— Bernindi kalu yuk! Brigada öçen min cavap biräm. Monda min komanda biräm!

— Başta izmä yuk, dip utırdıgız, häzer närsä citmi sezgä? — dip yarsıp kıçkırdı İhtıyar. — Barıgız, kaytıgız, üzem genä eşlim!

Kızlar üzara çış-pış kilep aldılar. Brezent kurtkasınıñ başlıgı astınnan sözep karap torgan brigadir süzgä katnaşmadı. Menä kızlarnıñ berse, "Azat hatın" curnalı ukıganı bulsa kiräk, İhtıyar yanına kilde.

— Vahta şoferı belän söyläşä alasızmı? İke-öç säğattä yukka çıgarabız ul izmäne. Kötep torsa, kalabız. — Şulay dide dä, İhtıyarnıñ cavap birgänen dä kötep tormıyça, artka borılıp kul izäde: — Äydägez, kızlar!

Ştukaturçı kızlar tiz-tiz genä öslären alıştırdılar da, tezeleşep, karşıdagı biş katlı yortka yünäldelär. Vagon yanında İhtıyar, brigadir häm tagın altı kız basıp kaldı.

— Monda kilep başbaştaklık belän şögıllänüegez turında irtägä ük idarägä häbär itäm! — dip zähärlände Be-lyaşkina.

— İrtägä teläsä kaya barıgız. Tik menä häzer brigadadan ayırılmaska ide sezgä. Bergä-bergä tizräk tä bulır ide. Vahta barıber bezdän başka kitmäyäçäk.

İhtıyar inde tınıçlangan ide.

— Min sezneñ opekada eşläüdän baş tartam! — dip kırt kiste brigadir.

— Min monda sezneñ çakıru buyınça kilmädem. Vakıtı citkäç, kitärmen. Häzergä sez yal itä torıgız, min kızlar yanına baram.

— Brigadanı üz kulıgızga alasızmı? Dimäk, minem monda kirägem kalmadı.

— Anısın üzegez çamalagız inde. Dezertirlık belän şögıllängän keşe brigadir bula ala mikän?

Belyaşkina üze belän kalgan kızlarnı iyärtep vagonga kerep kitte. İhtıyar, tuktausız sibälägän yañgırga yözen kuyıp, tözeleş mäydanına taba atladı. Äyterseñ lä, cil katırak iskän sayın, anıñ küñel cilkännäre nıgrak kiyerelä dä yöräge yarsıbrak tibä ide.

İkençe könne Belyaşkina eşkä çıkmadı. İhtıyar izmä töyälgän maşinadan sikerep töşügä ük vagon çitenä tezeleşep baskan kızlarnıñ kiçägedän kıçkırıbrak söyläşülären, niçekter kıyulanıp kitülären kürep beraz gacäplänä dä kalgan ide. Brigadirnıñ kilmävenä ise kitkän keşe bulmadı. Öç yıl buyı student otryadlarında eş başlap yörgän İhtıyarnıñ täcribäse citärlek ide. Ul kızlarga eş bülep birde, kürşe uçastokka barıp, kuätle nasos tabıp kayttı. Nasosnı hutka cibärep, bişençe katka nosilka belän izmä taşu mäşäqatennän kotılgaç, kızlarnıñ käyef bötenläy kütärelde, köleşkän, şayarışkan avazlar da yışrak işetelä başladı, kayberäüläre cırlap uk cibärdelär.

Smena tögällänep, bügen eşlägän eşlärgä yomgak yasagaç, kızlarnıñ käyefe yahşırdı. Närätne alar bügen cide sum kırık tiyennän yaptılar. İnde atnalar buyı ike sum altmış tiyengä eşläp yörgän kızlar öçen bu şatlık ide.

Ä kiçen İhtıyarnı idarägä proizvodstvo kiñäşmäsenä çakırıp aldılar häm, "brigadirnı eştän azat itkäne, brigadada konflikt tudırganı öçen" tozlap-borıçlap sükkännän soñ, şeltä birep çıgardılar.

— Plan ütäü — bezneñ öçen berdänber maksat, töp maksat tügel, — dide ahırdan idarä başlıgı Harras Şämgunoviç.

— Bez kirpeç, beton, izmä belän genä eşlämibez, iñ möhime

— keşelär belän eşlibez. Belyaşkina brigadaga barudan baş tarttı. Dimäk, brigada tarkaldı...

— Tarkalmadı, — dip kaş astınnan gına karap açulı cavap birde İhtıyar. — Belyaşkinanıñ brigadada bernindi avtoritetı yuk. Ul kitte, brigada kaldı. Bügen plannı...

— Barısın da beläbez. Plannı arttırıp ütävegezne dä. Ämma läkin, iptäş Batırşin, brigadirnı eştän kuıp kaytarırga sezneñ bernindi hokukıgız da yuk. Brigadirlar bolay da citmi. Menä häzer kayan alıym min sezgä brigadir? Citmäsä, kvartal azagı.

İdarä başlıgı açulanıp söyläsä dä, anıñ tel töbendä atalarça kaygırtu, yärdäm itärgä, eşne alga cibärergä teläü yatkanı sizelep tora ide.

— Mömkin bulsa, brigadanı vakıtlıça miña biregez. Kvartal azagına qadär.

— Üzegez peşergän botka, üzegez aşagız. Barıgız, eşlägez, — dip kölemseräde idarä başlıgı.

* * *

İhtıyar sorgılt plaşın iñbaşına salgan da cil-cil atlap beton yul buylap eşkä bara. Karşıga agılgan maşinalarnıñ kübese buş, şuña kürä alar şaltır-şoltır kilep bar köçenä çaba, şähärgä taba baruçıları isä beton plitälärdän, ozın subaylardan, tau-tau öyelgän kirpeçlärdän sıgılıp, köçkä söyrälälär.

İhtıyar bügen eşkä köndägedäy irtäräk kuzgaldı. İnde ike ayga yakın brigadir vazifaların ütäp, tözeleş sazında bata-çuma yöri torgaç, küñele idarädä östäl artında utırıp eşläüdän çitläşkän ide. Brigadir bulunıñ üz kıyınlıkları bar-barın. Kızlar arasında tavış yış kuba. Alarnı häl itü, eşne döres bülü, izmä yünätü, närät yabu, tärbiyä eşe alıp baru — bolar hämmäse sineñ östä.

İke atna buyı teñkägä tigän yañgır, nihayät, tuktadı. İke atna buyına kürenmägän koyaş kızlar sıman oyalçan gına yılmaydı. Annarı, aklanırga telägändäy, kön buyı al-yal belmiçä kızdırırga totındı.

Berniçä kön eçendä yullar takırlandı, tözeleş mäydanında tuzan bolıtları uynıy başladı. İzmä özleksez kilep torgaç, kızlarnıñ da süzläre kimede. Tora-bara alar närätne sigezär, tugızar, unar sumnan yaba başladılar.

Üz küze belän kürep ışanırga telägänderme, idarä başlıgı Harras Şämgunoviç ber könne bolar yanına kilep çıktı. Maktıy-maktıy, başın çaykıy-çaykıy etacdan-etacga yörde. Vagonga cıyılışkaç, udar aylıkta ciñep çıkkannarı öçen, brigadaga küçmä vımpel tapşırdı. Barısı da yañgıratıp kul çaptılar. Barı tik poçmakta sömsere koyılıp utırgan iñ ölkän ştukaturçı Märyam genä alarnıñ şatlıgına kuşılmadı.

— Miña vımpel kiräk tügel, fatir kiräk, — dide ul, idarä başlıgınıñ üzenä karap toruın kürgäç. — Küpme väğdä birergä, küpme aldarga bula?! Suık vagonda öç balam tiñ avırıp yata, korık ta korık. İrem, atna buyı eşkä barmıyça, şular belän utıra. Mine brigadir cibärmi, obektnı tapşırmıyça torıp, beregezgä berkaya kitü yuk, di. İdarädän beleşmä kiterep tottırdı da iremne bolniç-nıyga utırtıp kuydı.

— Kayçannan birle eşlisez?

— Berençe könnän...

— Sezneñ brigadanıñ elek nindi isäptä yörgänen beläsezder bit? Kvartirnı iñ äüväl aldıngılarga birdek. Bu ayda sez dä eş kürsättegez, kürsätüen. Läkin ber ay gına bit ul. Uylap kararga kiräk bulır... Tik menä ölgerep citkän yortlarga da keşe kertä almıybız. Vodozabor koyılarınnan su kitkän. Susız yortka niçek keşe kertäseñ? Ul koyılarnı yañadan ştukaturlagançı tagın ayga yakın vakıt kitär. Citmäsä, bezneñ tözeleştä andıy katlaulı eşne başkarırlık keşeläre dä yuk ikän... — İdarä başlıgı avır itep körsende. — Şamkayıv şabaşniklar çakırmakçı bula inde. Aptıragaç.

Küñelsezlänep taralıştılar. Äle genä alar belän bergä şatlangan koyaş moñsu yözle kızlarga gacäplänep karap tora ide.

İhtıyar eştän kaytışlıy vodozaborga sugıldı. Timer baskıç buylap karañgı, yüeş beton koyılarnıñ töbenä töşep karadı, keşelär belän söyläşte häm idarä başlıgına şaltırattı.

— Harras Şämgunoviç, koyılarnı karadım. Röhsät itsägez, totınıp kararga bula.

İkençe könne irtän Şamkayıv anı mıskıllı yılmaep karşı aldı.

— Batırlık kılası kiläme, Batırşin? Äydä, äydä, kıl, yäş keşegä dan kiräk. İdarä başlıgı belän kiñäştek, ike koyınıñ bersen menä bu under komandaga, ikençesen sezgä biräbez. Yarışıp eşläp karagız.

Avtobuska töyälep yılga buyına töştelär. Ber koyı yanına gel yegetlärdän genä torgan brigada, ikençese yanına kızlar tezeleşep bastı. Yegetlärneñ yözlärendä yılmayu ide.

— Niçä kön kiräk bulır? — dip, yak-yagına karandı Şamkayıv.

Egetlär, ike atnada beteräbez, didelär. İhtıyar kızlarga küz yörtep çıktı, annarı, alardan soraganday:

— Un kön citärme? — dip kuydı. Kızlarnıñ däşmi toruların kürgäç, Şamkayıvka taba borıldı. — Ägär dä izmä kilü totkarlanmasa, ägär dä balta ostaları häm elektriklar belän tartkalaşıp yukka vakıt uzdırırga turı kilmäsä, un köndä betererbez.

Kızlar öç smenaga bülenep eşlärgä buldılar. Öylärgä kaytıp yörmäs öçen, vagon tarttırıp kiterdelär. Häldän taygançı eşlilär dä, tamak yalgap algaç, yoklarga yatalar. Köndezge aşka koyıdan çıgıp ta tormıylar, şunda gına utırışıp yal itälär dä tagın totınalar. İzmä östän şlang belän töşep tora, aña eretelgän pıyalanı üzläre kuşalar. Ştukaturlangan koyı, ğalämät zur kuvşinga ohşap, yaltırap kala.

Şabaşniklar berençe könnärdä "kuvşin" avızına kilep ürtäşep kitkälilär ide, kızlarnıñ baş kütärmiçä eşlägännären kürgäç, alarnıñ tavışları işetelmäs buldı.

Koyınıñ öske öleşenä yakınaygan sayın, eşlär katlaulana, baskıçlarga basıp izmä ırgıtu kıyınlaşa, kızlarnıñ da köçe kimi ide. Cidençe täülekkä çıkkaç, İhtıyar kızlarnıñ soñgı çikkä citep arıgannarın kürep eşne tuktattı.

— Telägän keşelär genä kalsın, — dide ul.

Läkin vodozabor koyısın taşlap kitüçe bulmadı, tavış-sız-tınsız gına barısı da yañadan masteroklarına totındılar.

Tañ atkanda koyını ştukaturlap beterdelär. İhtıyar, ayakların köçkä österäp, öskä çıgıp bastı, kızlarnıñ kübesen kütärep mengerergä turı kilde. Koyıdan çıkkan berse vagonga kerep idändäge matraska audı. İdarä citäkçeläre kilep citkändä, alar sabıy balalar kebek ber-bersen koçaklaşıp yokıga talgannar, barı tik İhtıyar gına koyı kırıyında häykäl sıman häräkätsez basıp tora ide.

Şabaşniklar ğarleklärennän ber kön eşkä çıkmagannar, cıyılışıp eçkännär, dip söylädelär.

Märyamne yaña kvartirına böten brigada belän küçerdelär. Öy tuyında uyın-kölkeneñ çige bulmadı. İhtıyarga bik rähät tä, şulay uk gacäyep moñsu da ide. Ul mäcles betkänne kötep tormadı, saubullaşıp uramga çıktı. Yaktı täräzädän taşıgan cır avazı anıñ küñelen ürti, adımnarın yışaytırga mäcbür itä. Ä kızlar anıñ sayın kıçkırıbrak, därtlänebräk cırlıylar, alar İhtıyarnıñ bötenläye belän üzlärennän kitep baruın, irtägä yaña brigadir kiläsen belmilär, rähätlänep cırlıylar da cırlıylar ide.

...Yanäşäsennän genä maşina uzıp kitkäç, İhtıyar kiçä kızlar belän turısın äytep saubullaşmavına ükenep kuydı. Bügen yaña brigadir kilgäç, alar aptırap kalırlar, äytmi kitüenä üpkälärlär. "Nigä keşelärneñ yözenä karap uylagan uyımnı äytä almıym min? — dip üz-üzenä sorau birde ul. — Ällä haman malaylıktan çıgıp citä almıymmı? Ällä soñ bu katı kullı ätiseneñ tärbiyä näticäseme? Tatar avılında bala-çaganıñ başına sugıp kına toralar bit. Tegene eşlämä, monı eşlämä. Ul olı keşe, aña süz äytmä, monısı sinnän keçeräk, keçelärgä keçe bula bel. Yaponnarda bala-çaga unike yäşkä hätle üz irkendä yöri. Nişläsä dä röhsät, het başıña menep atlansın. Bezdä tıyılmagan närsä yuk. Şuña kürä mokıt bulıp üsäbez, şuña kürä soñga kalıp ölgeräbez, şuña kürä bezgä cavaplı eşlärne ışanıp tapşırırga kıymıylar..."

Ul şähärgä yakınlaşkan sayın adımnarın tizlätä töşte, avız eçennän söylänä-söylänä üz-üzen, böten näsel-näsäben ärläde. Şulay itep, İhtıyar brigada turında onıtırga teli, idarädä yomışçı rolendä yörgänen äle genä añlap, şunnan ğarlänä ide.

İdarädä eşläveneñ berençe atnasında uk yomşak yagın sizep aldılar da häzer aña nindi dä bulsa östämä eş tabıp kına toralar. Äle ber komissiyägä äğza itep saylap kuyalar, äle başkaladan kilüçe delegatsiyäne karşılarga cibärälär. İhtıyar berkemgä dä karşı süz äytmi, kaya kuşsalar, şunda yögerä. Kızlar belän huşlaşıp kaytkanda, ul barı tik üz vazifaları belän genä şögıllänergä röhsät itülären sorarga karar kıldı. İhtıyar baş incenerga söylise süzlären tärtipkä kiterep bardı: "Kesämdä tözüçe-incener diplomı bula torıp, täeminatçı-tolkaç rolendä yöri almıym bit inde min. härkemneñ — üz urını".

Şähär tözeleşeneñ berençe yıllarında süz kübesençä yul bulmau, transport, tözeleş materialları, torak mäsäläse, mäktäplär häm balalar bakçaları citmäü, eşçe köçlärgä kıtlık, yaña kilüçelärne urnaştıru turında barsa, bıyılgısı yazda problemalar ikelätä-öçlätä işäyde.

Kalku basuda ay buyı tınmıyça skreperlar, buldozerlar ükergännän soñ, ber çitennän ikençe çite kürenmäs nigez urınnarına tau-tau bulıp beton balkalar, plitälär, metall konstruktsiyälär öyelde. Şähärneñ moña qadär dä annan-monnan tartıp-suzıp citkergän eşçe köçlären, tehnikasın teläsäñ-telämäsäñ dä zavod tözeleşe belän büleşergä turı kilde. Şulay itep, yaña korıla başlagan zavod hälne tagın da katlaulandırdı, bolay da vakıtı-vakıtı belän oçı yugalıp torgan ğalämät zur yomgaknı bötenläygä çualtıp taşladı. Torak yortlar tapşıru srogı özelsä, şähär zavodnı ğayepläde, planı tulmıy kalsa, eşçe köçlär citmäsä, zavod böten säbäplärne şähär tözeleşenä bäyläp söylärgä ğadätlände. Şulay itep, äkrenläp, Taşlıyar avılı itägendäge üzändä ber-berse belän yarışuçı häm kayçakta hätta çäkäläşep aludan da tartınıp tormauçı ike möstäkıyl köndäş "däülät" — Şähär häm Zavod päyda buldı. Alarnı kileşterep eşlätü vazifasın partiyäneñ rayon komitetı üz östenä aldı.

İhtıyar ike "dä ül et "tän torgan şuşı gigant tözeleş maşinası karşında üzeneñ kinät bäläkäylänep kaluın, anıñ keçkenä ber şörebenä äylänä baruın, ber närsä dä häl itmiçä, barı tik kuşkannı gına eşläp yörüen könnän-kön açıgrak kürä barıp, kaya sugılırga, kaysısına totınırga belmiçä cäfalana ide.

Şundıy uylarga çumıp, onıtılıp barganda, kinät anıñ artında tormoz şıgırdagan tavış işetelde. Borılıp karasa — kabinada avızın yırıp Fail utıra.

— Utırıgız! — dip kıçkırdı ul, täräzädän başın tıgıp. İhtıyar anıñ äle "sin" dip söyläşüenä, äle "sez"gä küçüenä öyrängän ide inde. Salkın akıl belän uylap söyläşkändä, ul räsmi ton alırga tırışa, ä kızıp kitep onıtılgaç, avılça yakın itä, üz tiñenä sanap "sin" di başlıy.

İhtıyar kabinaga kerep utırgaç, Fail, yılmayuım siña da küçsen äle digän şikelle, böten yöze belän balkıp İhtıyarga karadı. Läkin anıñ haman tökse kıyafät belän utıruın kürgäç, sürelep, süzep dävam itte:

— Zapravkaga baram min. Böten şähärgä — ber zapravka, tagın yartı kön sırt kızdırırga turı kiläçäk. Şoferlar ocmah bakçası dip yörtälär anı. Sezgä idarägäder bit?

— Äye. — İhtıyar üz uylarınnan arınıp betä almagan ide äle. Süzsez kalmas öçen genä cavap birde. — Kayan beläsez? Yözemä çıkkanmı ällä?

— Kiräk ikän, min sezgä böten anketagıznı tutırıp birä alam. Sez idarädä baş incener kul astında gadi incener bulıp eşkä urnaştıgız. Eş hakıgız — yöz dä tuksan sum. Öylänmägän. Häzergä ätiläregez yanında torasız... Yaña kilgän keşene üzebezneñ ciz iläktän ütkäräbez bez. Ä sez, bu yak keşese bularak, ayırım hisapta. İzmä taşıy başlagaç, ştrafnoy batalonga eläkkänsez, dip uylagan idem. Kotılgansız bugay. Şoferlar barısın da belep tora monda, — dip, baş barmagı belän açık kükrägenä törtep kölde ul. — Ägär berär närsä beläseñ kilsä, ällä kemnär yanına barıp yörmä, bezdän genä sora. Şähär bezneñ kulda!

— Ä, çınnan da, kayan beldeñ sin minem incener bulıp urnaşkannı? Ätkäydän soraştıñmı?

— Soraşırsıñ añardan! Şähärgä küçüçelärgä sälam dä birmi ul. Berniçä tapkır kolhozga eşkä däşep karagan ide baştarak. Häzer bötenläy kürmämeşkä salına. Bez monda yörep kayışlangan bit inde. Kemneñ kem ikänen ällä kayan kürep torabız. İnstitut tämamlap kaytkan yäş belgeçlär, ğadättä, prorab yäisä gadi incener bulıp urnaşa. Prorablarnı yök maşinası yörtä: irtän öyennän kilep ala, kiç kiterep kuya. Monıñ öçen ul şofernıñ närätenä östäp yaza. Ä sin irtä tañnan cäyäü terkeldiseñ. Dimäk, gadi incener. Bezneñ şähärdä gadi incenerlar gına cäyäü yöri. Eşçelärne vahta yörtä, naçalniklar "Volga"da cilderä. Küç sin bezneñ uçastokka prorab bulıp, üzem yörtermen. Şamka-ev kul astında eşläp keşe bulgan adämne kürgän yuk äle. İncenerların üz yomışına cigä-cigä dä, alasın alıp, sıgasın sıgıp betergäç, çıgarıp taşlıy. Annarı anıñ urınına tagın ber citez ayaklı malaynı ala. Tıñla minem süzne. Zarplatañ da bermä-ber arta. Miña da faydañ tiyär, bu kaltırçanı yañaga alıştırırga bulışırsıñ. Ä-äy, yäşäplär kürsäter idek bez annarı!

— Şofer bulıp tügel, sotsiolog bulıp eşlärgä kiräk siña. Başıñ şaktıy yomrı kürenä. Teleñä dä şaytan tökergän bugay. Kadrlar äräm bula, — dip körsengändäy itte İhtıyar.

— Kem bulıp?

— Sotsiolog bulıp. Nurislam Farukşinnı beläseñme? Tözeleş idaräseneñ baş sotsiologın?

— Tege, rezin itek kiyep, galstuk tagıp yörüçeneme?

— Şunı inde.

— Anı belmägän keşe barmıni bezdä?! Telgä betkän nämärsä! Küplärneñ bägırenä toz saldı, telen ber kıskartırlar äle üzeneñ. Ällä närsä kırgan kebek, könnär buyı tözeleş buylap çapkalıy. Eşçe halkınıñ hacätlären öyränä, imeş. Çatır çabıp kına kererseñ keşe küñelenä! Berär ay gına şuşı barankanı äyländerep karasın ide ul. Tele dä bütänçäräk äylänä başlar ide. Soñgı arada gel avıl yulında küräm äle min anı. Tagın nindi etlek uylap yöri ikän inde? Kiçä kul kütärgän ide, utırtmadım. — Fail curnaldan kisep yabıştırgan çaya yözle kızga karap kaşın cıyırdı da anıñ belän kiñäşkändäy äytep kuydı: — Kilmeşäklär bastı dönyanı, çibärkäy. Bolınıñ ni dä alarga, avılıñ ni...

"Plastinkasın haman alıştırmagan ikän äle bu, — dip uyladı İhtıyar. — Ällä avıl keşeläre barısı da şulay üzsüzle, ücät bula mikän? Ällä bu kirelek tügel, ä tugan cirgä birelgänlekme? Ällä tugan cirne yaratu şulay bulamı, üz avılı öçen can atıp yörgän yegetlär tora-bara tugan il öçen cannarın birergä äzer torgan bahadirlarga ävereläme? Bitaraf keşedän yahşı belgeç tä, batır da çıkmıy bit".

Fail tormozga basuga, maşina sörlegep tuktadı. İhtıyar başı belän kabina täräzäsen sözep çıga yazdı.

— Kilep cittek, iptäş naçalnik. Tözeleşneñ närsä ikänen yahşırak küräseñ kilsä, bezneñ yanga yışrak sugıl. Häzergä sau bul!

— Huş, avılım!

Tuzan bolıtınnan kaçarga tırışıp, tözeleşkä taba can-färmanga çabuçı maşina artınnan İhtıyar şaktıy vakıt karap tordı.

* * *

Kabinetta berkem dä yuklıgın kürgäç, ul, söyenep, östäl yanına kilep utırdı. Aşıgıp käğaz-kaläm aldı. Kaläme belän mañgayın ışkıp tordı da gariza yaza başladı.

Garizaga ul üzenä yöklätelgän eştän kanäğat bulmavın da, institut betergän kileş yomışçı malay rolendä kalırga telämäven dä, monda kilep urnaşkaç, böten plannarı yukka çıguın da yazdı. Azaktan, Failneñ süzlären iskä töşerep: "Uçastokka prorab, hiç bulmasa, brigadir itep küçerüegezne sorıym", — dide. Garizası bik ozın häm butalçık kilep çıksa da, küçerep yaza başlasam yä kire uylarmın, timerne kızuında sugarga kiräk, dip, idarä başlıgınıñ kabul itü bülmäsenä kerde. Sekretar kız äle kilmägän küräseñ, urını buş ide. Harras Şämgunoviçnıñ säğat cidedä ük kilep utıruın belsä dä, aldan kisätmiçä kerergä kıymadı. Ul kire çıgarga gına torganda, sul yaktagı açık işektän tanış tavış işetelde:

— Kem ul anda? Güzäl, sinme?

İhtıyar, ni äytergä dä belmiçä, açık işek karşına kilep bastı.

— Ä-ä, Batırşin, isänme! Minem yanga kerä ideñme, ällä çibär kız üze kiräk ideme? Äydük, türdän uz. Kiçä kiç küpme ezlätep tä tabıp bulmadı üzeñne. Ällä miña karşı diversiyä äzerläp yörisez inde anda mıştım gına? Faruk-şinga iyärsäñ, närsä dä bulsa cimermiçä tuktamıysız inde. Yarıy, anısı turında ayırım ber irkenläp söyläşerbez. Matur süzlär söyläşergä belä, ä eşkä disäñ, şunduk koyrıgın sırtka sala. Eş kürsätkän yegetlärne yaratam min... Bez sine Belyaşkina brigadasına cibärgändä mondıy eşlär maytarıp çıga alırsıñ dip uylamagan da idek. İkençe könne ük şeltä dä çäpädek tügelme soñ äle üzeñä? Ä sineñ şoma avızıñ süz söyläp yörüdän uzdıra almadı, ber atnadan brigadaga kul seltäp kitep tä bardı. Kulıña masterok ta tota belmägäç, keşe öyrätep yörep kenä bulmıy şul.

Harras Şämgunoviçnıñ şulay dustanä, yagımlı itep süz başlavına başta İhtıyarnıñ küñele eresä dä, süz Nurislamga kilep terälgäç, ul sagayıp kaldı.

İdarä başlıgı käğazdän başın kütärmiçä nider yaza. Äyterseñ ul ber minutka gına üzeneñ buy citmäs tähetennän tübän töşep torgan da, tagın yañadan şunda kütärelep, keşelärne kürmäs bulgan ide.

— Harras Şämgunoviç... minem sezgä...

Başlık, häzer beteräm, büldermä, digänne añlatıp işaräläde.

İhtıyar ul yazgan arada kabinetka küz yörtep çıktı.

Östäl artında, stena kuyıntıgındagı kiştädä, ürelep buy citärlek kenä cirdä, kitaplar tezelep tora. İñ östä — kuyı zäñgär tışlı Lenin tomnarı, astarak Tolstoy häm Çehov äsärläre, iñ astagı rättä — soñgı yıllarda çıkkan tatar häm urıs yazuçılarınıñ kitapları. Sul yak stenada — şähärneñ general planı. Ul, baş arhitektor kabinetındagıdan ayırmalı bularak, kızıl, sarı, zäñgär töslär belän çuarlangan. Kızıl töstägeläre inde tapşırılgan obektlar, sarıları — bıyıl, zäñgärläre bişellık dävamında safka kertelergä tiyeşle obektlar, ä buyamagannarı kiläse bişellıknı kötä. Uñ yaktagı täräzä töbendä yaran gölläre çäçäk atıp utıra. Keçkenä genä östäl östendä televizor, anıñ yänäşäsendäge şundıy uk östälgä askı yaktan berketep ramı belän käräzle bal utırtılgan.

İdarä başlıgınıñ tamak töbennän çıkkan karlıkkan tavışın işetkäç, ul, anı tanımıyça, siskänep kitte.

— Kiçä raykomda zur kiñäşmä bulganın işetkänseñder inde, — dip başladı ul süzen häm, cavap kötmiçä, cay belän dävam itte: — Barıgız öçen dä utlı tabaga bastırıp kızdırdılar bez fäqıyregezne. Maktau süze azrak bulsa da, hakıykatne küzgä turı karap äytkäç, sezneñ baş arhitektorıgız kebek, arttan çış-pış kilep yörmägäç, açı tänkıyt tä yöräkkä taş bulıp yatmadı...

"Baş arhitektor Urmanov minem Nurislam belän üz yanına kergänne, Yal itü zonası turında bähäs kuptargannı, dimäk, raykomga da ireştergän, idarä başlıgına da äytkän, — dip uyladı İhtıyar. — Häzer kitäçäk inde süz, kiräkmägän cirgä kısılıp yörisez, betkän ide bolay da bezneñ problemalar, dip väğaz ukıy başlayaçak", häm ul yazulı yagı belän aska kaplap kuyılgan garizasın kul astına-rak şudırıp kiterde.

İdarä başlıgı urınınnan torıp işekne yabıp kilde dä İhtıyarga karamıyça söyläde:

— Bügenge templar belän barganda, bez zavod tözeleşennän bik tiz artta kalaçakbız, eşçelärne, tözüçelärne torak yortlar, kulıyura-könküreş obektları belän täemin itä almayaçakbız. Şuña kürä bezneñ şähärneñ tözü idaräsen ereländerü, anı tamırdan üzgärtep koru mäsäläse kotılgısız problema bulıp alga kilep bastı. Partiyä ölkä komitetında da bu turıda süz bulgan. Kiçäge kiñäşmädä obkom väkile dä bar ide. Yakın kiläçäktä bezneñ bazaga nigezlänep, proizvodstvo berläşmäse oyıştırırga niyätlilär. Ozın süzneñ kıskası şul, İhtıyar Timerhanoviç, beton zavodında baş incener urınına vakansiyä bar. Bu inde zavodnıñ böten kan tamırları totaşkan urın. Bügengese köndä, üzeñ kürep torasıñ, beton zavodı — bezneñ iñ avırtkan cirebez. Nindi genä eşkä totınsak ta, şul zavodka kilep törteläbez.

İhtıyar, bolarnı nigä miña söylisez, digändäy, başlıkka kütärelep karadı. Harras Şämgunoviç, anıñ hälen añlap, süzne anıklıy töşärgä buldı:

— Uyladık-kiñäştek tä bu urınga sezne täqdim itärgä buldık, — dip, aña sınaulı karaş taşladı. — Täcribägez citenkerämäven dä beläbez. Ä eş başlaganda kemneñ täcribäse bula? Suga kermiçä, yözärgä öyrängän keşene kürgänem yuk äle minem. Annarı, min sezne bik yäş dip tä äytmäs idem. Utıznı kualap kiläsezder inde?

— Yegerme biş tuldı.

— Şulay bulgaç soñ! Bezneñ tözeleştä eşläüçelärneñ dä urtaça yäşe — yegerme dürt. Menä digän kandidatura! Eşli başlagaç, öyränersez. Direktor dönya kürgän keşe, öyräter. Raykomda sezneñ kandidaturanı hupladılar. Oyıştıru sälätegez barlıgın kürdek... İnstitutta gruppa starostası itep saylagannar. Armiyädä komsorg bulıp yörgänsez. Student otryadlarında — brigadir. Monda kilgäç tä yugalıp kalmadıñ... Şamkayıv bulıp Şamkayıvnıñ borınına çiyertteñ, şeltäsen kire aldırdıñ bit.

İhtıyar, başlıknıñ da näq Fail kebek äle "sez"ne kuşıp, äle "sin"gä küçep söyläşüen kürep: "Karale, bolar barısı da ber tösle ikän monda, — dip uylap kuydı. — Yaña tözelä başlagan şähärlärneñ üzençälegeder, ahrısı, bu. Süzgä tügel, kübräk eşkä kitä alarnıñ iğtibarları, şuña kürä, niçek kenä möräcäğat itsälär dä, kileşä üzlärenä. Yakın kürä ikän, turıdan-turı "sin" dip yarıp sala, ara kaldırıp, yıraktanrak torıp söyläşsä, şunduk "sez"gä küçä.

Katlaulı problemalarnı şulay keşeçä, mölayım itep añlata aluı, üz-üzen yugarı kuymıyça, tiñ kürep karavı belän idarä başlıgı İhtıyarnı gacäpkä kaldırdı. Cıyılışlarda kırıs häm vakıtı belän şaktıy tupas kürengän Harras Şämgunoviç bergä-ber genä söyläşkändä, eş başındagı türä ikänen onıtıp, barı tik keşe bulıp kına kalgan, äyterseñ ul üzeneñ kabıgın salgan ide. Anıñ bar närsädän häbärdar ikänen belgäç, İhtıyar barı tik:

— Min... Taşlıyarda... Yal itü zonası... — dip kenä äytä aldı.

Harras Şämgunoviç, monda da üzeneñ häbärdar ikänen yäşerep tormıyça, barısın da açıktan-açık äytep saldı:

— İşettek, barısın da işettek, — dide ul. — Baş arhitektor Urmanov general plan belän riza bulmavıgıznı raykomnıñ tözeleş bülegenä citkergän ide. haman şul Faruk-şin yogıntısınnan arına almıysıñ. Läkin monısı — ikençe mäsälä. Häzergä äle bezneñ yal turında uylarga vakıtıbız yuk. Eş sorıylar bezdän, eş! Bugazdan alıp sorıylar!

İdarä başlıgı, urınınnan torıp, kulın suzdı.

— Dimäk, bez sezgä baş incener urının täqdim itäbez. Işanıçnı aklarsız, dip uylıym. Soraular yukmı? Bulmasa, düşämbedän eşne kabul itä başlıy alasız. Sau bulıgız! İhtıyar, işek töbenä kilep citkäç, kırt kına borıldı da, östäldä onıtılıp kalgan garizasın alıp, atlıy-yögerä kabinettan çıgıp kitte. Sekretar kız, kilep, bülmä cillätergä täräzäsen açıp kuygan, közge karşında bizänep-tözätenep tora ide. İhtıyar anı kürügä işek totkasın kuldan ıçkındırdı, täräzädän kergän cil agımı işekne şapıldatıp yabıp kuydı, idarä başlıgı kabinetında närsäneñder görseldäp auganı işetelde. İhtıyar işekneñ cildän şulay katı yabıluın kerep äytmäkçe, gafu ütenmäkçe bulgan ide, nikter kire uyladı, Nurislam yanına yögerde.

* * *

Eş kabul itep, zavod belän tanışıp arlı-birle çaba torgaç, ber atna vakıtnıñ uzganı sizelmäde dä.

Düşämbedä, direktor kabinetındagı kıska gına äñgämädän soñ, ul üz bülmäsenä kerde häm, eşne nidän başlarga belmiçä, işekle-türle yörenergä totındı. Annarı üzenä elekke baş incenerdan miras bulıp östäldä tau-tau öyelep kalgan papkalarnı aktara başladı. Töşkä qadär käğazlärgä çumıp utıra torgaç, başı tubal buldı, zavod turındagı bolay da butalçık fikerläre haman sayın çuala gına bardı. "Käğazdäge sannar belän genä mäsäläneñ asılın añlap bulmas", — dip uyladı ul häm töşke aşka kitkändä sekretar kızga, säğat ikegä urta häm başlangıç zveno citäkçelären çakırırga kuşıp, isemlek birde.

— Barısın da beryulı çakırmagız. Ayırım-ayırım söyläşergä telim min alar belän, — dide ul.

Tözeleşneñ berençe könnärendä ük başka çara bulmagan-lıktan häm aşık-poşık salınganga kürä, zavodnıñ korpusı da, tehnikası da kulga iñ berençe eläkkän närsälärdän genä oyıştırılgan, böten cirdä tuzan, pıçrak, kapka töbendäge sazlıkta maşinalar batıp yata, tsehlarda sularlık tügel, kurkınıçsızlık çaraları tupas töstä bozıla. Boları İhtıyar küzenä taşlangan, iñ östä yatkan närsälär genä ide äle. Ä inde kabinetına kergän keşelär ber-ber artlı üzläreneñ ah-zarların söyli, taläplären kuya başlagaç, hälneñ nikadär katlaulı buluı tagın da nıgrak açıklana töşte.

— Tsementnıñ sıyfatı naçar, markası turı kilmi.

— Yullar maşina yörerlek tügel, traktor belän tarttırabız.

— Äzer produktsiyä skladın su baskan.

— Ventilyatsiyä eşlämi.

— Eşçe köçlär citmi.

İhtıyar alarnıñ hämmäsen iğtibar belän tıñladı, fikerlären käğazgä terki bardı. Berkemne dä süzennän büldermäskä tırıştı, şulay da soraularnı küp birde.

Koyaş zavod koyması artına töşkäç, ul, nihayät, eştän arınıp, telefon trubkasın aldı. Atna buyı cıyılgan meñnärçä soraular, problemalar anıñ küñelenä tıngılık birmiçä tön yokıların kaçıra başlagan ide inde. "Bügen — comga kön, atna azagı, Nurislam belän küreşep söyläşergä ide", — dip uyladı ul. Läkin Nurislamnıñ telefonı cavap birmäde. Trubkanı kuyuga, siskänderep, ğadättägedän katırak itep telefon üze şaltıradı. Trubkada Zäliyäneñ tavışın işetkäç, ul başta, ni äytergä dä belmiçä, aptırap tordı.

— Niçek monda şaltıratırga buldıñ? Telefonnı kayan beldeñ? — dip gacäplänep soradı ul.

— İdarägä şaltıratkan idem, şunda äyttelär. İ-ih sin, naçalnik bulgaç, erelängänseñ, şaltıratu-nitü yuk.

— Yuknı söylämä äle. Nindi naçalnik di? Cimerek tsement bazına kiterep tıktılar.

— Kayçan buldı soñ äle bu häl? Niçek alay bik tiz?

— Monda böten närsä şulay tiz eşlänä. Şähär bäläkäy bit, bütän yülär taba almagannar da menä miña kiterep sıladılar. Kilep kürsäñ, tanıy da almassıñ mine.

— Bezne tanısañ, yarıy inde.

— Kem ul "bezne"? — dip könläşkändäy itte İhtıyar. — Kiyäügä çıkmagansındır la?

— Kiyäüneñ öylänergä tügel, hat yazarga da vakıtı yuk. Häzer inde borın bötenläy kütäreler. Şäp yañgırıy: zavodnıñ baş incenerı! Direktorıgız nindiräk keşe? Niçä yäşlärdä?

— Anısı nigä kiräk buldı tagın? Kayçan pensiyägä kitäsen beläseñ kiläme?

— Bolay gına soravım.

— Tanışkanga öç yıl uzıp, sineñ äle bolay gına sorau birgäneñ yuk ide.

— Yarıy, yarıy, naçalnik bulunıñ berençe könennän ük artık citdilänep kitmä äle. İhtıyar, sin niçek uylıysıñ, baş incenerga hatınlıkka yarıymmı ikän min?

— Menä monısı çınnan da citdi mäsälä. Uylap kararga kiräk bulır.

— Cıyılış cıyıp, tiz genä şul mäsäläne häl itegez äle. Yuksa, ir-atnıñ tüzeme öç aydan artmıy, dilär.

— Şayartma äle, Zäliyä. Bolay da baş katkan. — İhtıyarnıñ nigäder süzne dävam itteräse kilmi, Zäliyäneñ uyınçak süzläre nigäder anıñ küñelen ürti ide. — Kilergä isäbeñ yuktır bit? — dide ul salkın gına.

— Ay-hay nık kıstıysıñ sin!.. Bolay bulgaç, çınnan da, kilmiçä bulmas. Karale, fatir yagı niçegräk sineñ anda? Haman da şul avılda...

— Ul turıda uylarga vakıt yuk! Yarıy, sau bul! Tanış-be-leşlärgä sälam äyt! — dip, korı gına bülderde anı İhtıyar häm trubkanı kuydı.

