Matur Tuganda

(Roman)

1920 yılnıñ dekabr ahırı ide.

Ähmät, mäğarif eşçeläre soyuzı pravleniyesennän kaytkanda, kultık astındagı sarı käğazgä törüle ber töyençek alıp kilde.

Färihä, bäräñge kotletların pıçak oçı belän äyländerep mataşkan kileş, Ähmätkä karap yılmaydı da, eçke bülmägä ımlap:

— Kunaklar bar bit,— dide.

Eçke bülmädä Ähmätkä tanış bulmagan ber keşe häm Kayum utıra idelär.

— Menä bu bezneñ Mostafa iptäş,— dide Kayum,— avılıbıznıñ añlı keşelärennän... Frontlarnı aykagan yeget.

Ul keşe, Ähmät belän küreşkändä, azrak yılmaep aldı.

— Aykalıp yördek şul, — dide.

Ul Ähmätneñ kulın kısmıyça, tegeläy totıp karagan tösle genä kul eçenä alıp küreşte. Anıñ kulı biyäläy kigän tösle salkınça, kıtırşı häm kiñ ide. Ul ozınça sargılt yözle. Yılmaygan çagında iyäk tiräläre cıyırçıklanıp, ere ak teşläre kürenä: siräk kenä kara mıyıkları bökreräk häm ozınça borını astında yugala yazıp kala. Şunıñ belän bergä anıñ zur häm yaltırap torgan şomırt tösle kara küzläre böten çırayına ayırım yagımlılık birälär.

Ähmät samovar kütärep kergäç, Kayumnıñ çırayı tagın da açıla töşte:

— Yä Ähmät, üzeñ ni eşlär kayırasıñ? Haman soyuzda eşliseñme äle?— dide.

— Haman şunda eşlägän bulabız.

Kayum utırgan kileş, ber ayagın algarak suzdı da, kulı belän tezenä sugıp:

— Menä küräseñme?— dide.— Bryuka. Sezneke iç... soyuz bryukası.

Ul uçı belän kara çalbar östennän tez başın ışkıp torgan kileş östäde:

— Äybät buldı äle bu. Yuksa tämam rät betkän ide.

— Siña da eläktemeni ul? Kara sin anı!

— Eläkmäskä! Mestkomda eşlibez iç. Ähmät, Mostafaga küz kısıp:

— Şulay. Mestkomnar üzlären aldatmıylar!— dide.

— Öyäzgä bik az tamızgansız, kübesenä eläkmägän bugay,— dide Mostafa.

Kayum yarım şayaru tonı belän:

— Bolar bit şähärdän artkannı gına öyäzgä cibärälär,— Dide.

Ähmät beraz uñaysızlandı:

— Yuk, alay dip uylamagız... Şähärgä dä, öyäzgä dä bertigez bülende. Biş çlenga ber bryuka. Mestkomnarga taratkanda, stac, obşestvennıy eş, mohtaclık şikelle närsälär iskä alınırga kiräk, dip äytelde.

— Älbättä, şulay bulırga tiyeş:,— dide Kayum.

Ähmät komod östendäge töyençekne östälgä alıp kuydı da:

— Menä tagın beraz äyberlär aldık,— dide.

Kayum töyençek östendäge sarı käğazne sütep algannan son:

Oyıkları da bar...

Şul arada Färihä bäräñge kotletları alıp kerde. Fren-çik belän oyıklarnı ber-ber ösle itep komod yäşigına kuygaç, kunaklarnı sıylıy başladı.

Kayum, zur-zur gına ike kotletnı beterep, öçençesen çitennän tomırıp algaç:

— Bäräñgene kaydan alasız?— dide.

— Nigä? Tämsezräkme ällä? — dide Ähmät.

— Yuk, tegeläy, ällä niçek... tozsızrak tösleme şunda...

— Belep aşarga kiräk, agay-ene,— dide Ähmät, —erak cirneñ cimeşe ul. Gubprodkom köz köne ällä kaydan, Ryazan gubernasınnan kitertkän dime... Yulda kilgändä tuñıp betkän, soyuzlar arkılı çlennarga tarattılar. Färihä rähätlände genä. Bazga töşep yörise yuk. Utın sarayınnan şakıldatıp töyäp alıp kerä, min siña äytim. Şunnan soñ nişlätäseñ anı, Färihä?

— Kiçtän kertep, salkın suga salıp kuyam... Kayum az gına uylanıp torgaç:

Frenç billäp tegelgän dürt tışkı kesäle kurtka.

-Uhu-dide.— Koftamı ällä? >ate...

— Beläseñ närsä, Ähmät? Bez bit zur gına eş kuzgatırga yöribez,— dide.— Kommuna oyıştırabız, iptäş... Avıl hucalıgı kommunası,— dide.

