Minem ukıtuçılarım

Minem ukıtuçılarım
Sagındırıp iskä töşä ikän kıñgıraulı mäktäp yılları...

Küñeldän sagınam”totkınlıgımnı”- mäktäbemne min,
“Nigä soñ üstem inde häm nigä”däü” buldım inde,dim.
Nigä , dim , izge mäktäptän, sabıy çaklardan ayrıldım?
Nigä min keçkenä Apuş tügel, zup-zur Tukay buldım?”
G.Tukay” Gomer yulına kerüçelärgä”.
Balaçak, mäktäp yılları keşe gomereneñ iñ küñelle, vayımsız, rähät çorıları. Läkin şul rähätleklärneñ qaderen añlamıyça, tizräk zur, möstäkıyl keşe bulası kilä. Mäktäp, G.Tukay äytmeşli, totkınlık bulıp toyıla.Mäktäptän çıgıp kitkäç, ällä nilär kırır kebek tiyäseñ. Ber çıgıp kitsäm, mäktäp yagına äylänep tä karamas idem, ukıtuçılarnı kürsäm, äylänep uzar idem, diseñ küñeleñnän.Kitaplar tulı sumkañnı çormanıñ iñ türenä atıp bärep, mäktäp töşençäsenä nokta kuyarga aşıgasıñ. Läkin... bolar barısı da vakıtlı küreneş.
Kerep kittem gomer yulına... Ällä min yöri belmim?
Nidänder anda min şatlık, azatlıklarnı hiç kürmim,- di bit Tukayıbız da. Änä şulay böten närsä üz başıña kalgaç, äti- äni dä, avıl da, mäktäp tä,ukıtuçılar da üzennän- üze iskä töşä başlıy. Tugan yagıña kaytkanda, başıñ mäktäp yagına borılmıy kalmıy. İñ rähät, kaygısız- häsrätsez , gamsez çaklarıñ şunda uzgan ikän bit!Änä mäktäp tıkrıgınnan ukıtuçı apa yäki abıy çıgıp kilä. Sälam dä birmäs idem şuña, digän ideñ kayçandır.Ütä dä gadi, yagımlı,keşelekle, eçkersez ikän bit ul, mäktäptä ukıganda şunı sizmägänseñ.Ä häzer anı yögerep barıp koçaklap aludan üzeñne çak tıyıp torasıñ... Berär yomış belän çormaga mensäñ, nigä mengäneñne dä onıtıp, tuzanga kümelep yatkan mäktäp sumkasına üreläseñ.Sak kına sumka kapkaçın açıp eçendäge äyberlärne buşatasıñ...Mäktäp köndälege...Nikadär istälek! Bilgelär, ukıtuçılarıñnıñ imzaları... Matematikadan algan menä bu “3”le sineñ öçen “5” le bilgesenä tora ide. Ä menä himiyädän algan bu “4” le öçen bügen dä kızarıp kuyasıñ, çönki uçıña yazıp alıp çıkkan formulanı ,ukıtuçı kürmägändä, taktaga yazdıñ da , beldekle bulıp şunı ukıp kürsätteñ, citmäsä algı partada utırgan iptäş kızıñ işarälär belän yärdäm itep utırdı.Ä menä fizkulturadan ukıtuçı ,hiçşiksez, “5” le kuyarga tiyeş ide- ul “4” le kuydı! 3 km lı distantsiyädä çañgı yarışı ütkärde ukıtuçı ul könne.Startka cidençe keşe bulıp basıp, berençe bulıp kildeñ.Läkin ukıtuçı sine çañgı yulınnan taypılganıñ öçen şeltäläde.Ä bit alda baruçı yul birergä tiyeş ide!Yulıña arkılı töşüçelär tormışıñda adım sayın oçrap torasın başıña da kitermiseñ äle bu vakıtta. Däftärdäge yazmalarıñnı ukıp utıra torgaç, baytak vakıt ütkän ikän. Sine işek aldın beterep ezli başlagannar, ä sin istäleklär dönyasınnan çıgarga da aşıkmıysıñ... Mäktäp sumkasınıñ tuzannarın kagıp, kitap- däftärläreñne sak kına tutırasıñ da, yugarırak urınga elep kuyasıñ.Ul bügenge könnän sineñ iñ qaderle, balaçak, mäktäp istälekläre belän tulı “häter sandıgı”!

