Mayakçı kızı

Agıydeldä tañ ata.
Ruhnı kütärä, därt uyata, tängä köç birä torgan salkınça tañ. Agıydel tañı.
Tın. Bik tın. Küktä soñgı yoldızlar sünä. Kuaklar artındagı tügäräk küldä ana ürdäk, bak-bak kilep, balaların yokıdan uyata.
Änä Agıydel – üze turında bik küp cırlar cırlatkan, äkiyätlär söylätkän yämle Agıydel! Anıñ östennän akrın gına sıyık toman kütärelä. Su çitendä yalgız köymä. Ul salmak kına çaykala. Ä änä tegendä, Agıydelneñ argı yak çitendäge siräk kamışlıkta, tüşen täkäbber kiyerep, şul uk vakıtta bik saklanıp, akkoş yözä.
İlsöyär, şularnıñ barısına da soklanıp karap tordı da, äkren genä äytep kuydı:
– Şundıy matur, äti, şundıy matur tışta...
Bu vakıtta Märdän abzıy kiyenep betkän ide inde. Ul, äkren genä kilep, täräzädän karadı häm kızına endäşte:
– U-u, matur ikän şul, – dide ul, – äydä, akıllım, minem belän, mayak sünderergä...
– Äydä, äti.
Minut ütügä, alar Agıydel yarına çıgıp bastılar. İlsöyär, şatlanıp, irken suladı. İrkälänep, ätiseneñ bilenä başın kuydı.
– Tañ atkanda bigräk tä matur inde bezneñ bu Agıydel, äti, äyeme?
– Äye şul, kızım.
– Ä-änä tege buylar nindi matur bulıp kızarıp kilä. Koyaş şunnan çıga, äye bit, ätiyem?
– Äye, kızım.
– Kämäş äbi yalganlagan. Anı soldatlar küsäk belän kayırıp çıgarmıy, äye bit, ätiyem?
Märdän abzıy kölde. İlsöyär dä kölde; annan ätisen yarnıñ kuyırak çirämle urınına citäkläp kilde dä söyenep äytep kuydı:
– Şunda utırıp torıyk, äti... Beraz gına...
Ata belän kız kuyı ülänle tekä yardan ayakların salındırıp utırdılar da, söyläşep tabiğatneñ yämen cibärüdän kurıkkanday, tınıp kaldılar.
Änä niçek sizeler-sizelmäs kenä tañ sızıla. Ofık çitendä, ber karasañ, böterelep kilgän diñgez dulkınnarı tösle, ber karasañ, erüsägän* kar öyemçekläre tösle çal bolıt. Bolıttan arttarak – tügäräk ay, añardan äz genä östä, küktäge yoldızlar arasında, iñ zur, iñ yaktı yoldız – Çulpan yoldızı. Anıñ tın İdel östenä töşkän şäüläse, altın bagana bulıp, su töbenä suzılgan. Äz genä cil isep, su öste şadralanıp kitkändä, şäülä kirtläç-kirtläç bulıp sına, ällä niçä cirdän özelä. Su öste tıngaç, şunda uk bik şoma altın bagana bulıp, tagın Agıydel töbenä suzıla.
Könçıgış yagı alsulana, torgan sayın agara bara ul. Agıydelneñ ike yagı buylap tezelep kitkän yäşel, kızıl mayak utları häzer tonıgrak bulıp kürenälär. Ay batıp bargan yaktan havaga ike kötü ürdäk kütärelgäne kürenä. Ürdäk kötüenä karşı ber yoldız atıla. Yoldız, küz açıp yomgançı ütep kitep, ofıkta yugala. Anıñ eze bernikadär vakıt havada sızılıp tora. Ä ürdäklär, kanatların şapıldatıp, üzara äkren genä söyläşä-söyläşä, kamışlıkka karap oçalar. Bayagı akkoş, çakırılgan kebek kinät borılıp, kamışlık eçenä kerep yugala.
Agıydel östendäge tön pärdäse yukara. Agıydelneñ sıyık yäşel suı inde üz tösenä kerä. Anıñ borılıştagı taşlarga bärelä-sugıla aguı häzer ayıruça matur bulıp kürenä başlıy. Bersen-berse kabatlamıy torgan yämle küreneşlär bersen-berse änä şulay almaştırıp toralar. Alarnıñ här ütkäne kızganıç, här yañası ütkänennän matur.
Äz genä cil isep kitä.
İlsöyär ciñel genä dereldäp kuya häm, ätiseneñ kuyınına sıyına töşep, äkren genä endäşä:
– Äti!
– Närsä, akıllım?
İlsöyär bik tekä yardan tübängä kürsätä:
– Äti, menä bu su aga da aga. Niçek ber dä betmi soñ ul, äti?
– Niçek betmi? Hem-m... Niçek äytergä soñ siña? Bakçı, bezneñ tirädä genä dä ni tikle çişmä bar. Ä böten Agıydel buyında! Tagın yılgalar bik küp. Şular barısı, barısı Agıydelgä agıp töşälär dä ber su bulıp – zur su bulıp agalar.
– Ä kaya aga soñ bu Agıydel, äti?
– Kamaga, kızım.
– Ä Kama kaya aga?
– İdelgä.
– Ä İdel?
– İdel... İdel – diñgezgä.
– Ä ul kaya koya?
– Anısın inde sin, kızım, Andrey dädäñnän sora. Ul ukıgan keşe, belä. Ä min, kızım, ukımagan, belmim. Menä äle sin Sovet çıkkaç, ber kış bulsa da ukıp kaldıñ. Kızıllar ildän aklarnı sörep çıgargaç, tagın ukırsıñ...
Kız ätisenä yılışa töşte häm, berärse işetmäsen digän sıman, avızın ätiseneñ kolagına yakın kiterep pışıldap kuydı:
– Ä aklarnı kayçan sörep çıgarırlar soñ, äti?
– Tiz, kızım, tiz...
Kızın tınıçlandırır öçen genä äytmäde Märdän azıy. Agıydel buyınnan aklar taban yaltıratırga küp kalmagan ide inde. Tup tavışları gel yakınaya baralar häm: «Aklar bügen-irtägä Agıydeldän şıla ikän», – digän häbärlär dä yöri başlagan ide.
Märdän abzıynıñ tavışı tınıp ta betmäde, häbärne döreslärgä aşıkkan şikelle, yırakta, bik yırakta, ike-öç tapkır tup görseldäde. İlsöyär, kütärelep, ätisenä karadı:
– Kızıllar, äye bit, ätiyem?
– Şular, kızım.
– Monda kilälär, äye bit, ätiyem?
– Älbättä, kızım.
Äle genä tön karañgılıgın tişep, su östen yaktırtıp torgan yäşel häm kızıl utlı mayaklar köçsezlänep kaldılar. Häzer alarnıñ utları tügel, kızıl häm yäşel buyaulı voronkaları gına kürenä, şäüläläre agım suda ciñel genä çaykala ide.
Märdän abzıy äkren genä urınınnan tordı:
– Äydä, kızım, işkäklärne al. Mayaklarnı sünderep menik. Äle dä tikmägä yanalar. Böten töngä ber parohod ütmi. Ä menä sugış betkäç, kürerseñ... O-o... anda, kızım, eş bütän bulır, tübännän parohod kürenep ölgermäs, yugarıdan ikençeläre kilep çıgar. Ul da tügel, döp-döp buksir, köymälär... tagın parohod, tagın köymälär.
– Ä annan soñ gel kızıllar gına bulıp torırmı?
– Gel, kızım.
– Äydä, äti.
İlsöyär, sikerä-sikerä yardan töşep, köymägä kerde dä közgedäy tigez su östenä işkäklären äkren genä salıp işä başladı.
Märdän abzıy belän İlsöyär berniçä mayakka qadär söyläşmiçä bardılar.
İkençe mayaknı sündergäç, köymä agımga tübän borıldı. İlsöyär, işkägen taşlap, mañgayına töşkän çäç uçmaların yaulık çitenä kıstırdı. Tagı ber tapkır işte dä işkäklären kullarınnan cibärde.
Soñgı mayaknı sünderergä kilgändä, kızarıp çıkkan koyaşnıñ berençe altın nurları tın Agıydel östenä cäyelde. Näq şul çakta İlsöyär kön dä şuşı vakıtta işetä torgan yagımlı, irkä tavış işette:
– İlsöyär-är!
– ...Änä babañ da torgan, kızım.
İlsöyär, kütärelep, biyek yarga karadı...
– Baba-kay-y, – dip tavış birde İlsöyär häm, aşıgıp-aşıgıp, yarga taba işä başladı. Köymä ozın borını belän bik tiz yarga kilep bärelde. İlsöyär, köymä tuktap citär-citmäs atılıp çıgıp, tekä yardan öskä taba ürmäläde.
Menep citkäç, Märdän abzıy şikelle ük kara küzle, läkin şaktıy keçeräk buylı, köläç yözle keşeneñ muyınına sarıldı.
– Äybät yokladıñmı, babakay?
– Ayu kebek, kızım.
– Balıkka, äye, babakay?
– Tottırsa...
Bikmüş babay – Märdän abzıynıñ atası. Kart inde ul – citmeşkä citep kilä. Ul şul gomereneñ küp öleşen Ural şahtalarında kümer çabıp ütkärde. Kartayıp eşkä yaramıy başlagaç, anı hucaları kuıp çıgardılar... Yöri-yöri menä şuşı Agıydel yarlarına kilep çıga ul. Şul könnän başlap, Märdän abzıy, İlsöyär, Bikmüş babay – öçäü bergä yäşi başlıylar. Şul könnän başlap, İlsöyär belän Bikmüş babay, Märdän abzıyga bulışıp, cäyen balıkka, kışın auga yörep ütkärälär. Bikmüş babay İlsöyärgä şahta turında, şahtadagı yözlärçä kümer tuzanı señgän keşelär, alarnıñ hucalarga karşı baş kütärüläre turında söyli. Şulay ütä alarnıñ soñgı yılları.