(Ähmätneñ Kayum belän tanış buluına yıl yarım çaması

gına ide.

1919 yılnıñ cäyendä Ähmät şähärneñ tatar kötephanä-senä barıp, anda kıyar başı tösle itep oçlangan bäläkäy sakallı ber keşegä üzeneñ vakıtlı räveştä kötephanädä eşlärgä cibärelgänlegen käğazgä östämä itep tel belän dä añlatkaç, alar közgä hätle kötephanädä bergä eşlädelär. Köz köne Kayum avılga küçte. Ähmätkä bolay digän ide: «Avılda nıklap eşlärgä kiräk, anda bik nık nadanlık hökem sörä. Anda minem yahşı gına sötle sıyır bar, ikmäk tä mondagıga karaganda mulrak». «Dälillär» iğtibarga alınırlık ide. Guberna mäğarif bülege anı Kigävenle avıl kötephanäsenä mödir itep cibärde. Ul anda, kürämseñ, selsovet çlenı bulıp algan. Hätta predsedatelneñ urınbasarı ikän.

Bu yulı da Ähmät, Kayumnı kürü belän: «Mögayın, tagın berär zur gına cämäğat eşe belän kilgän bulır bu»,— dip uylap kuygan ide. Käm yalgışmadı.

— Kommuna digen, ä? Kaydan uylap çıgardıgız?— dide Ähmät.— İnteresnıy äyber... Nu, äybät närsä uylagansız... Ayırım uçastok kisteräsezder bit?

— Menä digän urında bilgelädek. Avıldan ike genä çakrım. Su buyında, gacäp matur cirlär, şunda uk ärämälek, balıklı küllär... Cäy köne ber tamaşa inde menä.

— Niçä semya katnaşa?— dide Ähmät.

— Unber semya... Teläsäñ, sine dä katnaştırırga mömkin. Monda tuñgan bäräñge aşap yatkançı, Färihä iptäş, anda, içmasam, menä digännären üzeñ üsteräseñ, i tuñdırmıysıñ,— dide Kayum.

— Rät yuk şul, çyort vozmi! — dide Ähmät.— Şäp bulır ide buluın. Minem karçık uraknı da bik şäp ura. Buş kul belän bernärsä dä eşläp bulmas bit.

— Bezneñ üzebezdä dä hozyaystvo yakları ällä närsä tügel... Unber semyada biş at, cide sıyırıbız bar,— dide Mostafa.

— Eşne adäm rätle itep kuyar öçen ul gına citmi, älbättä,— dide Kayum,— bezgä gubzemotdel yärdäm itä: un at, biş par ügez birergä ışandırdılar. Citmägän cirgä orlık ta

biräse l är.

— Menä närsä, iptäşlär,— dide Ähmät,— min anısın-monısın digändäy, öy äyberlären satıp, ber atlık cıynarmın dip uylıym. Färihä minem süzgä karşı kil-

mi ul.

kinät üzeneñ yalgışın añladı: «Teleñ korgırı! Närsägä kiräk buldı soñ siña «ustanovkası belän», digän bulıp lıgırdap eşne butaştırırga, teleñ avızıña sıymadı bugay»,— dip, çänçerdäy bulıp, üz-üzenä açuı kilde.

— Nişläp birä almıysız?

— Şulay birä almıybız... çönki iptäş Dunayıv vodokaç-ka birergä kuşkan, ä sez monda tagın ällä närsälär sorıysız. Yarıy, vodokaçkanı, to yıst nasosın birergä mömkin.

— Ä soñ nasos belän genä bez nişlätä alabız?

— Teläsägez nişlätegez... Kaçat itärsez...

— Sez şayarasızmı ällä?

— hiç şayarırga uylaganım da yuk häm sezgä dä şayarırga kiñäş birmim.

Bu tupas borınlı, kısıgrak küzle, yomrı mañgaylı, urta yäşlärdän ütkän keşe «elekke şähär upravasınnan kalgan miras tutıy koş bulırga kiräk» dip Ähmätneñ küñelenä kilde. Ul açulı tavış belän:

— Yülärlek satmagız, zinhar öçen,— dide,— biregez minem zayavleniyene, min tagın Dunayıvka baram.

Tege keşeneñ muyınına tamırları kabarıp çıktı. Şulay da, salkın kanlılık saklarga tırışıp:

— İsemem... Gallämetdin lä.

— Menä närsä, Gallämetdin agay,— dide Ähmät, — sez miña mondagı vodokaçkanı kürsätegez, miña kararga kiräk.