Bezneñ mäktäpne tämamlaganga da ozaklamıy 40 yıl tula ikän ! Äle kayçan gına ap- ak alyapkıçlı, ak külmäk, gadi genä kostyum-çalbar kigän, galstuk takkan, kullarına yazgı çäçäk bäylämnäre totkan 60 yeget häm kız mäktäp işek aldın tutırıp basıp tora idek. Yaz ayınıñ üze kebek yarsu, matur, därtle, romantik ruhlı 60 bala, 60 yazmış soñgı kıñgırau çıñı astında zur tormış yulına atlagan idek. 40 yıl! Äytergä genä ciñel! Üze ber keşe gomere. Läkin istäleklär belän tulı gomer ul, barı yaktı istäleklär belän genä!

Äle kayçan gına , Narat-Astı başlangıç mäktäben tämamlap, Mällä- Tamak urta mäktäbeneñ 5 nçe klassına( 1965-66 nçı uku yılı) ukırga kilgän idek.Avılıbıznıñ keçkenä genä agaç mäktäbennän soñ, zur taş mäktäp bezneñ öçen kala bulıp toyıldı.

1964 nçe yılnı Mällä-Tamak avılında yaña mäktäp safka basa. Zamanı öçen şaktıy zur tözeleş bulgandır ul. P härefe formasındagı ap- ak bina üzenä ällä kaydan uk iğtibarnı cälep itep tora. Moña qadär sigezellık mäktäp bulsa, yaña bina salıngannan soñ urta mäktäp statusı birelä aña.Şaktıy zur ihata, bakça mäydanı, internat binaları...Ul yıllarda T.Tabın, Toygelde avıllarında urta mäktäp yuk äle. Şunlıktan 9-10 nçı klasslarga älege avıl balaları da kilä . Yugarı klasslar öçär, kalgannar berär klass. Mäktäp kaynap tora. Ul hätle balaga kaydan klass citkergännärder. Mäktäptä ukular ber genä smenada bardı kebek. Üzebez bäläkäy bulganga mikän, yugarı klassta ukuçılar zu-u-ur bulıp toyıla ide. Alar ütep kitkändä, stenaga sılanıp betep, yul birep kalganıbız häterdä. Ozın tänäfeslärdä yugarı klass ukuçıları tetterep bii torgannar ide. Ul yıllarda klass sayın garmunçı yegetlär!Äle dä istä: T.Tabınnan kilep ukuçı Asadov Bulat häm Taşlıyar kızı Mälikä apanıñ parlap yarışa- yarışa biyuläre!

Mäktäp direktorı- Antipov Mars Semenoviç digän keşe, keräşen tatarı bulgan ikän ul. Berençe uku könne , mäktäptän kaytkaç,änigä: - Bezneñ direktor üze urıs, üze tatarça söyläşä,- digän idem şakkatıp. Ukıtuçılar aña Mars Semenoviç dip möräcäğat itä, ä bez , balalar, direktor yäki direktor abıy, dibez . Mars Semenoviç täbänäk, taza gäüdäle, kıskası, tup kebek keşe. Koridornıñ ällä kaysı poçmagınnan tägäräp kenä kilep çıga, koridordagı böten bala- çaga şım bula. Bik taläpçän, belemle, katı kullı citäkçe, ämma ğadel häm keşelekle ide dilär anıñ turında elekke ukıtuçılar.

Klass citäkçebez Äsfirä Sirayıvna Harisova( Simäk kızı ) bezneñ öçen ikençe äni kebek buldı.-İñ maturı – bezneñ klass citäkçese!- dip yul buyı başka klass kızları belän bähäsläşep kayta idek bez, yağni bişlär. Şulay inde, bala keşese dä yäşne, maturnı yarata.

Ukıtuçılar kollektivı bik köçle bulgandır dip uylıym. Çönki mäktäbebezgä kunaklar yış kilä ide. Açık däreslär, klasstan tış çaralar ütep kenä tordı. Dimäk, kürsäter äyber, urtaklaşırlık täcribä bulgan.