Soraular häm biremnär.
1. Tabiğatne tasvirlagan urınnarnı ayırıp alıp ukıgız, çagıştırularnı tabıgız. Alar ädäbi äsärdä ni öçen kullanılalar ikänen añlatıp karagız.
2. İlsöyär «su kaya aga», «ul niçek agıp betmi», «koyaş niçek çıga» dip soraular birä. Bu anıñ nindi sıyfatı turında söyli? Ä sez üzegez İlsöyärgä niçek cavap birer idegez?
3. İlsöyär, anıñ ätise, babası turında nilär añladıgız? Alarnıñ üzara mönäsäbätläre niçek tasvirlangan?
4. Sezneñ tañ atkannı kürgänegez barmı? Ul nindi bulıp isegezdä kaldı?
5. Tabiğatne tasvirlagan urınnarnı yatlagız.
Kunak babay.
İlsöyär öygä yögerep kilep kergändä, anda nindider ber yat babay utıra ide.
Kız anı kürügä busagada tuktap kaldı. Yat babay da, süzen bülep, ber mizgel İlsöyärgä karap tordı. Annarı, tagı Märdän abzıyga taba borılıp, yarar digän mäğnädä, çak kına iyäk kagıp kuydı. Märdän abzıy da kaktı iyägen, İlsöyär bu ımlaşularda nindider ser barın sizde. Bu serneñ baya babası belän ätise arasındagı pışıldaşularnıñ dävamı ikänen dä sizde ul, tik mäğnäsenä töşenä almadı. Menä yat babay tagı İlsöyärgä taba borıldı:
– Ya, nihäl, täti kız?
İlsöyär endäşmäde.
– Abau, ällä inde su kergändä telen çurtan balık teşläp algan?..
İlsöyär, uñaysızlanıp, başın tübän ide.
– Teşlämägän.
– Alay, yahşı... – dip yılmaydı babay häm, bilendäge putasın buşatıp, kuyınınnan zur gına ber kızıl alma çıgardı.
– Mäle, akıllım. Ya, kil inde, tartınma, – dide ul häm almanı İlsöyärgä suzdı.
İlsöyär yat babaynıñ kulına küz kırıyı belän genä karap tordı da, kıyusız gına atlap kilep, almanı aldı.
– Rähmät, babay...
Läkin İlsöyär şulhätle äkren äytte, yat babay anıñ süzlären bötenläy işetmäde, barı tik avızı kıymıldavın gına kürep kaldı.
– Ya, İlsöyär... Balık şäp çirtäme?
Çirtmi disäñ, buldıksız dip kölär, çirtä disäñ, yalgan bula. Şuña kürä İlsöyär ni dip tä cavap birmäde. Äyber ezlägän bulıp, östälgä taba kitte.
Yat babay:
– Beldem inde, min kilgänne yaratmagan ikän, şuña söyläşmi... kitäm alaysa, – digän buldı häm, menä siña kiräk bulsa, çıgıp ta kitte.
İlsöyär, uñaysızlanıp, idängä aşyaulık cäyep torgan ätise yanına tezlände.
– Ätiyem...
– Yuk, kızım, şayarta ul. Häzer kerä...
– Ä nindi keşe soñ ul?
– Yulauçı. Kayınsarga bara. Yul adaşıp kergän. Menä çäy eçkäç, üzen urmanga, Kayınsar yulına tikle ozatıp kuyarsıñ.
– Abau, şunda hätle dä bara belmimeni?
– Belmi. Bu yak keşese tügel ul, yıraktan kilä.
– Ä-ä... alaysa min anı Kayınsarga uk iltep kuyıym, äti, tau aşa gına.
– Yaramıy... Taular aşa yörergä yörägem şäp tügel, di.
– Ä-ä, – dide İlsöyär häm, ätise kulındagı ikmäkne alıp, aşyaulıkka turıy başladı.
Çäy ölgerde.
Çäy ölgerügä, kitmädem inde, berär ay torgaç, bälki söyläşä başlar äle digän bulıp, kunak babay da äylänep kerde. Ul da tügel, Bikmüş babay kaytıp citte. Täräzä töbendä biten yuıp mataşkan sorı pesi – Fatıyma, sikerep töşep, Bikmüş babaynı ğadätençä mıraulap karşı aldı.
– Şul sinlek kenä buldı da... – Bikmüş babay cepkä tezgän keçkenä-keçkenä öç çabaknı idängä ırgıttı. Balıklar tıpırçınırga totındılar. Pesi, pesilärgä genä has ostalık belän, balıklar östenä taşlandı.
– Çirtmi, şelma* , – dide Bikmüş babay. Ul kiyez eşläpäsen çöygä elde dä tabın yanına tezlände. – Çirtmi... Kunaknı balık belän sıylarmın digän idem. Bulmadı inde, bigaybä* , kem...
Kunak, ikmäk telemenä toz sibä-sibä, Bikmüş babayga taba borıldı:
– Zarar yuk... – dide ul häm çäyen tälinkägä saldı da aşık-poşık şopırırga totındı.
Bar da süzsez kaldılar. Ä İlsöyär kunaknıñ da, ätiseneñ dä, babasınıñ da härber häräkäten küzätep utırdı.
«Nik äti üze dä eçmi, nigä kunak babayga şulhätle isläre kitkän? Äti nigä bertuktausız kerä-çıga yöri? Ä kunak babay nigä şulay aşıga?»
Äye, kunak bik aşıga ide. Ul, avızın peşerä-peşerä tagın ber çınayak çäy eçte dä, tiz genä torıp, çöydän kotomkasın aldı.
Märdän abzıy da, Bikmüş babay da nikter kunaknı kıstamadılar. İlsöyär öçen monısı da säyer ide. Ä Märdän abzıy, kunak artınnan uk torıp, anıñ belän çıgıp kitkäç, İlsöyär tagın da aptırıy töşte.
Härber närsäne kürergä, belergä yaratkan İlsöyär alar artınnan çıkmakçı bulıp, işekkä kilde. Tik, yat babaydan uñaysızlanıp, kire borıldı. Läkin bu anıñ tınıçlanuı tügel ide äle. Kız, şul turıda soraştırırga dip, babası yanına kilde, ämma ölgerä almıy kaldı. Kunak belän ätise bik tiz äylänep kerdelär. Kunak çäy eçkändäge şikelle aşık-poşık tämäke törde dä putasın kısıp bäyläde.
– Vakıt, – dide ul, – İlsöyär ozatır diseñ, Märdän?
– Ozata, ozata... – dide Märdän abzıy. Annarı, İlsöyärneñ başınnan sıypap, kölemseräde.
– Kunak babañnı bik äybätläp ozat, yäme, kızım.
– Cä, äti.
– Cä bulsa bar, çabatalarıñnı ki, annan turı öygä kayt. Andrey dädäñä* kerep torma. Soñga kalırsıñ.
– Cä, äti.
Bikmüş babay, başın täräzädän suzıp, koyaşka karap aldı da:
– Beraz yal itep alsañ da bula ide äle. Bik irtä kuzgaldıñ, kunak, – dide.
– Vakıt. Yul keşeseneñ yulda buluı häyerle.
– Anısı da döres. Bolay sez irtänge salkın belän urmanga da citsägez kiräk.
– İlsöyär atın niçek kuar bit...
«Nindi säyer babay soñ bu? Nindi at bulsın bezneñ?» Ul arada kunak eşläpäsen basıp kide dä, tiz-tiz atlap, öydän çıktı.
– Yarıy, huşıgız, sıyıgız öçen rähmät. Äydä, akıllım...
– Häyerle yul, tugan.
Kunak başta äkren genä bardı, öy yanınnan yıraklaşkaç, häyran tibeş* atlıy başladı, ä inde öy küzdän yugalganda, yäşenä karata iskitkeç ciñel atlıy ide. Gäüdäse karmak şikelle bögelep kilgän. Çäçe dä, sakalı da citen tösle ak.
Kaşlarına hätle agarıp betkän. Bikmüş babaydan bik küp kart bulsa kiräk. Ä niçek citez! İlsöyär, babası belän berär cirgä barırga çıksa, anı kötep ala-ala aptırap betä, ä monıñ artınnan tiz-tiz atlap ta ölgerüe kıyın.
Kunak babay urmanga kergänçe söyläşmiçä bardı. Tik, urmanga kerep, İlsöyär yuldan çitkä österi başlagaç kına, tavışı çıktı anıñ.
– Yul sulda kaldı iç, İlsöyär!
– Monnan turırak...
– Ähä. Ä adaşmabızmı soñ?
İlsöyär kunak babayga iyälänep kilä ide inde. Şuña kürä ul, irkenäyep, ätise häm babası belän söyläşä torgan teldä cavap birüdän dä tartınmadı.
– Fu, – dide ul. Bu İlsöyärneñ: «Mondıy gına yullardan yörgäne bar inde apañnıñ, min monda küzemne bäyläp cibärsälär dä adaşmıym» diyüe ide. Kunak babay da bu «fu»dan şundıyrak mäğnä añladı bulsa kiräk, ber dä şiklänmiçä, yulsız cirdän atlıy başladı. Tik alda alan kürengäç, sorap kuydı:
– Yırakmı äle, akıllım?