— Bik äybät. Äydä, kara... Nigä karamaska. Äybätläp kara. Nämmä närsäse isän-sau, Alla boyırsa.

Vodokaçka cıynak kına cil tegermäne räveşendä şaktıy biyek häm pöhtä itep eşlängän. 7—8 metr yugarılıkta zur timer şan urnaştırılgan, tübän yagı dürt kırıylap takta belän kırşıgan häm baştanayak aksıl sorı buyau belän buyalgan.

Gallämetdin, peçän astınnan çıkkan nasosnıñ tsilindrları östendäge tuzannarnı bişmät çabuı belän sörtä-sörtä:

— Menä şuşı inde anıñ glavnıy maşinası, — dide. Budkadan çıkkaç, Gallämetdin, kulların artına kuyıp,

Ähmätkä karadı da:

— Vodokaçkanı berär cirgä küçerergä çamalıysızmı ällä? — dide.

Ähmät, az gına uylap torgaç, kıska gına cavap kaytardı:

— Bälki, küçerergä turı kiler.

III

Bu bülektä, Gallämetdin, Ähmät kitü belän, daça hucası Sadıyk bay yanına bara häm aña Ähmätneñ vodokaçka belän kızıksınuı turında söyli. Sadıyk bay kurka kala. Vodokaçka baganası töbenä anıñ altınnarı, brilliantları kümelgän. Bay sakçısına, yat keşegä serne açmasın dip, näselle sıyır väğdä itä.

— Närsä äytkäneñne añlıybız,— dide Kayum.— Çınlap katnaşırga isäbeñ bulsa, yazga hätle sin monda kommunanıñ predstavitele bulırsıñ... Ber-ike atnadan altmışlap at kilä, dilär. Yoklap kalırga yaramas.

Ähmät Färihägä karap:

— Täväkkällibezme, karçık? — dide.

II

Roşa digän daçalıklar şähärgä totaş diyärlek.

Ähmät bernikadär daçalarnı karaştırıp bargannan soñ, kuyı agaçlıklarnı ütep, Ural yılgasınıñ şähärdän könçıgışka taba borılgan kultıgındagı açıklıkka çıktı.

Moradimov daçasında Ähmätne ike et bik açulanıp karşı aldılar. Bobiknıñ hucası, bişmät töymäläven eläk-

•iknıñ hucası, bişmät töymälären eläk-

g!i kiräk? — dide.

ettan kildem. İsemegez niçek?..

allämetdin lä.

— Närsä bar? Ni k

— Min gorsovettak

— İsemem... Galläz

— Menä närsä, Gaşı aldılar.

IV—V

Ähmät, tözeläçäk kommunanıñ väkile bularak, şähär Sovetında vodokaçkanı alıp kaytu öçen röhsät yullap yöri. Ä anda byurokrat östendä ikençe ber byurokrat utıra. Ällä niçä kön yörep, nihayät, şähär başlıgı Dunayıvtan garizasına kul kuydırgannan soñ, order yazdırırga dip bülek mödire yanına kerä. Bu vakıyganı ul menä niçek surätli:

Ul otdel başlıgına käğazne birgäç, tege anı äylän-derep-tulgandırıp karadı da gacäplängän sımak iñbaşların tartıp kuydı.

— Yarar, — dide häm karşındagı buş östälgä ımlap östäde:— Menä häzer deloproizvoditel order yazıp birer.

Ähmät, deloproizvoditelne kötep, beraz endäşmi torgaç süz yugınnan süz itep digändäy:

— Orderda «ustanovkası belän», dip kürsätergä bulır,—

dide.

Otdel başlıgı, östäldäge zayavleniyene yañadan kulına alıp, küzlek östennän Ähmätkä karadı da:

— Niçek ustanovkası belän?— dip soradı.

— Menä, naprimer, anıñ nasosınnan başka äyberläre bar iç: şanı, budkası, privodları häm başkalar, yağni bulgan köyençä

. yuk şul, alarnı birä almıybız, başınnan salkın su koygan tösle buldı. Ul

—Ehemm... Ähmätneñ

— Saklanıbrak söyläşüegezne sorıym, gracdanin, monda duraka valyät itkän keşe yuk. Andıy urın tügel bu. Sez üzegez duraka valyät itep yörisez çaması,— dide.

Kayum şähärdän avılına kayta. Anıñ yanına bulaçak kommunarlar cıyıla. Aña kommuna öçen ike yöz kırık disätinä cir bülenep birelüe turında söylilär. Kayum üzläre öçen Ähmätneñ vodokaçka yullavı turında äytä. Şul uñay belän avtor bulaçak kommunarlarnıñ berse — Çurtan Haliq turında beleşmä birä.

