Milli «Pärämäç»neñ Milli «Tübätäy»sez Kaluı

Hikäyä-pamflet

Ällä niçegräk bulıp çıktı äle bu. Mäğnäsezräk, diyärgäme, ğadelsezräkme? Güyäki dönyalar tulayımça barı tik aña gına karşı häräkätlänäder kebek toyıla başladı.

Hikmät milli «pärämäç»neñ milli «tübätäy»sez kaluınnan ide.

Yazuçı halkı öç närsädä gaciz: äüväle ul üz fikeren käğazgä terkägändä icat gazapları kiçerä, kaläm nikadär genä yögerek närsälärdän hisaplanmasın, ämma anı häräkätländerü öçen akıl, zihen, añ kuätläre kiräk, fizik köçne äytkän dä yuk inde. İkençedän, äsär yazılıp betsä dä, yazılgannı halıkka citkerü mäsäläse kilep tua, yazgan da bastırıp çıgargannar tügel şul. Aptıratalar, kuzgatmıyça yatkıralar. Şähsi könçeleklärdän alıp, säyäsi vazgıyätneñ üzgärep toruına qadär hämmäsen dä näşirlär säbäp itälär. Yarıy, ul «gazaplı» äsär basılıp ta çıktı, di. Öçençe avırlık kilep tua: yazılgannarnı ukuçı küñele kabul kılırmı, ällä çitkä ırgıtır, tänkıyt digän böyek «agay» çöyep kenä taşlarmı? Yarıy äle iğtibar yünältergä kiräk tapsalar. Bötenläy kullarına da totıp karamaska mömkinnär bit!

Ämma yaltıragan altınnı kürmiçä kaldırmıylar anı. Barıber kemneñder küzenä çalına. Menä şul afärin zat, hätta oçraklı bulsın, äsäreñne ukıp çıksa, başkalarga da fikeren äytmi kaldırmıy inde. Bu bäyä yäki usal kuyıla, yäisä süz öçen genä äytelä. Ämma här keşedä dä kolak häm kızıksınu digän aldavıçlar bar, şunıñ täesirendä cämäğatçelektä sülpän genä kızıksınu utı kabınıp kitä. Annan soñ başlana inde...

Ul da, härhäldä söylärgä cıyıngan ataklı yazuçıbız, üzeneñ yazgan äsärlären genä yaratıp ukuçıları bardır dip yörüçe ädiplärdän, bilgele. Tırışmıy tügel, televizordan-radiodan da süzlären, kıyafäten, kemlegen daimi sizderä tora, ukuçı balalar häm ölkännär belän dä oçraştırgalıy, konferentsiyä, cıyılış işelärdä dä katnaşa. Ber süz belän äytkändä, häm ictimagıy, häm icadi aktivlık belän yäşärgä tırışa. Ämma närsäseder citmi bulırga kiräk. Ğayepne dä üzennän ezli, yugıysä, icatınıñ zurlıgın küzennän kiçerep karıy... Ällä «söykemle söyäge»n yugaltkanmı?

Bervakıt aña Arçada, Gabdulla Tukayıbıznıñ bäyrämenä bargaç, ber kalämçe hanım bolay digän ide:

— Gazetalarnı açsañ da, curnallarnı aktarsañ da haman şuşı sezneñ belän Tufan Miñnullinnı gına bastıralar. Närsä, başka yazuçılarıbız yukmıni? Bezgä digän urınnarnı alıp!..

Äsärläre basılu mäsäläsendä üpkäse zur ide hanımnıñ. Häyranga kaldırdı. Andıy vakıtlarda bu iş keşelärgä cavap birüne bezneñ ädibebez isä kiräk sanıy torgan keşelärdän tügel dä inde, mäğrur üze, ämma bu yulı äytmi kaldıra almas kebek ide. Şulay da holkı akılınnan östengä çıktı: avızın gına yırdı.

Ä hanım, süzeneñ kuätle çıguın toyıp, üz kemlegennän bik kanäğat kaldı. Tik bezneñ yazuçı äfändebezneñ küñelennän bäyräm şatlıgı kaçarga ölgergän ide inde...