– Äti, biş çakrım, di.
– Ul da şuşınnan yörimeni?
– Ehe.
– Sin monda yış bulasıñmıni?
– Ehe.
– Nişläp?
– Andrey dädälärgä kiläm.
– Kem soñ ul Andrey dyadya?
– Karavılçı, urman karavılçısı.
– Ul da sezgä kiläme?
– Ehe.
– Ä monda, urmanda, ber yalgızıñ yörergä kurıkmıysıñmı soñ?
– Fu...
Urman eçe karañgılangannan-karañgılana bardı. Alannıñ bu yagında tagı da karañgılana töşte. Häzer urman şulkadär kuyı ide, bezneñ yulçılarga allı-artlı barırga turı kilde. İlsöyär aldan, babay arttan. Östä agaç tarmakları ber-berse belän şulkadär çälmäşep* betkän, alarnıñ kuyı yafrakları arasınnan kön yaktısı urını-urını belän genä ütä algan ide. Şuña kürä yulçılar kayandır kilep çıkkan bolıtnı da sizmädelär, barı küle korıgan ikençe ber alanga kilep çıkkaç kına kürdelär.
Kunak babay, urman östenä tiyär-timäs yözgän totaş sorı bolıtka karap:
– Oho... Bötenläy kaplap algan iç bu, – dide häm şunda uk İlsöyärne yuatırlık berär süz äytmäkçe buldı. Çönki ul, İlsöyärne yañgırdan kurkıp borçıla başlar, dip şiklände. Ä İlsöyär yüeş köl şikelle sorı bolıtlarga kütärelep karadı da şatlanıp kuydı:
– Äy, küñelle bula da soñ häzer!..
– Yañgır? Küñelle?
Cil isep kitte, agaç başları şaulaşıp kuydılar.
– İ-i, alaysa yañgır yauganda urmanda bulganıñ yuk ikän äle sineñ. Min bit yäşenle yañgırnı äytäm...
Kunak babay gacäplänüennän bernikadär vakıt endäşmi tordı, annan äytep kuydı:
– Yuk şul.
– Ä minem bar... Bik küp.
– Bulgan kız ikänseñ sin alaysa.
– He.
Yulçılar, şulay bara torgaç, kayçandır yäşen sugıp sındırgan, käüsäseneñ ber yagı kümergä äylängän yuan imän yanına kilep çıktılar. İmän yanınnan sulga taba ber sukmak kitkän ide. Yat babay şul sukmakka çıktı da tanış äybersenä karagan kük karap tordı häm İlsöyärgä bolay dip endäşte:
– Minem yulga şuşı sukmak çıgamı?
– Şuşı sukmak.
– Ä karavılçı yortı änä şundamı?
– Äye, babay, – dide İlsöyär häm, tagın nider äytergä teläp avızın açkan iye, yat babay anı bülde.
– Bik şäp, – dide ul. – Rähmät, kızım. Min häzer yulnı üzem dä tabarmın inde. Bar, kayt, kügärçenem.
Äbä-äü... İlsöyär bit äle kunaknıñ isemen dä, yäşen dä, Kayınsarga nişläp baruın da belmäde. Balaların, alarnıñ isemnären dä soraşa almıy kaldı. Bu turıda ul, yäşen yäşnäp, kük kükräp yañgır yava başlagaç, berär imän kuışın ezläp kerep utırganda soraşırmın, dip uylagan ide. Kük kükrämäde şul, yäşen yäşnämäde, yañgır da rähätländerep yaumadı.
Kunak babay İlsöyärneñ yomşak sarı çäçlären sıypadı da, kuyınınnan alıp, aña tagın ber alma birde, häm tiz-tiz atlap kitep bardı.
– Huş, kügärçenem.
Ällä niçek küñelsez, moñsu bulıp kitte İlsöyärgä. Ul bernikadär vakıt aptırap karap tordı da säyer babayga däşte.
– Närsä, kügärçenem?
İlsöyär, tagın beraz ozatıymmı ällä, dimäkçe bulgan ide dä, uñaysızlanıp:
– Adaşmassıñmı soñ, babay? – dide.
– Yuk, yuk, kızım... Bar, kayt inde, kayt...
İlsöyär karavılçı öyenä, bik yakın bulsa da, kerep tormadı, çönki äle anıñ, Salavıçka barıp, katık alıp kaytası bar. Annan bügen irtäräk yatıp yoklarga kiräk. İrtägä bit anı ätise tauga alıp menä. Anda ätise nindider serle närsä kürsätergä buldı. İlsöyär şuña kürä aşıga-aşıga kiregä atladı. Şulay da, karavılçınıñ kızı kürenmime ikän dip artına borılıp karadı häm... Menä siña kiräk bulsa... Kunak babay, yak-yagına karanıp aldı da, saklanıp kına kire borıldı. Häm... Kayınsarga taba tügel, karavılçı öyenä taba kitte. İlsöyär yäşen sugıp köydergän imän töbenä çügäläde. Kunak babay tagın yak-yagına karanıp aldı da yögerergä ük totındı.
– Menä siña kiräk bulsa, – dide İlsöyär üzenä üze, – nindi säyer keşe soñ bu? Yulbasarmı ällä yugıysä? Yulauçı diyüe yalgan buldımı? Andrey dädädä üçe barmı ällä monıñ? Üterergä kilgänme ällä ul Andrey dädäne.
İlsöyär kurıktı, şulay da beläse kilü kurkunı ciñde. Ul, agaçlarga yäşerenä-posa, şikle babay artınnan küzätep bara başladı.
Läkin babay urman karavılçısı öçen İlsöyär uylagança kurkınıç keşe tügel ikän. Ul, karavılçı öyenä citkändä, üz işegaldına kaytıp kergän huca şikelle, irken atlıy ide. Karavılçı da, täräzäsen açıp, babayga duslarça yılmaydı. Menä alar öy türendä oçraştılar da, küptänge duslar şikelle, kul kısışıp küreştelär, aşık-poşık närsäder söyläştelär, annan äkren genä urman kuyılıgına kerep yugaldılar. İlsöyärdä kurku kimede kimüen, läkin säyer babay tagın da serlänä töşte. Häm İlsöyär, auçı cänlek artınnan küzätkän şikelle, babay belän Andrey dädäne küzätä başladı.
İlsöyär alardan yegerme-utız adım gına kalıp bara. Aptırıy, yödi ul, başında törle soraular tua häm alarnıñ bersenä dä cavap taba almıy. Ul barı ber genä närsäne belä:
– Kayınsarga barmıy bu. Bezne aldagan. Andrey dädä belän anıñ berär yäşeren eşe bar... Äh-häää, beldem inde... alar berär kümelgän häzinä belälärder... Şunı kazırga baralar...
İlsöyärneñ isenä kayçandır ber uzgınçı äbi söyläp kitkän äkiyät töşte. Anda da bit, şuşındıy uk ber kara urmanda, agaç töbennän ike keşe cide sandık altın kazıp alalar. Alarnıñ da bit berse näq şuşındıy üze bökre, üze citez kart bula, ikençese...
Läkin menä siña kiräk bulsa... şikle babay putasın çişte, çişte dä iske çikmänen, ozın kinder külmägen saldı. Häm... (İlsöyärneñ yöräge ber tın tibüennän tuktap tordı, annan bik yış tibä başladı. Başın saklap kalırga telägän sıman, iñbaşlarına yäşerende.) Şikle babay – şomırt kara çäçle, ozınça alsu yañaklı, tipsä timer özärdäy taza ber yegetkä äylände. Anıñ ak çäçe, ak sakalı, çal kaşı – parik bulgan ikän. Ä bökrese ber iske bürek imeş...
Menä Andrey dädä, ul salıp taşlagan sälämälärne cıyıp aldı da öygä taba kitte. Älege keşe isä beraz bardı da, cirdän ber tayak alıp, korgan naratka bik katı itep ike tapkır suktı... Şunda uk ällä kaydan mıltıklı ber başkort kilep çıktı. Başında kırpulı* bärhet bürek, ak külmäk östennän ciñsez kazaki* kigän. Ayakta çitek, tez astınnan neçkä kayış belän kısıp bäylängän. Başkort säyer keşe belän koçaklaşıp küreşte. Annan tiz genä başkort kilgän yakka taba kitep yugaldılar.
İlsöyär kurkuınnan ber mizgel kuzgala almıyça tordı; tınıçlana töşkäç, kaça-posa çigenergä totındı. Beraz çigengäç, tagın tuktap kaldı. Artta, babay bulıp yörgän keşe belän mıltıklı başkort kitkän yakta, at keşnägän tavışlar işetelde. İlsöyär tagın berniçä adım çigende, annan, böten köçen birep, olı yulga taba yögerergä totındı...
...Menä ul yögerep kilgän uñayga böten gäüdäse belän öyaldı işegenä kilep bärelde. Häm ike kullap döberdätergä totındı.
– Kem bar?
İlsöyär döberdätä genä aldı. Häm işek açıluga Bikmüş babaynıñ aldına kaplanıp yılıy başladı.
– Çü närsä buldı siña? – dide Bikmüş babay, ä İlsöyärneñ bite tırnalgan, külmäk ciñe yırtılgan ikänen kürgäç, bötenläy kurkuga töşte.
Tavışka budkadan çıkkan Märdän abzıy da şul soraunı kabatladı:
– Ni buldı? Söylä tizräk?
İlsöyär äle haman söyläşerlek häldä tügel ide.