Bezne ukıtkan ukıtuçılarnıñ bik kübese bügen yuk inde. Läkin häter sandıgında alarnıñ härbersenä urın bar. Tös –kıyafätläre, üz-üzlären totışları, däres birüläre, hätta äytkän süzlärenä qadär istä.Menä işektän ber koçak däftär, kürsätmä äsbaplar kütärep, küzlek pıyalaların yıltıratıp matematika ukıtuçısı ZaripovaMözäkkirä apa kerep kilä( ul bezne 5 nçe klassta ukıttı).Äle bügen kimendä tagın ber säğat keräçäk ul ,çönki buş säğatne( buş säğatlär bulgalap tora) karap kına tora.Fänemne belsennär, vakıtnı buşka uzdırmasınnar , dip, bezneñ öçen tırışkan ul. Ä bezneñ gel matematika gına ukıp utırası kilmi. Kersen ide fizkultura! Rähätlänep tup tibär idek, çabar idek! İşektän ük däresen söyli-söyli kerüçe, kıyafäte belän yazuçı Kavi Näcmine häterlätkän( 6 nçı klassnıñ ädäbiyät kitabında räseme, “Miñlebikä kodagıynıñ kaygısı” hikäyäse bar) Gabderäüf abıynı( matematika häm hezmättän ukıttı) niçek onıtasıñ?Ul söyläp torganda, berär süz kıstırsañ yäki büldersäñ: - At dagalaganda, baka botın kıstırmıy!- dip häzer “urınıña utırta”ide. Köyäzlege, pöhtälege belän mäktäptä ber bulgan biologiyä ukıtuçısı İsrafil abıynı tagın!”Z “ avazın cirenä citkerep anıñ kebek beräü dä äytä almas .-Sezzz , balalar, gäyezzzzt

(gazeta süze şulayrak yañgırıy) ukımıysız. Gäyezzzt ukıgızzzz, böten yañalık, belem şunda!- diyä ide däreskä kergän sayın. Mäktäp tormışı ukıtuçılarga bäyle kızık vakıygalar belän dä istälekle ukuçılar öçen. Ukıtuçı halkı, balalar belän eşli torgaç, üze dä bala-çagaga äylänep betä. Bervakıtnı fizkultura ukıtuçısı belän konfliktka kerep ala İsrafil abıy. Tegese ,anı- monı uylamıyça , ölkän ukıtuçıga keşe aldında anıñ namusına tiyärlek süz äytkän bulsa kiräk. İsrafil abıy- ğarçel keşe. Niçek itep üçne kaytarırga dip baş vata bu. Däreslär bargan vakıt.Sportzal yanındagı festibyuldä ike yugarı klass ukuçısı( yegetlär) täräzä töbenä menep kunaklagannar da äkren genä gap satalar. Baksañ, älege fizkultura ukıtuçısı bolarnı tärtip bozgan öçen därestän kuıp çıgargan ikän. İsrafil abıy, bu soyuzniklar belän kileşep, kızık yasarga uylıy. Sportzalga terälep diyärlek torgan bülmädä biologiyä laboratoryase urnaşkan. Anda törle tablitsalar, mulyaclar, plakatlar, kıskası, kürsätmä äsbaplar saklana. Şulay uk bala- çaganı şomlandırıp , kotın alıp kurkıtıp toruçı keşe skeletı da bar ide anda. Şayanrak malaylar ,İsrafil abıy üze yukta kerep, anıñ östenä ukıtuçınıñ pältäsen, başına büregen kiderep kuyalar ide.

Äkren genä skeletnı alıp çıgalar bolar... İsrafil abıy sportzalnıñ işegen beraz gına aça , şul arada tegelär skeletnıñ yartı gäüdäsen işektän tıgıp şaltıratıp alalar. İşekne yabuga, İsrafil abıy açkıç uyımınnan zal eçendäge reaktsiyäne küzätä. İşekneñ tege yagında mähşär! Kızlarnıñ çırıldavınnan täräzä pıyalaları zıñgıldıy hätta.Fizkultura ukıtuçısı eşneñ närsädä ikänen añışmıy başta, razminkanı dävam itä. Tagın ber talpınış yasıy bolar. İsrafil abıy tagın iyelep reaktsiyäne küzätmäkçe. Näq şul vakıtta eşneñ närsädä ikänen añlap algan fizkultura ukıtuçısı tege yaklap böten köçenä işekkä tibep cibärä. Mondıy köçle udarnı kötmägän İsrafil abıy , sekund eçendä kübep çıkkan mañgan totıp, berniçä metr artı belän idän buylap şuıp bara.