Häyer, süzemneñ başı ul hakta tügel ide, milli «pärämäç»neñ milli «tübätäy»sez kaluı turında bit!..

Kıskası, şul Tufan Miñnullin belän «berdäy» yazuçıbıznıñ kolagına Tatarstan yazuçılar berlegennän häbär salgannar:

— Hikäyälär kitabıgız bastırılıp çıgu belän kotlıybız. Şundıy fikerlär dä bar äle, ul äsärläregez öçen sezgä Fatih Hösni isemendäge premiyäne birep bulmasmı ikän?

Mondıy süz nindi yazuçını därtländermi dä kuanıçka salmıy inde? Başlar cidençe kat küklärgä tiyep kitä. Berençedän, añlaşıla inde, premiyäne üze sorap barmagan, fiker — alarnıkı, ikençedän, äsärläre — layıklılar. Härhäldä şulay dip belä. Bik keçkenä premiyä ul dip äytkännären işetkäne bar, şulay da, anı üzenä birä kalsalar, naçar bulmas kebek ide añarga. Monıñ işe büläklärne alıp karaganmı soñ şul fäqıyregez?

Ä, äye, monnan berniçä yıllar elek, «Siher-miher» povestena bugay, Abdulla Aliş isemendäge premiyäne birü hakında «Yalkın» curnalı ukuçılarınnan ber märhämätle bala, hat yazıp, süz kuzgatıp karagan ide bugay. Şul hakta miña curnal redaktsiyäsendä äytkän idelär. İcatına alarnıñ redkollegiyäse yahşı bäyä birgän ikän digän süzlär dä buldı. Ä ul vakıygalar, bara-kilä, ul yazuçı äfändebezne curnalnıñ redkollegiyä äğzası itep saylap tınıçlandıru belän tämamlandılar...

Könnär genä tügel, yıllar da bara tordılar. «Yalkın» redkollegiyäse utırışlarınıñ bersenä Kazannıñ 2 nçe tatar gimnaziyäse ukuçıları da çakırılgannar ikän. Äfändebezgä isä Allahı täğalä soñarırga kuşkan bulgandır. Kilep kergänendä icatına utırış ähele bäyä birüdä idelär. Baş möhärrir süzne bik osta itep ikençegä borıp cibärde. Ä berazdan, ukuçılar arasınnan ber yeget:

— Anıñ äsärläreneñ tele dä, vakıygaları da matur, kızıklı dip maktıysız. Min alay äytmäs idem. Miña oşamıylar alar!— dip, ütken tel «pıçagı» belän äfändebezneñ bägıren kiskäläp, icatın ayak astına salıp taptadı. Yörägenä, ahırda, kiterep, timer söñge belän kadaganday itep äytte. Süze kuätle ide. Ul bu yulı da endäşmäde.

Şuşı utırışta ädiplär häm curnalistlar yänäşäsendä ike urınlı ministr türäbez dä bar ikän. Ber-ber fikergä kilgännärder, şunnan birle niçä yıllar buyına ul yazuçıbız icatına yaktı kön bulmadı disäk tä hata tügelder. Tege bahadir yegetneñ süzlär bolıtı äfändebezneñ häteren genä tügel, äsärlären dä külägäläp kaldırdı.

Bu vakıygaga tagın da kaytıp, yuktan häter buşatıp, digändäy, küñellär poçmagında üpkäläp yılap utıruçı hislärne dä yuatmıyça bulmıy...

Kisterep äytelgän süz kuätle bula şul ul. Utırıştagılar arasında itağat ähelesennän bulgan zatlar da bar ide, tege yegetebezgä ım kagıp karadılar, avır bärelmä, ul yazuçı abıyıgız yanıbızda utıra, imeş. Uñ yagındagı kız hätta anıñ korsagına da törtep aldı, ämma bahadirıbız, Säyetbattal Gazıy sıyfatlı bularak, barıber süzläreneñ cäben yugaltırga telämäde. Sizendek, yazuçı äfändebezgä oyat ide. Küñellär yıgıldı. Tänkıyt süzläreneñ törlesen yış işetkälägänlege säbäpleder, ällä inde holkı utırganlık fayda itteme, basılıp kına tıñlap beterde bit yegetebezneñ süzlären.