– Kurkıtkannar balanı, – dide Bikmüş babay. Ul İlsöyärgä çümeç belän su kiterde. İlsöyär salkın su eçkäç, beraz ciñeläyep kitkän şikelle buldı. Ul başta totlıga-totlıga aklar turında söyläp birde, annarı «kunak babay» turında söylärgä kereşte.
– Tege kunak babay bezne aldagan, çistıy yulbasar ikän ul.
Bilgele, İlsöyärneñ süzlärenä berse dä ışanmadı. Şulay da kıznıñ ni öçen şulay dip äytüen beläseläre kilä ide.
– Nik alay diseñ, kızım!
İlsöyär ul keşe belän üzeneñ kaya qadär barganın, anıñ belän nilär söyläşkänen, nilär kürgänen söyläp birde häm süzen şulay beterde:
– Yulbasarnıñ da yulbasarı... Sakal-mıyıgı, çäçe – bötenese aldau bulgan. Yolkuına, cıyınısı kubıp çıktı... Anda alar bik küp, unlap, yözläp bardır. Bezgä kilgän keşe başlıkları, ahrısı. Kötep toralar ikän üzen, kürenüenä kütärep kenä aldılar.
Märdän abzıy İlsöyär söylägändä çıdarga tırışıp karasa da, buldıra almadı, kölep cibärde. Babası da kölde. Alar kölgäç, İlsöyär öçen ser tagın da tiränäyä töşte. Karadı da kattı ul alarga. Ätise isä, kölüennän tuktap, härvakıttagıça uyçan kıyafätkä kerde. Häm, İlsöyär karşısına tezlänep, bolay dide:
– Sin – akıllı kız, min siña ışanam. Minem monda söylägännäremne dä, urmanda kürgännäreñne dä berkemgä, hiçkayda äytmässeñ, yäme? Tınıçlan. Bernärsä dä yuk, kızım. Bezgä kilgän kunak ta, anıñ iptäşläre dä naçar keşelär tügel, yahşı keşelär... Ä kalganın soñınnan söylärmen...
Ata şulay dide dä tiz genä öygä kerep kitte. İşek açılıp yabılganda İlsöyär öy eçendä biş-altı keşe kürep kaldı. Alarnıñ berse, kıyık yakalı kara satin külmäk kigäne, ozın sarı çäçlese, äkren genä nider söyli, başkalar yotlıgıp tıñlıy idelär. İlsöyär öçen öygä küpläp-küpläp keşe cıynalu da, alarnıñ kayçaklarda tönneñ-tön buyına şulay söyläşep utıruları da yañalık tügel ide. Şuña kürä ul alarga artık ähämiyät birmäde. Anı häzer ikençe bernärsä – kunaknıñ üze öçen haman da serle bulıp kaluı, häm atasınıñ äytep betermägän süzläre kızıksındırdı.
Yahşı keşelär... ä kemnär soñ alar yahşı keşelär? Kıyafäten alıştırıp yörüçe yäş yeget kem ul? Alar anda – urmanda nişlilär? Äti nigä anısın äytmäde?
Soraular häm biremnär.
1. Kunak babay ni öçen başta uk İlsöyärgä säyer bulıp kürenä?
2. Ätise ni öçen kunak babaynı üze ozatmıy, bu eşne kızına kuşa ikän?
3. Kunak babaynıñ «sere» närsädä? Sez anı añladıgızmı?
4. İlsöyärneñ gayät kızıksınuçanlıgı, härber närsäne kürergä, belergä yaratuı bülekneñ kaysı urınnarında açık kürenä? Şul urınnarnı tabıp, ukıp kürsätegez.
5. İlsöyär öçen cavapsız kalgan soraularga sez niçek cavap birer idegez? Kemnär ul yahşı keşelär? Kunak babay kem bulıp çıga?
Urmanga, partizannarga.
– Äydä, kızım, budkaga kerik äle...
Märdän abzıy İlsöyärne budkaga kertep cibärde. Anıñ artınnan üze dä kerep, täräzägä kilde. Beraz karap tordı da, kızına bolay dide:
– Min siña ber eş tapşırırga uylıym, kızım. Zur eş... Bik zur. Siña häzer urmanga barırga turı kilä. Tege «kunak babañ» yanına...
İlsöyär ciñelçä genä kaltıranıp kuydı. Märdän abzıy anı tınıçlandırırga aşıktı.
– Ä sin kurıkma, kızım, «kunak babañ» (inde siña döresen äytergä bula) partizan ul – partizannar komandirı. Urmanda anı karşı algan iptäşläre dä – partizannar, kızılarmeetslar şikelle ük, yarlı halık öçen sugışıp yörüçe keşelär...
Märdän abzıy, süzen bülep, tiz genä täräzägä kilde. Uzıp baruçı soldatlarga karap aldı da kiñ cilkäse belän täräzäne tomaladı.
– Bar... Bügen üzeñ kürgännärneñ barısın da «kunak babaña» söyläp bir. Dürt yöz soldat digen. Tirä-yak avıllar yärdämgä kiläçäk digen. Bar, kızım, aşık, – dide.
İlsöyär tagın kaltıranıp kuydı. Bu yulı «kunak babay»dan kurkıp tügel, yomışnıñ artık cavaplı buluınnan, ätiseneñ urmanga şundıy zur ser alıp barırga kuşuınnan kurkıp kaltırandı ul. Anıñ küzläre zur bulıp açıldılar, kız ni dip tä cavap kaytara almadı. Märdän abzıy İlsöyärne tınıçlandıru öçen yılmaep kuydı. Häm, kızınıñ bilennän totıp, başı tüşämgä tigänçe kütärde:
– Ya, kızım, nigä bik uyga kaldıñ?
İlsöyär cavap kaytarmadı. Märdän abzıy, anı idängä töşerep, yomşak çäçennän sıypadı.
– Kıyurak, kıyurak bul, kızım. İlsöyär ayak oçlarına karadı.
– Min... min kıyu, äti. Min häzer...
– Menä şulay... Bar, häyerle yul. Kulıña keçkenä tırısıñnı al. Soldat-mazar oçrap soraşırga totınsa, urmanga gömbägä baram diyärseñ. Sineñ öçen iñ kiräklese – üzeñne tınıç totu, kauşamau. Läkin kara, bik tiz yör, kızım. Äz genä soñga kalunıñ da böten eşne bozuı mömkin.
İlsöyär, östenä yöklängän burıçnı niçek ütärgä, partizannarga närsä söylärgä, yulda keşe oçrasa, niçek uzıp kitärgä kiräk ikänen küz aldına kiterä-kiterä işektän çıkkanda, koyaş kızuı sürelep kilä ide inde...
İlsöyär, budka poçmagınnan borılıp çıkkaç ta, ike soldatnıñ, ştıklı mıltıkların alga karatıp, tar sukmak buylap kara-karşı yörep torgannarın kürde. Kürde dä kinät tuktap kaldı. Anıñ ayakları, bik ozak avırıp yatkan keşeneke kebek, hälsezlänep kittelär. İlsöyär alga atlarga teläde, ä ayakları buysınmadılar.
Kurıktı İlsöyär. Kaya barganımnı sizgännärder dip uyladı. Änä, ayakları İlsöyärgä taba atlau öçen kütäreldelär dä bugay... Änä, berse, eläkteñ bit, kızıy, häzer, külmägeñne saldırıp, şompol* belän yarabız da, kul-ayagıñnı bäyläp, tryumga* töşerep taşlıybız diyärgä avız açtı bugay...
İlsöyär kauşadı, anıñ kolak yafraklarına qadär kızıştı... Yuk, ul tüzä almas, menä häzer kıçkırıp yılap cibärer dä, budkaga yögerep kerer...
Şul çakta, kulındagı keçkenä tırısı isenä töşep, İlsöyär irken sulap kuydı häm artına yäşerelgän tırısnı belägenä kide. Bolay itkäç, kurkuı basıla töşte. Tagı berazdan, gömbägä bargandagıça irken atlap, kuzgalıp kitte. Soldatlar, totıp alu tügel, kaya barasıñ dip sorap ta tormadılar.
İlsöyär başka vakıtlarda gömbägä kilsä – berençe gömbäne tırısına salgançı, ciläkkä kilsä – berençe ciläkne özep kapkançı, urman karavılçısınıñ kızı Anya yanına kerep, soñgı könnärneñ yañalıkların söyläşep çıga, anıñ belän uynıy ide. Tik bügen İlsöyär bu turıda uylap ta karamadı. Urman karavılçısı üze öydä yuk, ä kızına oçrap yulı bülenüdän kurkıp, çittänräk ütte.
Berkön «kunak babay» belän ayırılışkan cirdä ul äkren genä sızgırırga tiyeş ide. İlsöyär, tuktap, yak-yagına karandı, annarı sul kulınıñ ike barmagın irennärenä kiterde:
– Fyu-u!..
İlsöyärneñ baş oçında gına tırışıp-tırışıp agaç çukıp mataşkan kızgılt tüşle tukran, çukuınnan tuktap, akıllı küzläre belän aska karadı. Ällä İlsöyärne kürmäde, ällä kürep ähämiyät birmäde, şunda uk ozın tomşıgı belän yañadan çukırga totındı. Ä sızgıruga karşı cavap kaytaruçı bulmadı.
– Äkren çıktı, – dide İlsöyär, – işetmädelär. Ul ber-ike adım alga atladı da tagın sızgırıp cibärde. Köçle neçkä tavış, agaçlarga bärelä-sugıla, yıraklarga kitep tındı. Tukran bu yulı aska karap ta tormadı, kanatların kiñ cäyep yugarı kütärelde dä bik tiz küzdän yugaldı. Ä cavap kaytaruçı tagın bulmadı...