* * *

Ällä inde berençe küreşüdä ük üzen artık önämiçä, tökse kıyafät belän karşı algangamı, ällä bolay, vakıtı çıkmıyça gınamı — İhtıyar berençe atnada direktor yanına zur eşe töşmägändä kermäskä tırıştı. Cıyılış betkäç tä ul iñ aldan torıp çıgıp kitä, yulda oçraşkanda da räsmi genä isänläşä. Direktornıñ İhtıyarnı önämäve, läkin monı sizdermäskä tırışuı ireksezdän yözenä çıga, ul anı ällä yäşerä almıy, ällä inde yäşerergä dä telämi ide. İhtıyar öçen monda äle bar närsä dä yaña, şuña kürä ul kübräk keşelärne tıñlarga, zavodtagı häl-ähvälne töpçenergä tırıştı.

İdarädä eşlägän çakta uk aña beton zavodı direktorın şaktıy yış kürergä turı kilä ide. Emil Yakovleviç işekne açıp, ğalämät zur kügärçen kebek görläp kilep kerügä, hatın-kızlarnıñ yöze yaktırıp kitä. Kerä-kereşkä ük ul üzeneñ ber balagınnan ğadäti keşegä ike kostyum tegärlek çalbarına kulların sörtä-sörtä kesäsenä tıgıla da annan uçı belän östälgä konfet çıgarıp sala.

— Kayan aldıgız bu zatlı konfetlarnı?

— Mäskäüski!

— Häzer çäy kuyabız, Emil Yakovleviç.

Hatın-kız, du kubıp, kügärçen balaları sıman, anıñ tiräsendä böterelä başlıy. Ä ul, altın teşlären kürsätep kanäğat yılmaya da, törekmän kavınına ohşagan zur häm ozınça başın iyep, kürşe bülmägä kerep kitä.

"Kemneñ küñelen niçek kürergä ikänen yahşı belä bu, — dip uylıy ide İhtıyar, haman tınıçlana almagan hatın-kız törkemenä karap. — Bolarına konfet öläşsä, bütännäreneñ küñelen bütänçä taba torgandır. Änä, şul ber uç konfet arkasında kızlar üz kullarınnan kilgän qadär beton zavodına iğtibarlırak bulırga, zavodka kagılışlı käğazlärne tizräk ütkärep cibärergä, mäsälälärne tizräk häl itärgä tırışalar. İdarä utırışlarında da nigäder Emil Yakovleviçka katı kagılmıylar, plan ütälmägändä dä kübräk baş incenernı orışalar yäisä nindider obektiv säbäp tabalar".

Zavodta eşli başlagaç, İhtıyar Emil Yakovleviçnıñ bötenläy bütän keşe ikänen, kiräkle keşelär belän oçraşkanda anıñ yasalma yılmayu bitlege kigänen, üzenä buysıngan belgeçlär belän tupas häm östän torıp söyläşkänen kürep, aptıraşta kaldı. Ä İhtıyar belän ul bötenläy sanlaşmaska tırışa, mömkinlek çıkkan sayın anı keşelär aldında uñaysız hälgä kuyarga gına tora ide.

Bügen dä ul İhtıyarnıñ isänläşüenä baş kagıp kına cavap birde.

— Tsehlarnı öyränep betergän bulsagız kiräk, kilüegezgä atnadan artık vakıt uzdı, — dip, aña kütärelep karamıyça gına tämäke kölen kaga-kaga süz başladı direktor. Täräzädäge konditsionerdanmı, ällä inde direktornıñ üzennänme salkınlık börkelep tora ide. — Yaña küzgä küp kürenergä tiyeş... Nindi plannarıgız, nindi isäpläregez bar? Eşkä totınırga vakıt citkänder.

— Keşelär belän tanıştım.

— Närsä? Citäkçelärdän zarlanalarmı?

— Kübeseneñ fikere ber — zavodka rekonstruktsiyä yasarga kiräk.

— Tavık ketägen altınga törsäñ dä tavık ketäge bulıp kala, — dip mıskıllı kıyafät belän bülderde anı direktor. — Yaña zavod tözergä kiräk bezgä, iskene yamap vakıt uzdırmaska...

— Tözeleş zuraya, ä zavod haman şul kileş... Yañası kayçan bula äle? Nigezen dä kora başlamagan!

Şulçak telefon şaltıradı. Direktornıñ köräktäy kulında trubka bötenläy yugalıp kaldı. Ul, İhtıyar kinolardan kürep belgän blindacdagı komandir sıman, karlıkkan tavış belän bar köçenä kıçkırıp cibärde:

— Niçä tapkır äytergä bula sezgä? Tönlä beton bulmıy. Zavodta tsement yuk. Bu mäsälä buyınça miña tügel, baş incenerga şaltıratıgız.

İhtıyar telefonga suzıldı, läkin direktor aña utırırga ımladı häm trubkanı apparat östenä kuydı.

— Äle genä sostav kilde, — dip, urınına kire utırdı İhtıyar.

— Yegerme vagonmı? Altmış ikeşär tonnalı yegerme vagon. Ber kub betonga öçär yöz kilodan küpme çıga? Täüleklek plan altı meñ kub ta, aña kuşıp ayak astınnan cıygannı, bunker çitlärenä yabışıp kalganın da sanasak, yegerme vagonıñ ber täülekkä dä citmi bezgä.

— Ä tsement şulkadär defitsitmıni? Kübräk sorarga kiräk.

— Kübräk! Kübräk! Kaya barsañ da şuşı süz. Zavodnı täülek buyı tuktatmıyça eşlätüneñ äybät ikänen barısı da belä, ber direktor gına belmi. Kayan citkeräseñ ul täülek buyı eşlärgä keşene? Ällä sin anı tözeleş dip beldeñme? Tözeleştä genä ul: sänäk tota beldeñme — öçençe razryad, köräk tä tota belsäñ — yugarı kvalifikatsiyäle kadrovıy eşçe! Zavod bu, enekäşem, zavod...

— Şuña kürä üzgärtep korırga kiräk tä anı.

— Zavodka tügel, sezneñ üzegezgä üzgärergä turı kilmäsen! Uramga çıkkaç, İhtıyar säğatenä karadı häm, berniçä kön elek kenä bulgan vakıyganı iskä töşerep, kaşların cıyırdı.

Eşli başlavına öçençeme, dürtençeme kön ide, zavod ihatasında aña Säbilä oçradı.

— Nişläp yörisez bu tuzan arasında? — dip şakkattı İhtıyar.

— Citäkçeneñ ber köne turında reportac yazmakçı idem. Direktorıgıznıñ vakıt yagı bik kısan ikän. Äle zavodka kerergä dä köçkä röhsät aldım.

— Reportac geroyların bütän cirdän ezlägez, — dip, Säbiläne tizräk tuzanlı tsehtan alıp çıgıp kitärgä tırıştı İhtıyar.

— Maktap yazam, digänem yuk bit äle.

— Alaysa, mine ezläp kilgänsez inde. "İhtıyar Batır-şinnıñ buşka uzgan ber köne". Yuk, yuk. "İhtıyar Batır-şinnıñ korı hıyallar belän buşka uzgan gomere". Bolay tagın da yahşırak bula. Anısı zurrakka, povestka uk tarta. İhtıyar beräüne yarata, ä ul kiyäüdä. İhtıyarnıñ yäräşkän kızı bar. Kız İhtıyarnıñ üzennän çitläşä başlaganın sizä dä könnärdän ber könne asılına... Aptıramagız, elekkeçä bau belän tügel, İhtıyarnıñ muyınına asılına.

Säbilä uñaysızlanıp kına kölde, İhtıyar süzen dävam itte:

— Läkin İhtıyar nıklı kararga kilä — ul tege beräü belän bulaçak. Şulvakıt beräüneñ ire İhtıyarnıñ käläşe belän berläşep zagovor oyıştıralar...

— Öyläneşälärme?

— Anısın uk belmim, ämma zagovor oyıştırgannarın çamalıym.

— Yuknı söylämägez äle. Gel şulay yuk närsälär uylap yörsägez, vakıtıgız buşka uzar, bilgele.

— Bügen buşka uzmadı, sezne kürdem, — dip, haman şayartuga bordı İhtıyar.

— Çınnan da, bügenge könegez niçek ütte? Şunı söyläp kürsätegez äle.

İhtıyar, citdilänep, barmagın bögä-bögä sanarga totındı:

— İdarädäge häm zavodtagı kiñäşmälärdä — altı säğat, yulga çama belän säğat yarım, oyıştıru mäsälälärenä — säğat yarım, obektlarda yörü — yartı säğat häm menä... sezneñ belän söyläşep toru...

— Unbiş minut, — dip bülderde Säbilä.

— Yalgışasız, yegerme minut, — dip tözätte İhtıyar. — Şulay itep, barlıgı tugız säğat tä ille minut. Minem eş köne tugız sum ille tiyen torsa... Häzer, häzer isäpläp çıgarabız. Baş incenernıñ töp vazifalarına obektiv kilep, eş hakın şunnan çıgıp isäpläsäk, miña çista kömeş belän barı tik ber sum ille tiyenläp akça tülärgä tiyeşlär. Ä min anı tulısı belän kayırıp alam, minem tegermän taşı könneñ-kön buyı diyärlek buşka äylänä.

Berniçä könnän rayon gäzitäsendä üzeneñ uynap kına söyläşkän süzläre taşka basılıp çıkkaç, İhtıyar, ışanırga da, ışanmaska da belmiçä, Säbiläneñ mäqaläsen kat-kat ukıdı. Zavodta rayon gäzitäsen aldıruçılar siräk bulıp, kürmi kaluları, kürep tä iğtibar itmäüläre mömkin ide. Läkin direktornıñ bu mäqaläne ukımıy kaluın, aña tiyeşle bäyä birmäven İhtıyar küz aldına da kitermäde. Çönki ul här irtäne iñ berençe eş itep gäzitälärne karap çıga, şunnan soñ gına keşelär kabul itärgä, proizvodstvo belän şögıllänergä totına. Emil Yakovleviçnıñ belep tä belmägängä salınuında astırtın häylä kürde ul. Çönki bu ber İhtıyarnıñ gına eş köne tügel, ä böten administratsiyäneñ eş köne. Ber İhtıyarnıñ gına küp vakıtın buşka uzdıruına tügel, böten zavodtagı tärtipkä işarä ide. İhtıyar mäqalä turında proizvodstvo kiñäşmäsendä süz bulır, hiç yugında, direktor çakırıp söyläşer, dip uyladı, läkin monı kuzgatırga cıyıngan keşe kürenmäde. Tora-bara monı İhtıyar da onıttı, köndälek mäşäqatlärgä çumgan könnär beräm-beräm aga tordılar.

Menä bügen direktor belän çäkäläşep çıkkannan soñ, kinät kenä tagın şul mäqalä isenä töşte häm küñelendä urnaşkan tınıçlık tagın ällä kaya yukka çıktı. Kinät ul mañgayına şapıldatıp sugıp kuydı. Bügen Säbiläneñ tugan köne bit... Döres, Säbiläneñ bu turıda süz kuzgatkanı bulmadı. Nurislam kiçä şaltıratkan ide. Beraz kızmaça, ahrısı, käyefe kütärenke, tavışı da şaktıy kör yañgırıy. "Säbilä tugan könenä çakırırga kuştı", — dip, säyer itep kölä başladı ul. "Nigä, üzeñ çakırmıysıñmıni?" — digäç: "Bezneñ öydä Säbilä huca. Annarı, tugan kön anıkı bit, mineke tügel", — dip aklanganday itte. Nişlärgä? Barsa, Nurislamnıñ könnän-kön avıraya bargan holkın, kiräkkändä-kiräkmägändä dä süzlärenä katlı-katlı mäğnä salıp, törtterep söyläşüen önämi. Ä barmıy kalsa, Säbilädän uñaysız. Yuk, bügen anıñ Säbiläne küräse, Säbiläneñ küz nurlarında koyınası, borçulardan arınıp yuanası, söyenäse kilä!

İhtıyar zavod koyması buyındagı tuzanga batkan kara romaşkalarga küz töşerde. Küz küreme citär cirdä, basu urtasında sörmiçä kaldırılgan yäşel uydıkta, zäñgär kır çäçäkläre kürgäç, Säbiläneñ zäñgär bizäklär töşkän yäşel külmäge çagılıp kitkändäy buldı. Kinät aña dönya gacäyep matur, äylänä-tirädäge bar närsä äkiyätlärdä genä bula torgan manzaraga ohşap kaldı. Ul äle ofık çitendä kızgılt koyaş nurlarına törenep utırgan avıl öylärenä, äle könbatış yakta alsu örfiyägä urangan sihri şähär yortlarına ka-rıy-karıy basu öslätep zäñgär çäçäkle yäşel uydıkka taba kitte. Berniçä adım atlauga, anıñ botinkalarına tufrak tuldı. Zäñgär çäçäk utravına citkäç, botinkasın salıp, balakların sızgandı. Bu minutta ul üzeneñ kıyafäte belän dä, akılı belän dä hıyalıy malay çagına äylänep kaytkan ide.

Koçagı belän zäñgär çäçäk cıygaç, ber-bersenä bäylängän botinkaların cilkäsenä saldı da cırlıy-cır-lıy kuzgaldı: "Huş, avılım, sau bul..."

Faildän otıp kalgan bu cır soñgı aylarda anıñ küñelennän kitmi ide.

Täräzäläre balkıp, kiçke eñger eçennän kölep torgan şähärgä yakınlaşkan sayın, ul üzeneñ tänendä köç arta barganın toya, ul kemneder açulanıp kıçkıra, annarı şaşkan keşedäy kölep cibärä: tabiğatme, zäñgär çäçäklärme, ällä başka berär hisme bügen aña kanat kuygan ide.

İşekne açkaç, Säbilä koçagı belän çäçäk kütärgän İhtıyarnı tanımıyça tordı. Çäçäklärne rähätlänep, küzlären yomıp isnäde.

— Rähmät, gomeremdä miña bu qadär çäçäk büläk itkän keşe yuk ide äle.

Säbiläneñ küzläre dımlangan ide.

— Nurislam öydä yukmı ällä? — dip soradı İhtıyar, äle genä üzeneñ kayda ikänen añlaganday itep häm yak-yagına karanıp aldı. — Mondıy könne kayda yöri ul?

— Comga kön soñlıy torgan ğadäte bar anıñ. Soñgı aralarda bik dindarlanıp kitte äle. Berär cirdä tagın cıyılışıp namaz ukıylardır.

— Berär syurpriz äzerläp yörider äle tugan köngä.

— Vakıtı citkäç, kaytır.

Säbilä, İhtıyarga ikelänergä urın kaldırmıyça, östälgä tälinkälär tezä başladı, muzıka kuydı. Ul tavış-tınsız gına kuhnyaga yözep kerep kitä dä şulay uk sizdermiçä genä tagın kilep çıga. Ul güyä atlap yörmi, ä yözä. Östäl äzerlämi, ä küñelenä iñ yakın ber ilahi eş belän şögıllänä ide.

Öydä Nurislam bulmaudanmı, İhtıyar üzen bik uñaysız his itä, ber urında elekkeçä tınıç kına utırıp tora almıy ide. Ul, aptıragannan, divanda yatkan curnallarnı aktarıp çıktı, gazetalarga küz yögertte, kiştädäge kitaplarga ozaklap karap tordı da tür bülmädä çır-çu kilgän malay belän kız yanına kerde. Yat abıynı kürgäç, alar aptırap tın kaldılar. Läkin bu uñaysız tınlık ozakka barmadı, aksıl çäçle kız zäñgär küzlären çelt-çelt yoma-yoma İhtıyarga törtep kürsätte:

— Ä bez sezneñ isemne beläbez. İh-tı-yar, — dip suzıp äytte Räyhanä häm, oyalıp, abıysı artına yäşerende.

— Min dä sezneken beläm, — dip, idängä çügäläde İhtıyar. — Rinat berençedä ukıy, Räyhanägä ozaklamıy biş tula. Şulaymı?

İkese dä baş selkedelär.

— Ä minem isemne kayan beläsez? — dip kızıksındı İhtıyar.

— Äni äytte. Äti belän gel sezneñ turıda söyläşä alar. Äni gel maktıy sezne. Ätine açulana da açulana. Berkönne äni üz bülmäsenä kerep yıladı...

Rinat, bolarnı söylärgä yaramagannı belderep, Räyhanäneñ ciñennän tarttı.

— Sez ätineñ dustı bit, äyeme? — dip olılarça sorap kuydı ul annarı.

— Äye. Ä monısın kayan beldeñ?

— Äni äytte.

İhtıyar Rinatnıñ süzlärenä cavap taba almıyça, yılmaep, anıñ başınnan sıypadı. İşektän Säbilä kürende dä kerä-kereşkä ük balalarnı yaratıp kına orışa başladı:

— Balalı öydä ser tormas, dip döres äytkännär ikän. Böten serne söyläp beteräsez bit inde İhtıyar abıyıgızga. — Ul, kolak oçlarına qadär kızargan yözen kürsätmäs öçen, tiz genä balalarga barmak yanadı.

İhtıyar balalar bülmäsennän çıkkaç, rizıktan sıgılıp torgan tabınga karap, şakkattı.

— Kay arada ölgertteñ äle monı? — dide ul, soklanuın yäşerä almıyça.

— Tabın häzerläü hatın-kız öçen eş tügel, bäyräm bit ul. Östäl yanında kara-karşı utırıp söyläşer keşese bulsa, ikelätä bäyräm. Äydä, yakınrak kilep utır.

— Huca haman kaytıp citä almıy äle, — dip, İhtıyar täräzä aşa uramga ürelep karadı. — Yañgır da töşkäläp tora. Öygä huca bulgansıñ, dip ärlämäsä yarıy. — häm: "Redaktsiyägä yaña bina sala başladılarmı äle?" dip, Säbiläneñ dä hälen soraştırırga, süzne aña küçerergä buldı ul. — Bigräk betkän bit, adäm kölkese. Redaktorıgız kunak karşı alıp, kunak ozatudan buşamıy. Çibär hatın-kıznı eş başına kuysañ, şul bula inde ul.

— Bez anı kürmibez dä. Faydasın kötkän yuk, zıyanı timägängä meñ rähmät inde.

— Bulganga gına şöker kılıp utırsagız, gomerdä dä yaña bina kürmäyäçäksez.

— Binası bulır, oyatlarına köç kilä başlagaç, salmıyça hälläre bulmas, anısı öçen artık kaygırgan yuk. Tözüçe bulgaç, sineñ öçen binadan da möhimräk närsä yuk inde, añlıym, — dip ise kitmiçä söylände Säbilä. — Curnalistnıñ östäl artında utırıp eşlärgä vakıtı kalmıy anıñ. İrtädän kiçkä qadär bata-çuma obekttan-obektka çababız.

— Yazar närsä küp inde ul bezdä, Nurislam äytmeşli, här keşe — üze ber roman.

— Küben-küp tä, küñel telägänne yazıp kına bulmıy.

— Närsä, östän kısalarmı?

— Törlese bula inde. Maktap yazsañ, bolay üzläre yaratalar, yaratuın, ütkän-sütkändä naçalniklar da sälam birä, bäyrämnärdä otkrıtkalar da cibärälär hätta. Läkin bäläkäy genä ber kimçeleklären kürep yaza başlasañ, sırt yonnarı kabara. Serkäse su kütärmi bezneñ başlıklarnıñ. "Kimçelekne kürgänseñ ikän, kil dä üzebezgä äyt, çarasın kürerbez, hälne tözäterbez. Nigä öydäge çüpne uramga çıgarıp tügärgä?!" — dilär. Uttan kurıkkan kebek kurkalar inde tänkıyttän.

— Sezneñ dä üz problemalarıgız bar ikän, — dide İhtıyar. — Ä min curnalistlarga çittän genä könläşep yöri idem. Närsä teläsälär, şunı yazalar, berkemgä dä karap tormıylar, dip uylıy idem.

— Tuktale, Nurislam gına tügel, üzem dä onıtıp toram bit tugan könne! — Säbilä urınınnan sikerep tordı da stenadagı mini-barnı açıp, şampanskiy şeşäse aldı.

— Nurislam kaytkannı kötik... — dip, şeşäne östälgä kuydı İhtıyar.

— Ällä sin anı korı kileş kaytır dip uylıysıñmı? İhtıyar täräzägä bärep yaugan yañgırga karadı da:

— Äye şul, koya gına, — dip, süzne uyınga bordı.

Yañgır şavı arasınnan işektäge kıñgırau avazı işetelgändäy buldı. Rinat belän Räyhanä bülmälärennän atılıp çıktılar da işek yanına yögerdelär.

İhtıyarnı kürgäç, Nurislamnıñ yöze süränlände.

— Sälam, naçalnik! — dip kulın şapıldatıp isänläşte, açı itep yılmaydı.

Atlagan sayın "iptäş naçalnik" dip mıskıllagan sıman endäşülärenä bolay da käyefe kitep yörgän İhtıyar, Nurislamnan da şul süzlärne işetkäç, citmäsä, anıñ şaktıy uk kızmaça ikänen dä kürgäç, kinät kenä käyefsezlänep kaldı, telär-telämäs kenä yañadan türgä uzıp, divanga utırdı. Vannada Nurislamnıñ şapır-şopır yuınganı işetelde.

Kiyenep östäl yanına çıkkanda, Nurislam inde şaktıy aynıgan ide. Ul, öydä kunak barın äle yaña kürgändäy, yöze açılıp, şampanskiy şeşäsenä ürelde.

— Säbilä! — dip nindider yat tavış belän endäşte ul. — Çık äydä! Bik beläseñ kilsä, bügen şähär tormışında bik zur vakıyga buldı. Bügen sineñ ireñä tormışında berençe märtäbä katı şeltä çäpedelär... Dezorganizatsiyä belän şögıllänep, eşçelär belän citäkçelär arasındagı mönäsäbätlärne kiskenläşterügä zur öleş kertkäne häm kollektivnıñ ruhi ihtıyaclarına obektiv bäyä birä almıyça, barı tik kara yaklarga gına iğtibar itkäne öçen, Nurislam Miñsalih ulı Farukşinga katı kisätü yasap, şeltä belderergä, yağni mäsälän. Ägär dä kiläçäktä kılgan gönahlarına tiyeşle näticä yasap, yahşı yakka üzgärmäsä, eştän azat itü mäsäläsen kütärergä... Ämer şundıy buldı.

İhtıyar, bu oçrakta üzen niçek totarga da belmiçä, ber agardı, ber kızardı, aptırap, äle Säbilägä, äle Nurislamga karadı da bokalın kütärde.

— Min Säbiläneñ tugan köne öçen tost kütäräm. Dönyada keşe tuudan da zurrak moğciza, zurrak bäyräm yuk! Bezneñ vakıtlı uñışsızlıklarıbız, käyefsezlänülärebez keşe tuu belän, tugan kön belän çagıştırganda bik bäläkäy närsä. Säbilä öçen!

Bokallar zeñgeldävenä kuşılıp, Nurislamnıñ ketkeldägäne işetelde.

— Tuu belän ülem, — dip, yülär keşe sıman kölde ul, — härçak citäkläşep yöri. Şatlık belän kaygı, mähäbbät belän näfrät tä şulay uk. Säbilä belän bez dä. Säbilä şatlık öçen, bähet, mähäbbät öçen yaratılgan, ä min keşelärgä barı tik kaygı gına kiteräm...

— Kiregä sörep utırma äle, — dip yaratıp kına açulandı Säbilä. Anıñ İhtıyar aldında uñaysızlanganı kürenep tora ide.

— Yarıy, buldı, buldı, Säbilä, tugan köneñ kotlı bulsın! Gomer buyı kaygı sinnän çittä yörsen!

— härkemneñ kaygısı da, şatlıgı da üze belän, — dip Nurislamnıñ nindider kinaya salgan süzlärenä karşı töşte İhtıyar. — Gel kaygıdan yäisä gel şatlıktan gına torgan keşe bulmıy. Läkin beräü dä bu turıda uramga çıgıp kıçkırıp yörmi.

— Yegetlär! Proizvodstvo kiñäşmäsenä tügel, bäleş aşarga cıyıldık bez bügen! — Säbilä süzneñ kiräkmäs yakka kerep kitüen telämi, bügen anıñ barı tik söyenäse kilä ide.

— O-o! — dip östäldäge zur bällür vazadagı zäñgär çäçäklärgä kulın suzdı Nurislam. — Kır çäçäkläre! Romantika... Sineñ eşme, İhtıyar? Häterliseñme, Säbilä, tuy mäclese könne min sine kır çäçäklärenä kümgän idem.

— Berençese dä, soñgısı da şul buldı. Çäçäklärgä iseñ kitmi bit sineñ, — dide aña Säbilä. — Min İhtıyarnıñ uñışları öçen tost täqdim itärgä cıyıngan idem... — Säbilä Nurislamga küz taşladı da, anıñ yözendäge salkınlıknı kürep, bokalga ürelgän kulın kire tartıp aldı.

— İhtıyarnı kızık ittelär, — dip ketkeldäde Nurislam. — Azrak kına başın kütärä, kükrägen kiyerä başlagan ide, tottılar da tsement çokırına ırgıttılar. Ägär dä şunda tonçıgıp ülmäsä, tınıçlangaç, bälki, yaktı dönyaga da çıgarırlar üzen. Tüzemlekläre öçen, bigräk tä östägelärgä komaçau itmäve öçen kükrägenä berär znaçok-mazar da tagıp kuyarlar. Läkin zur eşlär maytaru öçen teläsä kemneñ yakasına yabışırga torgan yegetebez ul çakta täüfıyklı pesigä äylänep kalgan bulır. Äydägez, İhtıyar öçen kütärik äle!

Nurislam bokalnı kaplap kuydı. Säbilä belän İhtıyar irennären genä tiderdelär.

İhtıyar yöräge yarsuın, küñel türendä açu kaynavın sizsä dä, Nurislamga kütärelep bärelüdän tıyıldı. Ul anıñ ni öçen özgälängänen añlıy, şuña kürä dorfalıkların da kiçerä, bütän cirdä bulsa, başkaçarak ta söyläşkän bulır ide, ä Säbilä aldında, anıñ tugan könendä tavış çıgarası kilmi.

— Tagın şul baş incener belän bähäskä kerdeñme? — dip, Nurislamga kızganıp karadı Säbilä.

— Bähäskä kerep tormadım, üzemneñ fikerlär belän genä urtaklaştım. Äytmiçä tüzärlek tä tügel: böten tözeleşkä — kara munça hätle kirpeç zavodı. Beton citmi, plitälär citmi, izmä citmi, yullar yuk, kvartir kıtlıgı turında äytep tä tormıym. Şundıy şartlarda kollektivta nindi tärtip, nindi moral klimat urnaşsın di? Närsä belän kızıktıra alabız soñ bez halıknı? Akça belänme? Akça — zur stimul, läkin akçaga kübräk ölkännär hirıs. Yäşlärgä kübräk närsä kiräk? Yäşlärgä kızık dönya kiräk. Ägär dä eşlägän eşeneñ näticäsen üz küzläre belän kürmäsä, alda perspektiva toymasa, arkan belän dä bäyläp tota almıysıñ alarnı tözeleştä.

— Fikerläreñ, bik ük yaña bulmasa da, döres, — dip tälinkälärgä aş bülä-bülä süzne yalgap kitte Säbilä. — Läkin alarnı nigä uram buylap kıçkırıp yörergä? Kandi-datskiyeñnı yaz, yakla. Annan soñ sineñ belän isäpläşä başlarlar. Ä bolay barmak belän basıp sıtarlar, üzeñ dä sizmässeñ.

İhtıyar äle Säbilägä, äle Nurislamga karap, süzgä kuşılırga kıymıyça uñaysızlanıp utırdı. Bülmädä avır tınlık urnaştı. Ul bügenge küñelsez söyläşüneñ säbäpçese itep üzen, üzeneñ menä şulay kinättän kilep kerüen sanap, tizräk monnan çıgıp kitärgä cay ezli başlagan ide. Läkin Säbilä monı sizmäde, tursayıp utırgan Nurislamga:

— Totasıñ da şul baş incenerga barıp kanıgasıñ, — dide. — Kem belän närsä söyläşergä ikänne belergä vakıt. Ul siña baş arhitektor yäisä idarä naçalnigı işe genä tügel. Aları — konkret eş keşese. Eş keşese eş keşesen niçek tä añlıy ul, yalgışların da kiçerä. Sezneñ ul Şam-kayıvıgıznıñ üz fikere, üz initsiativası yuk — böten bäla şunda. Keşe eşlägänne papkaga terkäp, svodka çıgarıp utıra. Proizvodstvo belän bötenläy şögıllänmi, şögıllänergä dä telämi.

— Boları hämmäbezgä dä bilgele... — İhtıyarnıñ tüzeme betä başlagan, anıñ tizräk bu äñgämägä çik kuyıp, süzne küñelleräk temaga küçeräse kilä ide. — Barıbız da beläbez, ä avız kütärep turısın äytkän keşe yuk. Säbilä hanım nigä bolarnıñ barısın da nigezläp, üzeneñ altın kaläme belän gazetaga yazıp çıkmıy? Bälki, şunnan soñ dönya üzgärer ide.

— Tege vakıtta yazgan idem, niçek, Batırşinnıñ ber köne üzgärdeme şunnan soñ?

— Sezgä süz äytüe dä kurkınıç, yazasız da bastırıp çıgarasız.

Nurislam İhtıyarga kütärelep karadı, nişlärgä belmägännän, şeşägä ürelde, anı tagın kire kuydı.

Tugan kön mäclesendä süzneñ Säbilä tiräsendä yörmiçä, kübräk eş turında, proizvodstvo hakında baruı şulkadär urınsız, kiräksez ide, äyterseñ alar nindider olı serlären açarga kurıkkanday, yüri anı çitlätep yörilär, telgä iñ berençe kilgän, iñ östä yatkan süzlärne söyläşälär. Bälki, yegetlär ikäve genä bulsa, inde küptän onıtılıp ällä kanlarga kerep kitärlär ide. Läkin Säbilä alarnı kürenmäs ceplär belän urınnarına bäyläp kuygan da üze telägänçä häräkätländerä, üze telägänçä söyläşterä, üze telägänçä hisländerä.

— Kulımnan kilsä, tözeleştäge böten administratsiyäne yañadan cıyar idem. Bezneñ beton zavodın gına kara, un keşegä brigadir bulıp ta eşli almastay yegetlärgä bişär yöz keşelek tsehlarnı ışanıp tapşırgannar...

— Işanıç — iñ zur stimul, — dip östäde Nurislam. — Menä sineñ üzeñne dä, eşli başlamas borın, baş incener yasadılar. Citäkçe bulu öçen ayırım talant kiräk, anısın beläm. Ä talantlılar citmäsä nişlärgä? Kadrlar mobil bulırga tiyeş. Alarnı törle cirdä sınap kararga kiräk. Bälki, anıñ küñele monda tügel, tegendä yata töşäder. Bälki, ul bütän şartlarda açılıp kitär?

— Bezneñ citäkçelär arasında şundıy kogorta urnaşıp kilä, — dip, kuhnyadan tälinkälär kütärep çıkkan Säbilä süzgä kuşılıp kitte. — Eştän dä kuıp çıgarıp bulmıy alarnı, üzlären eşlätep tä bulmıy. Kiresençä, andıylarga niçek tä eş kuşmaska tırışalar. Çönki eşlägän eşeneñ barıber räte bulmıy, böten närsäne butap kına beterä ul. Bezneñ redaktor şikelle. Ul da yöri bit änä täti uyınçık bulıp, bar keşegä yılmaep. Eşlämägäç, yalgışmıy da. Citmäsä, eşlägän keşelärneñ vak-töyäk yalgışlarınnan üzenä ruhi kapital cıya. Andıy keşelär belän köräşü — mäğnäsez. Andıylardan sak bulırga kiräk.

— Nurislam döres eşli. Andıylarnıñ köyenä caylaşıp yöri başlasañ, baskan urınıñnan ber adım da alga kitä almayaçaksıñ. Sazlık, batkaklık... — dip yözen çıttı İhtıyar. — Andıylarnı töbe-tamırı belän seberep tügärgä genä kala!

— Kizänüen katı kizänäseñ, — dip mıskıllı karaş taşladı Nurislam. — Tik suguıñ gına niçek bulır? Kesädä yodrık üsterep yörüçelär küp bezdä. — häm ul, kinät kenä dustanä tonga küçep, kulın İhtıyarnıñ cilkäsenä saldı. — Zavodta hällär niçek soñ? Akayıp karama äle. Çınlap äytäm, hälläreñ şäptän ük tügelder...

— Uramga çıgıp karavıl kıçkırırlık ta tügel. İyäläşep kiläm bugay inde äkrenläp. Äye, hällär şäptän tügel, läkin balavız sıgarga da cıyınmıym. Şähär tözü idaräsen proizvodstvo berläşmäse itep zuraytırga, üzgärtep korırga uylıylar bit, üzeñ beläseñ. Menä şul forsattan faydalanıp, zavodka tulısınça rekonstruktsiyä yasarga ide. Direktor teşe-tırnagı belän karşı. Raykom belän kiñäştek, ministrlıkta da karşı kilmäslär, dip uylıym. Ber işektän borıp çıgarsalar, ikençesenä kererbez, turı yulnı yapsalar, äylänep ütärbez.

— Zurdan kupkansıñ sin, yeget. häm döres eşliseñ! Zavodka başayak kerep çumdım, diseñ, alaysa. — Nurislam, iyäge belän uçına tayanıp, şaktıy ara uyçan tordı, annarı başın kütärde. — Ä Taşlıyarnı nişlätäseñ? Anı kemgä kaldırasıñ? Şamkayıv etlärenä talatırgamı?

— Tege vakıtta arhitektura bülegendäge tanış yegetlär belän söyläştem digän idem bit. Alar kiç kalıp ta eşlilär, şimbä, yakşämbedä dä kilälär. Min dä könaralaş kerep yörim... Teliseñme, irtägä bergä barabız? Yegetlär yäş, ideya kiräk alarga, kıyu fiker kiräk... Min üzemnekelärne öläşep beterdem bugay inde. Sineñ baş entsiklopediyä kebek bit.

...Utıra torgaç, vakıt uzganı sizelmägän, säğat tönge ikene sukkannı işetkäç, İhtıyar siskänep kuydı da urınınnan torıp kitärgä cıyına başladı.

— Berkaya da kitü yuk, — dip kırt kiste anı Nurislam. — Soñgı arada ällä niçä yegetne totıp täpälädelär. Berkönne minem karşıga da çıkkannar ide, drucinaçılar gına kotkarıp kaldı. İrtägä irtän arhitektorlar yanına bergä barırbız.

— Öydägelär kötäder...

— Yılap utırgan balañ, acgırıp torgan hatınıñ yuk. Kayda barsañ, şunda — üz öyeñ.

İhtıyarnı zaldagı divanga yatkırgaç, utnı sünderdelär.

Nurislam moña qadär bulmagança nazlı itep Säbiläne bilennän koçtı, çäçlärennän sıypadı häm, küräseñme digändäy, kultıklap yokı bülmäsenä alıp kerep kitte.

İhtıyar bik ozak yokıga kitä almıyça yattı. Nigäder aña bügen bülmäneñ havası sulap bulmas däräcädä avır toyıldı. Aptıragaç, balkonga da çıgıp kerde, kiştädäge kitaplarnı da sanap karadı, ämma küñele urınına utıra almıyça, torgan sayın tıngısızlana gına bara ide. Kürşe bülmädä Nurislamnıñ özleksez çış-pış kilüe, Säbiläneñ vakıt-va-kıt äkren genä kölep kuyuı kolagın kıtıklıy, küñelen kımırcıta ide. Ul, monda kaluına meñ dä berençe tapkır ükenep, teşlären şıgırdattı, ber närsä dä işetmäs öçen, baştanayak börkänep yattı.

* * *

Soñgı arada İhtıyar baştanayak zavod mäşäqatlärenä kerep çumdı. Ul irtänge cidedän ük zavodka kilep citä, karañgı töşkäç kenä kaytır yulga çıga. Moñarçı tınıç kına yörgän salmak holıklı yegetne äyterseñ alıştırıp kuydılar: İhtıyar äle berse belän kızıp-kızıp bähäsläşä, ikençesen ärli, öçençesen kükkä çöyep maktıy, kemgäder närsäder isbat itä, kıskası, üz süzen süz itmiçä tuktamıy ide. Direktor yış kına hastahanädä yatkanlıktan, böten eş anıñ östenä töşä. İdarägä dä, raykomga da ul çaba. Kazanına, Mäskävenä dä ul bara. Häzer inde anı böten cirdä dä belälär. Ul institutta ukıganda uk partiyägä kergän ide, monda partkomga saylap kuydılar. İhtıyarnıñ eşe alga kitkänen, üzeneñ dä nıgıp, töple citäkçe bulıp ölgerep kilgänen toyıp, därtländerep toruçılar şaktıy kürensä dä, könläşep, tägärmäçkä tayak tıgarga cay gına kötep yörüçelär dä yuk tügel ide.

İnde berniçä yıl buyı Nurislamnıñ kanına toz salgan Şamkayıv İhtıyarnı da üz cätmäsenä eläkterergä tırışıp karadı. Şähär tözü idaräse proizvodstvo berläşmäse itep zuraytılgaç, masştablar bermä-ber arttı, yortlar tözü kombinatı oyıştırıldı. Baştarak törle süzlär, imeş-mi-meşlär yörsä dä, köne kilep citkäç, Şamkayıv bernindi gaugasız-nisez şul kombinatnıñ baş incenerı bulıp eşli başladı. Beton zavodı şuşı kombinat karamagına kergänlektän, İhtıyar turıdan-turı Şamkayıvka buysına ide.

Zavodnı rekonstruktsiyäläü çorında produktsiyä birü küzgä kürenep kimede. Közge yañgırlar başlangançı eşne tögälläü öçen smenadan soñ kalular yışaya bardı. İhtıyar brigadirlar belän kiñäşä dä, alarnıñ rizalıgın algaç, bu turıda östäge başlıklarga häbär itep tä tormıy ide. Şamkayıv monı kayandır belep algan. Administratsiyä belän partkom bergä cıyılışıp, ike säğat buyı Şamkayıv kuygan mäsäläne tikşerdelär. Vakıtlıça direktor vazifaların başkaruçı baş incenernıñ "başbaştaklık belän şögıllänüe, üz beldege belän tulı ber tsehnı eştän tuktatuı häm eşçelärne smenadan soñ kalırga mäcbür itüe" turında Şamkayıv tökerek çäçä-çäçä söyläsä dä, anı kütärep aluçı bulmadı. Näticädä, "Beton zavodı eşenä kontrolne köçäytergä" digän karar çıgarıp taralıştılar.

Läkin Şamkayıvnıñ monıñ belän genä tınıçlanmasın, tuktap kalmasın İhtıyar belä ide. Küñele döres sizengän ikän, ikençe könne ul anı üzen genä çakırttı. Berni bulmaganday, yılmaep karşı aldı, şaktıy borıçlı yaña mäzäk söyläp kölde, annarı gına töp süzgä küçte.

— İhtıyar Timerhanoviç, — dip räsmi töstä başladı ul, — kiçäge cıyılıştan tiyeşle näticä yasagansızdırmı-yuk-tırmı, belmim, ämma sezneñ yazmış mine, tözeleş veteranı bularak ta, dönya kürgän keşe küzlegennän karaganda da şaktıy nık borçıy. Kiçäge cıyılış ta näq menä şul maksattan çıgıp ütkärelgän ide. Kürgänegezçä, sezgä berebez dä katı kagılmadı, barı tik olılarça kiñäşlär genä birdek, mäsälägä açıklık kına kerttek. Ä telägän bulsam, zurga da cibärergä mömkin ide bit bu eşne. Äye, sez energiyäle, şaktıy töple belemle, oyıştıru sälätenä iyä bulgan perspektivalı belgeçlärdän sanalasız häzer. Läkin bolar barısı da yakınça häm abstrakt töşençälär. Nigä şundıy sez? Cavabı bik gadi: çönki bez şulay sanıybız, bütännärgä dä şulay dip äytäbez. İdarä utırışında yäisä raykom kiñäşmäsendä konkret faktlarga nigezlänep ber tänkıyt itep çıgu citä, häm sez ikençe könne ük gap-gadi ber eş atına äylänep kalasız. Äytkänemçä, älegä sez perspektivalı belgeçlärdän sanalasız. — Ul "älegä" süzenä ayıruça basım yasap, şul töştä barmagın kütärep äytte. — Läkin üzegezdäge uñay sıyfatlarga döres yünäleş birä belmävegez arkasında, artık yış yalgışasız häm kiläçäktä bu yalgışlar sezneñ başıgızga timer tayak bulıp kilep töşäçäk. İhtıyar anı kerfek tä kakmıyça tıñlap utırdı.