- Sezzz yünsezzzlär arkasında başsızzz kala yazzzdım!- bu cömlä soyuzniklarına ğayepläü aktı bulıp yañgırıy anıñ.

Kölep tügel, sagınıp iskä alabız mondıy vakıygalarnı!

Mällä- Tamak urta mäktäbe belemle, tärbiyäle, ilebez öçen bik küp fayda kitergän hönär iyäläre äzerläde . Alar arasında fän eşlekleläre dä, tabiblar, ukıtuçılar, curnalistlar, härbilär,yuristlar, zur- zur hucalık, oyışma citäkçeläre ( mäsälän, “Çallı ikmäge” genral direktorı R.Söläymanov, Möslim munitsipal rayonı başkarma komitet citäkçese - Möhämmätdinov D.Z.), aldıngı igençe häm terlekçelär , zavod häm fabrika eşçeläre şaktıy.Alar barısı da üzläre belem häm tärbiyä algan mäktäplären, ukıtuçıların häterlider, rähmät hisläre belän iskä alalardır.El sayın ütkärelgän oçraşu kiçäläre şunı dälilli. Läkin zamana şaukımı bez ukıgan mäktäpne dä çitlätep ütmäde. Kayçandır gör kilep torgan mäktäp , optimizatsiyä kısalarında , töp belem birü mäktäbe bulıp kaldı. Kiläçäk yazmışı da kıl östendä tora dip işetäbez. Küñelneñ ber dä naçarga yurıysı kilmi, bar tik yahşıga gına ömetlänäse kilä.

Bügenge köndä Mällä- Tamak avılında ukıtuçılarıbızdan Fatıyma apa Moratova, Sufiyä apaFärrahova, İlgizär apa Şäydullina, Musa abıy Şäydullin, Mäskürä apa Sadıykova, Kadriyä apa Gatina, Zämdäriyä apa Däülätşina, Venera apa Nuriyeva, Rämziyä apa Bakiyeva, Hämidullina Lidiyä, Möslimneñ üzendä bezne matematikadan ukıtkan Venera apa Söngatullina, Yar- Çallı şähärendä Häyät apa Sadertdinova h.b. isän –sau, matur gına yäşäp yatalar. Hoday täğalä alarga olıgaygan könnärendä sälamätlek, bähetle kartlık nasıyp itsen ide.

Bez Sezne bik yaratkanbız ikän, Ukıtuçılarıbız! Şulay bulmasa, sagındırıp, üzäklärne özep iskä töşmäs idegez!

Aldagı süzem bakıylıkka küçkän ostazlarım, ukıtuçılarım turında.

Huşlaşırga aşıkmıym...
Bu yazmama soñgı noktanı kuygaç, yamansu bulıp kitte... Yazuçılarnıñ kübese äsärlären tämamlaganda ,“Soñgı süz” digän bülek östäp kuyalar. Min dä şularga ohşatıp,”Soñgı süz” belän yomgaklarga uylagan idem. Alay itmäskä buldım äle. Berençedän , min yazuçı tügel. İkençedän, başımda, küñelemdä yazası kilgän fikerlär dönya qadär. Hezmät yulımnı başlagan Tat.Bülär urta mäktäbe turında bik az yazdım. Anda bergä eşlägän hezmättäşlärem, miña ”tormış däresläre” birgän abıy- apalar turında da yazasım kilä. 36 yıl gomeremne bagışlagan Tübän Tabın urta mäktäbe, anıñ ukıtuçıları, ukuçıları hakında yazarlık materialım üze ber kitaplık! Miña bik zur yärdäm itkän, hezmätemne bäyälägän rayonnıñ tatar tele häm ädäbiyätı metodik berläşmäse, rayon mäğarif bülege hezmätkärläre turında ,hiçşiksez, yazarmın , dim, Allah boyırsa! Şuña kürä, huşlaşırga aşıkmıym äle! Hodayım ,isänlek- saulık bir, därt- därman bir, diyärgä genä kala!
2010. 11 nçe fevral.

Click or select a word or words to search the definition