İlsöyär, artık tavış çıgarudan kurkıp, äkren genä unbiş adım alga atladı. Tagın tınıp kaldı. Haman ber tavış ta yuk. Ällä arıp tuktadı, ällä tamagı tuydı – tukran tavışı da bette inde. Äyterseñ İlsöyär böten urmandga berüze kaldı, äyterseñ barlık koş-kortlar da, cänleklär dä därräü yokıga taldılar, ä partizannarnıñ barısın beryulı cir yottı...
İlsöyär şulay uylanıp bargan cirennän kinät tuktap kaldı, cirgä qadär iyelde dä aşıga-aşıga nider karıy başladı. Neçkä ozın barmakları bertuktausız kıymıldadılar. Ällä bayagı, ällä bütän ber tukran yakında gına, tuk-tuk itep, agaç çukıy başladı. Tik İlsöyär monı işetmäde. Ul tezläre belän şuışa-şuışa nider ezläde, tikşerde...
Menä ul, ige-çige bulmagan kom sahrasında ozak ezläp yörgännän soñ, yalanayakları belän salkın çişmägä baskan yulauçı şikelle, şatlanıp kıçkırıp cibärde:
– Ez!..
Häm, yanında keşe bulıp, şunı ışandırırga tırışkan sıman söylänep kuydı:
– Ez! Ezlär! Yaña ezlär, bolayga taba kitkännär! Ä menä boları – at ayagı ezläre...
İlsöyär ez buyınça alga yögerde. Beraz yögergäç, cirgä yatıp tıñladı. Bu yulı ul üzennän yırak tügel ayak tavışları işette. Häm sızgıru öçen barmakların irennärenä kiterde. Näq şul çakta anıñ aldına, cir astınnan üsep çıktılar diyärseñ, ike keşe kilep bastı. İlsöyär, sizmästän yılan koyrıgına baskan keşe kebek çıtayıp* , artına çigende.
Soraular häm biremnär.
1. İlsöyärgä ätise nindi eş tapşıra? Ni öçen anı zur eş dip äytä?
2. İlsöyärneñ kiçereşlären söylägez: ul närsädän kurka, niçek itep üzen tınıçlandıra? Anıñ batır yöräkle buluın niçek isbatlar idegez?
3. İlsöyär partizannarnı niçek ezläp taba?
4. Ä sez urmanda kurıkmıyça häm adaşmıyça yöri alasızmı? Anıñ öçen närsälär belergä kiräk?
Äti aşıgırga kuştı.
– Tukta, kullarıñnı kütär!
İlsöyärneñ yöräge, kükrägen bärep çıgarga cıyıngan kebek, döp-döp tibärgä totındı.
– Bettem, – dide ul eçennän genä häm şunda uk tınıçlanıp kitte. Bu keşelärneñ ozınça yon büreklärendä yugarıdan tübängä taba kıyıklap suzılgan ör-yaña kızıl tasmalar kürde. (Säyer dä inde: kızıl lenta, mıltık, ä ayakta çabata.) Kızıl tasmalılar ber-bersenä karaşıp aldılar da İlsöyärgä taba suzılgan ştıkların kırıyga bordılar.
– Sin kem? – dide alarnıñ berse häm, İlsöyärneñ kurkırlık keşe tügel ikänen kürep, tavışın tübänäytte.
– Nişläp sin, tutaşkay, berüzeñ urmanda sızgırıp yöriseñ?
İkençese «sak bulu zıyan itmäs» digän sıman, İlsöyärne tagın ber kat küzlärennän kiçerde dä soraunı kabatladı. Tämam tınıçlanıp citkän İlsöyär:
– Miña Kostin abıy kiräk ide... – dide. Keşelär tagın ber bersenä karaşıp aldılar. Keşelärneñ berse, kolaklarına ışanası kilmägän kebek, bik gacäplänep sorau birde:
– Kostin iptäş kiräk?
– Äye, abıy.
– Ä nigä ul siña?
İlsöyär, küptän tanış keşelär belän gadi närsälär turında söyläşkändägeçä, tınıç kına äytep kuydı:
– Şulay, kiräk inde ... Mine tizräk Kostin abıy yanına alıp barıgız äle.
Keşelär tagın ber-bersenä karaşıp aldılar. Alarnıñ berse başın çaykap kuydı da, tämäke yançıgın çıgardı. İlsöyär, bolarnıñ bik ük aşıgırga uylamauların kürgäç, tagın äytep kuydı:
– Miña bik tiz kiräk... Min aşıgıç eş belän...
– Aşıgıç eş belän?
Kızıl tasmalılar küz karaşları belän üzara söyläşep aldılar. Tämäke yançıgı çıgarganı törüennän tuktap tamak kırdı, monı işetep, küz açıp yomgançı kayandır tagın ike keşe kilep çıktı. Bolarnıñ arkasında kıska mıltık bulıp, billärendä kılıç, kullarında kamçı ide. Alar İlsöyärgä karap aldılar da kilgän yullarına aşıgıp kitep bardılar...
Ozak ta ütmäde, at ayagı tavışı işetelde. İlsöyär häm kızıl tasmalılar borılıp karadılar. Atlılar ikäü bulıp, ikese dä un-unbiş adım çittä tuktap kaldılar. Şomırt kara at östendä kilgän keşe, tiz genä töşep, İlsöyärgä taba atladı.
– Hi, Hi, min kemne küräm!
İlsöyär äle kayçan gına üze çäy yasap eçergän häm urmanga ozatıp kuygan «kunak babay»nı bik tiz tanıdı. Anıñ östendä häzer kün pidcak, bilendä kiñ kayış, ayagında kün itek.
Kiñ kayışına nagan kıstırılgan. Tik tege yulı, iptäşläre yanına citkänçe, bu kiyemnärneñ barısın da yäşerep torgan sälämäläre häm ap-ak çäçe belän sakalı gına yuk ide.
İlsöyär, şatlanıp, anıñ karşına yögerde. Kul birep küreşte dä, anıñ kolagına ürelep, atası äytergä kuşkannarnı pışıldadı häm, işetmilärme ikän dip şiklänep, yak-yagına küz yörtep çıktı da, ayak oçlarına basıp, tagı Kostin kolagına ürelde.
– Närsä?! – dide gacäplängän Kostin.
İlsöyär tagın pışıldadı häm şunnan soñ barısı da işeterlek itep äytte:
– Äti aşıgırga, bik tä aşıgırga kuştı.
Bandanı tar-mar itärgä!
Kostinnıñ yöze üzgärep kitte, küzläre usallandı, mañgayı cıyırçıklandı. Ul, İlsöyärne äydäp, atlar yanına alıp kilde häm başınnan sıypadı.
– Rähmät, İlsöyär, rähmät, akıllım. Bez ber säğattän anda bulırbız, – dide häm:-Kil, min sine atlandırıym, arıgansıñ, – dide.
– Min üzem... – dide İlsöyär häm Kostin atı şikelle ük şomırt kara atka menep atlandı da ayakları belän iyär özäñgelären ezlärgä totındı. Ayakları citmägäç, kauşap, äle uñga, äle sulga yantaydı. İlsöyärgä karap torgan partizannar üzara yılmaeşıp aldılar. Berse söylänep kuydı:
– Bik az gına üsäseñ kalgan ikän, täti kız.
İlsöyär yalt itep iyelep aska karadı. Anda, İlsöyär atlangan at yanında, bik yäş başkort yegete basıp tora ide. Ul, yäşlege belän genä tügel, kiyem-salımı belän dä başkalardan ayırılıp tora ide: östendä kıska gına kara pidcak, töymäläre ciz, yaltırap toralar, başında kara kozıreklı zäñgär furacka. Ozınça küzläre kap-kara, çäçe dä kara, kaşı da. Yeget beraz yılmaep tordı da, tiz genä kilep, İlsöyär atlangan atnı avızlıkladı. Annan soñ özäñgelären İlsöyär ayaklarına çaklap kıskarttı.
Kostin yäş partizanga endäşte:
– Siña beraz täpilärgä turı kiler, Ömetbayıv. Küräseñ, kunak... – dide ul häm atına sikerep mende.
– Yıst, täpilärgä!
Atlar kuzgalıp kittelär. Bernikadär aranı yulsız cirdän bargaç, siräk üskän narat agaçları arasınnan ütä başladılar. Alda korı agaç botakları şartlap sıngan tavışlar häm tärtipsez atlangan ayak tavışları işetelde.
– Hop-lä-ä!
Kostinnıñ atı, sölek şikelle suzılıp, tavışlar işetelgän yakka ırgıldı, häm, ber minut ütügä, alar otryad yanına kilep çıktılar. Kostin otryadka tuktarga kuştı.
Urmanga sibelep baruçı cäyäüle partizannar häm alar aldındagı atlılar tuktap kaldılar.
Kostin, iyär özäñgelärendä beraz kütärelä töşep, ber karauda böten otryadka küz yörtep aldı da:
– İptäş Hrabrıy, iptäş Soltanov, minem yanga! – dide. İke kara at, otryadtan ayırılıp, bik tiz genä Kostin yanına kilep citte.
– Tıñlıybız, iptäş komandir.
Partizannar otryadınıñ komandirı Kostin İlsöyär kitergän yañalıknı kıska gına itep añlattı da, äle Hrabrıyga, äle Soltanovka karap, alardan cavap kötte.
– Niçek uylıysıñ, iptäş Hrabrıy?
– Barırga kiräk.
– İptäş Soltanov?
– Barırga! Bandanı kamap alıp tar-mar itärgä!