— Sezneñ töp yalgışıgız öç könlek plan, öç könlek fälsäfä belän yäşävegezdä, — dip dävam itte Şamkayıv. — Aldan kürüçänlek, yırak karıy belü citmi sezgä.

"Bu inde berläşmä başlıgı da, Fail dä tügel, "sin" belän "sez"ne butamıy", — dip uyladı İhtıyar.

Baş incener atalarça kaygırtkan kıyafättä haman söyli ide.

— Añlıym, hälegezne dä, telägegezne dä yahşı añlıym. Yöz metr aranı tizräk uzıp, finişka berençe citäsegez, medal alasıgız kilä sezneñ. Yäş çakta üzem dä şundıy idem. Tora-bara öyrändem, medalsez yäşärgä dä künektem. Bez eşlibez, bütännär rähäten kürä. Ämma bolar barısı da vakıtlı tätilär genä. Tormış sport tügel, aña yöz metrga gına yögerüçelär kiräkmi. Tormış itü, yäşäü — marafonga yögerü ul, gomer buyı yögerü. Ä sez, bolay barsagız, ozaklamıy yanıp yıgılaçaksız.

— Yalkau alaşa kebek gomereñ buyı terek-terek bargançı, saban tuyı argamagı sıman berençe kilep, yanıp yıgıluıñ yahşırak tügelme?

— Bik berkatlı fiker yörtäsez, iptäş Batırşin! Batırlık belän ätäçlekne ayıra belergä vakıt inde sezgä! Kombinatnıñ taläbe şul: irtägädän ük zavod planda karalgan produktsiyäne yöz protsentı belän çıgara başlarga tiyeş!

— Real bulmagan taläplärne ütärgä väğdä birä almıym.

— Ul oçrakta partkomda sezneñ personal eşne kuyaçakbız! Sezneñ arkada bez tözeleşne tuktatıp tora almıybız. Sezgä dan öçen — zavod rekonstruktsiyäläü, ätiyegez öçen cimerelergä torgan Taşlıyar avılı kiräk bulsa, bezgä yortlar kiräk, bezgä taş şähär kiräk! Añladıgızmı, şähär kiräk! Zavod kiräk!

— Zavodnı rekonstruktsiyäläü miña tügel, şähärgä kiräk. Taşlıyarga da yukka kanıgasız. İñ avır çakta niçä yöz eşçene kem üz kuyınına sıyındırdı? Taşlıyar. Ülgän keşelärne äle haman kaya kümäbez? Taşlıyar ziratına. Produktlar belän şähärne kem täemin itä? "Uñış" kolhozı, şul uk Taşlıyar keşeläre.

— Bezdän Taşlıyar turında soramıylar, plan sorıylar, torak yort sorıylar!

— Ällä sez şähärne torak yortlardan gına gıybarät dip uylıysızmı? Arheologlar borıngı şähärlärne ezlägändä, iñ elek närsägä iğtibar itälär? Çülmäk vatıklarına, kaberleklärgä. Bez monda çülmäkne küp vattık vatuın, kürşelärdän burıçka algan çülmäkne. İnde niçä yıl buyı kürşelärdän plitä, subay taşıybız. Üzebezdä eşläp bulmıy idemeni alarnı? Tözeleş başlanganda uk bolarnıñ barısın da iskä algan bulsagız, häzer zavodnı rekonstruktsiyäläp torır idekme?

— Avızıgızda söt kipmägän kileş akıl öyrätep utırasız! — dip kıçkırdı Şamkayıv. — Bala-çaganı eş başına utırtsañ, şul bulır inde ul. — Ul, kızıp kitkänen çamalap, tavışın yomşarta töşte. — Min arheolog tügel, tözüçe häm şuña kürä iñ elek tözeleş turında uylarga tiyeşmen. Annarı... ülärgä cıyınıp torgan keşe kürenmi äle monda, barısı da teşe-tırnagı belän yäşärgä tırışa. Ülä-nitä kalsak, urın tabılır. Ä häzergä zirat turında uylap utırırga vakıt yuk, alga barırga kiräk. Poyızd kötmi.

— Şuña kürä poyızdda yäşägän sıman yäşibez dä. Yartı şähär vagonnardan gıybarät. Kaya barıp citärbez bolay bulsa, şunısı gına bilgele tügel.

— Şuña kürä dä irtägädän yöz protsent plan bulırga tiyeş, añlaşıldımı? Poyızddan töşep, şähärdä yäşi başlau öçen.

— Bügenge temp belän eşläsäk, sentyabrgä rekonstruktsiyäne tögällibez. — İhtıyar haman baş incenernı ışandırırga tırışa ide. — Annarı produktsiyä birü öç tapkırga artaçak. Kürşelärgä yöz yırtıp barular da kimiyäçäk, küpme maşina buşayaçak. Ägär közgä qadär ölgermäsäk, yañgırlar, suıklar başlangaç, tagın östämä kıyınlıklar kilep çıgaçak. Annarı yazga qadär suzılaçak ul.

— Teläsä närsä eşlägez, läkin kvartal planın özärgä berkemneñ dä hakı yuk! Ber Batırşinnıñ süze — süz, eşe — eş bulsın, dip meñlägän keşene premiyäsez kaldıra almıybız.

İhtıyar urınınnan sikerep diyärlek tordı da, saubullaşmıyça, kabinettan çıgıp kitte.

Uramda koyaş nurlarınnan küzlär çagıla, tirä-yün räşä dulkınında tirbälä ide. Ul şaktıy vakıt täğaen ber kararga kilä almıyça, kaya barırga belmiçä uram çitendä taptanıp tordı. Annarı säğatenä karap aldı da olı-olı adımnar belän, ätise kebek ike kulın artka kuyıp, raykom binasına taba atladı.

Raykomnıñ tözeleş bülege mödire anı iğtibar belän tıñladı. "Mäsälä çınnan da katlaulı ikän", — dip kat-kat başın selkede dä, beraz kötep torırga kuşıp, kabinettan çıktı. Un minuttan ul kabalanıp kerde häm kauşagan tavış belän yarım pışıldap:

— Sezne Berençe çakıra, — dide.

İhtıyar nilär söylärgä, süzne nidän başlarga belmiçä, borçıla-borçıla baskıçtan ikençe katka kütärelde. "İñ elek zavodtagı obstanovkanı añlatam, bügenge hälen häm perspektivasın söylim, annarı konfliktlarga küçäm", — dip uyladı ul häm kara kün belän tışlangan kalın işekne sak kına açtı.

— Käyeflär niçek? Kayda torasıñ? — dip sorau birüdän başladı sekretar süzen.

— Äybät. Häzergä ätilär belän yäşim, Taşlıyarda.

— Ä-ä, äye, sin Taşlıyar keşese bit äle, bu yaklarnıñ hucası. Tuynı kayçan yasıybız soñ?

— Anısı minnän genä tormıy, — dip, İhtıyar burlattay kızardı.

Berençe, känäfigä arkasın teräp, häyläkär yılmaydı.

— Kemnän tora soñ? Bez siña niçämä yöz keşe eşli torgan zavodnı ışanıp tapşırdık, ätiläre ber börtek kızların birergä dä ikelänäme? Birmäsälär, kayırıp alırga kiräk! Şamkayıv bulıp Şamkayıvka baş birmägänne, yaratkan kızıñnı üz yanıña kilergä künderä almıysıñmı? Kilsen, aña da eş tabarbız.

Tup kebek tügäräk häm citez gäüdäle, açulanıp söyläşkändä dä irenennän yılmayu kitmi torgan yaktı yözle, tere küzle bu keşe anıñ bar fikerlären, uy-hıyalların da belep toradır kebek. İhtıyar kabinettagı ber närsäne dä kürmi, barı tik Rim İdiyätoviçnı gına tıñlıy, anı gına kürä ide.

— Zavodnı rekonstruktsiyäläp betergäç, tuyıña çakırasıñ! Kileştekme?

— Şamkayıv mine tiz genä öyländerergä uylamıy äle...

— Yöksez at nıgrak çapkannı belä ul, — dip tagın balkıp yılmaydı Rim İdiyätoviç häm sizdermiçä genä töp temaga küçte: — Soñgı ayda plannı niçä protsentka ütädegez?

— Altmış ber...

— Bu ayda küpme bulır?

— İlle-altmış tiräse...

— Dimäk, tözüçelär yukka çañ sukmıy. Dimäk, plan kıçkırıp yana, digän süz. Bolay eşläsäk, ozaklamıy zavod belän şähärne sugıştıra başlıybız. Kitüçelär armiyäse dä işäyäçäk. Rekonstruktsiyäne kayçan tämamlarga uylıysız?

— Ber aydan, iñ kübe — ay yarımnan... Sentyabrdä. Bilgele, ägär dä bügenge temp belän eşläsäk häm komaçaulauçı bulmasa.

— Komaçau itüçelär bulır. Alarnı ciñä belergä kiräk. Ber närsäne dä tälinkägä salıp kiterep birmilär. Añlat, ışandır!

İhtıyar Berençe yanına nigä kergänenä ükenä başladı, "Kaya barsañ da şul ber süz, — dip uyladı ul. — Bötenese dä kaygırta, bötenese dä sineñ käyef belän, yazmış belän kızıksına, konkret yärdäm kürsätkän keşe genä yuk".

— Stenaga kiterep terädeñ. İdaräne dä, zavodnı da. Nişlärgä? Niçek bu häldän kotılırga?

Rim İdiyätoviç peläşen kulyaulıgı belän sıpıra-sı-pıra kabinet buylap yöri. Menä ul bargan cirdän kinät kenä tuktadı da uñ kulın yugarı kütärde.

— Dimäk, bügenge köndä ike tözeleş oyışması zavodka rekonstruktsiyä yasalgannı kötep, sırt kızdıra. Bolay bulmıy. Bulmıy!

— Rekonstruktsiyä betkäç, eş küläme küzgä kürenep artaçak.

— Betkäç artır, artuın. Ä menä häzer nişläp tik yata alar?

— Tik yatmasınnar. Bezneñ zavodka kilsennär. Bezdä eş citärlek, — dide İhtıyar häm, Berençeneñ cavabın kötep, tın kaldı.

— Monda nider bar. Üzem dä şulay uylap, ikelänebräk tora idem. Dimäk, sineñ fiker dä şundıy. Ä tüläü mäsäläsen niçek häl itäsez?

— Anısın kileşerbez. Läkin monıñ belän genä tupiktan çıga almıybız. Tözeleşne bötenläy tuktatırga yaramıy, keşelär fatir kötä, zavod nigezenä subaylar kiräk.

— İke köymäneñ koyrıgın beryulı totmakçı bulasıñ inde. Häyläkär, bolay barsañ, atañnan da uzdırırsıñ. Tözeleş tä tuktamasın, zavodka rekonstruktsiyä dä yasalsın, citmäsä, östämä köçlär dä yärdämgä kilsen. Äybät, äybät! — dip östäl artına kerep utırdı Berençe. — Tärtäne osta kayırasıñ.

— Beton zavodı — tözeleşneñ yöräge bit ul, annan başka berkaya barıp bulmıy.

— Yäşlekneñ yalgışı da, köçe dä şundadır inde. Barı tik yäşlär eşlägän eş kenä möhim, barı tik alar gına dönya kendege! — Berençeneñ süzlärendä kaygırtu da, şeltägä ohşaş kinaya dä bar ide. — Ä bütännär vak-töyäk belän şögıllänä, alar kötep torsa da yarıy. Üz-üzeñne hörmät itü, üz eşeñne yaratu — yahşı närsä, ämma kürşelärne dä onıtırga yaramıy. Tirä-yunen häyerçe baskan baynıñ berkayçan da mantımaganın beläseñme sin? İrtäme-soñmı şul häyerçelek aña da yoga. Çönki tegelär monı küralmıy başlıy, ayak çala, tegendä-monda yolıkkalarga gına tora. Üzeñne yaratırga, kürşelärne hörmät itärgä kiräk di torgan ide ber keşe. — Rim İdiyätoviç ciñel häräkät belän kızıl telefon trubkasın kütärde. — Señelem, tiz genä kürşelärne totaştır äle, — dide ul häm şunda uk İhtıyarga sorau birde: — Sentyabr — real srokmı?

— Eşkä ayak çalmasalar, real.

— Haman şul süz. Şamkayıvnı äytäseñme? Ul da üzençä haklı. Aña plan kiräk. Bez añardan taläp itäbez, ä ul — sezdän. Läkin korı taläp itü genä az, bergäläp häl itärgä kiräk problemalarnı. Al-lo, al-lo! — Ul, karşısına iñ yakın keşese kilep baskanday, telefon trubkasına yılmaydı. — İsmägıyl Gäräyeviçmı? Hälläregez niçek? Bezneñ dä tüzärlek. Läkin tüzemneñ dä çige bula bit. Bezneñ hälne tagın da yahşırtu öçen sezneñ yärdäm kiräk. Äye, äye, köymä komga terälde. Beton zavodın yañartabız. Küptän kul citmi tora ide. Tözeleş tuktadı. Subaylar citmi. Plan kıçkırıp yana! Beläm, üzegezneñ hällärneñ dä ciñeldän tügel ikänen beläm, läkin bezneke arhikatlaulı. Bezgä äle bergä yäşise. Yomışıgız töşkändä sezne dä borıp cibärmäbez. Ber ayga gına. Sentyabrdä ölgertäbez. Yarıy, alaysa, irtägä baş incener Batırşinnı cibäräbez. Direktor bolnitsada. Avırtmagan cire yuk anıñ... Rähmät sezgä, kotkardıgız.

Trubkanı kuyuga, Berençe, ciñel sulap, İhtıyarga karadı. Ul yılmaya ide.

— Añlaşıldımı? İrtägä irtük kürşelärgä barasıñ, üzeñä kiräkne almıyça kaytma. Kalganı sinnän tora.

Kabul itü bülmäsendä utıruçılar, İhtıyarnıñ tir bärgän alsu yözenä, kolak çitlärenä qadär yırılgan avızına karap, säyersenep pışıldaşa kaldılar, ul abına-sörtenä koridorga çıktı da hälsezlänep täräzä yañagına barıp söyälde.

Äle genä törlese -törle yakta tärtipsez çäçeleşep yatkan yortlar häzer aña kul suzımı citärlek arada yakınaygannar da, bergä cıyılıp, tiräsendä äylän-bäylän uynıylar kebek toyıldı. Ul ayak astınnan şuışırga mataşkan cirgä nıgrak basarga tırışıp atlıy, kayadır barırga, kemgäder şatlıgın söylärgä aşıga, anıñ küñele aşkına, anıñ bar hisläre urınınnan kupkan ide.

İhtıyar, tınıçlanırga tırışıp, yılga buyına töşte, çügäläp biten yudı, su koyınırga uylagan ide, nider isenä kilde, ahrısı, dulkın yarıp bargan "Meteor"nı küzennän uzdırıp cibärde dä aşıga-aşıga idarägä taba kitte.

Şamkayıv anıñ işek şakıp ta tormıyça, atıla-bärelä kilep kerüenä gacäplänmäde, başın kütärep, urındıkka kürsätte.

— Avgust ayı öçen tözeleşkä nindi materiallar häm küpme kiräk bulaçak? — dip räsmi ton belän süz başladı İhtıyar.

Şamkayıvnıñ yöze üzgärmäde, häräkätläre dä härvakıtta-ğgça salmak häm iltifatsız ide.

— Menä, monda barısı da yazılgan, — dide ul. — Artıgın soramıybız.

— Min irtägä kürşelärgä baram.

— Beläm, — dide başın kütärmiçä genä Şamkayıv. — Yahşı häbär tiz yöri bezdä. Kürşedän häyer sorarga kaldık. Yarıy, sezneñçä bulsın.

Bu süzlärne ul teş arasınnan sıgıp, zähären kuşıp äytte, üzençä eşli almavına, şuşı yäp-yäş yegetneñ östen çıguına canı ärni, kimsetelgän gorurlıgı küñelen talkıy ide anıñ.

İrtän eşkä kilügä, kabul itü bülmäsendä iñnärenä fotoapparatlar, kinokameralar, törle sumkalar askan keşelärne kürgäç, İhtıyar uñaysızlanıp kaldı. Kiçä aña respublika televideniyesennän korrespondentlar kiläsen häbär itkännär ide. Ul rizalık birmäde, älegä maktanırlık närsä yuk, dip trubkanı kuygan ide.

— Kilgänsez ikän, keregez, — dip işekne kiyerep açtı ul.

— Uzıgız.

Kün pincäk kigän ike ir östälneñ yak-yagına utırıp, süzsez genä sumkaların açtılar, apparatların köyli, yaktırtkıçların kuya başladılar.

— Telsezlär öçen tapşıru äzerlämisezder bit? — dide İhtıyar häm, tegelärneñ cavap kaytarmauların kürgäç, ber çittä uñaysızlanıp basıp torgan kızga küz taşladı. Sabıylık çıgıp betmägän yözenä, nidän süz başlarga belmiçä, külmäk töymäsen borgalap toruına karaganda, ul televideniyedän tügel, kürşedän yomış belän kergängä ohşabrak tora ide.

Nihayät, kız telgä kilde.

— Sezneñ zavodnıñ bügengese häm kiläçäge turında tapşıru eşlärgä uylıybız, — dip oyalıp kına süz başladı ul.

— Bügen tügel, bügen intervyu gına alabız. Bezneñçä äytkändä, probnaya semka bula. Razvedka.

— Razvedkaga batırlarnı gına cibärälär, — dip östäl artına barıp utırdı İhtıyar.

— Bu äle minem berençe tapşıruım. Gacäplänmägez, zinhar.

İhtıyarga kıyın bulıp kitte, ul iyäge belän uçına tayanıp, kızıksınıp karadı.

— Bez sezgä soraular birerbez, döresräge, min sorau birermen, sez zavod turında söylärsez. Äzerme? — dip kün pincäklärgä karadı kız. — Äzer bulsagız, başlıybız. İptäş... — Ul iyelep, uç töbendäge käğazgä karadı. — İptäş Batırşin, sez zavodnıñ direktorı bularak...

— ...Baş incenerı bularak, — dip tözätte anı İhtıyar.

— İptäş Batırşin, sez zavodnıñ baş incenerı bularak, — dip yañadan başladı häbärçe, — üzegezneñ töp vazifagıznı närsädä küräsez?

İhtıyar uylanıp ta tormadı, yatlagan tekstnı söylägän kebek, tiz-tiz genä tezep kitte:

— İsänmesez, hörmätle tamaşaçılar! Beton zavodınnan tapşıruıbıznı başlıybız...

— Ä-äy, bötenläy istän çıkkan, boların min äytergä tiyeş idem, — dip uñaysızlandı kız.

Kız soravın kabatladı. İhtıyar, initsiativanı üz kulına almasa, bolardan köne buyı kotıla almasın añlap, citdilängän ide.

— Teläsä kaysı predpriyätiye, zavod öçen iñ möhime — kollektiv, anıñ keşeläre. Kollektivnı oyıştıra belü, härkemneñ närsägä sälätle ikänen açıklau — min üzemneñ töp burıçımnı şulay añlıym.

— Sezneñ zavodta rekonstruktsiyä eşläre bara. Sez cihazlarnı gına yañartırga uylıysızmı, ällä kollektivnı da yañabaştan cıyarga isäplisezme? Yaña tehnika belgeçlärdän östämä belem, eşkä yañaça karaş, yaña psihologiyä taläp itäçäk. Bu problemanı niçek häl itärgä cıyınasız?

— Berençedän, zavodnı eşçelär üzläre yañarta, yaña tehnologiyä belän tanışıp, aña iyäläşep ölgerä, rekonstruktsiyä çorında uk belemen yañarta, ikençe törle itep äytkändä, kıska sroklı kurslar ütkän sıman bula.

— Dimäk, sez proizvodstvo mäydannarın kiñäytü hisabına produktsiyä birüne arttırırga uylıysız?

— Ul gına tügel, — İhtıyar çäçen artka sıypap kuydı. — İske tehnologiyäne yañaga alıştıru, tulısınça diyärlek avtomatikaga küçü, eşçelärneñ hezmät şartların yahşırtu, proizvodstvo belän idarä itüne kamilläşterü...

— Sez avıl tözeleşen dä materiallar belän täemin itärgä tiyeşme? Avıl tözeleşe niçä protsent täşkil itä?

— Kızganıçka karşı, ber protsent ta täşkil itmi. Bez alarga nelikvidlarnı, dimäk, konditsiyägä citmägän produktsiyäne genä cibäräbez. Ä üzebez alardan iñ yugarı sortlı produktsiyä taläp itäbez. Kiläçäktä avıl tulısı belän bezneñ karamakka küçärgä, şähärneñ azık-tölek fabrikasına äylänergä tiyeş.

Korrespondent kız, İhtıyarnıñ tavışı kütärelgänne sizep, mikrofonnı çitkäräk küçerde dä, anı bülderep sorau birde.

— Bez temadan beraz çitkä kittek. Tagın zavod tsehlarına äylänep kaytıyk äle.

İhtıyar säğatenä karadı da, tizräk bu äñgämäneñ oçına çıgarga uylap, aşıga-aşıga söylärgä totındı. Ul söylägän sayın häbärçe kıznıñ kıyusızlıgı kimi, anıñ kıyusızlıgı kimegän sayın, İhtıyarnıñ da tavışı köräyä bara ide.

— Soñgı sorau, — dide, nihayät, kız, vakıtları çıkkanga işarä yasap. — Dimäk, şuşı zavod şähärne tözegän, şuşı zavod keşeläre bügen dä şähärneñ nigezen kora, stenaların kütärä häm, iñ möhime, ul kiläçäktä tagın da zuraya, yañara. Zavodnıñ kiläçäge turında berniçä süz äytä almassızmı?

— Zavodnıñ kiläçäge turında min äytep üttem inde. Bezneñ zavod belän kızıksıngan keşelärne üzebezgä çakırabız. Kilsennär, kürsennär, oşatsalar, bälki, bötenläygä monda kalırlar. Bügenge tapşıru niçek kilep çıkkandır, belmim, ämma şunı yahşı beläm häm çın küñeldän ışanıp äytäm: zavod menä digän bulaçak!

Soñgı süzlären äytkändä, İhtıyar uñ kulın yugarı kütärep, baş barmagın tırpaytkanın sizmiçä dä kaldı.

— Yegerme bişençe avgustta zavodnı cibärergä uylıybız. Rähim itegez! — dip kabul itü bülmäsenä qadär korrespondentnı ozata çıktı. Karasa, kresloda Nurislam utıra.

— Aşıgıç eş bar, — dide ul isänläşügä ük, läkin kabinetka kergäç, närsädän başlarga belmiçä, ber noktaga tekälep tik utıruında buldı. Ul ozın yul ütep häldän taygan yulauçıga ohşıy ide.

— Yä, söylä, närsä buldı?

— Kitäm min, İhtıyar, — dip avır suladı ul. — Bulmıy monda. Kaya barma — büregä karagan şikelle karıylar. Arıdım min.

İhtıyar anıñ şeşenke küz kabaklarına, kümgäklänä başlagan yözenä, östäl östendä bertuktausız tıpırdagan barmaklarına karap, berkavım tın tordı.

— Menä siña iske avızdan yaña süz! Ay-hay, bik irtä koral taşlıysıñ, — dip kıza bardı ul. — Kaya kitmäkçe inde isäbeñ!

— Üzem ukıgan institutka aspiranturaga çakıralar. Yaklıy almıym min monda kandidatskiynı. Yaklatmıylar anı miña monda. Niçämä-niçä meñ eşçe, incener arasında berdänber keşeneñ fän belän şögıllänep, yugarı materiyälär turında fälsäfä satuı yat ta, çit tä, kiräksez dä toyıla alarga. Sarık kötüenä yalgış kilep eläkkän käcä kebek aptırap yörim şunda.

— Äle barısı da äybät kenä bargan sımak ide bit. Kaysısı teşläde?

— Baş arhitektor dissertatsiyägä kara möheren sukkan, bötenläy cimerep, tuzdırıp retsenziyä yazgan.

— Sin moña başta uk äzer bulırga tiyeş ideñ. Tapkansıñ şakkatır närsä! Beräü karşı ikän, unısı yaklap çıgar. Bu turıda citäkçeñ beläme?

— Yuk. Retsenziyäne kiçä genä kürdem. Barıber kitärgä kiräk miña. Öydägelär dä beraz häl alır.

— Nigä dip cebep töşteñ äle sin? Kemgä kemgä, ä siña hiç tä kileşmi. Kaya kitmäkçe bulasıñ? Ä Taşlıyar, Yal zonası nişli? Minem berüzemä taşlap kaldırasıñmı alarnı? Säbidä närsä di? Säbidägä äytteñme soñ äle bu turıda?

— Üzem dä retsenziyä turında kiçä genä beldem... Öydä kunmadım min bügen. Kaytsañ, tagın tavış, tagın küz yäşläre... Äydä, bergäläp kaytıyk äle, sin barda alay kütärelep bärelä almas.

Nurislam, anıñ küñelendäge bar uyların belergä telägändäy, sözep karap tordı.

— Yuk, bara almıym, — dide İhtıyar. — Berniçä könnän zavodnı cibärergä isäplibez. Kön dä, tön dä eşlibez. Gafu it, başka vakıtta. Bu yulı üzeñ genä yırıp çıgarga tırış. Min üzem bernindi tragediyä dä kürmim monda, çınnan da, arıgansıñdır sin, kaytıp yal it.

— Tragediyä... — dip avız eçennän mıgırdandı Nurislam. — Tragediyä kara atka atlanıp karşıga çabıp kilmi ul, tragediyä kürenmiçä yöri. Şuña kürä anıñ belän köräşü dä avır. Tragediyäne çit-yat keşe kitermi, sineñ avırtkan cireñne yahşı belgän keşe kiterä.

— Üz gayıbeñne keşedän ezlämä. Keşeneñ bähete dä, häsräte dä üz kulında. — Säbilä üzeneñ tugan könendä şuşı uk süzlärne äytkänne iskä töşerde İhtıyar.

— Siña rähät, sineñ akılıñ härçak ayık, barır yulıñ turı. Yarıy, sau bul! Min siña bötenläy bütän mäsälä belän kergän idem, anısı turında başka vakıtta söyläşerbez.

Nurislam başın iyep salmak kına atlap çıgıp kitte, İhtıyar anı tuktatmadı, berençedän, ägär dä süz ozınga suzılsa, bu küñelsez äñgämäneñ ahırı tagın da küñelsezräk betäsen sizä, ikençedän, öste-östenä öyelgän eşlär kötep tora ide.

Läkin ul äle şaktıy vakıt küñelen tärtipkä kiterä almıyça, kabinet buylap arlı-birle yörde, äyterseñ Nurislam mahsus anıñ tınıçlıgın alırga kergän, üzeneñ böten borçuların aña kaldırıp kitkän ide.

Soñgı arada İhtıyar üz-üzen kulga alırga, hislären tıya töşep, Nurislam äytmeşli, ayık akıl belän yäşärgä tırışa ide. Säbiläneñ tugan könendä kuna kalıp, töne buyı küzenä yokı kermiçä, gazaplı uylar belän borsalanıp yatkannan soñ, alarnıñ öyenä buldıra algança sirägräk yörergä karar kıldı ul. Bargan çakta da häl-ähväl soraşıp beraz gına utıra da balalar bülmäsenä kerep kitä. Rinat belän Räyhanä, anıñ kilüen genä kötep torganday, kuana-kuana sikereşergä totınalar, muyınına kilep sarılalar. Ul, uñaysızlanıp, alar belän olılarça citdi itep söyläşergä tırışa. Läkin balalarnıñ moña ise dä kitmi. Säbilä alarnı beraz orışıp ta karıy, üzenä iğtibar itüçe keşe kürmägäç:

— Sez bala-çaga belän söyläşep torgan min cülär, — dip kul seltäp çıgıp kitä.

Kürşe bülmädän anıñ üzaldına söylängänen işetep, İhtıyar sagayıp kala:

— Köne buyı Rinatı öydä berüze, eştän karañgı töşkäç kenä kaytabız, ä ul, ut yandırırga kurkıp, karañgıda utıra. Keşe kürergä zarıgıp betkän inde alar. Nurislamnı da atnaga ber-ike genä kürälär. Kayda yöri torgandır...

Nurislam soñgı aylarda tanımaslık bulıp üzgärde. Ul kiñäşmälär vakıtında İhtıyarnı çitläbräk yörergä tırışa, oçraşkanda salkın gına isänläşä. Başka keşelär belän dä elekkeçä açılıp kitep aralaşmıy, süz çıga-nitä kalsa, gel kiregä sörergä genä tora. Kiçke yaklarda härçak kızmaça bula, ä inde salıp algaç, batırayıp kitep, bötenesen sügärgä totına. Şähär başlıkların, tözeleş citäkçelären beräm-beräm ärläp çıkkaç, çirat İhtıyarga citä.

— Barıgız da ber çıbıktan sörelgän! — dip mıskıllap kölä ul. — Akça ise, dan ise sizep, balga cıyılgan çeben kebek cıyılgansız sez monda. Ällä sineñ şähäreñ, zavodıñ kiräkme häzerge zaman çegännärenä? Bik isläre kitä! Saklık kenägäläre şıplap tulgaç, kükräkkä ber-ike rät matur znaçoklar takkaç, tagın arı kitep baralar. Çönki tagın da ise tarta...

İhtıyar ğadättä anı sabır gına tıñlarga, süzlären küp çakta uyınga borıp cibärergä tırışa ide. Bu yulı tüzmäde, uñ kulı belän ciñennän tartıp tuktattı da, sul kulın koş kanatı sıman cäyep cibärde:

— Ä bu yortlarnı kem saldı, bu şähärne kem tözi, bu zavodnıñ nigezenä kem subay suga? Sin dä min, Möhämmätäminme? Bar da sin telägänçä ük yahşı tügelder, tügelen. Läkin şähär tözelä, kıyınlıklar, yokısız tönnär, bezneñ, alarnıñ nervıları hakına tözelä!

— Ä sin bu şähärneñ üz yöze, üz töse bulır dip uylıysıñmı? Borın-borınnan küçmä halıklar şähär kormagan, tirmädä yäşägän alar. Bezneñ tözüçelär — küçmä halık. Gomerle bulmayaçak alar salgan şähär, keşelärneñ küñele yatmayaçak aña. Menä sin üzeñ dä şähärgä küçärgä uylamıysıñ, haman Taşlıyar yagın kayırasıñ. Citäkçelär öçen şähär çitendä ayırım kottedclar tözibez. Nigä üzläre tözegän şähärdä yäşiseläre kilmi alarnıñ? Beläm min alarnı, bik yahşı añlıym. Akça bulsın da hur kızları tulı bakça bulsın. Şamkayıv koçkan kızlar sineñ töşeñä dä kermider.

— Yozak tişegennän karap torganım yuk.

— Nigä yozak tişegennän kararga? Bu turıda böten şähär söyli, ä sin belmägängä salışasıñ. Bälki, sin alar-nıñ baş arhitektor belän bergäläp karurman urtasındagı pioner lagerenda menä digän sauna salıp kuygannarın da belmisender? Döres eşliseñ, belmägänneñ beläge avırtmıy. Üzläre parlap-parlap şunda yöri, ä bezne cıyılışlarda gına munça kertälär. Şähär halkı öçen munça salu turında uylap karagan keşe dä yuk. Bolay tärtiple genä yörsäñ, kiräkmägänne kürmäsäñ, ozaklamıyça sin dä şul munçaga yörü däräcäsenä ireşerseñ äle. Häzergä çakırmıylardır. Pogonındagı yoldızlar bäläkäyräk. Tüz, tüz, küp kötäse kalmadı. İ-ih, tugan! Ä min siña ışangan idem. Şul yäecüc-mäecüclärdän tugan yagıñnı pıçrattırmas öçen, anıñ maturlıgın, tarihın, häteren saklar öçen kaytkansıñdır, dip uylagan idem.

— Tugan yaknıñ hätere bez ul, üzebezne-üzebez saklarga, keşelärne saklarga kiräk. Yugıysä yul başında uk häldän tayıp yıgıluıñ mömkin.

— Äle kayçan gına bütän cırlar cırlıy ideñ. Maksimalist İhtıyarnıñ da kuıgın şiñdergännär.

— Monıñ belän närsä äytergä teliseñ sin, Nurislam? Gomumän, nişlämäkçe bulasıñ? Bar dönyanı sügäseñ. Berär konkret täqdimeñ barmı soñ sineñ? Nigä yarıp salmıysıñ şunı? Küñelendä iyärlängän tay yata, ä süzläreñ kigäven kebek kenä. Teşli dä tagın oçıp kitä. Faydası yuk, açunı gına çıgara.

— Minem başta fiker yarala. Yuk, min sezneñ belän teşläşmim, yalgışmagız, min barı tik kıçkırıp uylıym gına. Tıñlasagız — tıñlagız, tıñlamasagız — yuk. Fiker — minnän, täqdim — sezdän. Sez — praktiklar, min — teoretik.

...İhtıyar zavod kapkasınnan çıgıp, kara "Volga"ga utırganda radiodan tatarça kontsert başlangan ide.

— Säğat sigez tula, — dip radionı köçäytep kuydı şofer. — Bügen irtälädegez.

— Ayak östendä kileş yokıga kitä başladım. Beraz yal itärgä kiräk.

— Taşlıyargamı?

— Äye. Yañgır kilä, — dide İhtıyar şähär östendä kuyırıp torgan bolıtlarga karap häm şulçak yörägeneñ çänçep kuyganın sizde.

"Yuk, öygä kaytıp kına tınıçlanıp bulmas", — dip uyladı ul häm şoferga:

— Başta şähärgä sugılıp çıgıyk, — dip endäşte. Zavodnı tapşırgannan soñ beraz eç buşatıp utırası, nihayät, Nurislam belän añlaşası, ikele-mikele uylarına çik kuyası kilä ide anıñ. İşekne Säbilä açtı. "Nurislam öydäme?" — digäç, cavap birmäde. İhtıyar alarnı şimbä köngä kunakka kilergä çakırdı da çıgarga dip işek totkasına ürelde. Nider sizep, artka borılıp karadı häm, Säbiläneñ yalvarulı küzlären kürep, ireksezdän tuktap kaldı. Säbilä yäşle küzlären kulları belän kapladı da kuhnyaga kerep kitte.

Tür bülmädän Nurislamnıñ üzaldına söyläşkäne, kemneder pır tuzdırıp sükkäne işetelde. Anıñ iserek tavışı yañgıragan sayın Säbilä dert itep kuya ide.

— Närsä buldı Nurislamga? Tik torganda nigä bolay eçügä sabıştı ul? — dip soradı İhtıyar. — Äle yaz köne genä andıy ğadäte sizelmi ide bit.

— Könçelek beterä anı, — dip pışıldadı Säbilä. — İnstitutta ukıganda uk kem dä bulsa üzennän uzdırıp berär närsä eşläsä, tön yokıları kaça ide. Üzennän yahşırak, üzennän akıllırak keşelär belän gomerendä dä aralaşmaska tırıştı, alarnı yakın itmäde.

"Dimäk, mine dä başta üzennän tübän sanagan ikän", — dip uylap kuydı İhtıyar.

— Kiyäügä çıkkançı uk könläp teñkämä tiyä ide. Annarı könläşmäs bulgan ide. Häzer tagın şul çire kuzgala başladı.

— Kemnän könlärgä tiyeş di äle ul?

Säbilä yözen çitkä bordı. İhtıyar anıñ irennärendä nindider qaderle, läzzätle süzne äytergä äzer torgan hisle kaltıranu kürde. Ul anıñ böten maturlıgı, böten mölayımlıgı, böten yäşeren serläre şuşı irennärenä cıyılgan ikänen barı tik şuşı mizgeldä berençe tapkır añlap, böten barlıgı belän aña taba tartıldı. Säbilä İhtıyarnıñ süzsez kalıp yış-eş sulavın sizde häm kinät borıldı da:

— Sinnän... — dide.

İhtıyarnıñ täne buylap ciñelçä kaltırau yögerep uzdı, monı sizdermäs öçen ul säyer genä yılmaydı, ık-mık kilep tordı da süzne uyınga borırga buldı.

— Kayale, könçelegen sıgıp çıgarıym äle min anıñ!

Läkin ul süzläreneñ urınsız ikänen añlap, aptıragannan gına işek yagına barmak selkede. Säbiläneñ irennäre häräkätsez katıp, agarıp kalganın kürep, kütärgän kulın akrın gına aska töşerde, annarı, üz-üzenä hisap birmiçä, nindider yaramagan eş kılıp taşlaudan kurkıp, kitärgä buldı. Şulay da işek töbendä tuflilären kigäç, beraz taptanıp tordı, tirä-yündäge şomlı tınlıkka säyersenep, Nurislam bülmäsenä taba atladı. Nurislam, avızı açık kileş, çalkan yatıp yokıga talgan ide. İhtıyar saubullaşmıyça gına çıgıp kitte.

— Ulım, uyan inde, uyan!

İhtıyar, küz kabakların köçkä açıp, berkavım añına kilä almıyça, tüşämgä karap yattı. Äniseneñ tavışı tagın işetelgäç, sikerep tordı.

— Säğat niçä? — dip kıçkırdı ul yokılı-uyaulı tavış belän.

— Dürtençe kitte...

— Närsä? Nigä bik irtä uyattıñ?

— Ätiyeñ däşä. Süze bardırmı? İşegaldında ätiyeñ. Ätise işegaldı seberä ide. İhtıyar eskämiyädä torgan sulı çiläkne öskä kütärde dä başına koydı. Annarı puf-puf kilep sörtende, ber urında sikergäläp aldı.

— Kiyen. Yaña nigezne kürsätergä baram.

— Nindi yaña nigez? Yaña poselokmı? Yu -uk, vakıt yuk! Zavodnı tapşırgaç, rähätlänep baram. Häzer bulmıy.

— Berär säğattän urap kaytabız. Eşeñä dä soñlamıysıñ, — dip ikelänergä urın kaldırmıyça, kırt kiste ätise.

— Nigä şulay aşıgıç?

— Bargaç kürerseñ.

Berniçä minuttan alar kapka töbendäge "UAZ"ga utırdılar da, avıl etlären yokılarınnan uyata-uyata, yugarı oçka menep kittelär.

Basu kapkasın çıkkaç, İhtıyar ätisenä kütärelep karadı, anıñ üz uylarına çumıp baruın kürep, täräzä kırıyına tayandı. Äle genä altınsu külmäklären salıp, şärälänep kalgan kırlar yat ta, şıksız da bulıp kürende aña. Ällä inde yokıdan irtä uyatkanga, ällä ätiseneñ şulay serle töstä alıp çıgıp kitüenä, ällä alda torgan mäşäqatlär küplegennän — ul käyefsez ide.

Yaña poselok çitendä tuktadılar.

— Kilep cittek, — dip, yäşlärçä cähät kenä sikerep töşte Timerhan. — Soñgı tapkır kayçan buldıñ monda?

— Ütkän ay azagında.

— Üzgäreş sizeläme?

— Kanau kazıgannar...

— Kanau tügel, ay buyı tanau kazıy inde alar. İske Taş-lıyardan yartı avıl şähärgä kaçıp bette, monısınıñ oçı-kırıyı kürenmi?

— Materiallar citmi, ätkäy, şähärgä dä kürşelärdän taşıylar.

— Başta närsä karadıgız? Citärlek bulmagaç, nigä totındıgız yaña poselokka?

— Äkrenläp barısı da bulır.