Ul ozınça yözle, kılıç borınlı, urta yäşlärdän ütkän keşe. Kızgılt çäç häm kızgılt sakalına çal kergän, borın tiräläre sipkelle, askı irene alga çıgıbrak tora. Matur gına zäñgär köläç küzläre häm balıknıkı tösle avızı belän ul şayan balalarga ohşıy töşä.

Haliqnıñ irennäre balıknıkı tösle kızu-kızu selkenä ide.

— Närsä, Kayum, vodokaçka diseñme?

— Äye, vodokaçka, Haliq abzıy.

— Bäy! Ni eşkä ul? Bezneñ vakzalıbız yuk labasa. Timer yul vakzallarında bula iç ul! Bez kaya kuyarbız ul läğ-lätne?

— Yäşelçä bakçası öçen bik kiräk närsä ul. Bezneñ yäşelçä bakçalarıbız bulaçak,— dide Kayum.

— Hemm... töşendem häzer. Iznaçıtsı, käbestälärgä, kıyarlarga su sipterergä? Vakzalı bulmagaç ta su çıga mikänni?

— Bik çıga, Haliq abzıy! Anıñ maşinası bar!

— Ä... Alay bulgaç, bigräk yahşı. Maşinası bulgaç, buldı digän süz. Sızgırta damı ällä?

Mostafa kölde.

— Bulmasa, tübäsenä menep, üzeñ sızgırıp utırırsıñ! — dide.

Haliq, eşneñ rätsez ikänen añlata torgan räveştä, tel oçın çılt itterep kuydı:

— Minem tile-mile tagın kotırıp çıgar inde?— dide. Kayum töşenep citmäde:

— Kem, Näsimä ciñgime? Närsä öçen? — dide.

— Närsä öçen? Sadıyk bay Hösnullaga ciznä tiyeşle.

— Bulsa ni?

— Änä bügen cir kisü çutınnan prigovor yazdırdık, äye digen... Ä minem tile-mile pır tuza. Çukınıp kına bet, häcätemä kirägeñ yuk, di. Minem, digän bula, keşe hakı aşap rizıklanır hälem yuk.

— Niçek inde ul keşe hakı?

— Älege inde şuşı Tubılgı alanında Hösnullanıñ tarıga sörgän cirläre bezneñ uçaskıga kala, yänäse...

Mostafa, Hctsiyätkä borılıp:

— Sezneñ Mälikä nişli? Dulamıymı? — dide.

— Nişläp dulasın? Hösnullanıñ tuganı tügel lä. Kayum Çurtanga töbäp:

— Näsimä tüti dä Hösnullaga ike tugan balası tügel iç, ä şulay da Hösnulla öçen kaygıra diseñ.

— Tile-mile bit ul. Anıñ kaygıruı belän şatlanuı yänäşä tora.

VI—VII—VIII—IH—H

Romannıñ küp öleşe baylarnıñ, kulaklarnıñ kommunaga karşı astırtın eş alıp baruına bagışlana. Sıynfıy doşmannarnıñ könnän-kön yavızlana baruı turındagı uydırmanı yazuçı üze yazarga telämäsä dä yazarga mäcbür bulgan. Şuña kürä doşmannarnıñ kortkıçlıgı turındagı urınnarnı töşerep kaldırabız, monnan soñ da şulay itäçäkbez.

Büleklärneñ kıskaça eçtälege mondıy: Sadıyk bay Gallämgä birgän väğdäsennän baş tarta. Sıyır urınına käcä birermen dip ışandıra. Gallämneñ saran bayga açuı kilä häm ul vodokaçkanı alırga kilüçe Ähmätlärgä, Haliqlarga altın-kömeşneñ kaya kümelgänlegen äytä. Baylar — üz eşläre, yarlılar üz eşläre belän mäşgul. Grigoriy isemle ofitsernıñ tegermänen tartıp algannar, ul üç alırga yöri. Sadıyk bay üzeneñ altınnarın ezli. Çurtan Haliq dustı İşmaynı kommunaga kerergä öndi. Ul da tügel, avıl keşeläre partiyä yaçeykası oyıştırıp cibärergä digän kararga kilälär. Partiyägä Sadıyk bay belän Hösnulla kulaknıñ uñ kulı, häbär birep toruçısı Nägıym digän keşe dä kerä. Yaçeyka tözüdä yärdäm itärgä romannıñ töp geroylarınnan berse Fäthi kaytıp töşä.