– Döres uylıysız, komandirlar... – dide Kostin häm agaç koburalı zur mauzerın tersäge belän barlap aldı da atın otryadka taba bordı:
– Şahi abzıy!
– Äü-ü!
– Monda kil!
Otryadtan ayırılıp, Kostin yanına ber kart krestyan yögerep kilde. Kostin añarga şıpırt kına:
– Äydä, Şahi abzıy, otryadnı olı yulga alıp çık, – dide. Häm şunda uk komanda birde: «Otryad, minem arttan!»
Otryad, beryulı kuzgalıp, komandirı häm Şahi abzıy artınnan kitep bardı.
Yartı çakrım çaması baruga, otryad olı yulga çıktı. Monda Kostin partizannarga pohod yünäleşeneñ üzgärgänlegen añlattı häm öçärläp tezelergä komanda birde. Üze cide-sigez adım alga çıktı. Anıñ ber yagında pehota komandirı Hrabrıy, ä artında, yarsıgan atın köçkä-köçkä tıyıp, atlı vzvod komandirı Soltanov tora ide.
– Otryad, smirna-a!..
Bu vakıtta İlsöyär, eskadron komandirı atı tösle ük yarsu at östendä otryad eçennän üze atlangan at iyäsen – ciz töymäle yäş partizannı ezli ide...
Gomumi komanda belän yörergä öyrängän Yulbarıs otryad artınnan ırgıldı; ul pehotanı tiz genä uzıp kitep, atlı vzvod belän ber safta çaba başladı.
– Bettem, – dide İlsöyär, – taşlap kaldıra inde... Läkin akıllı Yulbarıs İlsöyärne taşlamadı. Atlı vzvodnı uzıp, Kostin yanına – härvakıtta yöri torgan urınına citkäç tä, tınıç kına yuırta başladı...
Menä İlsöyärneñ şärä ayaklarına, böten gäüdäsenä salkın cil kilep bärelde. Kız at yalına tiyär-timäs bargan başın äkren genä kütärep karadı. Bu inde urman avızı bulıp, alda, kiçke eñger-meñgergä törenep, Agıydel buyınıñ kiñ yäşel kırı cäyelep yata ide. İlsöyär öyenä – ätise, babası yanına kaytıp citkän kebek şatlanıp kuydı:
– İ-i... niçek tiz...
Urman eçendä lap-lop basıp kilgän ayak tavışları işetelde. Kostin, tiz genä sikerep torıp, urman avızına taba kitte. İlsöyär dä anıñ artınnan yögerde. Urman avızınnan pehota kilep çıktı. Kostin komanda birde:
– Stoy! Yalga! Tämäke tartmaska!
Kostin, böten otryadnı üz yanına cıyıp, alda torgan burıçnı añlatıp birde:
– ...Doşmannıñ nindiye aldında torganıbız, niçek häräkät itärgä kiräklek añlaşılgandır, iptäşlär. Üzebezdän dürt-biş öleş küp häm yahşı korallangan, yavızlıknıñ çigenä çıkkan banda belän oçraşırga turı kilä. Şuña kürä här partizanga tapkırlık häm, häzer min sezgä söylägänçä, häylä belän eş itärgä turı kiläçäk. Yardagı saknı yuk itügä qadär bulgan plan häm şartlı signallar sezgä bilgele. Häzer yulga çıgabız. İptäş Ömetbayıv, minem yanga!..
Soraular.
1. Partizannarnı İlsöyär nindi bilgeläre buyınça tanıp ala? Alarnıñ kiyemnäre, kıyafätläre niçek tasvirlangan?
2. İlsöyär kunak abıy – Kostin belän niçek oçraşa, ul kem bulıp çıga?
3. İlsöyär partizannar arasında üzen niçek his itä? Partizannarnıñ aña mönäsäbätläre nindi? İlsöyärneñ tagın nindi ostalıgın kürdegez?
4. Otryad nindi maksat belän, kaya yünälä? Sez partizannar turında nilär beläsez?
Höcüm aldınnan.
Budkaga citäräk, yöz-yöz ille adımda bik küp tarmaklı, kuyı yafraklı ber kart imän bar. Yartı säğat ütügä, şul imän töbenä ike keşe şuışıp kilde. Keşelär imän ışıgında başların kütärep yak-yakka karap aldılar da, korbanı östenä bargan mäçelärdäy, saklanıp kına imän buylap öskä ürmälädelär. Bolarnıñ berse – Kostin, ikençese İlsöyär ide.
İlsöyär kuyı yafraklı botaklarnı yak-yakka ayırdı da komandirnıñ kolagına pışıldadı:
– Menä monnan kara, Kostin abıy, monnan bötenese dä kürenä, – dide. – Änä bezneñ öy. Änä, änä çasovoylar* da. Änä tegendäräk tagın öçese. Kürdeñme? Çügälägännär bugay. Berse ärle-birle yörep tora...
Kostin İlsöyär kürsätkännärne binokl aşa karap aldı da kartasına nider sızgaladı.
– Yahşı. Bar da yahşı, – dide ul, annan kartasın sumkasına saldı. – Sin biredä kal, akıllım, tirä-yünne küzätä tor, kürgäneñne miña söylärseñ; min häzer kiläm, – dip östäde, häm, tiyen şikelle botaktan botakka küçep, tiz genä töşep tä kitte. Töşüenä, külägädäy tavışsız iyelep, cirgä yattı häm kilgän yakka taba şuışa başladı.
Kostin kitkäç, İlsöyär, küzläre talgançı, çasovoylarnı küzätep tordı. Kerfekkä kerfek kakmadı ul. Annan äz genä tübänge tarmakka töşte dä kükräge belän käüsägä söyälde. Barı şunda gına üzeneñ bik katı arıganlıgın sizde. Küzläre ihtıyarsız yomıla başladılar. Citmäsä (ul bit äle bügen ber närsä aşamagan), aşıysı, bigräk tä eçäse kilä ide.
Başka vakıt aña iğtibar itmäs ide. Häzer anıñ kolagına kömeş tavışlı çişmä çıltıraganı işetelde. Bu şul inde, İlsöyärneñ iñ yaratkan çişmäse. İlsöyär anı karap kına tora. Berär cänlek-fälän kilep pıçratmasın dip, bıltır aña babası belän yäş kayınnardan kirtä tottılar. Bik matur. Tirä-yagı şärä ide – käs cäydelär. Sukmagına kom siptelär.
İlsöyär, avızın şul çişmägä kuyıp torgandagı kebek itep, irennären yalap kuydı. Ay, bigräk salkın, bigräk tämle çişmä şul ul... Annan soñ İlsöyär budka morcasınnan töten çıkkanın kürde häm, yokısı kilüdän küze äçetsä dä, ozaklap şul yakka karap tordı. «Kiçtän babay ipi izgän ide, şunı peşerä torgandır... Kabartması da bula inde anıñ alaysa...» dip uyladı ul häm anıñ küz aldında äle genä miçtän çıkkan zur-zur kaynar ipilär, zur çuyın eçendä zur-zur bäräñgelär gäüdälänep, tamagın kıtıkladılar... Menä İlsöyärgä babası küperep, kızarıp peşkän zur ber arış kabartması alıp birde. İlsöyär üz kulı belän tıgılıp, çuyınnan zur ber bäräñge alıp toz sipte dä irennärenä kiterde... İlsöyär, çınnan da aşagandagı şikelle itep, avızın çäpeldätep kuydı. Läkin bu, älbättä, hıyal gına ide. İlsöyär, tökeregen yotıp, küzlären yomdı häm hıyal eçendä yoklap kitüdän kurkıp, küzlären açtı. Çasovoylarga karap aldı ul, äle çügäläde, äle bastı, niçek kenä bulsa da Kostin kilgänçe yoklamıyça tüzärgä tırıştı. Läkin yokı barıber üzeneken itte. Yokı İlsöyärgä äle bolay, äle tegeläy höcüm itte – küzen yomdırttı, isnätte, nihayät, kıznı ciñde.
Anıñ küz aldında ällä nindi añlaşılmagan äyberlär, ike başlı keşelär, tagın ällä närsälär yöri başladı. Tege kızıl sakallı keçkenä ofitser, kaban teşlären ırcaytıp kölep tordı da, kinät kaşların cıyırıp, İlsöyärneñ mañgayına ştık* belän kadadı, İlsöyär ştıknı tiz genä totıp aldı häm... çak kına yıgılıp töşmi kaldı – uyanıp kitkändä anıñ ber ayagı imännän ıçkıngan, ä sul kulında, älbättä, Kızıl sakal ştıgı tügel, ozınborın ide.
Näq şul çak imän töbendä nider kıştırdadı. İlsöyär küzlären uıp açtı da aska karadı. Anda Kostin häm tagın ber keşe menep kilä, bu ber keşe – İlsöyär anıñ atına atlanganga kürä, urman buyınça cäyäü çapkan yäş partizan Ömetbayıv ide.
Komandir, küzlären binoklennän alıp, irken sulap kuy dı. Annan soñ şıpırt kına:
– Çista, çista eşlilär yegetlär! Molodtsı! – dide dä, tiz genä sikerde. – Äydägez!
İlsöyär imännän töşüenä suzılıp yattı. Komandir, iyelep, anıñ iñbaşınnan söyep endäşte:
– Tor, – dide ul, kölemseräp, – häzer inde sezneñ öygä qadär cırlap barırga bula. Çasovoylar yuk itelde, señlem.
İlsöyär hiçnärsä añlamadı. Niçek yuk itelde, kem yuk itte alarnı?