— Bezgä äkrenläp kiräk tügel! Avıl artık kötä almıy. Ul häzer tüşäk östendäge hasta kebek. Kislorod mendärläre, vak-töyäk ukol belän genä saklap kalıp bulmıy anı. Operatsiyä kiräk! Ä bez haman anıñ baş oçında matur süzlär söyläp, yuatıp utırabız. Änä, kara, sıyır abzarlarınıñ nigeze kazılgan kileş yata, yortlarnıñ stenaların kütärdelär dä tuktadılar, su kertelmägän, yul yuk. Eşlär bolay barsa, yartı yılda kolhoznı taratıp beterergä turı kilä. Şähärdä närsä aşap yäşärgä uylıylar soñ?

Tärtipsez töstä çäçelep yatkan torbalarga, arkılı-torkılı kazılgan kanaularga, äle anda, äle monda tau-tau öyelgän balçık öyemnärenä küz yörtep çıkkaç, İhtıyar ätiseneñ ni öçen şulkadär özgälänüen, ni öçen irtä tañnan monda alıp kilü säbäben añlıy başladı. Ätise, härvakıttagıça, sukkaç sukkaç, çañnıñ zurısın sugarga kiräk, dip sanıy, şulay itmäsäñ, avır kıymıldıy torgan sallı gäüdäle citäkçelärne kuzgatıp bulmaganın yahşı belä ul. Läkin bo-larnı nigä aña söyli, nigä anıñ bolay da meñ borçulı küñelen vakıtsız häm urınsız soraular birep tinterätä. İhtıyar bolay da barısın belep, kürep tora läbasa. Bıyıl kolhoz uñışnı bıltırgıdan ber yarım märtäbä artık aldı. Bäräñgene ütkän yılgıdan altı tapkır kübräk sattı, söt planın da arttırıp ütäp baralar. Şähär kibetlärendäge kıyar, sugan, pomidor da "Uñış" kolhozı teplitsasında üskän.

Döres, kadrlar, eşçe köçlär mäsäläse könnän-kön katlaulana bara, urıp-cıyu çorında da ike kombaynnıñ bersenä şeflar utırdı. Annarı azık-tölek problemasın häl itäse bar. Häzergä äle mallarga rizık citä, ä yaña kompleks ölgergäç, nişlärlär? Sıyırlar sanı öç märtäbä arta, şular yanına ike meñ baş sarık östälä, ä basu-kırlar, bolınnar, kiresençä, kimi. Nişlärgä?

İhtıyar, ätiseneñ kön dä tabın yanında söyli torgan bor-çulı uyların yañabaştan kiçerä-kiçerä, Yaña Taşlıyarnıñ bulaçak uramı buylap atladı. Häzergä altı yorttan torgan "uramnıñ" argı başına çıkkaç, Timerhan salına başlagan yort nigezenä utırdı.

— Kil, — dide ul İhtıyarga, — bulaçak yortıñnıñ nigez taşına utırıp häl al beraz. Bähetle nigez bulsın, disäñ, borıngılar şikelle nigezenä kömeş täñkä salıp kaldır.

— Kömeş täñkä genä tügel, yäşlegeñne salıp kaldırırga turı kiläçäk äle monda. Nigeze genä bähetle bulsın, — dip, ofık çiten yaktırtıp torgan Yaña şähärgä ımladı İhtıyar.

— Bezneñ ata-baba nigeze moña qadär bähetle nigez ide, — dip kul astındagı kirpeçlärne sıypap kuydı ätise.

Kaytır yulga borılgaç, alar süzsez genä atladılar. Tınlıknı Timerhan bozdı.

— Menä, ulım, — dip äkren genä, moñsu gına başlap kitte ul, — sin yäşlegeñ turında kaygırtasıñ. Yäşlekne genä tügel, böten gomerne birdek bez şuşı yaklar öçen. Yäş çakta min dä sezneñ şikelle avılnıñ berençe yegete idem. Mihnät muyınga menep atlangaç, kırıslanırga, tupaslanırga, usallanırga turı kilde.

— Närsä buldı siña bügen, ätkäy? — dip gacäplänep aña karadı İhtıyar.

— Büldermä, tıñlap beter! Sugışta bez häle betkän atlarnı atıp kaldıra idek. At yılıy, küñele belän sizä malkay, küzlärennän mölderäp yäşlär aga, aña kuşılıp üzeñ dä yılıysıñ. Ä barıber atarga turı kilä. Min dä menä... — Ul, ällä inde sugıştagı atlarnı iskä töşerep, ällä bolay küñele tuludan, küzlärenä tıgılgan yäşlärne ciñe belän sörtep aldı. — Küñelem sizä, artık tarta almıym min. Şuşı bomba çokırlarına karagan sayın yörägem ärni. — Ul ekskavator kazıp taşlagan kanaularga, kotlovannarga kürsätte. — Üzemneñ köçsezlegemnän, kemgäder bäyle buluımnan cirgä yatıp yılarday bulam...

Moña qadär küñele yomşau tügel, pışıldap söyläşä dä belmägän ätiseneñ şulay kinät kenä cebep töşüe İhtıyarnıñ canın aktarıp taşlaganday buldı. Ul anı yuatırga da, oyaltırga da belmäde. Ätise tuktadı da aña käğaz suzdı:

— Mä, ukı.

İhtıyar, dürtkä böklängän käğazne saklık belän genä alıp, ber käğazgä, ber ätisenä karadı.

- Ukı!

"KPSS raykomına Berençe sekretarga

Min inde 1942 yıldan birle "Uñış" kolhozına citäkçelek itäm. Bu çorda kolhoznıñ törle çagı bulgandır, ämma ul berkayçan da töşep kalgannardan isäplänmäde. 1955 yılda miña Hezmät Kızıl Bayragı ordenı birelde, bügenge köndä kolhozda ber Lenin ordenı kavalerı, ike atkazangan mehanizator, ber atkazangan agronom eşläve üzläre genä dä naçar tügel, minemçä.

Läkin kolhoz yänäşäsendä, öleşçä kolhoz cirendä şähär salına başlagaç, bezneñ hällär bik nık katlaulandı. Döres, şeflar bezgä härçak yärdäm itep tora, tehnikasın da, eşçe köçlären dä kızganmıy. Läkin atka küpme genä solı birsäñ dä, ul barıber maşina hätle tarta almayaçak. Bezgä häzer, iñ berençe çiratta, igençelek tehnologiyäsen yañabaştan üzgärtep korırga, terlekçelekne tulısınça mehanikalaştırırga, yäşelçä, ciläk-cimeş üsterü öçen nıklı baza buldırırga kiräk. Bezdän küp närsä sorala. Läkin sorau gına az. Bez üz eşebezne planlı töstä alıp bara almıybız. Podryadçılar väğdä itä — eşlämi, tözeleş materialı sorap barabız — işek töbennän borıp cibärälär. Avıldan keşe kaça. Ägär dä bolay barsa, Yaña poselok tözelep betügä anda küçär keşe kalmayaçak.

Min bolarnıñ barısı turında da raybaşkarma citäkçelärenä häm raykomga küp märtäbälär äyttem, ämma bernindi näticägä dä ireşä almadım. Miña altmış yäş tulunı häm tagın başka säbäplärne dä iskä alıp, üz telägem belän eştän azat itüegezne sorıym. Minem bu soñgı üteneçemne kanäğatländerersez, dip uylıym.

Batırşin".

İhtıyar, berençe tapkır kürgändäy, ätisenä ozak kına karap tordı, karagan sayın anıñ yöze yaktıra, küzläre balkıy bara ide.

— Osta uk yazılgan, — dip kölemseräde ul. — Başta situatsiyäne aylata, annarı problemalar kuya, ä iñ soñınnan gına ultimatum. Şuşı hatnı totıp berençe sekretar yanına barmakçı bulasıñmı? Beläseñme, närsä diyäçäk ul siña?

— Mine anıñ ni diyüe kızıksındırmıy. Yä kolhozga, avıllarga ügi bala itep karaudan tuktıylar, yä ozaklamıyça üzläre dä töp başına utırıp kalalar.

— "Paniker!" dip kuıp çıgaraçak ul sine. Üzeñ äle genä sugış turında, ata-baba nigeze turında söylädeñ... Añlamassıñ sine, ätkäy. Yırtıp atıymmı hatıñnı?

İhtıyar ätiseneñ cavap birgänen dä kötep tormadı, garizanı vak kisäklärgä yırtkalap, basu östenä çäçep cibärde.

— Nişliseñ sin? — dip anıñ kulın şıtırdatıp kıstı ätise.

— Bu turıda raykomga berniçä märtäbä möräcäğat ittem, diseñ bit. Nigä tagın botinka tuzdırıp barıp yörergä? Miña raykom yul uñaylıy, eşkä barışlıy kerep çıgarmın. Tözeleş bülegenä yomışım da bar ide.

— Sineñ kerüeñnän miña ni fayda?

— Häzer ük väğdä itä almıym... Bez zavodnı plandagıdan biş köngä aldan tapşırabız. Şul biş könne avıl tözeleşenä bagışlasak, küp närsä maytaraçakbız. Şulay da häyläkär keşe sin, ätkäy, mäsäläne kabırgası belän kuya beläseñ! Äle ber könne Nurislam söylägän närsä iskä töşte. İke kötüçe bula. Berse tırış, berse häyläkär ikän bolarnıñ. Ber zamannı yañgır kilä başlıy, davıl çıga. Tırışı kötüne avılga kua, batıp-çumıp, meñ ülemnän kalıp, sarıklarnı kotkara. Ä ikençese davıl kiläsen aldan uk çamalap, sarıklarnı davılga qadär ük kaytarıp citkergän bula. Berençesenä, avırlıklarnı ciñep çıgıp, kötüne saklap kalganı öçen büläk birälär...

— İkençesen nişlätälär? — dip kızıksındı Timerhan.

— İkençesen kapka töbendä kaldıralar da kitep baralar, — dip İhtıyar öyläre yanına kilep tuktagan maşinadan töşte dä üzen kötep torgan "Volga"ga taba atladı.

— Çäy eçmiseñmeni?

— Mindä dä Batırşinnar kanı bit: eşne eşlämiçä tabın yanına utırmıym. Kittek!

Timerhan, ulınıñ çın ir bulıp ölgerep kilüen añlap, öygä kerergä aşıkmıyça, kapka töbendäge eskämiyädä uylarına çumıp ozak utırdı.

* * *

Şimbä köngä Nurislam belän Säbiläne kunakka däşüenä inde ükenä başlagan ide İhtıyar. Zıyatdin kart gomer-gomergä mäcles cıyuga hirıs bulmaganga, ul irtän babası yanına ikelänep kenä kergän ide. Babasın bötenläy ügetläp torası da bulmadı, ul şunduk rizalaştı, hätta eçtän genä söyenep tä kuydı bugay äle.

— Niyätegez çın bulsa, kilegez, urın irken, — dide ul İhtıyarga.

Ätise atauga kunak çakırunı huplamasa da, ällä inde äniseneñ süze täesir itte, ällä inde tege... garizasın yırtıp atkan könnän İhtıyarga hörmäte artkan ideme — vakıtı kilep terälgäç, avız açıp süz äytmäde. Gomumän, soñgı könnärdä ul alıştırıp kuyganday buldı: kinät kenä yäşärep kitkändäy toyıldı, elekkeçä cirgä iyelep tügel, başnı kütärebräk yöri başladı, vakçıllıgı da kimi töşte. Elek kübräk zarlanu, sukranu belän aldıra torgan bulsa, häzer keşelärne maktap, därtländerep eşlätä, eçtän genä üz süzen süz itüenä kuanıp yöri, küñel türennän bolarnıñ barısı öçen İhtıyarga rähmät ukısa da, nigäder äle aña sagayıp, ikelänep karıy, bu bergälekneñ, bu urtak ciñülärneñ härçak şulay dävam itüenä ışanıp betä almıy ide.

İhtıyar irtädän başlap atauga azık-tölek, savıt-saba taşıdı. Äyterseñ mäcleskä ul Säbilä belän Nurislamnı gına çakırırga uylamıy, ä böten avılnı cıyarga uylıy ide. Oçragan keşelär:

— Ällä tuy uynarga äzerlänäseñme, İhtıyar? — dip kızıksınıp soraştılar. Ukular başlangançı kaytıp kit, dip Zäliyägä dä küptän yazgan ide, läkin kızdan haman häbär-häter yuk. Änise telegramma sugarga kiräk, dip kat-kat äytsä dä, İhtıyarnıñ Zäliyägä hätere kalgan ide, annarı soñgı arada ıgı-zıgılar kübäyde, poçtaga bara almadı.

Koyaş töşlekkä kütärelep citkändä, mototsiklınıñ artına Säbiläne utırtıp, Nurislam kilep töşte. İkeseneñ dä avızı yırık, Säbiläneñ yokısızlıktan, Nurislamnıñ törle borçulardan häm mahmırdan tauşalgan yöze bügen balkıp tora — tanımassıñ da. İhtıyar alarga kuşılıp yılmaysa da, anıñ küñelen bik eçtän närsäder tırnap, avırttırıp kuydı.

İneş buyın tutırıp şaulıy-görli öç keşe kilep kerügä, karga karkıldavınnan başka tavış işetmägän atau yokısınnan uyandı. Bügen anda koşlar da nıgrak çırkıldaşa, östäl östendäge samavır da nıgrak tavışlana, Zıyatdin kart ta därtlänebräk terkeldi ide. Ul naftalin ise börkep torgan külmäk-çalbar kiyep algan, başında — ör-yaña käläpüş, ayaklarında — galoş kiyertelgän kün çitek. Üze ber urında ozak tora almıy, äle öygä yögerep kerep, bolay da şıgrım tulı östälgä tagın nider kiterep kuya, äle işegaldına çıgıp, arlı-birle yörenä.

Östäl yanına cıyılışkaç ta küñele basılmadı anıñ, samavır karşına yılışıp utırgan da üze çäy yasıy, üze bertuktausız söylänä:

— İrtän genä äytte bit İhtıyar. Aldanrak belgän bulsam, bolay gına äzerläner idekmeni! — dip, uñaysızlanıp, yak-yagına karana.

— Bezgä şuşınnan artık berni dä kiräk tügel, — dip yuata anı Nurislam. — Yaktı yözeñ, takta çäyeñ bulsa, şul citkän. — Ul İhtıyarga küzen kısıp aldı. — Takta çäy, digännän, katırak çäyeñ dä bardır bit, İhtıyar? Su tegermänne dä vata, dilär, äyeme, babay? Kstati, tegermänne kayçan kürsätäseñ?

"Tegermän" süzen işetkäç, Zıyatdin kart, sagayıp, kolakların şomrayttı.

— Bar, böten närsä dä bar, aşıktırma gına, — dip cavap birde İhtıyar häm Säbilägä soraulı karaş taşladı, tegese iñbaşların cıyırıp kuydı. — Äle monısı çabış aldınnan ayak kızdıru, çäyläp alu gına ide bit.

— Ayaknı çäy belän kızdırıp bulamıni? Şulay bit, babay? Bäyräm bulgaç, bäyräm bulsın! Kön sayın zavod direktorında kunakta bulmıybız la bez...

— Baş incenerda, — dip tözätte İhtıyar.

— Başlı incenerda... — dip kuydı Nurislam. İhtıyar ryumkalarga salgaç, Nurislam, citdilänep, torıp bastı. Anıñ iñenä kulın kuydı.

— İhtıyar dus, — dip başladı ul uyçan gına, — min inde sine yıldan artık beläm. Ber yıl Zıyatdin babay öçen, bälki, bik az toyıladır, ä bezgä, kabalanıp yäşäüçe buınga, bik küp vakıt ul. Şul ber yıl eçendä sin üzeñneñ kem ikäneñne kürsätergä ölgerdeñ häm bik küplärneñ borınına çiyertteñ. Sine idarägä kilü belän kürep aldılar, siña ışandılar, cavaplı eşkä ciktelär. Ni öçen ışandılar siña? Kayberäülär äytmeşli, näsel agaçı gına säbäpçeme monda? Yuk, hiç tä alay tügel. Oyasında ni kürsä, oçkanda şul bula, dilärme äle, Zıyatdin babay? Läkin bu mäqal iskerde häzer, balalar belän atalar arasında küper özelde, yukka çıktı. Häzer härkem üzenä üze yul sala. Menä şunıñ ber misalı — sin, İhtıyar. Kayberäülärdän ayırmalı bularak, sin bügenge eş stilen küñeleñ belän toya beläseñ. Köçeñ citmäs närsägä totınıp, şau-şu kuptarmıysıñ, törle cirgä çäçelep, töp eşeñne onıtmıysıñ. Törle fikerdäge keşelär belän urtak tel taba beläseñ...

— Tukta inde... — İhtıyar, kızarınıp, aña karadı. — Bo-ların pensiyägä ozatkanda söylärseñ.

— Tuktamıym! — dip barmak yanadı Nurislam. — Teläsä kemgä mädhiyä cırlap yöri torgan keşe tügel min. Äye, üpkälämäsäñ, ber äyter süzem bar siña, İhtıyar.

— Yarıp sal eçendägene! Kemnän tartınıp torasıñ? — dip yegetlände İhtıyar.

— Artık turı yuldan barasıñ, İhtıyar dus...

Säbilä şeltäle karaş belän Nurislamga kütärelep karadı, süzneñ artıkka kitä başlavın iskärtergä teläp, tamak kırıp kuydı. Ä Nurislam berni bulmaganday dävam itte:

— Akıllı keşe ikelänergä tiyeş. Ul här vakıyganıñ, här süzneñ, här ğamälneñ, iñ möhime — här keşeneñ ike yaklı buluın, ike genä tügel, öç, dürt, biş yaklı buluın — katlaulı buluın ber çakta da istän çıgarmaska tiyeş. İkelänmägän keşe bu dönyada ber açış ta yasamıy, bütännär uylap tapkan tägärmäçne genä tägärätä. Ahır çiktä, ikelänmägän keşe min-minlek belän avırıy başlıy.

— Bu ryumkanı eçärgäme-yukmı dip ikelänep utırmıysındır bit? — İhtıyarga süzneñ gel üze tiräsendä genä böterelüe oşap citmi, bügen anıñ böten citdilekne, räsmilekne onıtıp şayarası, köläse kilä ide.

— Alaysa, süzem bette. Sineñ berençe ciñüläreñ öçen! — dip Nurislam ryumkadagı arakını ber genä yotıp eçep beterde.

İhtıyar kunaklarnı häl alıp kerergä çakırdı.

— Uçaknı kayda yagarbız ikän, babay? — dip Zıyatdin karttan soradı ul. — Şaşlık kızdırırga ide isäp.

Zıyatdin kart atauga küz yögertep çıktı da tayagı belän törtep kürsätte:

— Bez yäş çakta ä-änä tege eçe kuış kart öyänke töbenä kazan asa torgan idek. Anda suı da yakın, yañgır yava başlasa, kerep ışıklanırga tegermän dä yänäşä genä.

Nurislamnıñ yöze arakıdan alsulanıp çıktı, tele açılıp, kıyafätenä kinayale tös kerde, süzläre tagın da çäneç-kelänä töşte. Läkin İhtıyar anıñ törtkele süzlärenä iğtibar itmäskä tırıştı, başın aska igän kileş, ara-tirä uyın süzlär kıstırıp, şaşlık belän ävärä kilüendä buldı. İten turap, östenä toz, borıç sipte, sugan belän uksus saldı da äybätläp bolgattı. Annarı savıt östenä tälinkä kapladı häm östenä taş bastırıp kuydı. Şampurlar alırga dip öygä kergäç, Säbiläne közge karşında kürep, busagada tuktalıp kaldı. İhtıyar Säbiläneñ tänenä sılangan aksıl-zäñgär külmägenä, şärä baltırlarına, açık iñnärenä karap, şaktıy ara önsez tordı. Bu minutta ul anıñ ike bala anası ikänen dä, köysez Nurislam belän izalanuçı ğailä canlı hatın buluın da istän çıgargan, äkiyäti alihäne kürgändäy, bar dönyasın onıtkan ide. Ägär dä häzer avız açıp ber süz äytsä, bu matur töş kinät kenä yukka çıgar, Susılu Säbilä ineşkä sikerep töşär dä yözep kitär sıman toyıldı. Şulçak Säbilä urınınnan kuzgalıp kuydı häm alarnıñ küzläre közgedä oçraştılar. Säbilä karaşın yäşermäde, kiresençä, onıtılıp, karap toruında buldı. Menä, äkrenläp, İhtıyarnıñ soklanu tulı küzlärendäge tılsım anıñ küzlärenä dä küçte, ikeseneñ dä bitläre alsulanıp, uttay kızıştı. İhtıyar, bu äsirlektän niçek çıgarga belmiçä, tilmerep, izalanıp torganda, tıştan Nurislamnıñ kıçkırganı işetelde:

— İhtıyar, kaya olaktıñ anda? Kittek su buyına! İhtıyar şunda gına añına kilep, süz äytergä dip avızın açtı, läkin Nurislamga cavap birü urınına, ul Säbilägä süz kuştı:

— Bezne çakıralar, Säbilä...

— Bezne tügel, sine.

— Uçak yanında utırırga yaratasıñmı?

— Eçendä yalkını bulgan keşelär belän utırırga yaratam.

— Nurislamdagı ut bägıreñne ötep alırlık...

İhtıyar, kiräkmäs süz ıçkındırganın sizep, tuktap kaldı. Säbilä aldında mondıy süz äytergä, Nurislamga tel tiderergä üzeneñ hakı yuklıgın ul yahşı añlıy, läkin tıyıla almıy, eçtäge nindider cen anı härçak üçekli, kotırta ide. Läkin Säbiläneñ moña az gına da ise kitmäde, kiresençä, ul İhtıyarnıñ süzen cöpläp kuydı:

— Bäğırne köydererlek şul. Ä hatın-kızga ällä nigä ber yalkın börkep torgan vulkan kiräk tügel, här könne, här minutta ir-at cılısın, yaratkan keşeseneñ cılısın toyıp yäşise kilä anıñ.

— Gomer buyı çış-pış kilep, köyräp yäşägänçe, ber tapkır vulkan bulıp atıluıñ yahşı tügelmeni?

— Häzerge irlärneñ böten energiyäsen, böten vakıtın, matur hıyalların, hätta böten batırlıgın eş alıp beterä. Eştä vulkan kebek kaynıy ul, ä öygä vulkannıñ köle genä oçıp kayta. Menä şul süngän vulkan belän yäşäp kara inde... Ğailä artkı planga küçte häzer. Öy häzer yokı bülmäsenä genä äylänep bara.

İhtıyar, tıñlagan sayın, Säbiläneñ üzenä yakınaya töşkänen küñele belän toya, nindider yaramagan eş eşlägänen, tıyılgan zonaga kerep barganın añlap, canı bärgälänä ide. Anıñ, östäl yanına barıp, Säbiläneñ küzlärenä tekälep karıysı, çäçlärennän irkäläp sıypıysı, ser tulı irennärenä kagılası kilä ide...

— İh-tıyar! Çıgasıñmı, yukmı? Säbiläne dä çakır.

Nurislam alarnıñ ikäve genä öydä bulularına eçe poşıp bimazalana, läkin yäşerten ber gorurlık anı öygä kerüdän tıyıp tora ide. Uñaysız häldän, şaukımlı uylardan kotkarganı öçen, İhtıyar Nurislamga eçtän genä rähmät äytte, şaltır-şoltır kiterep, çöydäge şampurlarnı aldı. Kırıs bulırga tırışıp, Säbilägä endäşte:

— Çakıralar. Kittek. Su buyına töşäbez.

Nurislam İhtıyarnıñ küñelendäge üzgäreşne sizdeme, ällä bolay gınamı — aña sınap karadı, läkin süz äytmäde.

— Kaya kualıysıñ? Şaşlık yanmıydır bit äle, — dip yılmaydı İhtıyar.

— Yanmıy şul, — dip, nihayät, telgä kilde Nurislam. — Äydä, tizräk yagıp cibärik uçaknı. Bez monda Zıyatdin babay belän Taşlıyarnıñ ber taşın da urınında kaldırmadık inde... Rähätlänep eçlärne buşatıştık. Menä kem añlıy ul dönyanı! — Ul avızın böreşterep sızgırıp kuydı. — Menä kem kürgän dönyanı! Menä kayda ul sotsiologiyä!.. Keşene tıñlıy beläsezmeni soñ sez, keşene añlıy beläsezmeni? Çış-pış belän, keti-meti belän genä yırak kitep bulmıy...

Nurislamnıñ şaktıy uk kızmaça ikänen İhtıyar şunda gına añladı.

— Eçne buşatmagansıñ, kiresençä, tutırgansıñ bugay sin, — dip törtterde Säbilä, tumran başındagı buş şeşä belän stakanga kürsätep. — Şeşäneñ eçe buşagan, anısı kürenep tora.

— Bu nämärsä kaygını buşatmıy, işäytä genä, — dip, Zıyatdin kart tügäräk sakalın uñaysızlanıp kına sıpırdı. — Borçuları hätsez ikän Nurislamnıñ...

İhtıyar arakı turındagı süzneñ artık kuyırıp kitüen telämi ide, Nurislamga itle tabaknı kiterep tottırdı, babasına şampurların birde dä lapastan koçagı belän utın alıp çıktı.

— Mäcles dävam itä! — dip yañgıratıp kıçkırdı häm yögerä-yögerä tegermän buyına töşep kitte.

Säbilä, öydäge rizıklarnı alıp kilep, iske tegermän taşı östenä tabın äzerläde. Ä ir-at uçaknı dörlätep cibärgän ide.

— Kil, sin dä bezneñ yanga yılış, — dip Säbilägä endäşte Zıyatdin kart. — Bu atauga, äbiyegez vafat bulgannan birle, hatın-kız siräk ayak basa.

— Ä änkäy? — dip soradı İhtıyar.

— Äniyeñ yögerep kerä dä yögerep çıgıp kitä ul. Atañnıñ holkı bik kırku bit.

Säbilä uçak yanında beraz gına basıp tordı da tagın tabın yanına kitte, tegermän tirälären äylände. Yözen nindider añlatıp bulmıy torgan yaktı moñsulık sargan ide anıñ.

İhtıyar, şampurga it kiyertä-kiyertä, ise kitmiçä tınıç kına süz başladı:

— Ber-ike yıldan bu tirälär tanımaslık bulaçak. Kiläse yazda Taşlıyar halkın küçerä başlayaçaklar. Urman buyında yaña poselok tözelä inde.

— Ä monda närsä bulaçak? — dip sagayıp soradı Zıyatdin kart.

— Siña äytmädemmeni äle? Yal zonası.

— Ä-ä, kolagıma nider çalıngan ide şul. Tik yal itärgä ber dä kulay urın tügel bit bu, ulım. Gomer-gomergä irtä tañnan kiç karañgıga qadär eş dip yäşäde avıl halkı. Monda här karış cir bezneñ mañgay tire belän sugarılgan. Yalga Kırım, Kavkaz yaklarına bara tügelme soñ halık?..

Süzgä Nurislam kuşıldı:

— Şayartma, babay! Menä rähätlänep yal itep utırabız bit äle. Kırımnan kay töşe kim?

— Avılnı küçermiçä genä salıp bulmıy mikänni soñ ul şähärne?

— Şähär eçendä kala ul, babay. Sukır eçäk şikelle kisep atmak bulalar anı, — dide İhtıyar.

— Ä sin närsä diseñ, Nurislam ulım? Sukır eçäkne tügel, keşelärneñ bägıren kisep taşlarga cıyınalar tügelme?

Zıyatdin kart, bu turıda İhtıyarga süz kuşıp ta añardan yünle fiker işetmägängä kürä, häzer aña möräcäğat itmi, sin, bälki, ber-ber yulın tabarsıñ, menä-menä öskä avarga torgan afättän kotkaru yulın kürsäterseñ, digändäy, Nurislamga yotılıp karap tora, anıñ belän genä söyläşä ide.

— Dönyadan artta kalasıñ, babay! — dip, Nurislam yatkan cirennän torıp utırdı. — Bu turıda İhtıyar belän ber yıl tel tegermäne tartabız inde bez. Şunı söyli-söyli agardı minem bu çäçlär. Avıl kalaçak, Nurislam äytkän ide diyärsez, kalaçak! Menä bu yortlarda, — ul kulı belän avıl östen aykap çıktı, — böten Räsäy avıllarınnan cıyılgan yäş-cilkençäk tugan avılın, tugan yortın tabaçak, sagınuın, moñ-zarın basaçak. Şähärne şähär halkı tözemi, babay, avıl keşese tözi. Küñele yatmıy krästiyänneñ şähärgä, aña haman avıl kiräk.

— Sin üzeñ dä avılnıkı mällä soñ, ulım? — dip sorap kuydı Zıyatdin kart. — Bik moñlı bala kürenäseñ.

— A-vıl-dan. Avıldan bulmasam, bolay itterep yörer idemmeni min?! İnde küptän kandidatskiynı yaklap, universitetta ukıtır idem. Ä miña haman şuşı çitän kazıkları, çüplek başları kiräk. Küñelem şunda tartkaç, nişlim? Avıl belän şähär arasındagı bäyläneş, berdämlek häm karşılık problemaları kızıksındıra mine. Buş problema, äye bit, babay? Kiräksez problema. Avıl kayçandır barıber betäçäk, şähärlär üsäçäk, alarnıñ sanı kön sayın arta baraçak. Baş arhitektor da, bütännäre dä kön sayın şul süzne kolakka tukıy. Ä miña — alar belän yäşise. Baş arhitektor Urmanov — minem opponent. Urındagı materialnı, problemalarnı b-i-ik yahşı belüçe keşe bularak, VAKta anıñ süze küp närsäne häl itäçäk. Ä ul miña karşı çıgaçak. Añlıysıñmı, babay, karşı çıgaçak. Menä şulay itep, min fännär kandidatına kandidat bulıp kala biräm. Ber närsä dä kıra almayaçagıñnı belgän kileş, doşmannarıñ belän köräşkäneñ buldımı sineñ, babay?

Zıyatdin uçaknı bolgattı da tirän itep körsende, turı cavap kaytarmadı.

— Bez kürgänne doşmanıña kürsätmäsen, ulım. Baş isängä söyenep ütte inde bezneñ böten gomer. Sin äle yäşi genä başlıysıñ, sineñ äle barısı da alda...

— Alda... alda... — dip açulı mıgırdandı Nurislam. — Alda, diyep küp aldadılar inde bezne. Añlamıysız la sez mine! Säbilä bulıp, Säbilä... — Ul, süzen äytep betermiçä, yartı cömlädä özelep kaldı.

Zıyatdin kart karalıp yatkan kisäügä tayagı belän sugıp kuydı. Atau östenä sizdermiçä genä agılıp töşkän eñger költä bulıp kütärelgän yılgır oçkınnarnı ımsındırıp öskä alıp menep kitte dä koçagına kısıp sünderde.

— Menä bu atauda şaktıy närsä ciñel añlaşıla. Küç soñ monda, bergä yäşärbez. — Zıyatdin kart Nurislamga häyläkär karaş taşladı. — Kem tıya sine?

— Yuk. Bu bäläkäy genä atauga ber bähetsez filosof citep aşkan... Annarı kiläse yazda barıber kitärgä turı kiläçäk monnan.

— Niçek kitärgä? — Zıyatdin kart, üze dä sizmästän, kıçkırıp cibärde.

— Taşlıyar halkın yaña cirgä küçerälär, dip äyttek tügelme soñ?

— Taşlıyar halkı küçsen. Minem alarga ni katnaşım bar? Taşlıyar — üzenä, min — üzemä. Mine kolhozga almadılar bit. Min ataudan başka yäşi almıym.

— Häzerge zamanda üzeñ genä yäşäp bulmıy, — dip süzgä kuşılırga buldı İhtıyar.

— Yäşim bit äle. Monnan arı da yäşärmen.

İhtıyar anıñ teläsä dä, telämäsä dä yaz köne barıber monnan küçärgä mäcbür bulaçagın, üz proyıktları raslanmagan oçrakta da, barıber ataunıñ Yal zonasına kergänen babasına äytergä teli, läkin anıñ bolay da yaralı küñelenä toz saludan, soñgı ışanıçın tartıp alıp, bötenläy ömetsezlekkä töşerüdän kurka ide. Zıyatdin kart üze dä ataunıñ soñgı könnäre yakınlaşkannı küñelennän sizä, tik anı ücätlek pärdäse artında kaçırıp tota. Alarnıñ şulay, kaçışlı uynaganday, bu temanı çitlätergä tırışuların kürep torgan Nurislam, itağat-mazar saklap totmıyça, haman şul turıda söyli, avırtkan cirgä kagıludan läzzät taba ide.

— Bezneñ proyıkt buyınça atauda närsälär karalgan äle? — dip İhtıyarga sorau birde ul. — Häterem yalgışmasa, tegermänne restoran itep köylämäkçelär. Bilgele, anı çistartırlar, kırıyına teräp yaña bina salırlar. "İske tegermän" restoranı! Şäp yañgırıy bit! — Nurislam yar çitenä kilep bastı da, kulı belän törtep kürsätä-kürsätä, kızıp söylärgä totındı. — Yargıçnı sıra yaratuçılarga biräbez. Elek anıñ tege tügäräk idänen ike ügez äyländerä ide, dideñme äle, babay? Şul tügäräk idängä öställär tezep kuyasıñ da elektr motorı belän äyländeräseñ. Ostankino manarasındagı restoranıñ ber kırıyda torsın! Suşil-kañnı da buş kaldırmıybız, babay, borçılma. Suvenirlar kibete bulır anda. Anıñ ciz iläk tösle idäne üze genä dä ni tora!

— Mäkärcä yärminkäsennän kırık pot tarı yarmasına alıştırıp kayttım min anı! — Zıyatdin kartnıñ tavışında bu yulı açınu sizelmäde.

Ul, uçak yanında utırganın onıtıp, hıyalında üzeneñ yeget çaklarına äylänep kayttımı, ällä inde ataunıñ kotılgısız yazmışı belän kileşteme — kinät kenä sabırlandı. Güyä Zıyatdin kart monnan ille yıllar elekkege borçu-mäşäqatlär, kaygı-şatlıklar belän yäşägän-yaşägän dä, kinät kenä küze açılıp kitep, üzeneñ häzerge haläten añlagan, köräşep mataşunıñ mäğnäsez ikänen töşengän häm karşısında torgan kotılgısız açı hakıykatne çarasız kabul itkän ide.

Menä ul avırlık belän urınınnan torıp, tegermän yagına taba kitte. Tal başındagı kargalar karkıldaşuın şomlanıp tıñladı, yargıç işegen şıgırdatıp açıp yaptı, su-şilkanıñ kügärgän yozagın totıp karadı. İhtıyar isä kümer östendäge şaşlıknı äyländerä-äyländerä anıñ här häräkäten küzätte. Nurislam da tınıp kalgan, anıñ yöze uçaktagı kümer yaktısınnan kurkınıç kızıl töskä kergän ide. Zıyatdin kartnıñ isä küñele çınlap torıp kuzgalgan, ul, canına tıngılık taba almıyça, kaya bärelergä belmi yöri dä yöri. Nihayät, ul uçak yanına kilep tuktadı da Nurislamnıñ cilkäsenä tayak oçı belän kagıldı.

— Tegermängä, yargıçka urın tapkansız. Başıgız eşli ikän, buldırgansız. Mine kaya kuyarga buldıgız soñ? — Anıñ yılamsırap çıkkan ärnüle tavışında üpkä dä, räncü dä bar ide. — Restoran töben karavıllarga kuyasızmı?

— Anısı öçen kaygırma, babay. Uramda kalmassıñ, — dip tınıçlandırırga aşıktı anı İhtıyar.

— Ätiyeñ belän ber tübä astında yäşi almıym min. Teläsä närsä eşlätegez, ämma anıñ süzen cöpläp utıra almıym.

— Ä minem belän? — dip sak kına soradı İhtıyar.

— Ä sin üzeñ kayda yäşämäkçe bulasıñ?

— Anısın küz kürer.

— Küz kürer dä küz kürer! — Zıyatdin kart açuın İhtıyarga küçerde. — Ätiyeñ süzennän çıga alasıñmı soñ?

— Yazga miña fatir birergä väğdä ittelär. Küçäseñme minem yanga, babay?

— Ätiyeñ üz yanınnan cibärmi sine. Äniyeñ dä kaytuıña söyenep betä almıy. Kilen närsä diyär bit?

— Ägär dä alarnı rizalatsam?

— Küz kürer äle...

— Hem...

Dürtäüläşep, tal başındagı kargalar kurkırlık itep kölep cibärdelär.

Babasınıñ kisterep karşı bulmavın, ägär dä nıklap kıstasa, künderä aluın küñele belän sizep söyende İhtıyar. Ul anı ataudan kitärgä teşe-tırnagı belän karşı töşär dip uylagan, şuña kürä bu süzne kuzgatırga kıymıyça yörgän ide. Küñelenä tulgan söyeneçne tıya almıyça, ul, aradagı iñ mul şampurlarnı ut östennän alıp, bersen babasına, ikençesen Säbilägä tottırdı.

Säbilä şampur timeren oçlı başı belän cirgä kadap, ike kulı belän tezlären koçakladı. Kisäk iskän cil uçaktagı kümerlärne kızartkan sayın anıñ küzlärendä dä şomlı kızıllık kabına ide.

— Teşem yuk bit minem, üzegez genä aşagız, — dip ketkeldäde Zıyatdin kart. — Ällä miña änä tege çäynämi yota torgannı äzräk kenä tamızasıñmı soñ, ulım? Betkän baş betkän, yegerme yıl totkan urazanı bozıym äle. Mondıy yegetlär, kızlar belän ällä tagın utırırga turı kilä, ällä yuk...

— Dör-res äytäseñ, babay! — dip kuätläde anı Nurislam. — Bolay bulsa, utırabız äle sineñ belän! Läkin bu atauda tügel, bütän cirdä, şähärdä.

— İ-ih, imansızlar, — dip suzdı Zıyatdin kart häm, yözen beraz çıtıp torgaç, ryumkanı töbenä qadär buşatıp kuydı.

Söyläşep, üpkäläşep, bähäsläşep, tagın kileşep utıra torgaç, bötenläy başka uylar, başka hıyallar belän yanıp yäşägän, dönyadan uyın-kızık, kölke-kämit ezläp kenä tügel, ä cir kaygısın, il kaygısın kaygırtıp borçılgan şuşı yäp-yäş keşelärneñ därte aña yoga başlagan kebek buldı. Ul, avıl belän, kolhoz belän köräşep ütkän yılların kızganıp, bügennän ük başkaça yäşi başlarga, hätta häzerdän ük şähärgä küçep kitärgä rizalaşır sıman toyıldı. Menä Zıyatdin kart ayakların iple itep bökläp çirämgä utırdı da kaltıravık tavış belän cır başladı. Annarı, küñele tuludanmı, ällä tını betepme, kinät tuktadı, "i-ih!" dip tirän itep körsende. Anıñ küzlärendä yäş börteklären kürep, Nurislam nişlärgä belmiçä, yanınarak yılışıp utırdı, kulı belän şeşägä ürelde.

— Yuk, miña citte. Şunısı da katkan küñelne cebetergä citte. Eçtäge böten närsäne urınınnan kuzgattı, — dip söylände Zıyatdin kart.

Nurislam üz ryumkasın tutırdı da aşıgıp eçep cibärde. İhtıyar, çirämgä çalkan yatıp, küzlären kükkä tekäde. Yoldızlar, bersen-berse uzdırırga telägändäy, torgan sayın yaktıra baralar, ay gına, alar yanında üzeneñ zurlıgınnan oyalganday, kaya kerep yäşerener urın taba almıyça, yak-yagına karana ide. Yugarı oçta ber etneñ büredäy ulaganı işetelde. "Et hävef kilgändä genä ulıy. Ällä Taşlıyarnıñ küçenäsen belä mikän?" — dip uyladı İhtıyar.

Et ulavınnan örkepme, üzara gauga çıgıpmı, tal başındagı karga kötüe, zirat kargalarına ohşatıp, därräü karkıldap aldı. Yıraktan, atau türennän kilgän kebek, Nurislamnıñ añlayışsız cömlälär tezgäne işetelde. Säbiläneñ genä tavışı çıkmıy, ul haman süzgä kuşılmıyça, utlı kümergä karap onıtılıp utıra ide. Nurislam beraz söylänä dä, başkalarnı kötep tormıyça, üzenä üze salıp eçä, eçkän sayın süzçänlänä bara, äle Zıyatdin babaynı maktıy-maktıy koçaklap übärgä mataşa, äle Säbilägä karap kıçkıra.