Menä häzer Fäthi Tatbaşbyuro1 instruktorı sıyfatı belän yaçeyka oyıştırırga kilgän ide. Eşneñ bu qadäresen Nägıym belä. Läkin niçek kenä bulmasın, Fäthine ul avtoritet dip tanıysı kilmi. Monıñ säbäpläre bar. Mäsälän, Fäthi şähärdän komandirovka belän kilgän bulsa da, üze, töbendä, şul uk avılnıñ keşese iç. Anısı gına ber häl. Çönki ber ük avılda ällä niçä törle keşe bula. Ä Fäthilär näselendä ni baylık belän, ni kuştanlık yäisä süzgä ostalık belän genä dä maktanırlık keşe bulganı yuk bit. Avılnıñ hucalık häm cämäğatçelek eşlärenä ul näselneñ nindi genä täesire bulganı bar! Mäsälän, Fäthineñ ätkäse belän bertugan İşmöhämmät abzıynı alıyk (avılda anı İşmay kart dip yörtälär).

1 Tatbaşbyuro — guberna partiyä komitetı.

Häzer avılda ir zatınnan berüze şul näsel keşese. Ber zamannar anıñ mögezsez sıyırı kötüdä başka sıyırlardan örkä-örkä gel çitläşep yörgän kebek, ul üze dä gomer buyına diyärlek keşelärdän çitkä kagılıp yäşäde. Ä inde revolyutsiyä yıllarında, yäşe şaktıy ölkänäyügä karamastan, kiresençä, kiräkmägän räveştä usallanıp, üzenä tiyeş bulmagan eşlärgä tıgıluçan bulıp kitte. Mäsälän, uncidençe yılda küzen dä yommıyça kürşe alpavıt imeniyelären yolkışırga katnaştı. Ä unsigezençe yılda kombednıñ iñ aktiv çlennarınnan bulu gına tügel, hätta predsedatel urınbasarı bulıp ta eşläde. Bolar bit barısı da Nägıymneñ küz aldında bulgan eşlär. Küz aldında bulu gına tügel, bälki bolarnıñ kayberlärennän Nägıym berkadär cäber dä kürde: anıñ citmeş pot bodayın kombed aldı iç...

Şuña kürä partiyägä yazılu mäsäläsendä dä bik ul hätle kabalanırga tiyeş tapmıy, bu eşne beraz nazlanıbrak häm Fäthine beraz yalındırıbrak eşlärgä uylıy ide. Läkin hiç kötmägändä ul zur gına küñel sez lekkä oçradı. Fäthineñ täqdime buyınça, yaçeyka sekretarlıgına Mostafa saylandı.

Dürtençe gariza cıyılışka kızık kına täesir yasadı

häm kayberäülärdä yılmayu tudırdı.

Bu garizanı birüçe Mädinä Sabitova ide. Anıñ monda kilep kerüenä keşelär gacäplänmädelär. Monnan ike yıl elek anıñ ire Nuretdin Sabitov Verhniy Ural frontında Häybul Şihrayıvlar belän berlektä Dutov bandalarına karşı sugışta katı yaralana häm ike atna lazaretta yatkannan soñ ülä. Mädinä sigez yäşlek bala belän tol köye dönya kötärgä kala. Anıñ irennän ber at, ber sıyır, dürt sarık, bäläkäy şoma gına narat öy häm şuñar yatış cıynak kına takta öyaldı, çitän abzar häm at sarayı kalgan ide. İre sugışta vakıtta bu ber yıl çaması şuşı zur bulmagan hucalıknı tırışıp-tırmaşıp saklap kaldı. Nuretdinnıñ ülgän häbäre işetelgäç, bu yortnıñ yazmışı turında avıl keşeläre, bigräk tä kartlar, karçıklar arasında kızganulı räveştä fiker yörtülär kitte: «Hatın keşe, älbättä, berüze dönya kötä almayaçak. Moñarçı menä bügen, menä irtägä Nuretdin kayta digän ömet belän ul härtörle avırlıklarga tüzde, yort-cirne, mal-tuarnı taratmıyça sakladı. Ä annan soñ? Monnan soñı bilgele: yort tuzaçak. Tegeläy dä, bolay da tuzaçak. Tuzmıy ikän, barıber ul Nuretdin yortı da häm şulay uk Mädinä yortı da bulmayaçak. Hatın-kız närsä ul? İr belän bergä häm ir keşe kanatı astında bulganga gına azmı-küpme totrıklı keşe. İrsez kaldımı — bette digän süz. Menä kürersez: Nuret-