Komandir, kesäsennän ak yaulık çıgarıp, yugarı kütärde. İmännän unbiş-yegerme sacenda tüş belän şuıp kilüçe otryad cirdän kalıktı häm, ere-ere atlap, imän töbenä taba kilä başladı.
– Minem arttan, – dide Kostin alarga häm, İlsöyärne äydäp, budkaga taba kitep bardı.
Budkaga citäräk, otryadnı Märdän abzıy karşı aldı. Anıñ kulında östenä kazaki kaplagan fonar ide. Märdän abzıy, kızın koçıp söygännän soñ, komandir belän isänläşte dä:
– Tugız yöz tötenle* dürt avıl kütärelde. Halık monnan öç çakrımdagı Sazlı kül buyına cıynaldı. Signal buluga kilep citäçäk, – dide.
– Niçä keşe?
– Dürt yözgä tulmıymı ikän...
– Şäp, şäp. Ä koral yagı niçek?
– Koral... Anısı yugrak şul, iptäş komandir.
– Zarar yuk. Signal bir!
Märdän abzıy parohodka artı belän äylände dä fonar östendäge kazakinı açıp cibärde. Zäñgär ut berär sekundka tirä-yaknı yaktırtıp tordı, annarı sünde.
– Şahi abzıy, İvaşin, Häsän! – Barıgız, avıldaşlarıgıznı karşı alıgız,- dide komandir häm inde budka yanına citep kilgän otryadka cirgä yatarga kuştı, üze Märdän abzıy belän öyaldına kerep kitte. Bu vakıtta İlsöyär baya budka tiräsendä kalgan sakçılarnı karap yöri ide.
Çasovoylar kırılıp cirdä yatalar. Barısınıñ da kulları artka kayırılıp bäylängän. Kaysınıñ avızında üzeneñ furackası, kaybersenekenä dıñgıçlap çiräm tıgılgan ide. Härkaysınıñ yanında, mıltıklar, nagannar totıp, taza-taza partizannar basıp tora ide...
Höcüm.
Häräkätsez kalıp tıñlagan partizannar kuzgalışıp kuydılar. Tik berse dä tınlıknı bozmadı. Komandir Märdän abzıyga kulı belän işarä yasadı. Märdän abzıy, «yarıy» digän sıman, başın ide dä yarga taba kitep yugaldı. Kostin furackasın salıp çirämgä kuydı häm, cirgä utırıp, tiz-tiz genä iteklären salırga totındı. Barlık partizannar da komandirları artınnan ayakların çişenä başladılar. Ozak ta ütmäde, partizannar, yalanbaş, yalanayak kalıp, tüşläre belän şuışa-şuışa, yardan töşep kittelär. Partizannar yardan töşep kitügä, ärämälektä kara bolıt şikelle halık törkeme kürende. Ärämälekne çıguga, alarnıñ da kübese yarga taba şuışa başladı. İlsöyär, ätise kuşuı buyınça, babası yanına kerep işekne bikläde.
– Babay, – dide ul, busagadan atlauga, – kara, nişläp karañgıda utırasıñ? Ut kabız, babakay.
Agıydelgä karşı täräzä töbendä Bikmüş babay kıymıldap kuydı. Däşmäde.
– Babay, utnı...
– Yaramıy... – dide Bikmüş babay, – ut kabızırga yaramıy. Kil, cılıtıym üzeñne, tuñgansıñ.
İlsöyär, süzsez genä kilep, babasınıñ kuyınına kerde.
– Ä min, babay, partizannarnı ezläp yörgändä...
– Tss, soñınnan... Änä kara!
İlsöyär Agıydelgä karadı. Anda ul su çitennän ayırılıp kitep bargan ber köymä kürde. Köymädä Märdän abzıy bulıp bik äkren işep bara, idänendä ber kızıl, ber zäñgär fonar cemeldi ide.
– Äbäü, äti bu vakıtta fonarlar belän nişläp yöri ikän?
– Tonık yanalar iç, mayaklarnıñ fonarların alıştırırga uylagan, küräseñ...
Bikmüş babay döres äytte, läkin fonarlarnıñ ni öçen tonık yangannarın, Märdän abzıynıñ alarnı ni öçen almaştırıp yörgänen äytmäde.
İlsöyär, küzlären köymädän alıp, parohodka karadı. Kapitan küperçegendä eçpoşırgıç tonık sarı ut yaktısında kinät ber soldat kalıktı. Soldat, ike-öç atlauga, parohod kırıyına kilep citte.
– Kem kilä? – dip kabatladı ul. Märdän abzıy, başın kütärep:
– Bu min, mayakçı, dus keşe, – dide.
Soldat, sin bulsañ yarıy digän sıman itep, kire borıldı häm küzdän yugaldı. Märdän abzıy tiz-tiz işep kilde dä tonık yangan zäñgär mayaknı alıştırdı. Annarı kızılı yanına – parohod koyrıgına kilde.
Tege soldat tagı kalıktı häm, parohod kırıyına kilep, köymägä taba iyelde. Ahrısı, tartırga soradı, Märdän abzıy soldatka yançık ırgıttı. Soldat kapitan küperçegendä älege sargılt utlı fonar yanına kitep tämäke törde dä, yançıknı kire birü öçen, tagın Märdän abzıy yanına kilep iyelde. Näq şul vakıtta soldat artında ber partizan päyda buldı*. (Ul Märdän abzıynıñ köymäse artına posıp kilgän ide.) Menä partizannıñ kulında pıçak yaltırap kitte häm soldat, cil audargan költä kebek, ber tavışsız avıp töşte.
Näq şul çakta yardan töşep komlıknı ütkän partizannar, mıltıkların baş oçlarına kütärep, äkren genä suga kerä başladılar.
Märdän abzıy parohodka yakın kilü häyläse belän genä alıştırılgan mayaklarnı tiz genä kilep bötenläy sünderde. Mayaklar sünügä, parohodnıñ tirä-yagı karañgılanıp kitte. Ozak ta ütmäde, Märdän abzıy parohod tübäsendä kürende. Budka täräzäsennän karap torgan İlsöyär belän Bikmüş babay tonık ut yaktısında anıñ, sakçı soldatka kadagan kıyu partizan belän bergäläp, pulemetnı baskıçka taba borıp kuyganın kürdelär.
Menä halık ta su çitenä kilep citte.
Keşelär, kaysı çişenep, kaysı çişenmiçä genä, tiz-tiz suga kerep kittelär häm, partizannardan kürmäkçe, sudan başların gına kalkıtıp, parohodka taba bara başladılar.
Bolar barısı da İlsöyärgä kızık bulıp toyıldı. Anıñ häzer genä bulıp ütkännärneñ barısın da yañadan kürep ütkäräse kilde häm äkrenläp täräzädän tışka taba suzıla bardı. Ul küzläre belän parohodtan ätisen, çasovoyga pıçak belän kadagan kıyu partizannı ezläde, läkin bersen dä taba almadı. Parohodta äle sugışmıylar, annan haman da irenep şıñşıgan garmon belän iserek cır gına işetelä ide.
Baytak vakıt ütkäç, parohodnıñ tübänge palubasında partizannar kürenä başladı. Alar anda işäygännän-işäyä bardılar. Berazdan partizannar häm krestyannar parohodnıñ tübäsendä dä kürendelär. Kinät «ura» tavışı yañgırap kitte. Ber-ber artlı atılgan mıltık tavışları işetelde. Parohod tübäsennän költä hätle ut börkelde, tup bulgandır, bik katı görseldäde. Mondıy görseldäüne İlsöyärneñ berkayçan da işetkäne yuk ide äle. Kız, kurkıp, artına çigende, görseldäü kabatlanmagaç, tagın täräzädän tışka taba şuışa başladı. Bikmüş babay anı iñnärennän totıp tuktattı.
– Yaramıy, kızım. Monı beznekelär ata. Häzer, mögayın, kara-karşı atış başlanır, – dide ul häm İlsöyärne täräzädän çitkä österäde.
Menä monısın inde İlsöyärneñ bik ük tıñlıysı kilmäde. Babası österägän sayın ul ayakların katırak teräde. Küñele tışta, parohodta ide anıñ. Mıltık, «ura» tavışları anı şunda çakırdı. Häm İlsöyär babasına yalınırga totındı:
– Babay dim, beraz gına karap kerim inde!
– Taşla... Ällä sin anı mäzäk eş dip beläseñme? He... sugış iç ul.
– Sugı-ış!..
Parohodta kabat «ura» tavışları işetelü belän, İlsöyär tagın tıpırçınırga kereşte.
– Babay, dim, babakay gınam, cibär inde, ä, bäğırkäy genäm. İrtägä üzeñä urmannan bik küp itep miläş cıyıp alıp kaytır idem, babakay gınam...
– Şaulama, yalgış pulya kilep tisä üzeñä...
– Babay, dim, zinhar cibär inde, ä? Min häzer keräm... Ber äyber belän keräm.
Bikmüş babay endäşmägäç, künderep bulır kük kürep, balalarça berkatlılık belän anı kızıktıra başladı.
– Äy miläş, babay, bıyıl urmanda! Üze çiklävek hätle ere, üze kızıl... Ä ise tagı...
– He.
– Bik küp itep cıyıp alıp kaytırmın, yäme, babay?
– Ya.
İlsöyär, inde künde bugay dip, çöydän kıska bişmäten ala başladı. Bikmüş babay anıñ kulın tottı.
– Ä yuk, yörmiseñ, kızım. Bik tämle itep kabartma peşerdem, miçtä änä. Çäy dä şunda. Kaynar kileş aşap eç tä yat, arıgansıñ.