Ul utırıştan äfändebez küñelsez kitte. Ozak vakıtlar kulına kaläm alalmadı bulır. Yazmaları matbugatta kürenmäü säbäpläreneñ tagın berse bälki şuñardandır da äle?.. Ämma anıñ küñel digän böyek teräge yaratılışınnan birle kitapsız yäşi almaslık itep bar kılınganlıktan, sagışlarınıñ ahırı citep, bahadir yegetebezneñ dä süzlärenä kolak salıptır inde, «halık üteneçe» yünäleşendä ber-ike äsär yazıştırıp karadı. Alarnı anıkılar dip äytä almıym. Alarda ul üze yuk ide. Şuña kürä, kabulı kilmiçä, ädibebez ul yazmalarınıñ yazmışın çüplek savıtına yulladı. Ämma alar barıber dä küñele utıru öçen faydalı buldılar: kulında kaläm kabat tibränergä totındı, yazılırga tiyeşle äsärläreneñ vak-töyäk käğaz bitlärendäge «oyıtkıları» tagın östälendä cıyıla başladı.

Häyer, boları inde «uzgan — betkän» vakıygalardan buldılar. Häm menä inde, kemnär diyegez, Yazuçılar berlegeneñ kättä İdaräse aña Fatıyh Hösni isemendäge premiyälären birergä itkän ikän bit, kuanırga kiräk, söyenergä!

Mäsälä kön tärtibenä kuyılıp tikşereläse bulganlıktan, añardan kitapların yögertep diyärlek soratıp aldılar. Yarıy äle üze iltä bargan, şunı da belep kaytkan: ul premiyägä täqdim itelüçelär arasında sabır holıklı yazuçıbız, zatlı ädäbi-näfis curnal redaktorlarınnan iñ danlıklı häm küreneklese dä bar ikän.

Äfändebezneñ küñelen soraular biläde: bälki añardan kitapların tös öçen genä dip soratıp aldırgannar, isemen dä barı tik sanga gına kertergä kiräk tapkannardır? Häzerge çornı demokratiyä zamanası dilär bit. Här mäsälä köndäşlär tartışı aşa häl itelergä tiyeş, imeş.

Ämma bu yıllık häm süzle premiyägä kättä şagıyrebez häm tagın da başka, bu yulı ädäbi-säyäsi curnal redaktorlarınnan bulgan böyek yazuçıbız Kabil Şäydullanıñ da barlıgın äfändebez belmi kalgan. Ni genä disälär dä, İdarädä Kabil Şäydullaga karşı tavış birergä teläüçelär tabılmas. Allah saklasın, totıp «aşavı» da bar, yegetebez batır yöräkle, gayrät arıslanı.

Bu hakta işetkäç, nikadär genä märtäbä iyäse yazuçılardan sanalsa da, bezneñ ädip äfändebez zar kıldı:

— Kabil Şäydulla kebek asıl zatlarıbız belän yarışa aluçılardan tügel şul min. İcat cimeşlärem dä «min kemnär» aldında zägıyf häm meskennär genä. Yuk-yuk, kiräkmäs! Nigä dip aldan äytmädelär dä mine çigenä almas hällärdä kaldırdılar!

Häyer, anıñ bu süzläre barı tik «balalık» kına idelär. İsemen kön tärtibenä kuygannar ikän, bik yahşı. Äle andıy isemlekkä kerü üze ük zur märtäbä. Premiyäne aña tottıralarmı-yukmı, anısı başka närsä. Säyäsät. Ä isemlekkä elägü — menä märtäbä kayda! Monı añlarga kiräk!

Häm ul riza buldı. İsemlekkä terkäülären sorap yödätmäde, üzläre kerttelär. Ä monısı — ikençe ciñü. Öçençedän, birälärme-yukmı, anda ni eşe bar? İsem şärifläre tellärdä yöresen!