dinnıñ «kırık kiçäse» ütär-ütmäs, Mädinä yortka kiyäü kertäçäk. Yarıy la, yünleräk keşe turı kilep yortnı tar-katmasa. Ä häzerge zamanda bit keşelärneñ kübese eçkeçe, » eçkeçe bulmaganı buldıksız. Hälbuki bu sıyfatlarnıñ ikävese dä yort taratu öçen bik citä. Häm ayık, häm buldıklı keşelär alar bit altın. Ä altın ayak astında tägäräp tormıy. Kızganıç, mesken bu Mädinä. Yap-yahşı gına torgan cirennän Nuretdinnıñ ülüe arkasında, nindi bähetsez lekkä duçar buldı. Üzeneñ maturlıgı, ziräklege dä yuk tügel. Bähet maturlık belän ziräklektä genä dä tügel ikän şul. Böten eş yazmışta, küräseñ». Nuretdin ülü uñayı belän Mädinäneñ yazmışı häm tormış yulı turında Kigävenle avılı kartları häm karçıklarınıñ yasap çıgargan hökemnäre turı bulıp çıkmadı. Nuretdinnıñ «kırık kiçäse» dä ütte, «el aşı» da ütep kitte, hätta anıñ ülüenä ike yıl da tuldı, ä Mädinäneñ äle yortka kiyäü kertkäne yuk. Şulay da yort tarkalmıy, şaktıy totrıklı kürenä. Hätta çak-çak kına nıgu ğalämätläre dä küzgä bärelä. Mäsälän, elekke ber sıyır, dürt sarık urınına häzer anıñ yortında ber sıyır belän ber tana häm altı sarık küşilär. Üzeneñ häm balasınıñ ös-başları da elekkedän naçar tügel, hätta beraz şomara töşkänlek kürenä. Ä bolar ber dä gacäp äyberlär tügel. Çönki ul çibär yäş hatın (ul häzer yegerme sigez yäştä ide) bulu belän bergä, eş keşese. Anı teläsä kayda oçratıp bula. Kır eşlären dä üze başkara, tegermändä dä üze yöri, kalaga da üze bara, cämäğat eşlärenä dä, avıl sovetı cıyılışlarında da aktiv katnaşa. Abzar çitännären sılau, öy agartu, morca korımnarın ärçü şikelle eşlärdän başlap, at tugaru, at cigü, költä yöge töyäü, anı bastırıklau häm başka şunıñ kebek ğadättä irlär eşli torgan eşlärne dä menä digän itep başkara. İşmay bervakıt anı ügetläp karadı: «Siña, Mädinä señelkäyem, kiyäügä çıgu kiräk ide. Ä siña öylänergä teläüçelär bulmadı tügel, buldı häm alar häzer dä bar». Läkin anıñ ügetläüläre Mädinägä täesir itmäde.

«İşmöhämmät abıy,— dide ul,— ni citte keşegä kiyäügä çıgam digän bulıp, başıma bäla alasım yuk häm kiräksenmim dä. Ä inde adäm rätlese balalı hatın belän nişläsen?» Şuşı söyläşüdän bernikadär vakıt elek İşmay hatını Gölbikä Mädinägä Tırnaksız Fährineñ enese Galäü-ne dimlägän häm katı kire kaguga oçragan ide.

Hatın-kızlar, gomumän, Mädinäne yaratmıylar. İrlär, kiresençä, gel genä diyärlek anı maktap telgä alalar. «Ämma buldıklı, kahär, şunıñ östenä çibär tagın». Mädinäneñ alsu yözendäge belener-belenmäs vak häm siräk kenä şadraları, anıñ kileşle borın häm yarım yılmayulı keçkentäy matur irennärenä, neçkä kara kaşlar häm hıyalıy zäñgärsu küzlärenä çınlap ta ayırım yagımlılık, kurçak maturlıgına başka bulgan cılı söykemlelek birep tora idelär. Ul monı üze dä yahşı belä.

Mädinä tavışka kuyılgan çagında, Haliq, İşmay häm Kara Häsän dä, ber-berlärenä karaşkannan soñ, üzlären partiyäneñ yaña çlennarı dip hisaplap, kul kütärdelär. Fäthi moñar karşı läm-mim süz äytmäde. May botkanı bozmas, digänder.

Cıyılışnıñ räsmi öleşe şunnan soñ yabıldı. Aktıktan Fäthi sorau kuydı:

— Nişläp kommuna oyıştırdıgız? Ni öçen artel tügel? Kommuna çlennarına bu sorau yatrak toyıldı bulırga

kiräk, alar ber-berlärenä karap yılmaydılar. Beraz vakıt närsä äytergä aptırap torgannan soñ, Nidiyät:

— Menä Kayum abzıy kommuna tözergä dimläde häm gub-zemotdeldan ustavların da alıp kayttı,— dide.