Yuk inde, bolay bulmadı. İlsöyärneñ näni genä häylä kapçıgı bar ide, şunı çişep cibärde. Başta ul kabartmanı alıp aşadı (kabartma dörestän dä tämle ide, İlsöyär yarata torgan – astı keterdäp tora torgan), annan kinät isenä töşkän bulıp, babasın bitärlägän bulıp, et öçen kaynar suda apara bolgata başladı. «Anı köne buyı aç totkan. Ülmäsä yarıy äle menä...» - digän buldı ul.
Çınnan da et könozın aç kileş kuışta biklänep yata ikän iç... Monısına inde babası da karşı kilä almadı. İlsöyär bişmäten kide, çilägen aldı da, bähäsläşep torırga urın kaldırmıy torgan itep, işekkä kilde. Bikmüş babay:
– Läkin, kızım, berük, su çitenä töşmä, yardan bar, – dip kıçkırıp kaldı.
Soraular häm biremnär.
1. Partizannar höcümgä niçek äzerlänälär? İlsöyär alarga niçek yärdäm itä?
2. İlsöyärneñ küzätü «postında» torgandagı hälen tasvirlagan urınga iğtibar itegez. Ul ni öçen «postın» taşlap kitmi?
3. Aklar utırgan parohodka partizannar belän bergä tagın kemnär höcüm itä?
4. Partizannar parohodka niçek ütep kerä alalar? Alarga kem yärdäm itä, nindi häylä uylap tapkan bulalar?
5. İlsöyär aklar parohodına höcümne kaydan karap tora? Anıñ nigä yar buyına çıgası kilä? Babasına niçek dip yalına? Ahırıda nindi häylä kora?
6. İlsöyär sezneñ küz aldına kildeme, ul sezgä oşadımı? İlsöyärdä nindi sıyfatlar bar, şular turında söylägez.
7. «Mayakçı kızı» äsären öydä tulısınça ukıp çıgıgız.
«MAYAKÇI KIZI» BULU CİÑELME?
Yämle Agıydel buyında, iskitkeç matur tabiğat koçagında urnaşkan bäläkäy genä yortta ber ğailä yäşi. Märdän abzıy mayaklarnı karap, tönnären alarnıñ utın kabızıp, köndezlären sünderep tora, davıl alarnı audarmasın, parohodlar sayga utırmasın dip kaygırta. Anıñ hezmäte kiräkle, ähämiyätle bulsa da, äsärdä söylängän süz anıñ üze turında tügel, kübräk kızı İlsöyär turında. Döres, Märdän abzıy turında da bez küp närsä belep ölgeräbez. Ul berdänber kuanıçı bulgan kızın bik yarata. Alar bergäläp Agıydeldä tañ karşılıylar, su kerälär, Märdän abzıy kızınıñ betmäs-tökänmäs soraularına cavaplar taba. İñ ähämiyätlese – ul İlsöyärneñ üze kebek köçle, kurkusız bulıp, häzerdän ük yahşı belän yamannı, rähimsezlek belän şäfkatlelekne ayıra belä torgan bulıp üsüen teli. Alar bik kırıs yıllarda, kurkınıç vakıygalar urtasında yäşilär. Menä şundıy vakıtta da kızı yugalıp, kauşap kalmaska, ğadellek ciñsen öçen kulınnan kilgän qadär tırışırga tiyeş dip sanıy Märdän abzıy. Ul bezneñ häterdä yagımlı, kaygırtuçan ata bulıp ta, partizannarga bik zur yärdäm kürsätüçe akıllı, kiräk vakıtta häyläkär dä bula belgän köçle, ışanıçlı keşe bulıp kala.
Märdän abzıynıñ üz ätise – Bikmüş babay da bezdä bik cılı hislär uyata. Ulınıñ avır hezmäten ciñeläytep, onıgınıñ bik yakın dustı bulıp yäşi babay. Sez iğtibar ittegezme: anıñ kulınnan kilmägän eşe yuk. Kiräk bulsa, ul mayaklarnı karıy belä; auçı da häm balıkçı da ul; öy eçendä hatın-kızlar başkara torgan eşlärne dä osta gına eşläp bara. Anıñ peşergän ipi, kabartmalarınıñ tämen yazuçı şundıy osta tasvirlap birä, bezneñ dä avızdan sular kilä.
Menä şundıy ike yaklauçısı, kaygırtuçısı bar İlsöyärneñ. Ul üze dä alarnı gacäyep yarata, här kuşkannarın ütäp, alarnıñ tormışın buldıra algan qadär ciñeläytep, yärdäm itep yäşärgä tırışa. Monı ul bik tabigıy itep, barı şulay gına bulırga tiyeş dip sanap eşli. Şuña kürä alarnıñ ber-bersenä mönäsäbäte bezne soklandıra, tormışta menä şulay bulırga tiyeş, yäşäüneñ maturlıgı – änä şulay berbereñne yaratıp, kaygırtıp yäşäüdä ikän dip, tagın ber tapkır näticä yasap kuyasıñ.
İlsöyär üze dä iseme kebek ük matur bala bulıp istä kala. Karagız sez anıñ şul yäştän üzen tormışnıñ hucası itep toyıp yäşäven. Ul tabiğatne – Agıydelne, taularnı-bolınnarnı yarata, urmanda isä üzen bötenläy öylärendäge kebek his itä. Tabiğat tä İlsöyärne yarata bit: annan ber maturlıgın, ber seren, ber häzinäsen dä yäşermi, äyterseñ lä ul – zur ber can iyäse, şuşı bäläkäy kıznı irkäläp, tämle cimeşläre belän sıylap, anı saklap üsterä. İlsöyärneñ kurkusız buluı näq menä tabiğat belän dus buluınnan kiläder inde: urmannan, karañgıdan, yırak yullardan kurıkmau İlsöyärne çınnan da tabiğatneñ bäläkäy ber hucası itep kürsätä.
Ätise belän babakayına da bik kiräk İlsöyär. Ul kaygırtıp tormasa, alarga sıyınıp, irkälänep almasa, Märdän abzıy belän Bikmüş babaynıñ tormışı bik küñelsez, koyaş nurınnan mährüm kalgan kebek cansız bulır ide. Annan soñ İlsöyär gel olılar eşe bulgan, hätär häm kurkınıç vakıygalarga da katnaşıp kitä bit äle. Tanış bulmagan keşelär yanında baştarak kauşap kalsa da, tiz iyäläşä, niçek yärdäm itärgä kiräklegen tiz töşenep ala. İlsöyärne bizi torgan bik matur sıyfat – anıñ başlagan eşen ahırına qadär citkerüe. Bu härçak, härkemgä kiräkle sıyfatnı İlsöyärneñ çınıkkan harakterı dip äytä alabız. Cavaplılık hise – anıñ, baya äytkänçä, tormışta huca bulıp yäşäve bit inde. Äsärdä monıñ misalları belän bez yış oçraştık: urmanda partizannarnı tapmıyça kaytmıy, köne buyı aşamagan ikänlegen dä onıtıp, partizannarga yärdäm itep yöri.
İlsöyärneñ tagın ber sıyfatına iğtibar itmi kalmagansızdır. Ul gayät kızıksınuçan, tiktormas harakterlı kız. «Kunak babay»nıñ kem ikänen belü öçen, bik kurkınıç bulsa da, artınnan küzätep bara, aklar parohodına höcüm vakıtında da, niçek itsä itä, yakınrak barıp kararga cayın taba.
Süzne «mayakçı kızı» bulu ciñelme digän sorau belän başlagan idek. Sezneñçä niçek? İlsöyär genä bulıp, irkälänep kenä, ätise belän babasına salınıp kına yäşärgä öyrängän bulsa, gracdannar sugışı vakıygaları eçendä kalgan bu 12 -13 yäşlek kızga, älbättä, bik kıyın bulır, ul ällä nindi facigale hällärdä kalır ide. Hikmät tä anıñ mayakçı kızı buluında; ul üze turında uylaudan bigräk, berençe çiratta, ätisenä zıyan kilmäsen, babasına ciñelräk bulsın dip tırışa. Olı cavaplılık hise aña iñ kıyın vakıtlarda da yärdämgä kilä.
Äsärneñ maturlıgı – menä şundıy zur näticälär yasarga mömkinlek birä torgan näni batırlıkta. İsegezdäder, Gabdulla Tukaynıñ da şul yäştäge tormışın batırlık digän idek. Küräseñ, batırlıknıñ olısı-keçkenäse bulmıy torgandır. Ozın yullar da bit ber adımnan başlanıp kitä!

* Erüsägän – erep, keçeräyep kalgan.
* Şelma – şaytan (şayartıbrak açulanıp äytü).

(Äsärdän özeklär.)

* Bigaybä – ğayep itmä.
* Dädä – rusça dyadya (abzıy) süzen tatarçalatıp äytü.
* Tibeş – kızu, tiz.
* Çälmäşep – çualıp, çäbälänep.
* Kırpulı – çite meh belän äyländerep algan.
* Kazaki – keçeräk kenä utırtma yakalı öske kiyem.
* Şompol – vintovka köpşäsen çistarta torgan mahsus timerçıbık.
* Tryum – parohodnıñ äyberlär tutıra torgan askı öleşe.
* Çıtayıp – siskänep, kurkıp.
* Çasovoy – sakta toruçı.
* Ştık – mıltık başına berketelgän häncär, ütken oçlı timer.
* Tötenle avıl – morcalı, yağni keşe yäşi torgan yortlı avıl.
* Päyda buldı – kürende, kaydandır kilep çıktı.