— Nigä sömsereñ koyıldı? İhtıyar üpkälätteme ällä? İseñ kitmäsen öç könlek zavod direktorı süzlärenä! Bez anıñ yanına kilmädek, Zıyatdin babay yanına kildek. Ul — buydak, anıñ şul tsement çokırınnan başka ber närsäse dä yuk. Keşe belän aralaşmıy, açılıp söyläşmi. Çönki alay yäşäve uñaylırak. Keşe belän duslaşsañ, ul siña östämä mäşäqat tudıra bit. Anıñ turında uylarga, kaygırtırga kiräk bula. Ä üzeñ genä — hörriyät! Duslar da yuk, doşman da yuk. Barı tik — üzeñ. Üzeñ, üzeñ!

— Kaytıyk inde, balalar kötep arıgannardır, — dip Säbilä anıñ tersägenä kagıldı, läkin ire borılıp ta karamadı, Zıyatdin babayga nider söylävendä buldı...

— Ba-bay, sin... ge-ni-al-nıy keşe! Min sineñ turıda kitap yazam... Yuk, doktorlık dissertatsiyäse yazam! "Atau teoriyäse" dip atalaçak ul... Sine min açtım, babay... Yaña teoriyä... Atauizm...

Nurislam Zıyatdin kartka taba kulların suzıp, torırga mataştı da, kapçık kebek yañadan cirgä avıp töşte.

— Arıgan ul... Öygä alıp kerep yatkırırga kiräk, — dip, Zıyatdin kart Nurislamnıñ başınnan sıypadı, uyatırga tırışıp, iñnärennän selekte.

İhtıyar anı kultık aslarınnan totıp torgızdı da koçaklap öygä qadär alıp mende, çişenderep karavatka yatkırdı, eçäse kilep uyansa, dip, yanına krucka belän su kuydı. Annarı, utnı sünderep, işegaldına çıktı, atlıy-yögerä tegermän yanına töşte. Babası hälsezlängän uçakka karap berüze moñayıp utıra ide.

— Säbilä kayda? — dip kabalanıp soradı İhtıyar häm yar buyına yögerep kilde.

— Kaytıp kitte ul. Balalar öydä üzläre genä kaldı, di. Nurislamnıñ cebep töşüenä dä ğarlände. Kiç buyına ber cılı süz dä äytmäde bit ul aña. Akıllı gına yeget üze. Böten dönyanı kaygırtıp söyläşä, yänäşäsendäge hatınınıñ küñelen kürergä onıta. Hatın-kıznıñ küñele örfiyä kalınlıgı gına bit anıñ. Säğat niçä äle, ulım? Unikene uzdımı? Nişläpter, Çulak Häyretdinnärneñ ätäçläre kıçkırmadı... Tönge unikedä şärran yarıp kikrikük äytä torgan ğadäte bar ide. Ällä suydılar inde. Ähmät köndez ineşneñ tege yagınnan pıçak totıp uzdı. Klubta da päri tuyı yasamadılar bugay bügen şähärnekelär. Tönge berlärsez tuktamıylar ide bütän könnärne. Ä-ä, Saimäne kiyäügä çıga digännär ide. Möşkä Fäyzi kızın. Şul bit häzer zavklub. Açmagandır.

— Säğat berençe kitkän, — dip körsende İhtıyar.

— Säbilä öçen borçılıp toram äle. Yukka cibärdem. Yırak kitmägänder. Ällä artınnan barasıñmı soñ, ulım? Tön urtasında kız bala yulına kem oçramas. Yaña şähärdä keşeneñ törlese bardır.

İhtıyar üze dä Säbilä artınnan yögerergä atlıga, läkin närsädär anı tıyıp, tuktatıp tora ide. Babasınıñ süzlären işetkäç, ul kinät kenä ciñeläyep kitkändäy buldı häm, ineşne çıgıp, yulga turı kisterep yögerde. Atau östendä anıñ: "Kittem!" — digän avazı gına elenep kaldı.

Avıl başına çıgıp citkändä, anı faraların sündergän maşina uzıp kitte dä küz küreme citärlek ara uzgaç, tuktadı. Kabina işege açılıp, maşinaga kemder utırdı. "Säbilä", dip uyladı İhtıyar häm ayakların österi-atlap bardı. Kinät kenä aña böten dönya buşap kalgan, mäğnäsen yugaltkan kebek toyıldı. Maşina ozak barmadı, basu urtasında tuktadı. İhtıyar can-färmanga şunda taba yögerde. Kilep citäm, digändä genä, maşina ärcäsennän ike yeget sikerep töşte dä aña taşlandı. Berse, yodrıgı belän iyäk astına kiterep kundırdı, ikençese, kizänep, eçenä suktı. İhtıyarnıñ küz aldınnan utlı şäülälär yögerep uzdı, häm ul yöze belän beton yulga kaplandı.

Añına kilgändä, ul maşina kabinasında utıra, Säbilä yomşak kulları belän anıñ bitendäge tuzannı sörtä ide. Şofernı tanıp algaç, ul kan sarkıgan irennären avırlık belän açıp, yılmayganday itte.

— Fail, — dip şatlanıp pışıldadı ul. — Sin kayan kilep çıktıñ?

Fail närsäder urlap totılgan keşe şikelle kızarındı-bürtende, läkin avızında añlayışlı süz äväli almadı. Anıñ öçen Säbilä cavap birde.

— Sin anı beläseñmeni? Tege banditlarnı şuşı şofer alıp kilgän inde.

— Nindi banditlarnı? — dip soradı İhtıyar. Ul äle haman tulısınça añına kilep citä almagan ide.

— Sine kıynagan...

İhtıyar şunda gına tege ike yegetne iskä töşerde, aptırap Failgä kütärelep karadı.

— Kayda soñ alar?

— Kaçtılar, — dip cavap birde Säbilä.

— Minem ni kirägem çıktı ikän soñ alarga? Yullarına kayda arkılı töşkänem buldı ikän?

— Belmim...

— Sezneñ iregez belän butagannar anı... — Fail, yözen yäşerergä telägändäy, şakmaklı furackasın kaşlarına qadär batırıp kide, avızındagı kabızırga ölgermägän sigaretın urtalay sındırıp täräzädän ırgıttı.

— Ä minem irem nigä kiräk bulgan?

İhtıyar, eşneñ närsädä ikänen beraz gına töşenä başlap, Failgä yarsıp cikerde:

— Tuktat maşinañnı!

Maşina telär-telämäs kenä tuktap, motor tavışı tınıp kaluga, ul Säbiläne tupas kına çitkä etärde dä, Failneñ yakasınnan totıp, yözenä kiterep suktı.

— Sezmeni äle ul Kayınsar patriotları? — dip yış-eş sulap tagın kizänergä mataştı ul.

Säbidä anı şıtırdatıp koçagına aldı da ıçkındırmıy tordı. İhtıyar, koçakta erep, tınıçlandı. Säbilä annarı, yüri tupas kılanıp, köç belän urınına utırtıp kuydı. Fail başta nişlärgä belmiçä tik utırdı, annan avızındagı kannı täräzädän tökerde dä Säbilä aşa ürelep, İhtıyarnıñ yakasınnan urap aldı, şaktıy vakıt yakanı cibärmi tottı, ämma sukmadı. Yakanı kulınnan ıçkındırgaç, ul yılamsırap takmaklıy-takmaklıy söylärgä totındı:

— Nigä bezneñ avılnı gına suga batırdıgız? Nigä Sosnovkanı damba korıp saklıysız? Nigä Taşlıyarnı küçermilär? Çönki Sosnovkada ministrnıñ äti-änise yäşi. Ziratlarında ministrnıñ äbi-babası kümelgän. Ä bezneñ äbi-babaga san yuk. Taşlıyarnı küçertmäü — Nurislam belän sezneñ eş. Avızın töyäse bar äle ul yılan telneñ! Bähete, bügen yulga çıkmagan. Sezgä dä çirat citäse ide...

— Min çiratnı ütkärdem inde, alaysa, — dide İhtıyar. — Ä nigä bu turıda baştarak äytmädeñ? Avızıña su kabıp yördeñ? Alabuta orlıgı kebek, kaya barma, şunda küzgä keräseñ bit üzeñ.

— Başta bez böten avıllarnı da ber yazmış kötäder, dip uylagan idek. Soñınnan gına beldek: häzer keşelärne genä tügel, avıllarnı da ayıralar ikän.

— Ä sineñçä, bötenese dä su astında kalsa, böten närsä beryulı kırılıp betsä, yahşı bulası ikän. İ-ih, Fail, — dip yakaların tözätkäläde İhtıyar. — Añlıym min sineñ hälne, läkin detektiv kinodagı şikelle avıl üçen keşedän alıp yörüeñ belän kileşä almıym. Nişläsäñ dä kaytmıy inde häzer Kayınsar. Kalgannarın saklau turında uylarga kiräk. Kızgan baştan närsä eşlämäs keşe. Ber totıngaç, uptım-ilahi rättän kırıp barırga öyrängän bit bezneñ halık. Ä Kayınsarnıñ yazmışına ni katnaşı bar Nurislamnıñ?

— Ul monnan berniçä yıl elek, tözeleş başlanunıñ berençe könnärendä ük, perspektivalı häm perspektivasız avıllar turında gazetada mäqalä bastırgan ide. Şul mäqaläsendä bezneñ avılnı "perspektivasız" dip atagan. Yegetlär cıyılışıp klubta ukıdık bez anı. Şul könne kul astına eläkkän bulsa, kürer ide kürmägänen... Kem hokuk birgän aña bezneñ avılnı hökem itärgä? Nindi cinayät eşlägän äle bezneñ avıl? Kayan kilgän prokuror ul?

— Kayınsar ziratın sördertkän buldozeristnı da sez täpälädegezme? Tagın kemnärdän üç almakçı bulasıñ inde, isemlegegez zurmı? — dip soradı İhtıyar.

Fail cavap birmäde, İhtıyar soravın kabatladı.

— Ul üze ğayeple... — dip avız eçennän genä mıgırdandı Fail. — Timäsen ide Häyretdin babayga...

— Babayga närsä bulgan?

— Häyretdin babay ayga yakın zirattan çıkmıy yäşäde. Tuksannıñ aryagında inde ul, akılı ciñeläyä başlaganmı — "Avıl küçä" digänne ziratka küçä dip añlagan bugay. Aldan uk üzenä urın alıp kuyarga bulgan, ahrı. — Fail kaş astınnan gına İhtıyarga astırtın karaş taşladı. — Buldozer kilgänne kürügä, karşısına çıgıp baskan. Traktor uñga borıla, ul da — uñga, traktor sulga kayırmak bula — ul da sulga atlıy. Şaktıy şulay ber-bersen ürtäşep böterelep yörgän bolar. Buldozerçı yeget tüzmägän, kabinadan sikerep töşkän dä babaynı kütärep alıp zirat çitenä çıgarıp kuygan. Ul kabinasına menep utırgançı Häyretdin babay ürmäläp kilep buldozer aldına çıgıp yatkan. Yeget, babaynı kurkıtırga teläp, motorın ükertä-ükertä kilä ikän. Babayga kilep citärgä berniçä santimetr gına kalgaç, anıñ häräkätsez yatuın kürgän dä şıgırdatıp tormozga baskan. Sikerep töşep karasa, Häyretdin babay ülgän.

— Ay buyı nişläp ziratta yörttelär ikän anı? Tugannarı närsä karagan?

— Yalgız kart ide ul. Annarı küçäse avılda kemneñ kemdä kaygısı bar? Ata ulnı, ana kıznı belmäde soñgı könnärdä. Sugış çıkkan, diyärseñ. Halık yırtkıçlandı. Häyretdin babaynıñ ülüe turında kaysıdır uramga çıgıp kıçkırgan da, böten avıl belän ziratka yögerdelär. Şähärdän militsiyä kilep ölgermäsä, belmim, isän kalgan bulır ideme ikän ul yeget.

— Tapkansız üç alır keşe. Aña kuşkannar. Siña kuşsalar, sin dä barır ideñ.

— Yuk, min ziratka tiyä almıym. Kurkam min annan, ber närsädän kurıkmıym, ä zirattan kurkam.

— Yäşiseñ kilä sineñ, şuña kurkasıñ, zirattan tügel, ülemnän kurkasıñ. Uram huligannarı sez! Banditlar!

— Min — pas, — dip ike kulın yak-yakka cäyde Fail. — Başkalar öçen cavap birmim, härkemneñ üz akılı. Ä min uyınnan çıgam...

— Äydä, kabız maşinañnı, sin urlap kitärgä cıyıngan käläşne öyenä iltep kuyabız, — dip ber açusız gına endäşte İhtıyar.

Maşina tuktauga, İhtıyar Failgä kulın suzdı.

— Yeget süze ber bulsın, monnan arı partizanlıgıñnı taşlıysıñ! — dide ul kisterep. — Gavriklarıña da äyt. İşetsen kolagıñ! Yarıy äle miña eläkteñ. Nurislam bulsa, kürsäter ide kürmägäneñne! Bu yaklarnı sagınıp hatlar gına yazar ideñ annarı.

Fail moñsu gına yılmaydı. İhtıyar Säbilä artınnan sikerep töşte dä tuzan tuzdırıp kitep baruçı maşina artınnan yodrık kürsätep kıçkırıp kaldı...

— Kara sin anı, ä... Huş, avılım!

— Ä sin nigä töşteñ? — dip soradı annan Säbilä, podezd töbenä kilep citkäç. — Häzer närsä belän kaytasıñ inde?

— Belmim.

— Äydä, kerik, alaysa. Bu kileş keşe küzenä kürensäñ, Säbilä öçen sugışkan dip irtägä ük böten şähär küzeñne açtırmas.

İhtıyar barı şunda gına böten kiyemeneñ tuzanga batkanın, çalbarınıñ tez turınnan yırtılıp çıkkanın kürde. Yarılgan irene avırttırıp tartışa, söyläşergä komaçaulıy ide.

— Tönlä... kem kürsen... Öygä kaytkaç, kararmın... — dip avız eçennän mıgırdandı ul.

— Minem arkada şundıy hälgä kalgansıñ ikän, üzem keşe itäm inde sine, — dide dä Säbilä anı citäkläp ikençe katka alıp mende.

Ayak oçlarına gına basıp argı bülmägä uzdılar. Säbilä İhtıyarga Nurislamnıñ halatın kiterep tottırdı da balalar bülmäsenä kerep kitte.

Öy tıp-tın, barı tik täräzä artında tonık güläü avazı işetelä häm yoldızlı kük fonında tözeleş utları kürenä. İhtıyar äle üzeneñ tuzanga batkan kiyemnärenä, äle Nurislamnıñ halatına karap miñgeräp tordı. Moña qadär härçak üzenä tartıp torgan bu fatir aña yat ta, salkın da bulıp toyıldı. Ul, nindider yaramagan eş eşlägän keşe sıman, üzennän-üze tartına, läkin ni kılırga, ni çara kürergä belmiçä, başın iyep divanda ikelänep utıra ide.

— Kitim min, — dip arıgan tavış belän endäşte ul Säbilägä. — Nikter küñel tınıç tügel.

— Sin tügel, äle haman min tınıçlana almıym, — dide dä Säbilä, anıñ yänäşäsenä divanga kilep utırdı. Kulındagı käğaz tartmanı açıp, darular aktarırga totındı. — Närsä uylap tapkannar bit, ä! Kino karau faydası inde bu.

Alarnıñ avılın Nurislam belän sin su astına cibärgän, dip uylarsıñ... Militsiyä närsä karıydır? Ällä tönlä uramga çıgarga şürli inde alar?..

— Alar da üzlärençä haklı inde. — İhtıyar, töşendä kürgän su astı avılın häterläp, tınıp kaldı. Säbilägä bu turıda söylärgä dä, söylämäskä dä belmiçä, berkavım ikelänep tordı. — GES salmıyça, bu şähärne, tözeleşne energiyä belän täemin itep bulmagannı añlarga da telämi alar. Su bastırmıyça gına tözi almıybız şul äle. Alay tözergä öyränmägän. Atlıgabız, kabalanabız. Bu yegetlär tügel, utız yıldan artık kolhoz predsedatele bulıp eşlägän ätkäy dä kabul itä almıy äle ul GESnı. Cay çıkkan sayın gel şuña kanıga. "Sugış vakıtında utın bulmagaç, böten karaltı-kuranı, hätta öydäge cihazlarnı da yagıp cılındı halık. Böten dönyası şıp-şır kalsın, tik isän genä bulsın, tik doşmanga gına ciñelmäsen. Bez dä häzer iñ uñdırışlı basularnı, bildän peçänle bolınnarnı yagıp cılınabız tügelme ikän?" — dip soradı ul ber könne minnän.

Tön urtasında ikäüdän-ikäü genä kalıp, şundıy süzlär tıñlap utıru Säbilägä gacäp tä, mäzäk tä toyıla ide.

— Bolay bulsañ, utız yäş tulganda berençe infarktnı alaçaksıñ sin... — Säbilä, anıñ süzen bülderergä telägändäy, yüeş mamık belän İhtıyarnıñ irennären çılattı. — Kayale, berär maturrak süz çıkmas mikän bu avızdan. Nurislam da tönnär buyı fänni traktatları belän sataşıp tilmertä. Barıgız da ber çıbıktan sörelgän ikän sez.

Säbilä şulkadär yagımlı itep, küñelne irkäläp açulana ide, İhtıyar anı rähätlänep tıñladı. Ul äkrenläp üz gäüdäseneñ ciñeläyä baruın toydı, tänen kızıştırıp berber artlı kaynar dulkınnar yögerep uza başladı, kulları, aña buysınmıyça, ireksezdän alga tartıldı. Şulçak kürşe bülmädä Räyhanäneñme, Rinatnıñmı sataşıp nider kıçkırganı işetelde. Tavış tıngaç, ikese dä, sularga kurıkkanday şaktıy ara häräkätsez utırdılar. İhtıyar, ğayeple kıyafät belän säyer yılmaep, Säbiläneñ küzlärenä karadı. Kuyı-koñgırt küz karaşında beraz kurku da, gacäplänü dä, menä-menä taşıp çıgarga torgan tıyılgısız his tä, añlatıp häm añlap bulmıy torgan astırtın kinaya dä bar ide sıman. İhtıyar, baş äyländergeç bu karaştan kaçarga uylap, küzlären anıñ kullarına küçerde. Säbilä, küñelne oyıta torgan häräkätsez tınlıktan kotılırga teläp, kabalanıp, anıñ irennärenä yodlı mamık kapladı. İhtıyar siskänep kitte, äçetüdän yöze cıyırılıp kilde. Ul Säbiläneñ kulın şıtırdatıp kıstı da yodlı irennäre belän sak kına barmaklarınnan üpte. Säbilä böten täne belän kaltırandı, berazga yugalıp kaldı häm, bik tiz huşına kilep, kulın kisäk kenä tartıp aldı.

— Nurislam... — dip pışıldadı Säbilä.

— İhtıyar minem isem...

— Beläm, beläm... Min ul turıda tügel... Nurislam.... — dip yotlıga-yotlıga nider äytergä mataştı Säbilä, läkin tamak töbenä kilep terälgän töyer irek birmäde.

— Min kitim alaysa, — dip tagın torıp bastı İhtıyar. — Kötälärder, borçılıp toralardır.

— Kem kötsen sine bu vakıtta?! Böten dönya yoklıy häzer. Tege banditlar kötsä genä inde. Yuk, yuk, bu vakıtta uramga çıgarıp cibärep, töne buyı ut yotıp çıgasım kilmi...

— Ä Nurislam? Ul närsä uylar? — dip kırıs kına soradı İhtıyar. — Bolay da...

— Uylasa, kaytsın ide. Ul anda ber kaygısız yoklap yata. Ä sin anıñ öçen cäfa çigep yöriseñ.

— Nindi cäfa bulsın! Bälki, miña şulay rähätter? Bälki, min mahsus sineñ arttan kilgänmender...

Säbilä aña cavap birmäde, tavışsız-tınsız gına kürşe bülmägä kerep kitte.

İhtıyar zaldagı divanga suzılıp yattı da ike kulın baş astına kuyıp, uyga çumdı. Bügenge kön aña yıl kebek ozın bulıp toyıldı. "Mäcles min telägänçä barıp çıkmadı, — dip uyladı ul. — Bäyräm yasıy belmim ikän min keşegä. Eşlärgä, eşlätergä öyränep kiläbez, ä bäyräm yasarga mahirlık yuk. Mäclestä dä gel eş turında söyläşäbez. Dimäk, avıllık çıgıp betmi häm betmäs tä inde. Avıl halkı berkayçan da yal itä belmi bit ul. Gomer-gomergä böten bäyrämnäre eş belän bergä uzgan alarnıñ. Kaz ömäsendä irtädän kiçkä qadär kaz yolıkkannar, kiç utırganda tula baskannar, cep erlägännär, çeltär bäylägännär, aulak öydä böten öyne cıyıştırgannar. Bälki, döres eşlägännärder? Eştän kızık tapkan alar, eştän bäyräm yasagan. Ä bez häzer eşsezlektän bäyräm yasıybız.

— Budilnik kuyarga kiräk tügelme? — Kürşe bülmädän Säbiläneñ tavışı işetelde. Ul İhtıyarnıñ borsalanıp yatuın işetkän, yokıga kitä almavın sizgän ide.

— Kiräkmi, bolay da uyanırmın. Yokıga kitep bulsa.

— Kayçandır bulgan iñ-iñ rähät ber vakıyganı uyla da kımşanmıyça tik yat. Yokıga kitkäneñne sizmässeñ dä. Min gel şulay itäm.

— Ser bulmasa, nindiräk ide soñ ul sineñ iñ-iñ rähät çagıñ?

Säbilä, äytergäme, äytmäskäme digändäy, şaktıy süzsez tordı.

— Urınsız sorau birdem bugay.

— İr-at añlıy torgan närsä tügel ul. Rinatnı tapkaç, iñ berençe tapkır miña kürsätkän çak. Andagı rähätne süz belän genä añlatıp betererlek tügel. Şuña qadär ber atna yoklamagan idem. Hälsezlek belän rähätlek ikese bergä kilep kuşılgaç, küñel koşı kükkä kütärelep oçıp kitä ikän. Ä sin iñ rähät çagıñnı häterliseñme?

— Äye...

— Kayçan buldı soñ ul? Kayda buldı?

— Bügen. Häzer. Monda... — dip pışıldadı İhtıyar. Şulçak anıñ böten täne, äle monnan berniçä minut elek kenä bulgança, rähät kımırcıp kitte, küz aldına Säbiläneñ kükkä kütärelgän koşı kilep bastı da ğalämät zur kanatların cilpi-cilpi anı da üz artınnan iyärtte. Şul koş kanatlarında tirbälep bara torgaç, ul yokıga taldı.

Nindider säyer tavışka uyanıp kitte İhtıyar, sulışın tıyıp, äle üzeneñ kayda ikänen dä añlamıyça, sagayıp kaldı. Bala yılaganga ohşagan özek-özek tavış kürşe bülmädän kilä ide. İhtıyar, Räyhanä sataşadır, dip uylap, urınınnan tordı da işek katına kilde. Karañgıda karmalana-karmala-na türgäräk uzdı häm, eşneñ närsädä ikänen töşenep, baskan urınınnan kuzgala almıyça, ber urında katıp kaldı. Säbilä baştanayak yurganga törengän dä tuktıy almıyça üksi ide.

* * *

...İhtıyar uyanganda, koyaş inde unaltı katlı yortlardan da yugarırak kütärelep, sınaulı karaş belän anıñ küzlärenä karap tora ide.

Ul, urındık başında elenep torgan kiyemnären alıp, aşıga-aşıga kiyende. Kiyenep betergäç kenä, alarnıñ çip-çista häm ütüklängän ikänen kürep, aptıragan kıyafät belän yak-yagına karandı. Kuhnyada taba çıclagan tavış işetelä, böten öygä tamak töben kıtıklıy torgan koymak ise taralgan. Yuınırga dip vanna bülmäsenä ütep barganda, ul äle yokıdan uyanıp citmägän karlıgulı yat tavış belän Säbilägä endäşte:

— Häyerle irtä!

Endäşte dä, üzeneñ tupas tavışınnan üze oyalıp, kıyar-kıymas kına aña kütärelep karadı. Säbiläneñ yöze böten kuhnyaga, kuhnyaga gına tügel, bar dönyaga nur taratkanday, balkıy ide.

— Häyerle kön, disäñ dä bula inde.

— Şulay ikän şul. Nigä uyatmadıñ? Balalar kayda?

— Yoklıylar. Şulkadär rähät itep yoklıy ideñ. Uyatırga kızgandım. Näq sabıy bala kebek inde, gönahsız sabıy bala kebek.

— Sin kızgangansıñ da, öydägelär kızganır mikän menä. Minem turıda ni uylarga da belmilärder inde.

— Beraz başların vatsalar da yarar. Qadereñ genä artır. Änä, Nurislam kayta da bugay...

"Nurislam kayta" digän süzlärne işetügä, ul kinät kenä tınıçsızlana, borsalana başladı. Säbiläneñ, az gına da ise kitmiçä, haman şulay kuhnyada tınıç kına ävärä kilüenä aptırap, kaya sugılırga belmiçä äle täräzä karşına bardı, äle külmäk yakaların ber eläkterep, ber ıçkındırdı.

— Öç çakrımnan işetelä anıñ mototsikl tavışı. Balaçaga sıman şul käcä täkäsenä atlanıp yörüen kayçan taşlar inde. Keşelär yänäşäñnän "Volga"da cilderep ütkändä, tır-pır kilep tuzan eçendä mototsiklda çap-çap ta, annarı üzeñne hörmät itülären, sineñ belän hisaplaşuların köt.

Säbilä, Nurislamnıñ kaytuın önämägändäy, tabadagı koymagın äyländergän cayga üzaldına söylände. İhtıyar anıñ süzlären ahırına qadär tıñlap betermäde, balkonga çıktı. Buş yul buylap can-färmanga çabıp kilgän mototsikl, öy karşına citärgä berniçä metr kalgaç, kisäk kenä tuktadı da, tirä-yün yañadan tınlıkka çumdı. Nurislamnıñ şeşengän kızıl yözenä karap, İhtıyar artkı utırgıçtagı keşegä iğtibar itmägän ide, anı kürep, tanıp algaç, yöräge özelep töşep kitkändäy buldı häm, aptırap, sülpän genä kulın selkede:

— Zäliyä...

Ul Zäliyäne kürüenä şatlana da, kuana da almıy, anıñ şulay kötmägändä kilüenä şakkatıp, gacäplänep tik basıp tora ide. Nurislamnıñ, mototsiklın ayagına bastırgan arada, yantaep, balkonga küz töşergänen kürgäç, ul, añardan kaçkanday, kuhnyaga taba kitte.

— Nurislam kayttı. Zäliyä kilgän, — dide ul, nindider zur bäla turındagı avır häbärne citkergän avaz belän.

Säbilä, ise kitmiçä genä, tabadagı koymaklarnı äyländerüendä buldı. Läkin İhtıyar anıñ küñele eçtän aktarılganın, menä-menä ıçkınıp kitärgä torgan prucinaga ohşap, bar hisläre tartılganın, küzlärendä kırıs häm täkäbber çatkılar kabınganın kürde. Ul aña yaratıp häm özgälänep karap tordı da artka çigenä-çigenä koridorga çıktı, avırlık belän genä tışkı işekne açtı.

Zäliyä baskıçtan mışnıy-mışnıy yögerep mende. İhtıyar Zäliyäne uñaysızlanıp kına, telämiçä genä koçagına kıstı, bit oçlarına irennären tiderep aldı.

— Minnän kaçıp kotıla almassıñ! — dip kölde Zäliyä häm barmagı belän İhtıyarnıñ borınına avırttırıp bastı. — Konspirativ kvartiradan gına tügel, cir tişegennän dä tabarmın min sine! Kayale, şoma yeget, ireneñä närsä buldı sineñ?

İşek katında sömsere koyılıp basıp torgan Nurislam yalt itep İhtıyarnıñ irennärenä karap kuydı.

— Buldı inde hällär. Soñınnan söylärmen, — dip aklanırga aşıktı İhtıyar...

— Yuk, yuk, soñınnan solı botkası aşarbız, ä häzer miña, aldarga öyrängänçe, çın döresen söylä. Kem teşläde ireneñne? — Zäliyä ällä inde İhtıyar belän küreşüenä çınlap torıp söyenä, ällä inde tırışıp-tırışıp uynıy gına ide — monı sizüçe bulmadı. Menä anıñ tügäräk yöze yılmayu belän tuldı, ul ber säbäpsezgä kölä, şayara başladı. Läkin üzeneñ yasalma şuklıklarına, şayarularına kuşıluçı bulmavın, İhtıyar belän Nurislamnıñ da, berençe tapkır küreşkändäy, aptırap süzsez toruların kürgäç, ul sabırlanıp kaldı häm kuhnyaga kerep kitte.

— Bez kilüne kötkännär monda!.. — dip, Säbilä belän barıp küreşkäç, gomer buyı şuşı fatirda yäşägän keşe sıman, böten bülmälärne yörep çıktı, yoklap yatkan balalarnıñ başlarınnan sıypadı, kiştädäge kitaplarnı beräm-beräm alıp karadı. Üze haman söylände. — Kiçä kilä almadım. Samoletka biletlar bulmadı. Bügen dä äle köçkä biş tä kırık biştäge poçta samoletı belän oçtım. Yarıy, tanış styuardessa turı kilde. Kilep citsäm, sin öydä yuk. Atauga kersäm, anda ike buydak kañgırap utıra... Poyızddan kalgan passacirlar, diyärseñ. Minem İhtıyarım sınata torgannardan tügel, berär yünleräk cirgä barıp oyalagandır, min äytäm. Çınnan da şulay bulıp çıktı.

İhtıyarnıñ, Zäliyä söylägän sayın, açuı çıga, yöze karala bara, bu kiräkmäs häm urınsız süzlärne işetmäs öçen, ul vanna bülmäsenä dä, balalar yanına da kerep karıy, läkin çäreldek tavış anı kayda da kuıp citä ide.

Tabın yanında da berözleksez Zäliyä avazı gına yañgırap tordı. İhtıyar, bu uñaysız häldän kotılu öçen, süzne bütängä borırga tırışıp karadı, läkin anı kütärep aluçı bulmadı, süze havada elenep kaldı. Aptıragaç, ul Zäliyä süzenä katnaşırga buldı.

— Kiçä kaytsañ, bergäläp bäyräm itkän bulır idek.

— Kiçä kilgän bulsañ, kunıp kitär ideñ, dilärme äle?

— Zäliyä bülmäne yañgıratıp kölde. — Zıyan yuk. Ütkän eşkä

— salavat. Bezneñ bäyrämnär alda äle.

— Nindi bäyräm ul tagın? — dip käyefsez genä soradı İhtıyar.

— Gomerdä ber tapkır gına bula torgan bäyräm. Närsä, tel yäşergän kilen sıman utırma inde!

Moña qadär sömsere koyılıp utırgan Nurislam kinät kenä uyanıp kitkändäy buldı.

— Ay-hay, yegetlär-kızlar! — dip torıp bastı ul. — Yal-gışmasam, tuy turında süz bara bugay monda. Ik-mık itep utırma, yeget! Tuy bulgaç, tuy!

— Tuktagız äle... Nindi tuy di äle ul? Zäliyä — anda, min

— monda. Fatir da yuk. Eş muyınnan, borılırga da vakıt yuk.

— Tuy bulgaç, barısı da bulır! — dip kulların şapıldattı Nurislam. Anıñ sürelgän küzlärendä oçkınnar kabındı.

İhtıyar, küzlären tutırıp, başta Nurislamga, annarı Säbilägä karadı. Säbiläneñ yöze tartışıp kuydı, şulay da ul yılmaydı da süzgä kuşıldı.

— Min şahit bulırga riza! Nigä sömseregez koyıldı äle? Şundıy zur vakıyganı, keşelärneñ iñ bähetle, iñ rähät çagın... — ul İhtıyarga yäşen tizlege belän karap aldı, — bilgeläp ütärgä kiräk! Yuk, bolay gına yaramıy... Zavod rekonstruktsiyäläü genä tügel inde bu sezgä! Mähäbbät...

Säbilä mini-bardan şärab şeşäse aldı, anı İhtıyar aldına kuydı.

— Aç, äydä, kiyäü!

Säbilä gomer bulmagança usallangan, yarsıgan ide.

İhtıyar sul kulı belän yañagına tayandı da, şeşägä karagan häldä, ber häräkätsez tik utıruında buldı.

— Kir-räkmi! — dip kulların cäyde Zäliyä. — här närsäneñ üz vakıtı.

Ul, ise kitmägän kıyafät belän cırlaganday itte:

Üze çakıra, üze kaça,
Galiyäbanu sıluım-irkäm...

— Berkemnän dä kaçkanım yuk, — dip başın kütärde İhtıyar. Cır süzlären üzenä kabul itkän ide ul. — Kaçsam da, üzemnän genä kaçam. Kaçarga tırışam. Ä üzeñnän kaçıp bulmıy. Zinhar öçen, timägez miña! Bu dönyada bolay da adım sayın keşe kuşkannı gına eşläp yörim! Baş koda buluıñ öçen rähmät, Nurislam! Läkin yukka tırışasıñ! Bu mäsäläne niçek tä üzem häl itärmen. Kittek, Zäliyä!

Nurislam aña aşarday itep karadı da, bokalnı tutırıp şärab eçep kuydı. Annarı, kitegez, digänne añlatıp, östälgä kaplanıp uçları belän başın koçakladı. Ul häzer berkemne kürmi dä häm kürergä dä telämi ide.

* * *

Zavod rekonstruktsiyälänep, eşlär üz ezenä töşkäç, İhtıyarnıñ küñele dä urınına utırgan kebek buldı. Ul inde häzer elekkege kebek tözeleşneñ ber başınnan ikençe başına, ber tsehtan ikençe tsehka, keçkenä genä mäsäläne häl itü öçen dä ber başlıktan ikençe başlıkka çabıp vakıt uzdırmıy, Kazanga, Mäskäügä dä elekkeçä yış barmıy. İhtıyar täcribäle citäkçelärdän kürep, üzeneñ könen, eş atnasın planlaştırırga öyrände. Bolay itkäç, mäşäqatläre dä kimede, vakıtı, kiresençä, irkenäyde. Emil Yakovleviç bolnitsadan çıkkaç, üzeneñ ikençe planga küçep, hokukları şaktıy çiklänügä eçe poşkan ide, tora-bara anısına da künekte. Ul keşelär belän artık yakınaymaska tırışa, küpmeder däräcädä ara saklıy, Nurislamnan monıñ öçen şaktıy borıçlı süzlär işetsä dä, üzen haklı sanıy ide. Eştä ul hämmäse belän açık yöz kürsätep söyläşä, ämma, küpme çakırsalar da, keşegä kunakka yörmi, ara-tirä oyıştırıla torgan ayagöste mäcleslärennän kaçarga cay taba.

Zavod direktorı Emil Yakovleviç bolarnıñ barısın da kürep-sizep, eçenä cıyıp yörgän ikän. Ber könne eş azagında ul İhtıyarnı üz bülmäsenä çakırıp kertte. Süzne bik yıraktan başladı, eş turında soraştı, ozaklap ğailä hällären töpçende. Annarı gına küñelendäge uylarnı açıp salırga buldı.

— Sezne, — dip tınıp tordı ul beraz, — üzen kollektivtan ayırıp kuya, keşelärdän çitläşä, dip äytälär. Çınmı bu? — Emil Yakovleviç bülmägä tämäke tötene börki-börki känäfigä kırın utırıp söyläşä ide.

İhtıyar cavap birmäde, äydä, söylä, tınlap karıyk digändäy, soraulı karaş belän aña tekälde.

— Zavod kapkasınnan çıguga uk, imeş, sez keşelärne tanımıy başlıysız. Ber kollektivta eşlägäç, eşe dä, yalı da bergä bulırga tiyeş, İhtıyar Timerhanoviç.

— Zavkom räise Sälimov äytteme? Äye, min anıñ hatınınıñ tugan könenä bara almadım. Läkin tugan kön mäclese ber närsä, eşçelärgä digän lğotalı putevkalarnı dus-iş, tugan-tumaça arasında bülü bötenläy başka närsä. Alar-nıñ ikesen bergä butamaska buldım min.

— Sez haman ütkän profsoyuz cıyılışında söylägän çıgışıgıznı kiteräsez dä kıstırasız. Döres, bulgan andıy häl, keşe yalgışkan. Kirägennän artık yumartlanıp kitkän. Aña kisätü yasaldı bit inde, ä sez haman tınıçlana almıysız. Tseh naçalnigı Krivoşein öy tuyına çakırgaç ta, bara almıym, dip kırt kiskänsez. Kileşmi, İhtıyar Timerhanoviç, zavod qadär zavodnıñ baş incenerına kileşä torgan närsä tügel bu. Üzegez keşelärdän yahşı mögamälä taläp itäsez, ä üzegez yukka-barga borın çöyäsez, keşelärne sanga sukmıysız.

— Gomumän, mäcleslärgä yörergä yaratmıym min. Tuygan ul iserek maktanışulardan. Zavod buyınça, konkret eş buyınça pretenziyäläregez yukmı?

— Zavod buyınça da barısı da al da göl, dip uylamagız. Raykomda başıgızdan sıypap kaytargaç ta, artık üsenep kittegez bugay. Raykom gel uñayga gına sıpırıp tormas ul. Bolay ätäçlänep yörsägez, şundıy itep tez astıgızga kiterep sugarlar, kemgä barıp sıyınırga belmiçä tilmerersez annarı. Menä şul çakta kiräk bulır keşelär, menä şul çakta çakırgan ber cirgä yögerep barırday bulırsız, läkin çakırmaslar. Älegä bezneñ şähärdä küñel cılısı tabar cir ikäü genä: eş häm öy. Bergäläp teatrlarga, tsirkka, zooparkka, kontsert zallarına kultpohodlar yasar könnär citkänçe, bezgä ber-berebezneñ öyendä cıyılışıp küñel yuatırga, ber-berebezneñ borçuın urtaklaşırga, şatlıgın büleşergä turı kiläçäk. İñgä-iñ torıp eşläüçe iptäşeñneñ öyenä kerep häl-ähväl beleşü, minem üzemä kalsa, hiç tä gönah tügel. Eçmägän keşeneñ yatkırıp avızına salgannı kürgänem yuk äle minem. Utır, söyläş, köleş, cırlaş ta matur gına saubullaşıp çıgıp kit.

— Alay yörergä minem vakıtım yuk, — dip ışanıçsız gına äytte İhtıyar.

— Üzegez öylänmägän keşe. Kiçlären, eştän soñ kayda bulasız soñ?

— Yal zonasınıñ proyıktı belän mataşabız bit.

— İşettem. Läkin, küñelegezgä avır alsagız, alırsız, döresen äytim: yuk eş belän şögıllänäsez. Perspektivasız eş. Kem dä kem üzeneñ vannalı, tualetlı, balkonlı, gazlı cılı öyen taşlap, sezneñ tavık ketägegezgä barsın inde?!

— Bütän şähärlärdä daçaga yörilär bit äle.

— Päri başka, cen başka. Daça bötenläy bütän närsä ul. Daça anıñ üzeneke. Ä üzeñneke härçak üzäktä bula. Sälimov ni öçen iñ berençe çiratta iñ yahşı yorttan iñ kättä fatirnı Krivoşeinga birgän? Yahşı citäkçe bulganı, eşe görläp barganı öçenme? Yuk, tugan, Krivoşeinnan şäbräk belgeçlär su buyı çiratta sabır gına kötep utıra.