«Menä siña predsedatel,— dip, Fäthi eçtän uylap kuydı.— Dimäk, üzeneñ bilgele ber fikere dä yuk».

hidiyät, çınlap ta, kiñ fikerle keşe tügel. Ul taza gäüdäle, kiñ alsu yözle, zäñgär küzle, häyläsez, namuslı, az süzle, şunıñ belän bergä bik eşçän yeget. Öye kommuna çlennarınıñ başkalarnıkına karaganda irken häm yahşırak. Kış köne predsedatel saylagan çagında berençe çiratta kandidat itep Kayum alga sörelgän ide. Läkin ul üzeneñ isänlege şäp bulmavın, bigräk tä citäkçelek eşendä yomşaklıgın säbäp itep kürsätkäne häldä, predsedatellekkä saylanudan baş tarttı häm, moña iñ muafıyk keşe dip, hidiyätne täqdim itte.

Anıñ eşçänlek häm namuslılıgı belän bergä, kommuna çlennarınıñ cıyılışların yasau öçen öyeneñ irken buluı da küz alda totılıp, ul — beravızdan predsedatellekkä, Kayum sekretarlıkka saylangan idelär.

İmän Kül avılınnan, kustar-tegüçe semyasında tugan. Avıl mäktäben betergännän soñ, avılda berniçä yıl tegüçelek itkän. Şunnan soñ şähärgä küçep tora başlagan, tegüçelek käsebennän vaz kiçep, kötephanä hezmätçese bulıp eşläü yulına kergän.

Fäthi, Şihray belän Kayumnıñ çäkäläşülärenä katnaşmıyça beraz karap torgaç:

— Beläseñ närsä, Kayum abzıy, — dide,— ägär sez avıl hucalıgı kommunası oyıştırırga kereşkän çakta monda bulgan bulsam, min sezgä artel oyıştırırga kiñäş birgän bulır idem. Läkin häzer inde soñrak dip beläm. Zur därt belän eşkä kereşkänsez. İptäşlär hämmäse añlı häm tırış keşelär. Çınlap tırışkan çakta kıyınlıklarnı ciñep bula. Häybulla abzıy artel oyıştıra ikän, äydä, ul üz yulı belän eşläsen. Bez añar karşı kilep mataşmabız. Anıñ yulı da bezneñ ideya kirtäsennän çitkä çıkmıy.

İşmay belän Fäthi cıyılıştan bergä çıktılar. Mädinä dä alarga kuşıldı. İşmannıñ öye turısına barıp citkän idelär.

— İşmöhämmät abzıy, min Mädinäne çak kına ozatıp baram, häzer kaytıp kilermen,— dide Fäthi.

Bara torgaç, alar, üzläre dä sizmästän, ayak adımnarın akrınayttılar. Beraz endäşmi bargannan soñ, Mädinä zarlangan tösleräk tavış belän:

— Sin bit bik küptännän birle avılda bulganıñ yuk,— Dide.

— Äye, min avılga kaytkan yılnı sin kiyäügä çıktıñ. Şul çagında siña üpkäläp, tuyıña da barmadım. Häterliseñme?

— Bik yäş idek bez ul çagında.

Alar Mädinäneñ kapkası yanına kilep cittelär.

— Kerep utır diyär idem, häzer inde soñ diyärseñ,— dide Mädinä.

Anıñ eşçänlek päm namuslılıgı oyılän iyergä, çlennarınıñ cıyılışların yasau öçen öyeneñ irken buluı da küz alda totılıp, ul — beravızdan predsedatellekkä, Kayum sekretarlıkka saylangan idelär.

— Kayum abzıy, sez artel tözüne tiyeş tapmadıgızmı-ni? — dip soradı Fäthi.

Kayum, beraz yılmaep, şayargan ton belän:

— Bulgaç-bulgaç, kommuna bulsın inde, didek, Fätherahman iptäş,— dide.

— Fätherahman, sineñ fikereñ niçekter,— dide Şihray,— menä min üzem kommunaga karşı tügel tügelen, ämma läkin häzerge köndä kommuna belän baru avır dim. Elek başta artel belän eşlärgä kiräk. Közdän birle min bolar belän tartkalaşıp kildem. Aptıragaç, bolardan ayırım, cide yort bergä oyışıp, artel tözergä buldık.

Kayumnıñ avtoritetı monda şaktıy zur inde. Ul üze şuşı Kigävenle avılınnan kırık kilometr yıraklıktagı

— Kitkänçegä hätle ber kilep çık, Fäthi.

— Älbättä, saubullaşırga kerep çıgarmın. Kul kısıştılar.

— Onıtma, kil, yäme,— dide Mädinä.

— Yarar, tınıçlı kiç, tatlı yokı.