Ul şulay uyladı häm şul ezdä ğamäl kıldı. Kitapların iltep birgännän soñ, Yazuçılar berlege yakların tagın da urap kaytkaç, bu premiyägä bähäs kıluçılar isemlegeneñ şaktıy zur ikänlegen kolagına elgäç, küñele tınıçlanıp, moña artık häyran itmäde. Säyäsät bulgaç, alar zurdan kubarga tiyeş idelär. Arşınlap kına tügel, mıskal berämlegenä qadär töşep ülçäsennär. Şulay bulırga tiyeş!

Ä İdarä utırışı premiyägä layık dip çınnan da Kabil Şäydullanı tapkan. Kayber dusları hätta, äfändebezgä:

— Nigä aldan bezgä äytmädeñ!— dip, ikeyözlelänep, anıñ karşında çıray aklıkların saklau niyätlärendä süz botkaların da kuyırttılar.

Ämma ul üze şat ide. Hikmät premiyäsez kaluında tügel, yahşı yazuçılarıbıznı zurlaularında! Ädäbiyätıbıznıñ baylıgı öçen can atıp, anıñ mäydanında at uynatu tiyeşle ğamäl. Soklana häm kuana belü, bigräk tä kalämdäşläreñ öçen, bu — yazuçınıñ zur ädäbe dä bit äle! Häyer, eç poşu, küñel cimerelü, häyran itü kebek gazaplar bulır inde alar, bulır! Äfändebez kebek yaña «peşkän» milli «pärämäç» milli «tübätäy»sez kalgan ikän, närsäse naçar, ğadelsez monıñ? Pärämäç bit ul bäleş tügel, anıñ tübätäye bulmıy tügelme soñ?!.

Premiyägä kuyılgan, äfändebez kebek kimsetelep kalıngan, tege ädäbi-näfis curnalnıñ redaktorı inde, anıñ icatı da şulay uk Fatih Hösni isemendäge premiyägä genä tügel, tagın da yugarı däräcäläülärgä dä layık. Gomumän, här ädipneñ icatı märtäbäle, yahşıdan-yahşı, kürkämnän-kürkäm!

Premiyälär tapşırılu köne kilep citte. Yazuçılar berlegendä zur cıyılış bilgelängän ide. Uzgan ädäbi yılga yomgak yasadılar. Matbugat häm ädäbiyät berlege temasına olı söyläşü buldı. Äüväle şağıyr Rudli äfände Hafaga Hadi Taktaş isemendäge premiyäne tapşırdılar, annarı Fatih Hösni isemendäge premiyä diplomın alırga dip sähnägä Kabil äfände Şäydulla kütärelde. Süz soradı häm, küñele tarayıp kitep, premiyäneñ keçkenälegenä kanäğatsezlegen belderde. Härhäldä bu «altın başagıbız»nıñ ädäbi icatı härdaim yugarı bäyälänelep kilende, dusları da anıñ öçen can atıp tordılar. Teläsä, Gabdulla Tukay isemendäge däülät premiyäsenä dä däğva kılırga kodrätennän kiläçäk ide anıñ üzeneñ dä.

— Monıñ närsäse bar inde?— dide ul, cıyılış ähelenä borçak küzlären taşlarga ölgerep.

— Konvertın açıp cibärä kürmä! Eçendägese koyılmasın!— dide aña, süzläre akça zurlıgında bulırga kiräk diyäräk uylarga ölgergän premiyä tapşıruçı, yağni Yazuçılar berlege İdaräse räise, şadra yözeneñ kızıllıgında peşep. Çınnan da Kabil Şäydullanıñ kulındagı premiyäneñ diplomı salıngan möherle kızıl papkası eçennän ak töstäge konvert, küzgä törtelergä teläp, poçmagı belän şua çıgıp kürende. Ul güyäki: «Min — akçalı, mondamın, yegetlär!»— dip, yazuçı äfändebezneñ büläk uñayınnan oyıştırılaçak banketınıñ muldan bulaçagın väğdä itäder sıman ide.