— Monısın barıbız da beläbez. Sälimov äşnälek belän şögıllänä, Krivoşeinga bacası bulganı öçen dürt bülmäle fatir birde, dip cıyılışta yözenä bärep äyttelär. Ä sez anı kabinetka çakırıp söyläştegez dä, şunıñ belän vässälam.

— Keşeneñ yalgışın kürü, keşegä akıl öyrätüdän dä ciñel närsä yuk. Menä şul Sälimovnıñ inde niçä aylar buyı eşçelärgä daça salu öçen cir daulap yörgänen kem belä? Ministrlar Sovetına qadär barıp citte. Monısına närsä disez? Monısı inde östägelär aldında yahşı atlı bulam dip, şau-şu kuptarıp zavod sütä başlau gına tügel. Monısı inde eşçe sıynıf turında çın-çınlap kaygırtu.

— Teläsä närsä äytegez, ä zavod eşli, elekkegä karaganda öç tapkırga artık produktsiyä çıgara, assortiment küzgä kürenep arttı. Ä Sälimovnıñ cire kayda, daçaları kayda? Bulmagan büränädän bura burap bulmıy, dilär bezneñ avılda.

— Cir bulır. Ber Sälimovka gına salınıp utırgançı, menä şul daçalarga cir alu artınnan yörergä kiräk bezgä.

— Bulgan oçrakta da, barıber härkem daça salmayaçak. Berençedän, monıñ öçen cir citmäyäçäk, ikençedän, teläsä kemneñ kulınnan kilä torgan eş tä tügel ul. Materialnı kayan tapsın alar? Menä kitäçäk inde annan urlaşu, zavod maşinasında kaça-posa daçaga material taşu. Ä bähetle kiläçäktä yäşärgä tiyeşle yäş buın şuşılarnı kürep üsäçäk. Hörriyät! Taşlıyarga timägez sez. Kürersez, Taşlıyar yal zonası berniçä yıldan bu yaklarda maktaulı urınnarnıñ berse bulaçak. Halık ostaları muzeena äyländeräbez anı, — dip kızıp-kızıp söylävendä buldı İhtıyar. Ul, böten mäşäqatlären onıtıp, tagın Taşlıyarnıñ kiläçäge belän yäşi başlagan ide. — Saf hava, parlı munça...

— Yarıy, yarıy, — dip bülderde anı Emil Yakovleviç. — Yä tumagan taynıñ bilen sındırırsız. Süzem bütän ide minem. Yal zonası turında şulay kaygırtıp ta yörgäç, yal itüneñ närsä ikänen yahşı belergä tiyeş inde sez. Glavkadan kilgän komissiyä irtägä eşen tögälli. Töştän soñ alarnıñ biş-altı säğat buş vakıtları kala. Menä şul biş-altı säğatne bik tä intensiv töstä yal itterergä ide. Kunaklar bik däräcäle, dönya kürgän keşelär. Barısın da uyladık ta bu eşne sezgä ışanıp tapşırırga buldık. Üzem dä bik teläp barır idem, sırhaulap toram, böten yallarınıñ yämen genä cibärermen, dip kurkam. Nindi täqdimnäregez bar?

İhtıyar şunda gına direktornıñ niçek osta itep üzen stenaga kiterep terägänen añladı. Anıñ häyläsenä karşı şundıy uk ostalık belän cavap birergä tırışıp uylanıp tordı, läkin kiräkle süz taba almadı da, barısına kulın seltäp, turıdan yarırga buldı.

— Kilgän kunaklarnı pikniklarga alıp çıgu, komissiyälärneñ caylap-maylap küñellären kürü turında raysovet sessiyäsendä dä, raykom plenumında da bik açık itep äyttelär, — dip süzne yugarıdan başladı ul.

— Barısın da beläbez. Läkin monısı bötenläy bütän närsä bit. Bez bit zavod isemennän mäcles ütkärergä cıyınmıybız. Uylagız, uylagız, nindi täqdimnäregez bar?

— Su buyına alıp töşärgä. Urmanga alıp çıgarga.

— Anda nişlätmäkçe bulasız alarnı?

— Su koyınırlar. Gömbä cıyarlar.

— Bala-çagamıni alar su koyınıp, gömbä cıyıp yörergä? — dip östälgä uç töbe belän şapıldatıp suktı direktor. Annarı basınkılana töşte. — Bez alarnı piknikka da alıp çıkmıybız, maylap-caylap cibärergä dä uylamıybız. İke atna zavod tuzanı eçkännän soñ, tabiğat koçagına çakırırga, böten şähärneñ gorurlıgı bulgan pioner lageren kürsätergä hakıbız bardır la soñ bezneñ? Bu turıda mahsus instruktsiyä çıkmadı bugay äle. Kayın urmanı eçendäge pioner lageren beläsezme? Häzer ük şunda barıp kilegez. Azık-tölekne sez "yaratkan" Sälimov yünäter, anısı öçen borçılmagız. Munçanı taşı şartlarlık itep yaksınnar.

— Min zavodnıñ baş incenerı häm baş incener vazifaların ütäüne genä üz östemä ala alam. Gomeremdä munça yakkanım bulmadı. Bezneñ öydä änkäy şögıllänä ul eş belän. Ä min räten belmim, — dide dä ul, direktornıñ yarsıgan küzlärenä kütärelep tä karamıyça saubullaşıp çıgıp kitte.

"Ällä soñ artık kızıp kittemme? Pioner lagerenda barısın da äzerläp kuyarga da, üzemä barmıy kalırga gına ide. Ällä soñ änkäygä munça yaktırıp, üzebezgä çakırırga kiräk buldımı ikän? Ni äytsäñ dä, komissiyä çlennarı gına tügel, çittän kilgän kunaklar bit äle alar. Bu yak keşeläre bigräk tar küñelle dip kitmäslärme? Kunakçıllık borıngıdan kilgän ğadät bit inde", — dip yul buyı üzen talkıp kayttı ul.

Öygä kersä, tagın ber borçu kötep tora — İhtıyarnı sudka çakırıp povestka kilgän ide. Änise, närsä uylarga da belmiçä, anı kötä-kötä kara köyep betkän.

— Yukka kaygırma, änkäy, şahit itep kenä çakıralar mine, — dip tınıçlandırırga tırışsa da, Mahruy apa haman närsädänder şiklänä ide.

İhtıyarga sud bulaçagı turında inde küptän äytep kuydılar. Ul, prokuraturaga kerep, bu eşne tuktatıp kalırga da tırışıp karadı, läkin barıp çıkmadı. Ataudagı mäclestän soñ bulgan hällärne Nurislam militsiyägä häbär itkän. Ul monı nindi maksat belän eşlägänder, İhtıyar küñele belän sizensä dä, barıber anı ahırına qadär añlap beterä almadı. Ägär dä kiräk sanagan bulsa, bu turıda İhtıyar militsiyägä üze häbär itkän bulır ide.

Berniçä kön ütügä, ul inde älege hällärne bötenläy onıtkan, irenendäge yara da tözälep ölgergän ide. Ä Nurislam, ber zıyan kürmägän bulsa da, onıtmagan, tege yegetlärne cavapka tarttıruların sorap, gariza yazgan. İhtıyarnıñ monı işetkäç, bik tä hätere kaldı. Üzeneñ isemen "sud", "militsiyä" digän töşençälärdän çittäräk totu maksatınnan gına çıgıp uylamıy, yegetlärneñ yäşlek yülärlegenä, küñelläre räncüdän tugan hislär kotkısına bäyläp añlata ide ul tege tönne bulıp uzgan bäreleşne. Sudyaga da şularnı tükmi-çäçmi söyläde. "Faildän ayırılgaç, sez kaya kittegez?" — digän sorau işetkäç kenä, dorfa itep: "Anısınıñ alda söylängän vakıygaga ber katnaşı da yuk!" — dip süzen tögällärgä aşıktı.

...Egetlärneñ eş urınnarınnan yahşı harakteristika birgännär. İhtıyarnıñ da, zıyan kürgän keşe bularak, üteneçen isäpkä algannar, ahrısı, yegetlärgä kisätü yasadılar da eşlären iptäşlär sudına tapşırırga karar kılıp, çıgarıp cibärdelär. Şularnıñ barısın da Säbilägä söylärgä cıyınıp, telefonga ürelügä, anıñ bülmäsenä Emil Yakovleviç kilep kerde.

— İhtıyar Timerhanoviç, — dip töçe yılmaep küreşte ul. — Kiçäge hällärne işetkänsezder bit.

— Kiçä min köne buyı sudta buldım.

— Närsä? Sudta? Nigä anda? — dip şikle genä karap kuydı direktor.

— Şahit itep çakırgannar. Ber könne huligannarga yulıkkan idem, — dip direktornıñ küzlärenä turı karadı ul. — Kiçä närsä bulgan? Min partoyışma sekretarena şaltıratıp sudka baruımnı äytkän idem. Sezgä citkermädemeni?

— Min kiçä sırhaulap tordım. Şuña eşkä çıga almagan idem. Bulgan anda hällär... — dip avır suladı Emil Yakovleviç. — Kirelänmiçä üz kulıgızga alsagız, bolarnıñ berse dä bulmıy kala ide bit. Häzer hurlıgın barıber böten zavod belän kütäräbez.

— Añlatıbrak söylägez äle, — dip, östäl artınnan anıñ yagına çıgıp utırdı İhtıyar. — Lagerda ber-ber häl bulmagandır bit?

— Böten şähär şunı söyli, ä sez belmägängä salışıp utırasız, — dip kaşların cıyırdı Emil Yakovleviç. — Närsä bulgan da närsä bulgan! Närsä bulsın: munçanı isle kileş tomalagannar da komissiyä citäkçesenä, glavkanıñ bülek mödire urınbasarına is tigän. Munçada añın yugaltkan. Totarga da tiz genä maşinaga salıp, bolnitsaga iltergä ide bit üzen. Ä bu küçän başlar munçaga "Aşıgıç yärdäm" maşinası çakırtkannar. Kaysısınıñ akılı citkän, digen. Şamkayıv üz isemennän kunaklarnıñ küñelen kürü öçen, baş arhitektor Urmanovnı kodalagan bulgan. Yänäse, andıy mäsälälärdä şomargan keşe. Ä tegeseneñ hatını "Sko-rıy"da vraç bulıp eşli ikän, kahär. Ällä inde ireneñ şunda buluın çamalap, ällä karurman munçasın küräse kilep, dispetçerdan çiratsız zayavka alıp, üz teläge belän çıgıp çaba bu lagerga. Bilgele, kilep citügä ük, kapka töbendä ireneñ maşinasın kürep ala. Munçanıñ aldagı yal bülmäsendä komissiyä citäkçesenä aşıgıç yärdäm kürsätä dä ire turında soraşa. Barısı, kurkışıp, iñbaşların gına cıyırıp kuyalar. Monıñ küñelenä şik töşä dä Sälimovtan iren taptıra başlıy. Ägär kayda ikänen äytmäsägez, irtägä ük bu hällärneñ barısın da raykomga citkeräm, dip, sanitarka belän şofernı da şahit bularak banket zalına çakırıp kertä. Ä Sälimovka şul citä kala, kotı botına töşä meskenneñ. İ-ih, tege çakta sezneñ süzne tıñlap, personal eşen partkomga kuyası kalgan... Bu cebegän avız Urmanovnıñ hatınına serne çişä. Hatın isterikaga birelä, alan çitendäge äkiyät yortına barıp, tege tavık täpiyendä utıra torgan bäläkäy yortka, işek döberdätä başlıy. Açıp cibärsälär, eçtä — Robert Maratoviç üzeneñ sekretarşası belän... Kalganın üzeñ küz aldına kiterä alasıñ inde. Äye, äye, çınlap ta hatını bolarnıñ araların elek tä sizenep yörgän, şuña mahsus kilgän ul. Tik menä lagerga baru turında kem citkerde ikän aña? Bu hakta min sezdän başka bütän keşegä äytmädem... — Emil Yakovleviç, sul kulı belän östälgä tayanıp, İhtıyarga töbälde. — Şul-lay... ireneñ yañagına kiterep sılıy da, munçadagı citäkçebezne bik matur itep bolnitsaga alıp ta kitälär. Şundıy-şundıy hällär, iptäş Batırşin. Bäladän başayak, dip söyenäsezme?..

— Ällä miña berär şigegez töşteme? — dip mıskıllı yılmaydı İhtıyar. — Munça yagudan baş tartsam da, zavod östenä töten cibärergä cıyınganım yuk äle.

Emil Yakovleviç kinät kenä meskenlänep kalgan, anıñ elekke gorur kıyafäte, tamak töbennän urgılıp çıkkan göberdek tavışı tanımaslık bulıp üzgärgän ide.

— Mine häzer raykomga çakıralar, — dip tagın da böreşä töşte ul. — Sezgä berdänber üteneçem bar: öçençe kön piknikka çıgarga kodalavımnı ikäü genä belsäk ide. Annarı tagın kazınu kitär, sezdän soraşa başlarlar. Ä bezgä äle kiläçäktä bergä eşlise. Kileştekme? — Ul İhtıyarga suzmak bulıp kulın kütärä başlagan ide, läkin nikter kire uyladı bugay, kütärelgän kulınıñ arkası belän mañgay tiren sörtte dä ahıldap aldı: — Şamkayıv belän bäylänmäskä niçä tapkır ant ittem inde. Ul da tapkan cibärer keşe! Urmanov bezneñ zavodnıñ kara doşmanı bit ul. "Arhitektorlar köne-töne şähär matur bulsın dip tırışa, ä zavod bezneñ taläplärne iskä almıy, bizäk-orna-mentlarnı, arhitektura elementların eşläüdän baş tarta", — dip cıyılış sayın ul tökerek çäçä.

"Şamkayıv zavodnı rekonstruktsiyäläügä karşı ideme? Berniçä yıldan yaña zavod sala başlıybız, iskegä timägez, isegez kitär, dip, bezneñ eşkä ul karşı töşep yördeme? Baş arhitektornı da komissiyä belän zavod arasındagı alış-bireşkä küz-kolak bulu öçen cibärgän ul. Ä tegese azrak onıtılıp kitkän, beton-tsementka karaganda, mähäbbätne östenräk kürgän... häm... döres eşlägän dä..." — dip, uyga kalıp tordı İhtıyar. Kinät kenä Säbiläneñ kal-tıranulı irennäre, ömet tulı yaktı küzläre isenä töşte dä başı äylänep kitte.

Emil Yakovleviç haman üzen kulga ala almıy, nişlärgä belmiçä özgälänä, vakıt-vakıt, nider kötkändäy, İhtıyarga karap kuya.

— Min kiçä avıru idem. Bälki, raykomga sez... — dip süzennän özelep kaldı ul. İhtıyarnıñ açudan küzläre kızara baruın kürep, süzne kiregä borırga aşıktı: — Sınar öçen genä äytkän idem. Zavod östenä töten cibärergä cıyınmavıgız hakmı ikänne genä tikşerep karavım. Raykomda niçek tä cavabın tabarmın. Berençedän, min lagerda da, munçada da bulmagan, alarnıñ mäclesenä katnaşmagan. İkençedän, bu eşlärgä administratsiyäneñ bernindi mönäsäbäte dä yuk, monıñ belän barı tik zavkom gına şögıllängän. Bilgele, urmanga, tabiğat koçagına alıp çıgu turında äytep kuygan buluıbız mömkin. Läkin bu bit äle munça yagarga, banket oyıştırırga kuşu digän süz tügel. Akça Sälimovtan çıkkan ikän, cavabın da ul birsen. Ğayepne bezgä audara almıy ul, koyrıgı bozga katkan. Ägär bez kazına başlasak, ay-hay!..

İhtıyar direktorga açulanıp karadı.

— Şulay bulgaç, üzegezgä tel tiyärlek bulmagaç, nigä borçılasız? — dip soradı ul.

— Urmanovnıñ yarsıgan hatını bügen irtük redaktsiyägä barısı turında da yazıp kertkän. Ä bezneñ sistemada här yazılgan bileberdaga da cavap birü mäcbüri. Äle genä miña redaktor şaltırattı. Bilgele, aç et söyäkkä taşlangan kebek, mondıy kalcanı kuldan ıçkındırmıy inde ul curnalist halkı. Şäp kalca bit! Sensatsiyä! Gazetanıñ tiracı artaçak inde monnan soñ. Bu eşne öyränep, gazetaga material häzerläüne korrespondent Farukşinaga tapşırgannar.

— Säbidägäme? — dip kıçkırıp uk äytte İhtıyar häm, üzeneñ sabıylarça berkatlılıgınnan oyalıp, irennären teşläde.

— Äye, Farukşinnıñ hatınına. Belgänemçä, sez alar-nıñ ğailäse belän yahşı tanış. Yöreşäsez dä bugay. Kiçä sudta da bergä bulgansız. Yalgışmasam. Farukşinanı ozata kaytkanda bäylängännär tügelme soñ sezgä? Alay uk yämsez itep karamagız, monda bernindi kriminal da yuk. Bulgan — betkän.

— Minem arttan gaybät cıyıp yörgänçe, üzläreneñ vazifaları belän şögıllänsälär, başlarına munça ise kapmas ide.

— Yarsımagız, tınıçrak. Bernindi gaybät tä tügel, monı belü öçen telefonnan ber şaltıratu citä. Citmäsä, üzegez ük äyttegez bit äle. Yarıy, bulgan — betkän, dip äyttem bit inde. Menä şul. Sezneñ tanışıgız Farukşina iptäş belän niçek tä urtak tel tabarga, kıskası, bu eşne yomıp kalırga kiräk. Ägär dä matbugatta çıgıp, meñlägän tirac belän halıkka taralsa, kire cıyıp alırmın dimä. Zavodnıñ da danı kitä, bezneñ küzne dä açırmıylar annarı. Sezne min zavodnıñ patriotı dip beläm.

— Eşlär katlaulı ikän... — İhtıyar, täräzä yanına kilep uramdagı arlı-birle çapkan maşinalarga karap tordı. Başında nindider fiker tuıp, direktorga taba borıldı da säyer itep ketkeldäde häm, uñ kulın öskä kütärep, süzen dävam itte: — Ber mäzäk söylimme?..

— Söylägez, — dip bitaraf karaş taşladı aña direktor.

— Şulay könnärdän ber könne inde törle cirlärdä, törle cavaplı eşlärdä hezmät itkän täcribäle häm kart ber kuyannı urman patşası itep bilgelägännär. Äy, yöri, di bu urman buylap kukrayıp, i birä, di, böten cänlek-canvar-nıñ kirägen, kürsätä, di, kürmägännären! Monıñ karşına oçragan arıslannar cirgä tezlänä, anıñ karşına ayular büläk kütärep çıga, di. Şulay itmi häleñ yuk, ni äytsäñ dä, gadi kuyan gına tügel, Kuyan-patşa bit! Şulay barçasınıñ kotın alıp, urmannı ber äylängän bu, ike äylängän. Oçragan berse, monı kürügä: "Patşa kilä!" — dip yöztübän kaplana ikän. Yöri torgaç, Kuyan-patşa tölke öne yanına kilep citkän dä, tegeneñ ise kitmiçä genä yatuın kürep, borınına kiterep tipkän. Ä bu yäş tölke äle genä çit urmannan küçep kilgänlektän, kuyannıñ patşa itep bilgelänüen belmi ikän. Avırtkan borının beraz kaşıp torgan da bu Kuyan-patşa östenä taşlangan häm anı cirgä suzıp ta salgan...

— Şunnan närsä bulgan? Tölkene patşa itep saylagannarmı?

— Şunnan, şul bulgan... Urmanda ğadellek urnaşkan.

— Mäzägegezne añlamadım.

— Monda añlamastay ber närsä dä yuk.

İhtıyar, sez dä şul Kuyan-patşa kebek, üz urınıgızda tügel, dip turıdan-turı äytergä bazmadı. Direktor İhtıyarga säyersenep karap tordı da, ike kulın hucalarça artka kuyıp, kabinettan çıgıp kitte.

Säbilägä şaltıratırga cıyınıp, İhtıyar berniçä tapkır telefon trubkasın da aldı, läkin tıyılıp kaldı. Ul kön sayın diyärlek anıñ belän telefon aşa söyläşä, barı tik tavışın işetü, isänlegen belü öçen genä iñ tıgız çaklarında da monıñ öçen vakıt taba ide. Säbilä üze turında bötenläy söylämi, barı tik anıñ hällären soraşa, saubullaşkanda härçak: "Ä sin bähetleme?" — dip sorau birä dä, cavap kötep tormıyça gına, trubkanı kuya ide.

İkençe könne dä şaltıratmadı ul aña, öçençe könne dä hälen beleşmäde. Säbiläneñ berkayçan da berençe bulıp üze şaltıratmasın belsä dä, küñele haman nider kötä, ikelänä ide.

Ul rayon gäzitäseneñ här sanına aşıga-aşıga küz yörtep çıga. Läkin ber atnadan da, ike atnadan soñ da älege mäqalä kürenmäde. Munça vakıygasın artık zurga cibärmädelär, zavkom predsedatele Sälimovnı eşennän azat ittelär dä şunıñ belän tınıçlandılar. Direktor, gäzitädä mäqalä çıkmauda İhtıyarnıñ kulı uynagan dip uylap, ahrısı, aña mögamäläsen yahşırttı, elekke kiskenlege yukka çıktı.

Säbilälärdä kuna kalgan sataşulı-uyaulı tönnän soñ, İhtıyar bütän alarga barmaska üzenä süz birgän ide. Sentyabr başında Nurislam Mäskäügä kandidatlık dissertatsiyäsen eşläp beterergä kitkäç, ul üzen tagın da yalgızrak his itä başladı. Öylärenä barmasa da, alar siräk-miräk törle oyışmalarda oçraşalar, bergäläp arhitektor yegetlär yanına yörgälilär ide. İhtıyar belän Nurislam, oçraşkaç, elekkeçä ük onıtılıp söyläşmäsälär dä, barıber ber-ber-senä karata cılılık, hörmät saklıylar, bik küp närsälärdä urtak fikergä kilälär, teläsä nindi situatsiyädän çıgu yulın tabalar, şähärdäge här vakıyga, tözeleştäge bolgavırlık hakında ikese dä bertigez borçılalar, ämma läkin Säbilä turında süz kuzgatudan, hätta anıñ isemen äytüdän dä kurkalar ide. Mäskäügä kitär aldınnan, soñgı arada Nurislam bik yış çıgırınnan çıga, gel kötelmägän ahmaklıklar eşläp taşlıy başladı. Monıñ öçen İhtıyarnıñ canı ärni, barısı öçen dä pır tuzdırıp sügäm, dip yanına yarsıp bara da, üzen kürgäç, tagın tınıçlanıp kala ide. Nikadär genä gaugalı häm caysız keşe bulsa da, İhtıyarga anıñ belän rähät ide. Çönki Nurislam bütännär kürmägänne kürä, bütännär işetmägänne işetä belä. Ul ber närsägä dä bitaraf tügel, ul gacäyep hisçän, neçkä küñelle häm şul uk vakıtta iskitkeç dorfa da bula ala ide.

Mäskäügä kitär aldınnan Nurislam mototsiklın pırıldatıp Taşlıyarga kilep töşte.

— Äydä, bezgä barıp utırıyk äle. Mindä — aulak öy. Säbilä balalar belän kunakka kitte. Söyläşäse süzlär dä bar, — dide ul.

— Yünläp öydä bulgan yuk. Ätkäyne kürmägängä dä ber ay tuladır. Min kaytkanda ul yoklıy, ul eşkä kitkändä min yoklap kalam, — dip aklandı İhtıyar. — Ul süzlärne bezdä genä söyläşep bulmıymı soñ? Bezdä dä aulak bit, ätkäy belän änkäydän başka keşe yuk.

Nurislam bu täqdimgä söyende genä bugay, bik tiz rizalaştı.

Östäl yanında, berse dä süz başlarga kıymıyça, tınıç kına utırdılar. Mahruy apa kıstıy-kıstıy östälgä rizık taşıy tordı, Timerhan abıy yegetlärgä sınaulı karaş taşlap aldı. Nurislam kilsä, Timerhannıñ nindider bähäs çıgarmıyça kalmaganın belgängä kürä, barısı da berençe süzne añardan kötä ide. Nihayät, Timerhan kölemseräp kenä sorau birde.

— Äyt äle, Nurislam, ägär dä dönyaga kilü belän siña, menä sin şuşı yılnıñ şuşı ayında, şuşı könendä üläseñ, dip äytsälär, tanıklıgıña tugan yılıñ belän yänäşä üläse yılıñnı da yazıp kuysalar, nişlär ideñ?

— Belmim. Kızık närsä bu. Läkin minem ul turıda uylaganım bulmadı.

— Şul şul menä! Ä sin, kapkadan kerügä, avızıñnı yırıp, hällär niçek, diseñ. Bezneñ hällärne kürep torasıñ bit: ber ayak — türdä, ber ayak — gürdä...

Nurislam kapka töbendä Timerhannıñ isänläşmiçä, süzsez genä borılıp kitkänen, häzer menä şunı iskä töşerep, tagın ber kat çemetüen añladı.

— Küçäsen belgäç, küñele sındı avıl halkınıñ. — Timerhan östäl astında miyäulap torgan pesigä kalca birde. — Yaña poselok äybät närsä, äybäten. Tik menä gomer itkän nigezeñne taşlap kitü, ay-hay, kıyın. Halık bötenläy çıgırdan çıkkançı küçep bulamı inde. Avıl taşlandık hälgä kalıp bara bit. Yort-cirne, karaltı-kuranı karamıylar. Kul seltäde dönyaga halık.

— Küp kötäse kalmagan, — dip tınıç kına cavap birde aña Nurislam. — Şulaymı, İhtıyar?

— Tagın ber aydan, ay yarımnan Yal itü zonası proyıktın tämamlıybız. Ägär dä Mäskäüdä raslata alsak, yıl azagında, Yaña yıl başlarında, bälki, raykom byurosına da kuyıp bulır? Poselok yazmışı şuña bäylängän bit. Proyıktnı raslatsak, eşlär görläp kitäçäk. Baş arhitektornıñ da kikrige beraz şiñgänder, ul qadär ük oçıp kuna almas.

İşegaldına çıgıp, büränä östenä utırgaç kına, Nurislam tagın tıngısızlana başladı. Ul ber närsä turında söylärgä totına da, azagına citmiçä, kinät kenä tuktap kala, annarı bötenläy bütän närsä hakında söyli. İhtıyar anıñ närsäder äytergä teläp tä, şul süzgä barıp citä almıyça, izalanuın kürep tora ide.

Bolay gına kıyulıgı citmäven añladı bugay Nurislam, mototsiklı yanına çıgıp, arakı alıp kerde.

— Saubullaşu hörmätenä beraz kabıp alıyk äle, — dip, büränä östenä şeşä belän stakan kuydı ul.

— Sineñ mototsiklda kaytasıñ bar bit. Min dä eçmim, atauda utırgan könnän birle avızga da algan yuk. Anısı öçen dä şaktıy süz işetergä turı kilde. Sudka iltkän yazuında bötenesen dä bik täfsillägänseñ bit. Minem salmış bulunı da äytergä onıtmagansıñ.

Nurislam soñgı süzlärne işetmämeşkä salındı, şeşäneñ bökesen açuında buldı.

— Äy, tökergän ul käcä täkäsenä! Kandidatskiynı yaklagaç, çüplekkä taşlıym min anı, — dip söylände ul.

İhtıyar anıñ här häräkäten küzätep tordı, ätiseneñ öydän çıgıp kilüen kürgäç, gäüdäse belän şeşäne kapladı. Nurislam läzzät belän golt-golt kiterep yartı stakan arakı saldı da eçep kuydı, tagın salıp, İhtıyarga suzdı. Ul irenen dä tidermiçä stakannı büränägä kuydı.

Çınlap ta, berazdan Nurislamnıñ tele açıldı, kıyulıgı arttı, yözenä nur kergändäy buldı. Ul, tagın kıyulık östärgä cıyınıp, stakanga ürelgän ide, kulınnan şeşäne İhtıyar tartıp aldı.

— Citte! Fännär kandidatı bula almıyça, gap-gadi Fa-rukşin kileş ıçkınuıñ bar. Käcä täkäse bik pırdımsız hayvan ul.

— Äüliyä! — dip mıgırdandı Nurislam. — Ber rähätlänep utırıp ta bulmıy sineñ belän.

Ul, holıksızlanıp, urınınnan sikerep tordı da cil-cil atlap kapkaga taba kitte. İhtıyar anıñ artınnan iyärde. Kapka töbenä citkäç, Nurislam İhtıyarnıñ iñenä kulın kuydı.

— Taşlama sin mine, — dip, İhtıyarga inälep karadı ul. — Yalgız min bu dönyada. Bik yalgız. Sinnän başka berkemem dä yuk minem. Säbiläne dä tilmertep beterdem. Yänäşämdä ul da bulmasa, küptän çıgırdan çıgar idem inde. Timä sin... Säbilägä...

Şul süzlärne äytte dä, küzlärenä kilep böyälgän yäşlärne kürsätmäs öçen, tiz genä borılıp mototsiklına atlandı häm ırgılıp kuzgalıp kitte.

İhtıyar barı tik şunda gına Nurislamnıñ ni öçen kilgänen añladı. Öç ayga Mäskäügä kitäse bulganga, anıñ küñele urınınnan kupkan, ul Säbilä öçen borçıla, Säbiläne bötenläy yugaltudan kurka ide, küräseñ.

* * *

Nurislam Mäskäüdän atna sayın hat yazıp tordı. Hatlarında kübräk üze turında, Mäskäü yañalıkları turında yazsa da, Yal itü zonasınıñ proyıktın soraşsa da, anıñ bötenläy bütän närsä öçen borçıluı här süzennän, här cömläsennän sizelä ide. İhtıyar böten hatlarga da cavap birep bardı, zavod, tözeleş hällären enäsennän cebenä qadär tezgännän soñ, iñ azakta, süz arasında gına, eşe küplegen, berkemne dä kürmäven äytä. Şulay itep, ul Nurislamnıñ küñelen tınıçlandırırga tırışa, şulay itep alar, ber-bersennän tel yäşergän keşelär kebek, süzsez genä añlaşalar ide.

Ä anıñ çınlap ta üz borçuları muyınnan. Zavodtagı eş, proyıkt artınnan çabular yanına soñgı arada tuy mäşäqatläre dä östälde. Ul äle haman tuy bulasına ışanıp citmi, Zäliyäneñ süzläre, äti-äniseneñ üget-näsıyhätläre härdaim kolak töbendä yañgırap, küñelen tıngısızlap torsa da, alar turında uylamaska tırışa ide. Äyterseñ şulay itep anı bötenläy onıtırga teli, köne-töne tuy mäşäqatläre artınnan çapsa da, anıñ mäğnäsenä töşenmiçä eşli, äyterseñ üz tuyına tügel, ä nindider ber yakın keşeseneñ tuyına äzerlänä, şunıñ hästären kürä ide.

Ütkän ayda Zäliyä tuyga alası äyberlär isemlegen kaldırıp kitte. Ber däftär tutırıp yazgan bu isemlekkä dönyada bulırga mömkin äyberlärneñ berse dä kermiçä kalmagandır. Läkin iñ katlaulısı alda bulgan ikän äle. Tuyga kemnärne çakıru turında süz çıkkaç, çak kına süzgä kilmi kaldılar.

— Berençelärneñ barısın da çakırabız, — dip hucalarça sanıy başladı Zäliyä. — Annarı kilep...

— Nindi berençelärne ul tagın?..

— Bilgele, berençe klass ukuçıların tügel. Añlamaganga salışıp utırma, — dip dilbegäne kulga aldı Zäliyä.

— Küñelemä yakın bulmagan keşelärne çakıra almıym min, — dip karşı töşärgä tırışıp karadı İhtıyar.

— Küñeleñä berni dä bulmas, biş-altı säğatkä tüzär. Tuy sineke genä tügel, ikebezneke dä, — dip kırt kiste Zäliyä häm üzeneñ kay aradadır äzerlägän isemlegen östälgä kiterep saldı. — Annarı çinnarı "baş" dip başlangannarın çakırabız. Baş buhgalter, baş ekonomist, baş incener...

İhtıyar anıñ kulındagı däftärne açu belän tartıp aldı da isemlektäge keşelärne beräm-beräm sızarga totındı.

— Baş incener Şamkayıv äfändeneñ Taşlıyar avılı isemennän küñele bolgana. Baş arhitektor Urmanovnıñ başı äylängän çak... — dip üzaldına söylänä-söylänä isemlekneñ yartısınnan kübrägen sızıp taşladı ul. İsemlekneñ ahırına citkäç, aptıragan küzläre belän Zäliyägä kütärelep karadı. — Başkalada torıp, bu keşelärne kayan belep beterdeñ? Min üzem dä kayçakta butıym äle alarnı...

— Yıraktan yahşırak kürenä, dip, äytkänme äle ber şağıyr. Sin genä ul, keşe belän keşene ayıra belmiçä, haman şul iserek Nurislam artınnan tagılıp yöriseñ.

— Alarnı nigä isemlekkä kertmädeñ? — dip däftärne aktara başladı İhtıyar. — Nurislam belän Säbilä kayda?

— Nurislam da Nurislam! Bik yakın itäseñ ikän, soñınnan üzlären genä ayırım çakırırsıñ. Ällä, eçep, mäclesneñ yämen cibärüen teliseñme? Böten keşegä bäylänep, üz süzen genä kuätläp utıraçak bit ul anda. Aynık çagın kürgänem yuk äle anıñ.

— Nurislamnıñ äle berkemgä dä haksızga bäylängäne yuk. Eçü yagın da tuktatkan, avızına da almıy häzer.

— Kayan beläseñ? Söyekle hatının beryalgızı kaldırıp, Mäskäügä kitte tügelme soñ ul?

— Hatında yazgan, "baştanayak eşkä çumdım, vak-töyäk nizaglardan, arzanlı intrigalardan kotılgaç, küñelem tınıçlanıp kaldı", digän.

— İmidän ayırgannar ikän balanı! — Zäliyä rähätlänep ketkeldäp aldı. — Tukran täübäse. Arakınıñ tämen ber tatıgan keşe gomer buyı tuktıy almıy ul.

— Eş arakıda gınamı monda, ällä... — dide dä İhtıyar telen teşläde. Ul çak kına "Säbilädäme" dip äytmiçä kaldı.

Läkin Zäliyäneñ sizger karaşı barısın da ütäli kürep, sizep torgan diyärseñ, ul üzeneñ süzen näq şuña kiterep yalgadı.

— Hatının da söymim. Tege könne, sin anda kunıp kalgan könne öyenä kergäç, yılmaep ber süz äytmäde bit, hurlıgıñnan yıgılıp ülärseñ. Mine yılap cibärer dip uylagandır äle. İsem kitte iske çikmängä, ser birep toram di şul käğaz kortlarına. Min bulaçak irem yanına kunakka kiläm, ä ul avızına su kapkanday ber süzsez küzen tozlandırıp karap tora. Rentgen apparatı, diyärseñ. Ayak tırnagımnan çäç börtekläremä qadär tikşerep çıktı. Yaratmıym şul curnalist halkın, cenem söymi. Keşedän ğayep ezlärgä genä toralar.

İhtıyar küñelendäge üzgäreşlärne, kiçereşlärne Zäliyäneñ sizep torganın, şuña kürä Nurislamga da, Säbilägä dä mömkin qadär kübräk kara yagarga, alardan üzen çitläşterergä tırışuın añladı. Läkin ul Zäliyäneñ ay-vayına karap tormadı, Nurislamga çakırıp telegramma suktı, Säbilägä otkrıtka cibärde.

* * *

Nurislam, Oktyabr bäyrämen dä sıltau itep, öç kön aldan kaytıp töşte, İhtıyar moña ikelätä söyende, çönki Yal itü zonasınıñ proyıktı, nihayät, eşlänep betep, anı iñ elek urındagı vlastlarga kürsätergä kiräk ide.

İkençe könne ük, proyıktnı kütärep, baş arhitektor yanına kerdelär. İhtıyar kergändä ük kabul itü bülmäsendäge sekretar kız urını buş ikänenä iğtibar itte.

Robert Maratoviç gaugalı hällärdän soñ az gına da üzgärmägän, elekkeçä havalı häm täkäbber söyläşä, barı tik eçkä batkan küzlärendä genä tirän ber sagış uyılıp kalgan häm yöze beraz suırılıp, çäçlärendäge ak börteklär işäyä töşkän ide.

Ul proyıktka bik ozak karap tordı, här detalen iğtibar belän öyrände, añlamagan urınnarda soraular birde häm, kaşların cıyırıp, yañadan östäl artındagı urındıgına barıp utırdı. Närsädän başlarga ikänen belmiçä, sosiskaga ohşagan barmakların östäldä tıpırdatıp aldı.

— Şaktıy zur eş başkarılgan, — dip proyıktnı aldına-rak tarttı ul. — Kürgänemçä, bu sezneñ eş kenä tügel, kollektiv eşe bulsa kiräk. Professional kul sizelä monda. İkelätä kızganıç, bik kızganıç...

— Närsäse kızganıç? — dip soradı Nurislam.

— Çönki sez niçämä-niçä keşeneñ küpme vakıtın ärämgä sarıf itkänsez.

— Konkretrak söyli almassızmı? — dip, İhtıyar urındıgın Urmanovka taba şuıştırdı.

— Proyıktnıñ nigeze, ideyase ük real tügel. Proyıktnıñ asılın arzanlı romantika täşkil itä. Añlagız mine, tagın ber tapkır kabatlap äytäm: kem yal itärgä teläsen sezneñ ul çüplek başıgızda. Abzar isen, tires isen beterü öçen genä dä berniçä distä yıl cillätergä kiräk Taşlıyarnı.

— Bu bülmädän dä tınçurak tügel Taşlıyarda, — dip törtterde İhtıyar. — Tämäke isenä sularlık tügel monda. Fortoçkalarnı açıp bulmas mikän?

— Küñelegez bolgansa, açıgız.

Nurislamnıñ çıgırınnan çıgarga da, ürtäşep utırırga da isäbe yuk ide, ul eşlekle kıyafät belän süzgä kuşıldı.

— Bügenge köndä şähär häm zavod tözüçelärneñ, belgänegezçä, yakınça altmış biş protsentın avılda tuıp-üskän keşelär täşkil itä.

— Menä şul şul. Avıldan garık bulıp, annan çıgıp kaçkan keşelär. Avıldan bolay da tuygan inde alar. Teatr, tsirk, filarmoniyä, kürgäzmä zalları, muzeylar kiräk alar-ga.

— Kiräk bulgaç, nigä tözemibez soñ? — İhtıyarnıñ küñele kaynasa da, ul mömkin qadär tınıç bulırga tırıştı. — Şähärdä bügenge köndä öç restoran, biş kafe, dürt arakı kibete bar. Alarına material da, akça da taptık bit.

— Çönki alar açılgan könnän ük tabış... — Robert Maratoviç uñ kulınıñ öç barmagın ışkıp kürsätte, — akça birä başlıy. Ä teatr närsä birä? Beläm, ruhi baylık ta bik kiräk. Anısına da citeşerbez. Materiyä berençel, dip kem äytkän äle?

— Bez monda demagogiyä belän şögıllänergä kermädek, — dip İhtıyar östäldäge proyıktnı kalkıtıp kuydı. — Nindi konkret fikerläregez bar? Şularnı äytegez.

— Ultimatum dip aylargamı monı? Tagın raykomga çap-makçı bulasızmı? Anda da tuyıp betkännär inde sezdän, niçek kotılırga gına belmilär.

— Kaya barsak ta, bezneñ eş! — Nurislam İhtıyar belän baş arhitektor arasında basıp tora ide.

— Berençedän, — dip, tavışın yomşarta töşep dävam itte Robert Maratoviç, — proyıktıgızda Yal itü zonası öçen, hiçşiksez, kiräkle bulgan närsälär küzdä totılmagan. Cılı su, kanalizatsiyä häm aşhanä turında bötenläy onıtkansız.