— Akçası yuk ikän äle monıñ! Soñınnan gına, di! Konvertı da bolay gına, tös öçen!— Kabil äfände Şäydulla, sähnädän halık yanına töşkäç, şulay söylänep aldı. Katı borçak küzläre, taza häm simez kabaklarına kısılıp, halık häsräten sagışlauda buldılar. İdaräçelärneñ süzen östen kaldıralar dimeni anı, yazuçı keşe hämmä märtäbäle cannarnıñ därten, hätta telen dä bastırıklap tora alır köç iyäse ul!

Yanäşäsendägelär Kabil äfändebezneñ, kotlaştırıp, kulın kıstılar. Min inde anı cıyılış başlangançı uk kürep kalırga häm täbriklärgä ölgergän idem. Ul şunda: «Bu premiyä kem öçender ähämiyätle bulgandır da, miña berni dä tügel, ber kuanıç ta birmi!»— dide. Tik ihlas idelärme, ällä meñ tapkırlar aldan uk başkalar kolagı öçen adreslanıp kuyılgan süzlär buldılarmı, tögäl genä belä almadım. Şunda soramakçı da idem: «Alay bulgaç, nigä däğva kıldıgız soñ anı?»— dip, ämma cayı turı kilmäde. Ä Kabil äfände Şäydulla, bu soravımnı kötkän ikänme, ällä aklanası itepme: «Bu premiyäne miña birgännären belmi dä kaldım, artınnan yörgänmender dip uylagansıñdır äle?!.»— dide. Min haman da süzsez idem. Berazdan fikerenä yazuçıbız tögällek kertte: «Fatih Hösni premiyäse ällä nindi zur premiyä tügel bit ul!» Ämma güyäki: «Monısın da aldım, Tukaynıkı gına kalıp bara!»— diyäder sıman ide.

Kılanu ğalämäte yazuçı halkında bar inde, anısı. Ägär şunda: «Kabil äfände, baş tarta kürmägez, sez ul premiyägä bik layıklı!»— dip äytsäm, yahşırak ta bulır ide, ölgermi kalındı.

— Yarar inde, birgännär bit, alırga kiräk bulır!— dide ul, kararın ahırına citkerep.

Şunda Tatarstan Yazuçılar berlegeneñ iñ yahşı hikäyägä birelä torgan Fatih Hösni isemendäge premiyäsenä däğva kılgan, inde milli «pärämäç» dip isebezgä alıngan äfändebez dä kürende. Cıyılış başlanırga tora dip aşıgıp, bez hämmäbez zalga kerep kittek.

Äye, premiyälär alar yıl sayın birelä torgan närsä. Tatarda alarga layıklı yazuçılarıbız şaktıy. Şunısı kuanıçlı, äle kiläse İdarä utırışında Gayaz İshakıy isemendäge premiyäne kemgä birergä ikänlegen karayaçaklar, di. İsemlektä şaktıy zatlı ädiplär bar ikän. İnde kemgä tiyeşlege dä täğaenlängän. Anıñ şulay buluı bik yahşı. Keşese inde ömetländerelgän. Milli «pärämäçlär»ne milli «tübätäylär»sez kaldırırga yaramıy.

Ömet digännäre zur äyber ul. Yıllar uzar, ğasırlar kiçär, millät isän ikän, tele dä üsär, ädäbiyät ta haman alga taba märtäbälänä baruında bulır. Ä äsärlärne zamana häm fän barı tik ber genä bizmängä salıp ülçi torır — ul tarihi döreslek häm ädäbilek tälinkälärennän gıybarät, anıñ ülçäm berämlekläre dä şuşı. Bügenge küzgä ence börtege sıyfatında kürengän yädkärlär dä irtägä çüp kisäge hälenä töşärgä, yäşäeştä onıtılıp kalırga mömkinnär. Ämma milli «pärämäç»neñ milli «tübätäy»sez kaluı gına beraz säyersenderä. Yazuçı äfändebezgä yuatıp närsä äytermen? «Sez layıklırak idegez!»— dip kotırtıp bulmıy bit inde keşene! Bälki başka yılnı añarga birerlär? Kötä häm ömetlänä torsın!

Fevral-mart, 2005 nçe yıl.

Kazan.

Click or select a word or words to search the definition