— Bez anı avıl şartlarına yakınaytu öçen mahsus şulay eşlädek. Yuınasıñ kilsä, ike yortnıñ bersendä munça bar, avıl öyenä bädräf yasau, minemçä, yatışa torgan närsä tügel. Produktlarnı yänäşädäge kibettän mahsus talonnar buyınça alırga bula. Avıl miçen yagıp cibär dä canıñ ni teli — şunı peşerep aşa. Peşeräseñ kilmi ikän, "İske tegermän" restoranına rähim it. Köndez gadi aşhanä şikelle eşli ul.

— Büldermägez äle, — dip östälgä karandaş belän şakıldattı Robert Maratoviç. — Bolarnı miña tügel, komissiyägä añlatırsız. Alarnıñ — üz taläpläre. Kıskası, min sezneñ bu proyıktıgıznı huplıy almıym. Barıgız, caloba biregez. Min künekkän inde.

Baş arhitektor, proyıktnı İhtıyarga taba etärep, urınınnan tordı, sigaret kabızırga dip zacigalkasına ürelde, läkin kabızmadı, şapıldatıp östälgä kuydı.

İhtıyarnıñ bolay tiz genä bireşergä isäbe yuk ide, ul urındıgınnan kuzgalmıyça, Robert Maratoviçka karap, süzen dävam itte.

— Bezneñ raybaşkarma räiseneñ dä fikeren beläsebez kilä. Sez moña karşı kilmässezder.

— Hiç tä karşı tügel. Läkin, kızganıçka karşı, ul komandirovkada. Bäyrämnän soñ gına eşkä çıga.

— Anıñ urınbasarı?

— Telisez ikän, ministrga qadär barıp citä alasız. Läkin bezneñ kulda däülät komissiyäse raslagan proyıkt buluın häm kiläse yazda ul proyıktnıñ ğamälgä aşırıla başlayaçagın onıtmagız. Süzneñ närsä turında barganın, şät, añlata alganmındır, dip uylıym. Uñışlar telim sezgä! Huşıgız!

Ul alarnı, ike kulın alga kuşırgan häldä, yılmaep ozatıp kaldı.

Baş arhitektornıñ astırtın yılmayuı säbäben raybaşkarma räise urınbasarı Çugunov alarga ozaklap, täfsilläp añlattı. Ul inde baş arhitektor sıman turıga yarmıy, bişektä tirbätkändäy ber köygä çaykala-çaykala tämläp söyli, tämle tele belän küñeldäge böten bozlarnı eretä ide.

— İdeyagez äybät, ämma hökümät akçasın äräm-şäräm itärgä beräü dä yul kuymayaçak! — Anıñ saubullaşkandagı soñgı süzläre İhtıyar belän Nurislamnı tagın uyga saldı.

...Raykomnıñ berençe sekretare Rim İdiyätoviç Soltanov, äle stenadagı generalnıy plan yanına kilep, äle Yal itü zonası proyıktına karap, alar belän şaktıy ozak söyläşte. Baş arhitektor Urmanovka, raybaşkarma räise urınbasarı Çugunovka şaltırattı, tiz genä nomer cıyıp, respublika gosplanı belän dä kiñäşep aldı.

— Berkem dä üz östenä alırga telämi.

Ul, täräzä yanına kilep, yañgır pärdäse sargan uramga, yul buylap pıçrak çäçrätep çabuçı maşinalarga karap tordı. Annarı, kapıl gına borılıp, küzlären häyläkär kıskalap aldı da pışıldap diyärlek äytte: — Häzer ber eksperiment yasıybız, yegetlär. Betkän baş — betkän!

Ul telefon trubkasın alıp nomernı cıydı.

— Fäüziyä, sinme äle bu? — dip ğadättägedän dä yagımlırak başladı Rim İdiyätoviç üzeneñ süzen. — Suıtıp cibärde bit äle, minem eçkä salkın töşte. İ-ih, avıl öyendä miç karşında utırırga ide häzer, ä?! Yuk belän hıyallanma, diseñme? — Ul yegetlärgä karap küz kısıp kuydı. — Tukta äle. Taşlıyardagı iyäsez yortlarnı arendaga aldık bit. İşetmädeñmeni? Äydä, şimbä, yakşämbedä şunda barabız. Miç yagıp cibärerbez, bäleş peşererbez. Sin peşergän bäleş bigräk tämle bula ide bit. Kileştekme? Kalganın kiç söyläşerbez.

Rim İdiyätoviç, kuanıp, kulların ugaladı, anıñ biyek mañgayı tirläp, kızarıp çıktı.

— Eksperiment uñışlı bulırga ohşıy, yegetlär. Haklık, bälki, sezneñ yaktadır. Fäüziyä apagız — avıl kızı. Ul huplagaç, bütännär dä huplıy, digän süz. Eşegez barıp çıga bo-lay bulsa. Akademikka şaltıratıp kuyarmın.

— Bezneñ arkada Fäüziyä apa aldında uñaysız häldä kaldıgız, — dip tartınıp kına äytte İhtıyar. Anıñ avızı, tıyıla almıyça, yılmaerga gına tora, yöräge böten kabinetka işetelerdäy bulıp tibä ide.

— Yahşı eş öçen can fida.

— Ägär dä bez sezne, Fäüziyä apa belän ikegezne, şundıy uk avıl öyenä kunakka çakırsak, tuyga, karşı kilmässezme? — İhtıyar, burlattay kızarıp, çakıru biletı suzdı.

— Menä monısın buldırgansıñ! Döres eşlägänseñ! Andıy-mondıy aşıgıç eş çıkmasa, hiçşiksez, kilergä tırışırbız. Sin äytmeşli, Fäüziyä apagız aldında da yözem ak bulır.

* * *

Tuy mäclese şaulap-görläp, böten avıl halkı öçen gomer buyına istä kalırlık bulıp uzdı. Kartlar da bu qadär olı mäclesne, küñelle bäyrämne häterlämäülären äyttelär.

Soñgı könnärdä İhtıyar üze dä tuynı tüzemsezlek belän kötä başladı. Vakıtı kilep citkäç, inde çirkançık algan keşe sıman, ul berkavımga tınıçlandı, kapka töbenä çıgıp, kilgän kunaklarnı karşı aldı. İşegaldına polietilen plenkadan tübä korıp, yözdän artık urın yasagannar ide, hätta anda da sıyışa almadılar. Urın citmägännär dä üpkäläp kaytıp kitmäde, östäl tiräsendä ävärä kilde, äle uram yakta da keşelär küp ide.

Tuy mäclese tañ belenä başlagançı dävam itte. Bu tönne avılda ut sünderep yoklarga yatkan keşe bulmadı bugay. Äyterseñ keşelär İhtıyar belän Zäliyä tuyına gına kilmägännär, äyterseñ alar şulay itep Taşlıyar avılı belän saubullaşalar, karçıklar üzläreneñ yäş çakların iskä töşerep yäş sıkmıylar, ä tugan-üskän nigezläre belän huşlaşıp yılıylar, kartlar başka kitkän hämer kızuınnan biyemilär, ä tugan tufrak cılısın nıgrak toyıp kalırga telägändäy, katırak basarga tırışalar ide.

İhtıyar keşelärgä kuşılıp kölde, alar belän bergä häldän taygançı biyede, tamagı karlıkkançı cırladı. Ul, şuşı könneñ bar şatlıgın küñelenä cıyıp, keşelär yözendä balkıgan nurlarnı canına señderep kalırga teli ide. Aña bügen härkem yakın, anıñ bügen mondagı härkemne koçagına alası kilä. İhtıyar, yılmayulı karaşlar arasında adaşıp, beraz onıtılıp tora da, kinät kenä aynıp kitkändäy, dereldäp kuya. Mäcles ahırında bötenläy arıp, Zäliyägä tekälep utırganda, küñeleneñ tınıç tügellegen sizde. Yözlägän küzlär arasında Säbiläneñ çäneçkele küz karaşın kürep, häräkätsez kaldı. Nurislam İhtıyarnıñ üzlärenä karap toruın kürgäç, avızın yırıp, kul bolgadı, Säbilä dä, aña kuşılıp, kul seltäde. Alarnıñ kul bolgavı İhtıyarga saubullaşu kebek toyıldı. Äyterseñ Nurislam belän Säbilä, bötenläygä huşlaşıp, anı bilgesez yırak yulga ozatalar, İhtıyardan mäñgegä ayırılalar ide.

Tuydan soñ Oktyabr bäyräme başlandı. Bäyräm ütügä ük İhtıyar Nurislam belän Mäskäügä kitep bardı.

Başkalanıñ şau-şulı vokzalına kilep töşügä ük, mondagı mähabät yortlar, mondagı ıgı-zıgı arasında İhtıyarnıñ uyları, hıyalları kinät kenä bäläkäylänep kalganday buldı, alarnıñ zurdan kubıp, aylar buyı tön yokıların kaldırıp yörüläre mäğnäsez eş bulıp toyıla başladı. Läkin beraz küz iyäläşä, kolak künegä başlagaç, äkrenläp elekke ışanıç ta kayttı, institut yanına kilep tuktaganda, alar inde onıtılıp söyläşälär ide.

Proyıkt institutında üzläreneñ kaysı şähärdän kilülären, kem ikänleklären, ni yomış belän yörülären äytkäç, alarnı tup-turı direktor yanına alıp kerdelär. Olpat kıyafätle, yaltıratıp kırılgan başlı, ere söyäkle akademik Staroverov açık yöz belän karşı aldı, östäl artınnan çıgıp isänläşte. Tözeleştäge hällärne, yañalıklarnı soraşkaç, töp süzgä küçte. Akademik Staroverov, alarnı büldermiçä, iğtibar belän tıñladı, proyıktnı karandaş yörtä-yörtä centekläp karadı. Anıñ yözendä ber üzgäreş tä kürenmägäç, İhtıyar inde eşne barıp çıkmaganga sanıy başlagan ide, şulçak akademik kinät kenä yaktırıp kitte dä, yannarına kilep, cilkälärennän kagıp kuydı, katı itep beräm-beräm kulların kıstı.

— Äyttem bit, äyttem bit min alarga! — dip, dulkınlanudan aşıga-aşıga söyläp kitte ul. — Talantlarnı çittän, provintsiyädän ezlärgä kiräk, dip äyttem. Genplannı eşlägändä, urındagı arhitektorlarnıñ kiñäşlärenä kolak salıgız, şähärdä yäşäyaçäk halıknıñ ruhi ihtıyacların öyränegez, didem. Buldırgansız, yegetlär! İrtägä bezneñ institutta kiñäşmä bula. Şunda üzegezneñ proyıktıgız turında söylärsez. Un minut vakıt citäme sezgä? Proyıktıgıznı kaldırıgız. Bezneñ iptäşlär irtägä qadär tanışa torırlar.

Nurislam belän İhtıyar akademikka rähmät tä äytä almadılar, cavap urınına ikese tiñ baş selkedelär dä işekkä taba atladılar.

Uramga çıkkaç, Nurislam İhtıyarnı kulınnan totıp, restoranga söyri başladı.

— Äydä! Käcälänmä! Mondıy ciñüne häybätläp yumıyça bulmıy! — dip, uram yañgıratıp kölde, restoran vestibyulendä hätta tıpırdap biyep tä aldı.

Şampanskiydan başlagannar ide, anısı buşagaç, Nurislam konyak kitertte. İhtıyar anı küpme genä tıyarga tırışıp karasa da, Nurislamnıñ bügen ber närsägä dä ise kitmi, sala da eçä, eçä dä söyli, söyli dä tıyıla almıyça tuktausız kölä ide. Tora-bara ul süzeneñ oçın yugalta başladı, mäğnäsez mıgırdandı. İhtıyar aptırata torgaç, nihayät, monnan kitärgä buldılar. Nurislam, kesäsenä tıgılıp, uçı belän akça çıgardı da östälgä çäçep ırgıttı.

— Mäskäü säüdägäre şikelle kılanma äle, — dip İhtıyar anıñ akçaların cıydı da yañadan kesäsenä salıp kuydı. — Yarlı intelligent ikäneñne istän çıgarma. İrtägä uram çatında utırmassıñ bit.

— İntelligentsiyä! İntelligentsiyä... Yuk ul bezdä intelligentsiyä! Bezneñ halıkta intelligentsiyä bula almıy. İntelligent tügel min, säüdägär. Döres äytteñ, säüdägär. Akılımnı satam, fikerlärem belän säüdä itäm. Ä minem Rinat kem bulır? Tugan telen belmi, goref-gadätlären äytkän dä yuk. Babasın ber tapkır da kaytıp kürgäne yuk... Ä sin intelligentsiyä diseñ. Cide buın babañnı belergä tiyeş sin iñ elek. Sıyır-sarık arasınnan çıgıp, institutka barıp ukıysıñ da intelligent bulasıñ, imeş. Bulırsıñ, pıçagım! Cide buınıñ intelligent bulu kiräk aña. Ä bezneke ber buınnan özelä... Balalar bezdän kitä, alarnı bez tügel, mäktäp tärbiyäli, däülät tärbiyäli. Ber buınlı intelligent... Ha-ha... Nurislam Farukşin — ber buınlı intelligent, ameba-in-telligent. Ber buınlı raketa yırak kitä almıy...

Nurislam buşagan şeşäne kütärep, aña gacäplänep karadı da tagın kesäsennän akça çıgardı. İhtıyar alarnı cıyıp üz sumkasına eşerep töşerde, kesäsennän illelek çıgarıp, ofitsiantkanı çakırdı.

— Närsä, sineñ akça çistarakmı ällä? — dip bäylänüendä buldı Nurislam. — Sin bayırakmı ällä? Beläbez, arhitektor yegetlärgä dä proyıkt eşlägän öçen üz kesäñnän tülägänne beläbez...

İhtıyarnıñ başına kan yögergändäy buldı.

— Kem äytte? — dip Nurislamnıñ yözenä tekälep karadı ul.

— Süz iyäse belän yörmi. — Nurislam oçkılık tota-tota ketkeldägändäy itte. — Ällä üzeñne böten keşedän dä akıllırak dip uylıysıñmı? Barısın da beläbez. Buş vedomost tabıp isemnären yazıp kuyganıñnı da, zarplata algan kebek itterep, akçanı kul kuydırıp aldırganıñnı da beläbez. Koyrıknı cıyıp yöriseñ, afärin.

İhtıyar, tüzemlege betep, ofitsiantkanı aşıktırırga totındı. Nurislamnı gına urınınnan kuzgatu avır buldı, ul tagın arakı kitertergä mataştı: "Işanma hatın-kızga", — dip ofitsiantkadan akçanı kat-kat sanattırdı.

Metroga kilep citkäç, Nurislam İhtıyarnı bötenläy kire yakka söyri başladı. Kul kütärep, taksi tuktattı.

— Äydä, kızlar yanına alıp baram! — dip kıçkırdı ul, taksiga kerep utırgaç. — Ükenmässeñ.

— Nindi kızlar ul tagın? — İhtıyar anı şayarta dip uylıy ide, kara anı, digändäy, barmak yanadı.

— Minem belän bergä ukıgan kızlar. İ-ih, alarnıñ fatirların kürsäñ! Äydä, Taşlıyar bozavı şikelle basıp torma! Ällä hatınıñ Kazanda ike yıl buyı tik yatar dip uylıysıñmı? Şiş! Tik yatkırırsıñ alarnı! Sineñ belän koçaklaşıp yatkanda da etlek uylap yata alar! Äydä!..

Ul taksi işegen kat-kat açıp kıçkırdı. İhtıyar aña aptırap häm kızganıp karap tordı da, kırt borılıp, metroga töşep kitte.

İkençe könne Nurislam proyıkt institutına kiñäşmägä kilmäde. Läkin, nigäder, İhtıyarnıñ moña artık ise kitmäde. Ahrısı, kiçäge hällärdän soñ Nurislamga küñele suıngan ide anıñ.

Gıylmi sekretar anı bik korı karşı aldı. Pulya ütkärmi torgan pıyalaga ohşagan kalın linzalı küzlege artına kaçıp, ul, ise kitmiçä genä, İhtıyarga urın kürsätte. Östäl östendäge käğazlärne ozaklap aktargannan soñ, tämläp kenä süz başladı.

— Mäskäü hätle Mäskäügä kilep akademiklarnı borçıp yörisez, ä üzegez, bala-çaga kebek, köngä kırık märtäbä üzgäräsez.

İhtıyar, närsä äytergä belmiçä, aptırap kaldı, böten täne kızıştı, mañgayına börçek-börçek tirlär bärep çıktı.

— Äle genä Farukşin şaltırattı. Ul soavtorlıktan baş tarta. Anıñ soavtorlık däräcäse küpme bu eştä?

— Belmim... — dip köçkä telen äyländerde İhtıyar. — İdeya — mineke, proyıktnı gruppa belän eşlädek, añlatmalarnı häm kereş süzlärne ul yazdı.

— Ägär dä proyıktıgıznı kiläse kiñäşmädä karasınnar, disägez, ber genä yul kala, utırasız da añlatmalarnı, kereş süzne yañabaştan üzegez yazasız. Akademiknıñ fikere şulay.

İnstituttan çıkkaç, İhtıyar Mäskäü uramnarınıñ yılga kebek totaş agılgan halık taşkını arasında kaya barganın, nigä barganın da belmiçä yomıçka sıman aktı da aktı. Ul Nurislamnıñ iñ soñgı çikkä citkäç taşlap kaçuın, hıyanäten berniçek añlıy da, aklıy da almıy ide.

İhtıyar telegrafka kerep, üzeneñ berniçä köngä totkarlanuı turında zavodına telegramma suktı da kunakhanägä kaytıp yıgıldı.

* * *

Zavod direktorı Emil Yakovleviç anı tökereklären çäçä-çäçä karşı aldı.

— Ägär dä eşlim disägez, zavodta gına eşlägez, yä bul-masa, baş arhitektor Urmanov artınnan kitegez. Yallarnı oyıştıru buyınça ul master ide bit, — dip taşlandı direktor İhtıyarga. — Mäskäüdän telegramma birgän, imeş, kayan kilgän ministr! Mäskäüdän genä idarä itep yata. Monda plan kıçkırıp yana, yıl azagı yakınlaşıp kilä, ä sezneñ haman bäyrämnän başıgız çıkmıy. Yartı yıl buyı rekonstruktsiyä digän bulıp, meñlägän keşeneñ başın äyländerep, äybät kenä eşläp kilgän zavodnı ezdän çıgardıgız! Menä häzer sezneñ häyer-fatiha belän plannı öç märtäbä arttırdılar. Ä ul, eşne betkängä sanap, ike kulın kesägä tıgıp, üz tormışın köyläp, üz tormışın rekonstruktsiyäläp yöri.

Direktor belän bähäsläşep torunıñ mäğnäsez ikänen, bu söyläşüneñ barı tik aklanuga yäisä tagın pıçakka-pıçak kilügä genä kaytıp kalasın belgängä, ul kütärelep süz äytmäde, ahırına qadär tıñlap beterde dä, zavodtagı hällärne üz küzläre belän kürergä niyätläp, tsehlar buylap kitte.

İhtıyar Emil Yakovleviçnıñ zavod öçen borçılıp ta, Mäskäüdä totkarlanuına açuı çıgıp ta dulamaganın, monda başka säbäp barlıgın sizä, şuña kürä anı yüri ürtägändäy, sabırlık, salkın kanlılık kürsätä, dälille argumentlar kiterep barı tik eş turında gına söylärgä tırışa ide.

Zäliyä belän tuyga çakırılası keşelär isemlegen karap utırganda, ul anıñ isemen sızmasa da, barıber kilä almıy, dip, bolnitsaga çakıru iltep tormadı. Direktor, savıgıp çıkkaç, bu turıda süz kuzgatmadı, ämma anı kotlarga da onıttı. Tuyda şähärneñ kürenekle keşeläre bulıp ta üzenä çakıru cibärmäüläre, çitlätüläre öçen räncegän ide ul.

"Dönya vaklıklardan tora. Şul vaklıklarnı ciñel kiçerä almasañ, sine adım sayın keçkenä tragediyä sagalayaçak. Direktornıñ çäçe menä ni öçen agargan ikän..." — dip uyladı İhtıyar häm oçragan keşelär belän süz alışa-alışa ber tsehtan ikençe tsehka yörde.

El azagı yakınlaşkanga kürä, plan tutırabız, dip, tözüçelär alnı-yalnı belmi eşlilär, şuña kürä zavodka da, alardan kalışmas öçen, böten köçenä cigelergä, yıl başında küz aldına da kiterep bulmıy torgan külämdä produktsiyä çıgarırga turı kilä ide.

Atna buyı tsehtan-tsehka, obekttan-obektka çabıp, plan kualap yöri torgaç, könnärneñ ütkäne sizelmäde, hätta Säbilägä şaltıratırga da onıttı ul. Ütep barışlıy gına kabinetına kergän ide — telefon şaltıradı. Trubkada Rim İdiyätoviç tavışın işetkäç, ul berazga kauşap kaldı.

— Mäskäüne yaulap kaytkansıñ, ä tavış-tınıñ yuk. Berençe sekretarnıñ artık kiräge kalmadımıni? Mäskäü hupladı da şunıñ belän eş bette, dp uylıysıñmı?

— Proyıktnı huplauların berençe bulıp sezdän işetäm! — dip söyende İhtıyar. — Min anı kaldırıp kaytkan idem bit. Raslagannarmı? Çınmı? — Ul, ayak buınnarınıñ yomşaganın sizep, urındıkka utırdı.

— Proyıktıñnıñ kopiyäsen häzer ük raybaşkarmaga, arhitektura bülegenä iltep tapşır. İnstituttan häbär kilgän, dimäk, raslangan ekzemplyarı da berniçä könnän kilep citär, öyränä torsınnar. Sessiyädä raslatası bar äle anı. Öylänü belän eşlär alga tägäri başladı sineñ, — dip şayartuga küçte sekretar. — Kotlıym üzeñne, kiyäü! Uñışlardan başıñ äylänmäsen. Monısı — başı gınadır, dip uylıym. Harras Şamgunoviç äytmeşli, tözeleşkä ike genä närsä kiräk: tözü materialı häm ihtıyar köçe. Sineñ kulda ikese dä bar häzer. Sau bul!

Rim İdiyätoviçnıñ süzlärendä kinaya dä buluın sizep, İhtıyar citdilänep kitte. "Monı instruktor aşa gına da äytterä ala ide bit ul. Dimäk, Yal zonasın, çınnan da, bik möhim närsägä sanıy, üze borçıla", — dip uyladı.

Proyıktnı totıp baş arhitektor yanına kerep barganda, anı raybaşkarma räise urınbasarı Çugunov tuktattı.

— Kotlıym, Batırşin! Täki üzegezneken ittegez bit, — dip, yıraktan uk kürep alıp süz başladı ul. Yözendä elekke salkınlıknıñ äsäre dä kalmagan, urtak eş eşlägän, urtak söyeneç büleşkän kebek söyläşä. Äyterseñ bu proyıktka anıñ da öleşe kergän, äyterseñ proyıkt turında ul härdaim kaygırtıp torgan. — Äydägez, miña keräbez.

— Baş arhitektorga tapşırıym, digän idem.

— Yuk inde ul. Kitte... Aldınnan artı häyerle... "Närsä buldı, kaya kitte?" dip soraşsa da, urınbasar işetmämeşkä salındımı, cavap birmiçä genä süzne ikençegä bordı.

Läkin baş arhitektornıñ yazmışı nigäder anı borçıy, tıngılık birmi ide. Kaytır yulga çıkkaç, bu turıda şoferdan soraşırga buldı. Şiklänüe döres ikän: Robert Ma-ratoviç, ğailäsen häm eşen taşlap, sekretarşası belän kayadır Seberdä tözelä torgan himiyä kombinatına kitep bargan. Berkem belän saubullaşmıyça, berkemgä ber süz äytmiçä, çıkkan da kitkän. Eştän azat itülären sorap, östälendä gariza gına kaldırgan.

Şähär çitenä citäräk, şofer maşinasın tuktattı.

— Karagız äle, närsä saldırıp kitte Urmanov, — dip törtep kürsätte ul.

Yul buyında törle töstäge taşlar belän bizäp eşlängän ğalämät zur äkäm-tökäm oyasına da, diñgez kabırçıgına da ohşagan korılma tora ide.

— Närsä bu? — dip gacäplänep soradı İhtıyar.

— Mähäbbätkä häykäl...

— Närsä, närsä?

— Tuktalış... — dip yılmaydı şofer. — Avtobus tuktalışı. "Ence" dip atala. Küräsezme, östenä "Ence" dip yazıp ta kuyılgan. Sekretarşası Ence isemle ide anıñ. Şunıñ hörmätenä eşlätkän.

İhtıyar bu gacäyep tuktalıştan küzen ala almıyça karap tordı. Ul, çınnan da, ence kabırçıgına iskitkeç nık ohşagan, barı tik eçe genä buş ide.

"Bu tuktalışka kerep sıyıngan keşe çittän encegä ohşap kürenäder", — dip uyladı ul.

— Böten tuktalışlar da şulay bulsa ide! — Şofer yul çitenä tagın ber kayırılıp karadı da maşinasın kuzgattı. Kitkän ber keşe şundıy berär äyber kaldırsa, bezneñ şähär küptän şähärgä ohşagan bulır ide.

İhtıyar Robert Maratoviçnıñ zur östäl artında iskitmäs kıyafät belän basıp toruın küz aldına kiterde. Cıyılışlarda anı initsiativasızlıkta, üz fikere, fantaziyäse bulmauda ğayepläp söylägän süzlärne iskä töşerde. Baş arhitektornıñ üz urınında utırmavı, sälätsezlege turında soñgı arada yış işetergä turı kilgänlektän, anıñ kitüe ber dä gacäp häl tügel ide. İhtıyar, kayırılıp, artkı täräzä aşa inde yıraklaşa baruçı tuktalışka karadı häm, ciñel sulap, üzaldına gına äytep kuydı:

— Yaratsañ, eşläp bula ikän...

— Närsä disez?

— Böten närsäneñ başı mähäbbättä, tugan, — dip yılmaydı İhtıyar. — Mähäbbät bulmasa, maturlık ta, çurtım da yuk! — häm ul, yöräge çänçeşkänne toyıp, kulın kükrägenä kuydı.

— Sekretarşasın yaratkandır, dip uylıysızmı? Anıñ ire, balası bar bit. Vät, yülär!

İhtıyar tamak töbenä töyer kilep utırgannı sizde, anıñ bitläre ut yana başladı. Şofer yegetneñ küzlärenä turı kararga kıymıyça, ul täräzägä taba borılıp utırdı.

— Kartayıp betkäç, nindi mähäbbät inde ul? — dip, tagın artka borılıp karadı şofer. — Menä siña Tahir belän Zöhrä, ä?

— Belmim... Mähäbbätneñ akılı bulmıy bit anıñ, yöräge genä bula... — dide uyçan gına İhtıyar. — Yaratmasa, andıy tuktalış eşlätmäs ide. här yortnı, här uramnı, böten şähärne şulay yaratsa ide keşelär... Robert Marato-viçnı hörmät itä başladım bugay min. Yeget keşe bulıp çıktı ul.

İhtıyar süzen äytep beterä almadı, närsäder görseldäde, kinät kenä küz alları karañgılandı da, maşina upkınga töşep kitkändäy buldı.

Añına kilgäç kenä belde: şofer, arttagı tuktalışka karap bara torgaç, karşıga kilüçe maşinanı şäylämägän dä tup-turı anıñ mañgayına kiterep bärgän ide. Yarıy äle äkren bargannar, yugıysä kom töyägän "KRAZ" öslärennän çıgıp kitäse bulgan. İhtıyarnıñ ber kabırgası sıngan, bitenä pıyala yarıp kergän ide.

Ul, dürt kön digändä, şifahanädän çıktı. Daru ise anıñ küñelen ukşıta, ak tös küzlären yalıktıra ide, sorıy torgaç, öyenä kaytarıp cibärdelär. Döresräge, İhtıyar irtädän kiçkä qadär häl beleşergä kilüçe, rizık-mazar taşuçı keşelärdän yalıktı. Üzeneñ häle ul qadär ük borçılırlık tügellegen, aşarga bernärsä dä kiräkmäven äytä-äytä, ber ük süzlärne söyli-söyli tuygaç, ul inde kilüçelärdän kaçıp yöri başlagan ide. Kiçkırın ap-ak çäçäklär kütärep, ap-ak halattan Säbilä kilep kerde. Bütännär şikelle hälen soraşmadı, artık töpçenep tormadı.

— Närsä buldı? — gına dide.

— Mähäbbät korbanı buldım, — dip şayarıp cavap birde ul.

— Ğaşıyq buldıñmı ällä?

— Ğaşıyq bulsam, bötenläy baş betär ide... — Ul, küz çite belän Säbilägä karap, çäçäklärne isnäde. — Ğaşıyqlarga karap ta ber kabırgasız kaldım äle. "Ence" tuktalışına karap hıyallanıp bara idek, şalt — kildek tä bäreldek.

— Sineñ ul kabırgañnan bi-ik güzäl ber alihä yasıylardır äle. Encedän dä güzälräkne.

— Sin anı belä ideñmeni?

— Curnalist halkınıñ belmägäne bula dimeni?

— Ä tege vakıtta Urmanov turında nigä yazmadıñ sin? — dip Säbiläneñ yözenä tekälde ul. — Şamkayıv ütendeme?

— Mähäbbät hakına... Mähäbbätkä karşı kul kütärä almadım, — dide Säbilä häm İhtıyarnıñ mañgayındagı yarasın sıpırıp kuydı. — Minem uylar döres bulıp çıktı. Encene alıp kitep bargan bit. Yaratam yeget keşelärne. Mähäbbättä, karak käcä kebek, keşe kürmägändä çemçenep yörgänçe, şundıy yülärlek eşläveñ — meñ artık.

İhtıyar anıñ süzlären artık tıñlap tora almadı. Säbiläne koçıp irkälise kilde anıñ.

— Söylämä, Säbilä! Bütän ber süz dä äytmä! — dip pışıldadı ul.

* * *

Avıl küçäse kön yakınlaşkan sayın, Timerhannıñ tıygısızlıgı arta bardı. Küçenüne iyün ayına planlaştırgan bulsalar da, saban tuyına qadär yaña urınga urnaşıp betik dip, aprel azagında uk kuzgala başlarga buldılar. Küçenüçelär öçen kolhoznıñ böten tehnikasın ciktelär, şähär dä soragan qadär traktorın, maşinasın birde.

Urman kuyınındagı yaña poselokta inde yortlar äzer bulıp hucaları kilgänne kötä ide. İkeşär katlı unaltışar fatirlı öç yortka yäşlärne, karauçısız kalgan kart-korını häm çittän kilgän belgeçlärne urnaştırırga buldılar. Zur ğailälärgä yanında bakçası, karaltı-kurası terälep torgan öçär-dürtär bülmäle kirpeç öylärne birdelär.

Äle irtän eşkä kitkändä genä avıl yokılı kıyafät belän oyıp utıra ide, kiçen kaytkanda İhtıyar, üz küzlärenä üze ışanmıyça, gacäplänep tä, hätta kurkıp ta avıl başında uk tuktap kaldı.

Avıl tuzdırıp taşlagan kırmıska oyası şikelle ıgı-zıgı kilä. Keşelär yangın çıkkandagı kebek, üzlären-üzläre beleştermiçä, arlı-birle çaba. Böten uram buyınnan-buyına öy cihazları, tüşäk-yastık, savıt-saba, iläk-çiläk belän tulgan. Hatın-kızlar çäreldäp kıçkıra, bala-çaga berni dä añlamıyça, bäyräm könendäge sıman, dönyasın onıtıp yögereşä, irlär akıra-cikerä, etlär aptırap tuktausız örä, pesilär kapka başlarınnan, koyma öslärennän säyersenep karap tora, kazlar tilgän kilgändäge kebek, şomlanıp kañgıldaşa.

Barı tik başlarına kara tübätäy kigän kartlar belän ak şäl börkängän karçıklar gına, bu mähşärgä bernindi katnaşları yuk keşelär sıman, koyma buyındagı utırgıçlarga tezeleşep utırgannar da, cay gına başların selkep, uramdagı hällärne tamaşa kılalar.

Timerhan avılnıñ ber başınnan ikençe başına tuktausız çaba, kiräksä dä, kiräkmäsä dä süzgä katnaşa, keşelärgä tikkä dä cikerenep kıçkıra.

— Yaña yortka şuşı sälämäläreñne töyäp barasıñmı? Taşla, küzem kürmäsen! — dip açulana ul bersen.

— Kemgä äytäm min, iñ elek mehanizatorlar küçä, dip! Alarnıñ bügen-irtägä çäçügä töşäse... Ä siña su buyına bäbkä kuası... — dip, yul uñaylıy tuzdırıp taşlıy ikençesen.

İhtıyar avıl kapkası töbendä başın iyep basıp tordı-tordı da yañadan maşinaga kerep utırdı häm şoferga kire borılırga kuştı. Avılga kerä kalsa, yözenä taş belän bärerlär, barısı da anı kargarga totınırlar kebek toyıldı aña.

— Zavodka... — dide ul işetel yır-işetelmäs tavış belän. Bu minutta İhtıyar Taşlıyarnıñ şulay pıran-zaran kilüenä nigäder üzen ğayeple sanıy, bütänçä eşläp bulmagannı, şuşı avılnı saklap kalu öçen üzeneñ küpme köç tükkänen yahşı belsä dä, küñele ärni ide. Avılnıñ buş öyläre utırıp kaludan gına Taşlıyarnıñ inde berkayçan da elekke Taşlıyar bula almasın, avılnı öylär, karaltı-kura-lar, koyı-çişmälär, tal-tiräklär genä avıl itmägänen, keşelär avıl itkänen İhtıyar äle menä yaña aklaganday buldı.

— Taşlıyar yulına yegerme maşina kuyıgız. Töngä qadär, smena betkänçe taşısınnar! — dide ul zavod kapkası töbendäge budkada utıruçı dispetçerga. — Şähär bügengä tüzep torır. Taşlıyar tüzä almıy! Taşlıyarga yul kiräk, beton kiräk!

Kiçkä Taşlıyar, äle genä doşman yavı ütep kitkän tösle, buşap, şıksızlanıp kalgan ide. Uram buylap barı tik çüp-çar oçıp yöri dä iyäsez kalgan etlärneñ siräk-miräk üzäk özgeç itep ulaganı işetelä. Kapka töbendä mäçe balası näzek tavış belän yılap utıra. İhtıyar, maşinadan töşep, anı kulına aldı da näni başınnan sıypadı.

Döm karañgı avıl urtasında täräzäläre yaltırap torgan yort yanına kilep tuktagaç, İhtıyarnıñ eçenä beraz cılı kerde. Ätiseneñ iñ soñgı keşe bulıp irtägä töştän soñ küçäsen belsä dä, ul yaktı täräzälärgä karap soklandı. Täräzä pärdäläreneñ kuldan bäylängän çeltärlären, çigeşlären berençe tapkır kürgändäy, gacäplänep küzläde.

Kapka keläsen sak kına kütärep, işegaldına kergäç, abzardagı sarıklar, närsäder sizenep, bäeldäşep aldı, lapastagı kazlar yılak avaz belän kañgıldadı.

Änise östäl yanında, uç töbenä iyägen kuyıp, moñsu gına utıra ide. Östäldäge yartılaş buşagan arakı şeşäsen kürgäç, İhtıyar aptırap kitte.

— Kunaklar buldımı ällä? — dip soradı ul.

— Nindi kunak bulsın mondıyda?

— Östäldä bu närsä bulganga äytäm.

— Ä-ä... Ätiyeñ berüze utırıp eçte anı. Gomer bulmagannı! Çäy eçäseñme, ulım?

— Kaynar bulsa, yasa.

Alar, ber-bersennän kıyınsıngan keşelär kebek, açılıp kitä almıyça, özek-özek cömlälär belän genä söyläşälär, ber-berseneñ küzenä kütärelep kararga kıymıylar ide.

— İrtägä küçäsezme? — dip äkren genä soradı İhtıyar. Änise cavap birmäde, biten yaulık çite belän kaplap, tür yakka kerep kitte.

— Küçsägez, bulışırmın digän idem... — İhtıyarnıñ kinät kenä bar närsägä açuı kilä başladı. — Änkäy! — dip, kıçkırıp äytte ul. — Miña fatir birdelär.

Änise tagın endäşmäde.

İhtıyar işegaldına çıktı, lapaska kerde, sıyır aldına koçagı belän peçän saldı. Bäräñge bakçası başındagı tütälgä barıp, kuzgalak özde. Avıl gacäyep tın, bu tınlıkta teş şıgırdagan tavış aña böten uramga yañgırap işeteläder kebek toyıldı. Küktäge tügäräk ay, tuzdırıp taşlangan Taşlıyarnı kürmäskä telägändäy, bolıt artına kerep postı da, kızıksınuın ciñä almıyça, tagın yaltırap kilep çıktı.

Bakçanıñ argı başındagı arış ucımı çitendä kımşangan karamçıknı kürep, İhtıyar şunda taba atladı. Kilep citkäç kenä ul çitän kazıgına söyälep utırgan keşe gäüdäsen kürep tuktadı. Menä anıñ siräk-siräk kenä sulkıldap kuyganı işetelde. İhtıyar sagayıp kaldı, äkren genä atlap çitän buyına uk iyelde. Çitän kazıgın koçaklap utırgan keşene tanıp algaç, ul böten buınnarına hälsezlek yögergänen sizde häm anıñ telennän ıñgıraşuga ohşaş süz özelep töşte:

— Ät-käy...

Ätise kaltıraudan tuktadı, läkin ul İhtıyarga kütärelep karamadı, şul kileş önsez utıruında buldı.

— Kit monnan! — dip can açısı belän kinät kıçkırıp cibärde ul. — Kit monnan! Küzemä kürenmä!

İhtıyar bit oçları uttay kızışa başlavın sizde, ul, tamak töbenä kilep terälgän töyerne yotıp cibärä almıyça, bakça urtasınnan öylärenä taba yögerde. Küzenä ak-kara kürenmäde, bärelä-sugıla işegaldına kerde, uramga çıktı, taşu suı basılgan ineşneñ tez tiñenten sazın yarıp, mış-nıy-mışnıy atauga mende. Täräzä döberdätügä, eçtän babasınıñ bazdan çıkkan kebek tonık avazı işetelde:

— Kaysı vakıtsızı anda?

— Min! İhtıyar...

— Kotırdı bugay bügen Taşlıyar halkı, — dip söylänä-söylänä babası ozaklap işekne açtı.

Öygä kergäç, İhtıyar, süzen äytä almıyça, şaktıy vakıt başın aska iyep utırdı.

— Çırayıñ kaçkan, çılanıp betkänseñ. Närsä buldı, ulım? — dip tınıç, yomşak kına itep soradı babası. — Yulıña banditlar oçramagandır bit tagın?

— Äti yılıy...

İhtıyar babasınıñ yılmayuın kürep, aptırap kaldı, çınmı bu, digändäy, küzlären çelt-çelt yomgaladı.

— Yılarsıñ da şul! — dip Zıyatdin kart cähät kenä torıp bastı. Kinät kenä anıñ böten cıyırçıkları yazılgan, yöze yäşärgän kebek toyıldı, kıyafätenä ücätlek katış gorurlık kayttı. — Yılamıy häleñ yuk. Zamanında bezne dä yılattılar. Gomer buyı korgan nigezeñne köpä-köndez tartıp ala başlasalar, yılamas cireñnän yılarsıñ! Üze tözegän, üze ayakka bastırgan kolhoz şul. Urtak bulsa da, qaderle. Söyläve, çittän akıl öyrätep toruı gına ansat ul. Üzeñä kilep kagılgaç, añlıy başlıysıñ da... Äydä, yılasın, yılagan canda iman bula. Yılıy algan keşe bähetle ul. Min menä häzer yılıy almıym.

Babasınıñ tınıçlıgı İhtıyarga da küçä başladı bugay, ul, närsäder äytergä cıyınıp, avızın açtı, läkin tuktap kaldı. Zıyatdin kart çöygä elengän mıltıknı alıp mataşa ide.

— Mä, ulım, siña bülägem bulsın, — dip ike köpşäle mıltıknı İhtıyarga suzdı. — Näzer äytkän idem... Al, al, minem tösem itep saklarsıñ. Miña kiräge yuk inde anıñ häzer.

İhtıyar mıltıknı, köpşäsennän totıp, karavat kırıyına söyäp kuydı.

— Siña äytäse süzem bar, babay, — dide dä küzlären Zıyatdin kart kebek kıskalap kuydı ul.

— Äyt soñ.

— İrtägä küçäbez, babay.

— Küçegez. Häyerle säfär sezgä!

— Yuk la, añlamadıñ. Min fatir aldım. İke bülmäle. Berse — sineke. Küçäbezme şunda?

— Zäliyä kilen närsä di?

— Anıñ üz fatirı bar. Anıñ öçen borçılma, — dide İhtıyar, ise kitmiçä genä.

— Nindi başka fatir ul tagın?

— Ayırılışabız bez anıñ belän... Küptän tügel hatı kilde. Kazanga bargaç, Nurislam barısın da söylägän aña...

— Närsä söylägän? Närsäneñ barısın da söylägän?

— Yaña yortka küçkäç, irkenläp, ozaklap söylärmen, babay.

— he-em, — dip ozak itep suzıp tordı Zıyatdin kart. — Berençe kürüdä ük säyerräk toyılgan ide şul kilen. Yalgız kaldım, diseñ inde, alaysa. Yalgızlıknıñ ni ikänen añlamıysıñ äle sin, ulım. Yarıy alaysa, küçärgä ikän, küçärgä!

Zıyatdin kart bügen gomer bulmagança tınıç häm iple söyläşä, anıñ elekke tiskärelege, äyterseñ Taşlıyar keşeläre belän bergä küçenep kitkän, anıñ Taşlıyar keşelärenä bulgan üpkäse, nihayät, basılgan ide.

Saban tuyına kaytırga çakırıp, İhtıyar böten tugannarına da telegramma suktı. İnde küptän cide tugan bergä cıyılırga cay çıkmıy ide, bu yulı ällä Yaña Taşlıyarnı küräse kilüdän, ällä inde sagınuları tulıp taşudan beräm-beräm kayta da başladılar. Barı tik Taşkenttagı olı apalarınnan gına häbär-häter yuk ide.

İñ berençe bulıp, yaltırap torgan ör-yaña zäñgär "Mos-kviç"ka ğailäse belän töyälep olı abıysı İlfat kaytıp töşte. Tugan-tumaça belän kapka töbendä aşık-poşık isänläşte dä koyı töbenä barıp maşina yuarga totındı. Çäy eçärgä çakırıp ta kermäde, yuıp betergäç, cirgä brezent cäyep, maşina astına uk kerep yattı.

— İlfat, ulım, kaçmas maşinañ, irtägä irkenläp kararsıñ. Cide yıl yözeñne kürgänem yuk bit, çık annan, — dip takmakladı änise.

İlfat maşina astınnan mayga, balçıkka buyalıp betkän yözen çıgardı da ere teşlären kürsätep rähätlänep kölde.

— Kürdeñme inde, änkäy? Tanıysıñmı olı malayıñnı? Häzer, häzer, ayn moment! Gluşitel ıçkıngan, yullarıgız çokır da çakır. Cide yıl eçendä şul yulnı da rätlämägänsez. Minem maşina alasın belä idegez bit.

— Abıy, keşe aldında uñaysız bit, kerik inde, — dip tagın çakırıp karadı anı İhtıyar.

— Bez — eş keşese. Eşne eşlämi — at ta keşnämi, di torgan ide bez bäläkäy çakta babay. Bir äle undürtle açkıçnı. Maşina, kızlar kebek, sıypap torgannı yarata. Cide yıl kötterde ul mine. Ä hatın miña kiyäügä çıgarga ber kiçtä rizalaşkan ide. Üzeñ şunnan uylap kara inde, kaysısı qaderleräk miña! Maşina alu uyın eş tügel. Karale, maşinaga çirat zurmı monda?

— Hästärenä kergänem yuk. Tözüçelär ike-öç yıldan alalar bugay.

— Kitçe! Şıttırma! Bulmagannı!

— Nigä şakkattıñ? İke keşeneñ bersendä maşina bit häzer. Çäberçek Ähmät tä altınçı marka "Ciguli" aldı. Bezneñ belän ukıgan Ähmät.

— Tözeleştämeni ul da?

— Yuk. Avılda eşli, traktorçı.

— Avılda da maşina ala başladılarmıni?

— Taşlıyarda cide "Ciguli", dürt "Moskviç" bar dip sanap utıra ide berkönne ätkäy. Kombaynçı Çutır Minnähmätne beläseñme? Ul uzgan közne yegerme dürtençe markalı "Volga" aldı.

Maşina astında närsäder çıltıradı, İlfatnıñ kulınnan açkıçı töşep kitte bugay. Ul sügenä-sügenä ürmäläp çıktı da koyı suı belän başın yuarga totındı.

— Kadalıp kitmäs äle, — dip açu belän tägärmäçkä tibep kuydı ul. — Äydä, kerik, kartlarnıñ hälen soraşıyk.

— İrtägä Ähmätkä äyterbez, minut eçendä eşläp birä ul anı, — dip abıysın yuattı İhtıyar.

Çäy eçkäç, tagın koyı yanına çıktılar. Ak kirpeç belän kızıl kirpeçne aralaştırıp, çäçäkläp tözelgän yort stenalarına, yaran göllär balkıp utırgan yaktı häm kiñ täräzälärgä, küzne çagıldırgan yaltıravık kalaylı öy tübäsenä karap, şaktıy vakıt maşinaga söyälep tordılar.

— Ätkäyneñ yortı kättä bulgan! — dip, yaña kürgändäy, tel şartlattı İlfat. — Bötäygän avıl halkı, ayakka baskan.

Avıl tormışına gacäplänep söyläsä dä, nigäder küzlärendä söyeneç utı yuk ide anıñ. Cide cir çitlärenä barıp, kön-tön mañgay tire tügä-tügä sin maşina al, şatlıgıñnı urtaklaşam, dip, atıla-atıla çabıp iñ berençe monda kayt, ä alar berkaya kitmiçä, şuşı Taşlıyarda torıp "Volga" alsınnar, sinnän dä uzdırıp yäşäp yatsınnar... İlfatnıñ şuña canı ärni, şuña bägıre telgälänä ide.

Abıysınıñ bötenläy sömsere koyıluın kürep, İhtıyar anıñ hällären, yul mäşäqatlären soraşa başladı.

— Altı täülek kayttık. Maşina tügel, zver bu! — dip tagın açılıp kitte abıysı.

— Ällä şul zverıñ belän tiz genä babaynı küçerep kaytabızmı?

— Kaya küçeräbez?

— Min fatir aldım. Babay şunda küçä. Kittekme? Zıyatdin kart üzeneñ vak-töyägen cıynap, ber töyençekkä töynäde. Kalgan äyberlärne yök maşinası belän kilep alırga buldılar. Öçäüläşep berkavım tın gına utırgaç, işegaldına çıktılar. İhtıyar ike barmagın avızına kaptı da äçe itep sızgırıp cibärde. Öyänke başındagı kargalar, Zıyatdin kart belän saubullaşkanday, atau östendä böterelä başladılar.

— Ataunıñ cennären kaçırasıñmı ällä? — dide İlfat.

— Anıñ cene beräü genä ide. Anısı da cünle cen bulıp çıktı, — dip babasın koçakladı İhtıyar.

Taşlıyar uramınıñ şähärgä çıga torgan oçında buş uramnı iñläp "DT" traktorı kilgäne kürende. Traktor uramnıñ äle ber çitenä çıga, äle urınında böterelep tora, äle bargan cirdän tuktap kala. İlfat maşinasın yul çitenä bordı da, motorın sünderep, maşinadan çıktı. İhtıyar da uram urtasına bastı.

— Ähmät bu. Salgan. Andıy ğadäte yuk ide, — dip traktorga karşı atladı ul.

Ähmät anıñ östenä kilüendä buldı. Üze traktorın ükertä, üze böten köçenä kıçkırıp cırlıy.

Karurmannı çıkkan çakta,
Uñga kayırılgaç ta...
İh, duskayım, rähät yäşä
Minnän ayırılgaç ta.

Traktor kilep citügä, İhtıyar ber çitkä sikerep kaldı, İlfat küzlären zur açıp, maşinasına tekälde. Ähmät ükertep gazga bastı da maşinaga ışkılıp döberdäp uzıp kitte.

İkäüläşep yögerep barıp maşinanı kapşarga totındılar. Bähetkä karşı, traktor ışkılıp kına uzgan, ber ciren dä yänçemägän, azrak buyavın gına sıdırgan ide.

Yanäşäsendä Zıyatdin kart utıruga karamastan, İlfat haman sügenüendä buldı. Basuga çıgıp, zirat turına citkäç, babası aña katı itep törtte dä başı belän şul yakka ımladı.

— Tämsez avızlanma, kaynarıñnı bas. Baş bälase tügel, — dide ul.

Şähär uramına süzsez genä kilep kerdelär. İhtıyar här yortnıñ salınu tarihın, kaysı yortta kemnär yäşäven söyläp bara başlagan ide, abıysınıñ äle haman üz borçularınnan arına almaganın kürep, tuktap kaldı.

— Söylä, ulım, barısın da rättän söylä, — dip kuätläde anı Zıyatdin kart. — Miña kızık bolar, min monda yäşise bit.

— Menä bu ike katlı bina raykom bulır, monısı — ZAGS, busı — militsiyä, änä tege iskeräge — redaktsiyä... Abıy, tuktat äle!

Ul uram çite buylap atlıy-yögerä baruçı Säbiläne kürep aldı. Säbiläneñ häräkätläre ışanıçsız, yöze borçulı, ä küzläre berkemne dä kürmi sıman ide. Üz isemen işetkäç, ul aptırap, kütärelep karadı da sülpän genä yılmaydı.

— Kaya çabasıñ bolay? Taptap kitä yazdıñ bit, — dide İhtıyar.

— Bakçaga, balalarnı alırga.

— Min siña atna buyı şaltırattım. Telefonıñ cavap birmi.

— Eşkä çıkmadım min. Avırdım.

İhtıyar şunda gına anıñ eçkä batkan küzlären, suırılgan yañakların, elekke alsulıgın yugaltkan irennären kürde.

— Şaltıratasıñ kalgan. Häl belä kilgän bulır idem. Säbilä cavap birmäde, irennären katı itep teşläde dä aşıgıp başın selkede. İhtıyar berkavımga yugalıp kaldı, telenä kilgän iñ berençe süzen äytergä aşıktı:

— Nurislamnan häbär yukmı? Mine bötenläy onıttı ul...

— Onıttı... — dip avır itep suzdı Säbilä häm anıñ küzlärennän ike börtek yäş tägäräp töşte. — Küptän tügel hatı kilde. Kandidatskiyen yaklagan. Maksatına ireşkän. Şul kandidatskiydan başka ber närsä dä kiräk tügel ide bit aña. Şähäre dä, eşe dä, dusları da şul kandidatskiy yaklagançıga çaklı gına kiräk ide. Yakladı da onıttı. Häzer inde min dä artık. Min añardan başka da yäşärmen. Balalar...

Säbilä berazdan mölayım häm serle kıyafätenä kayttı. Läkin İhtıyar, küpme genä tırışsa da, üzen kulga ala almadı. Säbiläneñ küzlärendä yäş kürgäç, bu hällärneñ barısına da üzen ğayeple sanap, yöräge urınınnan kuptı. İlfatnıñ maşina kıçkırtkan avazı anı aynıtıp cibärde.

— Häzer nişlärgä uylıysıñ soñ? — dide ul işeteler-işetelmäs kenä itep, häm Säbiläneñ kulların kıstı.

— Belmim... Sin närsä kiñäş itäseñ soñ?

— Mondıy eştä kiñäş soramıylar.

— Kiñäş soramıylar... — dip, üz-üze belän söyläşkändäy, äytep kuydı Säbilä, annarı İhtıyarga kütärelep karadı. — Ä minem kiñäş sorıysım, kemneñder süzen tıñlıysım, kemgäder buysınasım kilä. Arıdım min, bar närsäne dä berüzem genä häl itep arıdım.

İhtıyar maşina täräzäsennän üzenä kul bolgagan İlfatka karap aldı da Säbiläneñ kulların tagın da katırak itep kıstı.

— Bez küçenäbez. Min fatir aldım, — dide ul. — Sezneñ kürşedäge yorttan. Balkonga çıksañ, sezneñ täräzä kürenep tora.

— Yahşı bulgan.

— Yaña fatirda Nurislam belän, sineñ belän, duslar belän cıyılışıp utırırbız digän idem...

— Nurislam häzer başka cirdä, başka keşelär belän utıradır inde. — Bu süzlärne äytkändä Säbiläneñ yözendä mıskıllı yılmayu yögerep uzdı. — Ä sin Nurislamnıñ kayda eşlägänen beläseñme soñ? — dide ul kinät kenä.

- Yuk.

— Zäliyä belän bergä alar... Ber kafedrada. Şäp kompaniyä! Zäliyäneñ Sarımsakovka kiyäügä çıgarga yörgänen dä belmiseñme?

— Minem öçen kemgä çıksa da barıber, — dide İhtıyar. Läkin bu turıda berençe märtäbä Säbilädän işetü aña uñaysız ide. — Bez anıñ belän tuydan soñ bütän oçraşmadık bit. Tuynıñ ikençe könendä ük öydä tavış kuptardı ul. Başta Nurislam belän sine çakırgan öçen bäylände. Annarı, şuşı da buldımı tuy, avız açıp yünle süz dä äytä belmilär, dip kiçkä qadär sukrandı. Ätkäy belän söyläşü tügel, isänläşmäs ük buldı. Kazannan üzeneñ dus-işlären tuyga çakırgan bulgan. Vakıtı kilep terälgäç kenä äytte: alarnı barıp alırga kiräk ikän. Baştarak belsäm, berär transport tapkan bulır idem. Ätkäydän kolhoz avtobusın soradım. Ä ul: "Uttay eş östendä avtobusnı eştän ayıra almıym. Könenä öç märtäbä sıyır savuçılarnı cäyläügä töşeräse bar", — dip kırt kiste. Şunnan kitte tavış, kitte tavış. Tuy aldınnan köçkä tınıçlandırdım Zäliyäne. İkençe könne tagın totındı. Bötenläy isterikaga birelde. Bezneñ ätkäyneñ talkanı korı: "Bütän cirdä teläsä närsä eşlägez, ä minem yortta bütän bolay yukka-barga tavış çıgarası bulsagız, tupsamnı atlap kermägez!" — dip işekne şapıldatıp çıgıp kitte. Zäliyä saubullaşkan çakta: "Minem bu yortka ayak basasım yuk. Yäşiseñ kilsä, Kazanga kil. Yä ätiyeñ, yä min", — dip ultimatum kuydı.

— Minem kebek cebegän tügel ul, yugalıp kalmagan, — dide Säbilä Zäliyäne yaklagan sıman.

Özek-özek itep ozaklap İlfat tagın maşinasın kıçkırttı.

— Kaya aşıgasız? Anda kötep torgan keşe yuk! — dip kıçkırdı alarga İhtıyar. Annarı Säbilägä karadı: — Maşinada babay da utıra. Anıñ süzen tıñlasam, küptän akıllı baş bula idem inde. Tuy yasar aldınnan: "Aşıgasıñ bugay, ulım, küñelgä yata torgan keşegä ohşamagan bu kilen bulası keşeñ", — digän ide.

— Üzeneñ hatının yamanlagan ir keşene añlamıym min, — dide Säbilä. — Ütkängä tügel, kiläçäkkä karap yäşärgä tiyeş ir-at.

— Kiläçäktä — bilgesezlek...

— Yarıy, min kittem, — dip İhtıyarnıñ uçlarınnan üzeneñ kulların tartıp aldı Säbilä.

— Äydä, bezgä! — dip malaylarça yalvarıp İhtıyar anıñ küzlärenä tekälde. — Uynıybız, cırlıybız! Öy tuyı yasıybız!

— Sineñ tuylarıñnıñ ahırı naçar betä bit...

— Ä monısı alay bulmas! — İhtıyar uçları belän Säbiläneñ biten kıstı. — Äydä, bezgä! Bötenläygä! Min inde bu süzne küptän äytergä cıyınıp yöri idem. Nurislam arkasında äytmädem. Ä häzer...

Säbilä kinät kenä hälsezlänep kitkändäy buldı, ul başın İhtıyarnıñ iñenä kuyıp pışıldadı:

— Şayartuıñmı bu? Ä Rinat! Räyhanä?

— Sin Rinat belän Räyhanäne alasıñ! Min — babaynı! Köt! Kilep alırmın!

Säbilä, üksep cibärüdän köçkä tıyılıp, kırt kına borıldı da uram buylap aşıgıp kitep bardı.

— Kem ul? — dip soradı İlfat, maşina kuzgalgaç. İhtıyar endäşmäde. Babası Säbiläne tanıganın añlatıp, mäğnäle itep tamak kırıp kuydı.

İkençe katka menep, işek yanına kilügä, alarnı kombinezon kigän yeget kıçkırıp sälamläde.

— Fatirıgız kotlı bulsın! — dip podezdnı yañgırattı ul.

— Kaya taşıysız monı? — dip anıñ sälamenä sorau belän cavap birde İhtıyar häm işek töbendä öyelep torgan cılıtkıç batareyalarga kürsätte.

— Telägän keşelärgä iñ berençe yärdäm kürsätep yöribez. Kış citkäç, soñ bula ul. Mäşäqate dä, bäyäse dä ikelätä artık, sunı agızıp eşlise.

— Berni añlamıym, närsä söyli bu, abıy?

— Batareyalar östämäkçe bula. Şunsız kış katıp üläseñ sin. İnstitut beterep şunı da belmiseñme?

İşekne açıp kergäç, İlfat täräzä astına kuyılgan bata-reyaga törtep kürsätte.

— Niçä sektsiyä bulırga tiyeş monda, incener?

— Sigez.

— Ä niçäü kuyılgan?

— Öç... — dip suzdı İhtıyar. — Nigä sigezne kuymagannar? Däülät komissiyäse niçek kabul itkän monı?

— Kabul itkän, dimäk, citärgä sanagan, — dip süzgä kuşıldı kombinezonlı yeget.

— Bu batareyalarnı kayan aldıgız? — dip kızıksındı İhtıyar.

— Monısı ser inde, — dide dä yeget, kiräk bulmasa, kittem, digändäy, işekne aça başladı. — Min sezne kürmädem, sez — mine.

— Tukta! Tukta, — dip ciñennän tottı anıñ İlfat. — Barıber kuydırası inde anı. Kert batareyalarıñnı da eşkä totın. Hakı niçegräk sezdä?

Eget ike barmagın tırpayttı.

— Berse ike täñkä, dimäk...

Babasına urın-cir cäyep, kürşe kibettän azık-tölek alıp çıktılar da, anı slesar yeget belän kaldırıp, Yaña Taşlıyarga kittelär.

— Çınnan da, kaydan alalar ikän ul batareyalarnı? Kibettä satılmıy bit, — dip, yul uñaylıy tagın tege yegetne iskä töşerde İhtıyar.

— Kayan bulsın? Yaña tözelä torgan yorttan.

— Anısına tagın bu yegetlär batareya kuyıp yörime soñınnan?

— Menä bit, üzeñ dä añlıy başladıñ. Akıl bar sindä, yukka baş incener bulıp yörisen. Bu yegetlär belän kompaniyägä kersäñ, ayına öç yöz illene tügel, meñne kayırır ideñ.

— Şulay ber yorttan ikençesenä batareya küçerä-küçerä keşelärdän küpme akça talıylar, ä?!

— Keşe talaumıni bu? Yegerme-utız täñkäñne çıgarıp salasıñ da rähätlänep cılıda utırasıñ.

— Anı äytmim äle min. Böten tözeleş alış-bireş sistemasına korılgan bit bezneñ. Materialnı äräm-şäräm itep beteräbez dä salınası yortlar, aldagı yıllar hisabına eşli başlıybız. İlne aldıybız, däülätne talıybız. Raykom plenumında şularnıñ barısın da çıgıp söylim, yözlärenä bärep söylim!

— İlfat abıy öyrätte, dip kenä äytä kürmä. Redaktsiyä yanına citäräk, İhtıyar uramdagı keşelärgä yotılıp karadı, läkin yözlägän keşe arasında Säbiläne kürmäde. Äyterseñ Säbilä keşelär taşkını arasında erep yukka çıkkan ide.

— Nigä österäläseñ? Ku, äydä! — dip kıçkırdı ul abıysına häm, küzlären yomıp, mañgayın işek pıyalasına teräde.

İlfat aña säyersenep karadı häm gazga bastı. Şähärne çıgıp kitkändä, İhtıyar abıysınıñ ciñenä kagıldı da kulın rulğä kuydı.

— Tuktat äle, — dide ul.

Başka süz äytmäde, maşinadan çıktı da uram çiten tutırıp kilüçe keşelärne yıra-era agımga karşı yögerde.

— Menä yülär! — dip kuydı İlfat häm, İhtıyarnıñ kiregä borılırga uylamavın kürep, kuzgalıp kitte. — Başı äylängän enekäşneñ!

* * *

İhtıyar Yaña Taşlıyarga ikençe könne irtän genä kayttı.

— Şuşındıy matur könne niçek itep öydä sörsep utırasız? Äydägez, urman buyların äylänep töşäbez dä babay yanına eldertäbez, — dip öydägelärne aşıktırdı İhtıyar.

İlfatnı, ay-vayına karamıyça, ayagınnan totıp maşina astınnan söyräp çıgardılar da uramnı iñläp avıl oçına menep kittelär. Balaçak istäleklären yañarta-yañarta ineş buylarında yördelär, urmanga mendelär, annarı, cıyılışıp, Taşlıyarga töştelär.

Zirat tınlıgı iñgän avıl, alar kilep kergäç, siskänep uyanganday buldı. Uramnıñ argı başına çıkkançı berse dä avız açıp süz äytergä kıymadı. Güyäki alar tuıp-üskän avılları buylap tügel, ä üzläreneñ bala çakları, riyäsız yılları kümelgän kaberlek aşa ütep baralar ide.

Avıl belän şähär arasındagı basuga çıkkaç kına, beraz ciñel sulap kuygan kebek buldılar.

— Menä, menä, şuşı töştä bärderep kitte maşinanı, — dip iñ berençe İlfat telgä kilde. — Avızın çabata hätle yırgan, küzläre akaygan, üze tamagın yırta-erta cırlagan bula. Äräm itte ör-yaña maşinanı, küzenä kılçık kadalgırı!

Läkin hatını Miñzifadan başka aña kuşıluçı, anıñ süzen kuätläüçe bulmadı.

Ofık çitendä kinät kenä kalkıp çıkkan ak kalanı kürep, bersen-berse uzdıra-uzdıra İhtıyarga soraular yaudırırga totındılar.

— Ä-änä tege, iñ biyege, niçä katlı? Bezneñ İcauda da yuk andıy yortlar... — dide İlsöyär apası.

— "Kayınsar" dip atala ul yort. Unaltı katlı. Gel Kayınsar avılınnan küçkän keşelär genä yäşi anda. Berençe sekretar ideyase. Gomer-gomergä bergä yäşägännär, häzer dä bergä bulsınnar, dip, barısın da ber yortka kertterde. Su baskaç, törlese törle yakka taralıp betä yazgannar ide, menä tagın ber nigezgä cıyıldılar. Ber yortta — ber avıl. Kızık bit, ä?

— Masş-ta-ab, — dip suzdı Ufadan kaytkan Gölsinä apasınıñ ire.

— Bezdä küp häzer andıy yortlar, — dip süzen dävam itte İhtıyar. — "Kuşnarat" digäne dä, "Akçişmä" isemlese dä bar.

— Dimäk, avıllar betä... — Alma-Atadagı Mädinä apası avır itep körsende. — Berniçek tä saklap bulmıymıni soñ alarnı? Kunakka kaytular bigräk rähät bit avılga...

İnde uram bulıp oyışıp kilgän yortlar arasınnan ütep, ozın-ozın täpilärgä menep kunaklagan tugız katlı yort karşına kilep tuktadılar.

— Atau Zıyatdinı menä şuşında yäşi, — dide dä İhtıyar podezd işegen kiyerep açtı. — İhtıyar Batırşin fatirına — Taşlıyar avılı ilçelegenä rähim itegez!

Kulına tügäräk ipi totkan Timerhan iñ berençe bulıp tupsanı atlap kerde.

— Häyerlegä bulsın! Bu busagadan kaygı-häsrät yörmäsen! — dide ul. — Şuşı yortta ozak häm tigez gomer itärgä yazsın!

İhtıyar kiçä Säbilä belän oçraşkannan soñ, öy tuyın berazga kiçekterergä uylagan ide. Ul üzeneñ Zäliyä belän bulgan mönäsäbätläre, döresräge, bu mönäsäbätlärneñ niçek başlangan bulsa, şulay kinät kenä özelüe turında tugannarına söylärgä kıyınsına, ä iñ möhime, Säbiläne niçek itep alarga kürsätergä, niçek itep üzeneñ yaña tormış başlarga cıyınuın añlatırga belmi ide. Citmäsä, kiçä yaña fatirga küçü belän babası da avırayıp kitte.

— Närsägäder yörägem çänçep, küz kabaklarım tartışıp tora äle, — dide ul häm tür bülmägä kerep yattı. Şul yatuınnan äle menä bügengä qadär kuzgalmadı.

İhtıyar anıñ ayak oçına utırıp, kıyınsına-kıyınsına gına süz başladı.

— Tege vakıtta atauda utırgan idek, häterliseñme? — dide ul, babasınıñ yurganın rätli-rätli... — Nurislam belän... Ul ayırılgan bit, hatının taşlap kitkän. Kazanda yäşi. Zäliyä belän bergä eşli.

— Tabışkannar ikän, — dip sukrandı kart.

— Zäliyä aña tügel, üzeneñ citäkçesenä kiyäügä çıkkan.

— Añlıym, ulım, tel töbeñä töşenäm. Rät çıkmadı ul Nurislamnan. Küp söyläşkän bändä keşene dä butıy, üze dä butala ul.

— Min Säbiläne üzebezgä alıp kaytmakçı idem.

— Balalarına äti bula alırsıñmı soñ? Şunısın uyla.

— Uyladım, babay...

— Üzeñä kara. Soñınnan ükenerlek bulmasın.

Kiç Säbilä alarga tabın äzerläşergä kilde. Ul Zıyatdin kart belän isänläşep kenä çıktı da, aña kürenergä kıyınsınıpmı, ällä avıru keşene borçırga telämiçäme, töngä çaklı kuhnyada buldı. İhtıyar anıñ yanına tiz genä çıgıp kerä dä yañadan babası kırına kilep utıra. Ber tön eçendä Zıyatdin kart yabıgıp kaldı, küzläre eçkä batıp, bolay da yuka borını kılıç kebek tırpayıp çıktı.

— Mıltıknı... kayda... kuydıñ? — dip özep-özep soradı ul İhtıyardan. — Alıp kil anı monda.

İhtıyar kuş köpşäle mıltıknı şkaftan alıp babasına birde.

— Ä häzer kadak belän çükeç al da baş oçıma elep kuy. Gomer buyı minem baş oçında elenep tordı ul. Minnän tügel, şul mıltıktan kurkıp kermilär ide atauga. Şuşı mıltık arkasında tegermän dä, yargıç ta, suşilka da isän kaldı. Süz belän, zakon belän yaklıy almadım min üz-üzem-ne. Nişliseñ, zamanası şundıy ide. Zakonım da, süzem dä şuşı buldı. Doşmannarım şuşı mıltıktan kurıktılar. Kiräk çakta anıñ atmıy kalmasın belep tordılar. Üzen yaklıy belergä, saklıy belergä tiyeş keşe. Nıklıgıñ yuk äle sineñ, ulım. Sındıra kürmäsennär. Säbiläne kakma. Küzläre moñlı keşe bäheten tiz cuya torgan bula. Sakla sin anı. Tege vakıtta atauga kilgändä ük sizgän idem min sezneñ aranı. Yalgızlıktan da avır häsrät yuk. Üzeñ dä yalgız kalma, bütännärne dä yalgız itmä.

Zıyatdin kart kıtırşı häm salkın kulları belän İhtıyarnıñ iyelgän başınnan sıypadı.

Tañ atkanda babası yokıga kitte. İhtıyar Säbiläne ozatıp kuydı da tugannarın alırga Taşlıyarga yul tottı. Alar äylänep kaytkanda, Zıyatdin kart uyangan, anıñ tös-kıyafäte kiçägegä karaganda yahşıra töşkän ide.

— Ällä fatirnı butadık, ällä kürşelärgä kilep kerdek! — dip şakkattı İlfat östäl tulı sıy-niğmätne kürgäç. — Äle kiçä kiç kenä şıp-şır ide monda...

Mahruy belän Timerhan da aptıraşıp ber-bersenä karaşıp kuydılar.

— Tabınga rähim itegez! — dide İhtıyar.

— Barıber ışanmıym! İr keşeneñ şuşındıy sıy-niğmät äzerli aluına ışanmıym! — dip haman söylänüendä buldı Alma-Atadan kaytkan Mädinä apası. Ul yänäşäsendä kısık küzlären yomgalap utırgan irenä törtep aldı. — Bezneñ Artıkbay, aşhanädä eşläsä dä, bişbarmaktan başka närsä peşerä belmi...

— Öy bulgaç, hucası da, kilene dä — barısı da bulır, şakkatmagız, — dide İhtıyar. — Äydägez, ber rähätlänep görläşep utırıyk äle! Koş balaları sıman böten ilgä taralışıp bettek bit!

— Tatarga kaya barsa da üz vatanı, — dip citdi kıyafät belän yalgap kitte İlfat. — Yapon utravınnan Baltik diñgezenä hätle taralgan bit bezneñ halık.

Zıyatdin kart çakırıp ta çıkmadı. Onıkları, anıñ karavatı kırıyına utırıp, mañgayın totkalap karadılar, kullarınnan sıypadılar, olı bülmägä çıgıp, östäl tiräli tügäräkläp utırdılar.

— Miña karamagız, rähätlänep köleşegez, cırlaşıgız. Tagın kayçan bolay cıyılışasız? Sezne kürgäç, äybätlänebräk kitkändäy buldı äle hälem. Bolay barsa, Allaga tapşırıp, irtägä ayakka da basarmın, şät.

Zıyatdin babay tırışıp yılmayganday itte, läkin anıñ yılmayuı irennärendä genä torıp kaldı, bitlärenä, küzlärenä küçä almadı. Ul, hälsezlänep, tagın urınına yattı.

Mäcles bik sürän genä başlanıp kitkän ide, tora-bara östälgä can kerde. Kürşe bülmäneñ açık işegenä karıy-ka-rıy pışıldap söyläşergä tırışsalar da, utıra torgaç, tellär çişelde. Ä inde härkem üz tormışı, üz ğailäse, üz häle turında söyli başlagaç, Zıyatdin kartnıñ avıruı bötenläy islärennän çıktı.

— Kayda da ber tormıştır inde, — dip alarnı tınıçlandırırga tırıştı İhtıyar. — Anda da şähär, monda da şul uk şakmaklı yortlar!

— Monda... tagın da... sezneñ... zamançarak... tözelä yortlar, — dip cömläsen köçkä yırıp çıktı Ryazanda yäşäüçe İlgizä apaları. Anıñ mañgayınnan hätta börçek-börçek tirlär bärde.

— Niçek sezneñ? — dip kabındı İhtıyar. — Bezneñ, diyärgä kiräk. Üzebezneñ şähär bu.

— Şähärne maktıysıñ, maktavın, maşinalar da küp, diseñ, ä menä zapçast sata torgan kibetegez dä yuk ikän. İlfat süzne tagın üz yagına bordı. — Sıdırılgan işek belän yöri almıym bit inde min. Niçek kaytıp kürenmäk kiräk mondıy maşina belän? Buyamasañ, häzer kügärep çıga ul. Sipterep buyatırga kiräk.

— Äyttem bit min siña poyızd belän genä kaytıyk, dip! — İlfatnıñ hatını Miñzifa aña aşarday bulıp, tekälep karadı. — Avıl halkın şakkatıra, imeş. Yüri könläşep bärdergän ul traktorçıñ.

— Anıñ üzeneñ dä "Ciguli"e bar, — dip yuaşlandı İlfat.

— Yukka beterenmägez, irtägä ük maşinañ zavodtan yaña çıkkanday bulaçak! — İhtıyar härberseneñ üz kaygısın kaygırtıp utıruına borçıla, anıñ şuşı tabın artında tugannarın bergä ukmaştırası, alarnıñ ber şatlık belän şatlangannarın, ber borçu belän borçılgannarın küräse kilä ide.

Ätise, süzgä kuşılmıyça, açık balkon işegenä tayangan da berözleksez sigaret pıskıta. Anıñ bügen böten borçuları basılgan, ul äle balkonnan kürenep torgan Yaña Taşlıyar avılına, küz küreme kolaçlıy algan qadär cirgä cäyelgän basularga, äle östäl tiräsendä tügäräklänep utırgan balalarına karap, şatlıgın yäşerä almıy, yöze dä yaz koyaşı kebek balkıy ide.

Äniläre kübräk kuhnya tiräsendä kaynaşa.

— İnde maşinalı da bulgansız, närsä citmi sezgä? Totıgız da kaytıgız, — dip, yannarına çıkkan arada süz kıstırıp kuydı ul. — Bezgä dä küñelle bulır ide. Keşenekelär kayta bit.

— Kaytırbız da... — İlfat üzeneñ olı malay ikänen iskä töşerde bulsa kiräk. Hucalarça kıyu gına torıp bastı da ryumkalarnı tutırdı. — Äydägez, tugan yak öçen, tugannar öçen kütärep kuyıyk äle. Yaña Taşlıyar öçen! Yaña şähär öçen! Härberebezneñ isänlege öçen!

— Utır, ätkäy! — dip, İlfat balkonga çıktı. — Küpme pıskıtırga bula ul tämäkene? Maşina alası bulgaç, taşladım min ul kesä kortın. Yaña Taşlıyarga karap torasıñmı? Kararlık ta şul! Küz timäsen. İske Taşlıyarnı şähär yottı, diseñ inde alaysa. Kızganıç, ämma fakt, di bezneñ brigadir. Sineñ Taşlıyarıñnı gına tügel, yartı respublikañnı yotaçak äle ul!

— Artıgın yota almas, tamagına tıgılır, — dip kölemseräde Timerhan. Bügen anıñ käyefen ber närsä dä boza almas kebek ide. — Änä, küräseñme? Ä-änä, sözäk kalkulıkta cir buyı korpuslar kürenäme? Zavod tözilär anda, sineñ töşeñä dä kermi torgan mirovoy zavod!

— Tözesennär.

— Avıllar artkı planga küçäçäk häzer. Şähär belän zavod köräşä başlayaçak. Mäydan tar, keşelär citmi. Olı yalanga cıyılgan ike ğaskär kebek alar häzer. Yä sugışıp kitälär, yä bergä kuşılıp, ber yodrık bulıp eşli başlıylar. Karap-karap toram da, ber dä kuşılırga torgannarı kürenmi, haman ikese ike yakka tarta.

Beraz kızıp algaç, İlfat İhtıyardan garmun taptıra başladı.

— Garmun yuk. Annarı babay da...

— Garmunsız öy bulamıni?! Taşlıyardagı öydä garmun bar ide bit bezneñ, — dide İlfat.

— Taşlıyarnıkı Taşlıyarda kaldı, — dip balkonnan endäşte ätiläre.

— Alaysa, kürşeläreñnän alıp çık.

— Alarnıñ da yuktır. Min alarnı belmim dä äle.

— Avılda tuıp-üsep tä öyendä garmun totmagan keşene keşegä sanamıym da min.

— Sanamasañ, sanamassıñ inde. Änä, radiola bar. Plastinka kuy da tıñla... — İhtıyarga, öy hucası bularak, uñaysız da, anıñ babasın da borçıysı kilmi ide, şul uk vakıtta ul kunaklarnıñ küñelen kürergä dä teli ide. Abıysınıñ bäylänüenä anıñ açuı uk çıga başladı.

— Tatar plastinkalarıñ barmı? — İlfat telämiçä genä radiolanı kabızdı.

— Küp. Änä. Tik babay... — İhtıyar abıysı yänäşäsenä kilep bastı da yalvarulı küzläre belän aña kütärelep karadı.

Şulçak süzgä ätiläre kuşılırga buldı.

— Cibär äydä berär moñlı köy! — dip yegetlärçä därt belän balkonnan avaz saldı ul häm cil-cil atlap östäl yanına kilep utırdı. — Kürsennär Timerhannıkılarnı! Şähäregezne görlätep üzebezçä cırlap utırıyk äle ber! Yäşibez äle bolay bulgaç, yäşibez!

Timerhan ullarınıñ, kızlarınıñ iñnärennän kaga-kaga, başlarınnan sıypıy-sıypıy, östäl tiräsen berniçä tapkır urap çıktı.

İhtıyar radiolaga plastinka kuydı da üpkälägän kıyafät belän urınına kilep utırdı.

Cırnıñ berençe süzläre yañgırauga uk, anı kütärep aldılar. Başta avız eçennän genä, härkem üzeneñ uyların, üzeneñ ütkännären häterennän kiçerep, äkren genä cırladı. Läkin moñlangan sayın, cır süzläreneñ mäğnäsenä nıgrak töşenä bargan sayın küñeldä yıllar buyı yäşerenep yatkan hislär urgıp taşıy, hislär taşıgan sayın özgälänebräk cırlıysı kilä.

Äniläre, ber-bersenä sıyınışıp, küñel moñı, can açısı belän cırlauçı balalarına yaratıp ta, şomlanıp ta karap tordı da, bülderüdän kurkıp, tavışsız gına tür bülmägä uzdı häm äkren genä üze artınnan işekne yaptı.

Huş, avılım, sau bul, sälamnär köt...

Bu cır mäñge tuktamas, anıñ ahırı bulmas, moñı berkayçan da betmäs kebek ide.

İhtıyar tür bülmä işege açılgannı şäyläde. Annan ätiseneñ agarıngan yöze kürende. Ul, süzen äytä almıyça, önsez basıp tora ide. İhtıyar, küñelendäge şomnı başkalarga sizdermäskä tırışıp, urınınnan tordı, abına-sörtenä änise yanına kilde, bülmägä kerde.

— Babañ ülgän... — dip üksep cibärde änise.

İhtıyar babasına karadı. Zıyatdin kartnıñ yözendä sürän yılmayu katıp kalgan ide. Küzlärenä tıgılgan yäşlärne tıya almıyça, İhtıyar täräzäneñ salkın pıyalasına mañgayın kuydı.

Kap-kara basu östenä çäçelgän ap-ak yortlar kinät kenä cıyılışıp täräzä karşına kilep baskan kebek toyıldı aña. Ofık çitenä qadär suzılgan yul buylap çabuçı maşinalar da, bu kurkınıç häbärne işetep, can-färmanga monda aşıgalar sıman ide. Uramdagı güläü, köçäyä barıp, anıñ kolakların tondırdı, çigälären kıstı. Läkin ul, küzlären täräzädän almıyça, böten dönyaga üçe bar keşe kebek, teşlären kısıp uramga karap toruında buldı. İhtıyar, olı dönya şau-şuınnan ayırılıp, kaygılı bülmägä — babası yanına kersä, küñele yomşap üksi başlasın sizä ide. İhtıyarda babasınıñ ücätlege, babasınıñ holkı — bu minutta ul beryalgızı sıkrana, beryalgızı küñelen buşata, beryalgı-zı kaygıra ide.

Maşina tavışlarına, balalarnıñ kıçkırıp köleşkän avazlarına, tözeleş şavına kuşılıp, küñellärne sıkratıp, kürşe bülmädän moñlı cır agıla da agıla...

Huş, avılım, sau bul...

Yar Çallı — Pitsunda — Küktübä — Kazan,
1983

Click or select a word or words to search the definition