Fäthi karañgı uram buylap İşmay öyenä kaytıp kilgändä, bik az täräzälärdä genä utlar kürenä ide. Alar ikese dä ber yäştägelär. Ul çagında unsigez yäş ide alarga. Keçe yäştän ätkäse Näbiulla belän şähärgä küçkän Fäthi ul vakıtta inde öyränçek slesar bulıp eşli ide. Cäy köne kıska vakıtlı otpuskısında ätkäse belän änkäseneñ kiñäşläre buyınça avılga, İşmay abıysına kunakka kil-

— Äye, vakıt soñ inde, kaytırga kiräk.

Abıysı anı bik huplap karşıladı: «Kilüeñ äybät buldı, enekäyem, menä ozaklamıy bezdä tuy bula, tuynı da kürerseñ, küñeleñ açılır»,— dip, üzeneñ şatlanganın belderde häm añlatma birde: «Üzebezneñ yırak kardäşlärdän tübän oçnıñ Fähricamal isemle tol hatın ülep, cide yäşlek kız balası kalgan ide. Şuşı balanı üzebezgä kızlıkka alıp üsterdek. İnde şunı Nuretdin isemle ber yegetkä kiyäügä biräbez. Tuy digänem menä şuşı inde. Kıznı üzebezdän ayırırga da kızganabız. Kız bik äybät. Malay da naçar tügel şikelle.

Fäthi monda un könnär kunak buldı. İşmay abıysınıñ «kaderle ämanät» digäne Mädinä isemle yäş kız üzeneñ maturlıgı, yagımlılıgı belän kıska gına vakıt eçendä Fäthineñ yörägenä yalkın bulıp kerep urnaştı. Ul anıñ belän söyläşä almıy, berär süz endäşte isä, kızarına, äytkän süze kiräksez, mäğnäsez tösle toyıla ide. Berkön alar öydä beraz vakıt Mädinä belän ikäüdän-ikäü kalıp tordılar. Fäthi, üzeneñ yöräk toygısın añlatırga hiçber süz taba almıyça aptırap torgaç: «Tuy bulamıni, Mädinä?» — dide. Mädinä yılagan tavış belän: «Mıskıllama, zinhar öçen, Fäthi. Abıyıñ belän ciñgäñ şulay itälär iç!» — dide. Fäthi, böten köçen cıyıp, mondıy cavap kaytardı: «Min sine mıskıllamıym. Sin alarnı tıñlama, teläsägez nişlägez, barmıym, digen».— «Ul çagında bit alar mine kuıp çıgarırlar. Annarı min kaya barırmın?» Fäthi uyga kaldı. Anıñ mañgayına börtek-börtek tirlär çıktı: «Min sine ätkäylärgä alıp barır idem dä... bülmäbez bik bäläkäy, çänçelgerese! Cäncal kuptarırlar. Tagın siña uñaysız bulır. Şuñardan kurkam»,— dide. İrtägä tuy bulası kön ul tagın Mädinäne yalgızın oçrattı. Bu yulı kıyurak ton belän: «Barırga buldıñmıni inde, Mädinäkäy?» —dide. Tege dä şulay uk ber dä kauşap tormıyça cavap birde: «Barmıyça,— birälär iç!» — «Teläsägez nişlägez, min barmıym dip äytteñme soñ?» — «Gölbikä ciñgigä äytkän idem: teläsägez nişlägez, min äytäm, min Nuretdinga kiyäügä çıkmıym, dim. Şunnan... şunnan, ilahi, küzlären akayttı, ilahi akayttı. Tınıñnı çıgarası bulsañ, botıñnan totarmın da stenaga bärermen, di. Şunnan soñ İşmöhämmät abıyga äytä almadım, kurıktım».— «Sin üzeñ Nuretdinga barırga teliseñ bugay. Yuksa İşmöhämmät abıyga da ällä kayçan äytkän bulır ideñ».— «Vallahi, cir yotsın ägär, telämim. Min bolarga äytmiçä ük tä sineñ ätkäläreñä kitär idem. Bülmäbez bik bäläkäy diseñ iç...» Fäthi, närsä äytergä dä belmiçä, beraz aptırap torgaç, yanagan tavış belän: «Üzem slesar bulıp alıym äle. Bülmäne niçek itep zuraytıp bula ikänen kürsätermen min alarga»,— dide. «Şulay şul, kürsätergä kiräk»,— dide Mädinä, Fäthi kisken iten östäp kuydı: «Sin çınlap ta Nuretdinga kiyäügä çıgası bulsañ, min barıber siña räncim». Şuşınıñ belän alarnıñ süzläre bette. Tuy könne İşmay belän Gölbikä Fäthine tuyga barırga nihätle kıstasalar da, Fäthi barırga riza bulmadı. Şul uk könne avıldan şähärgä kaytıp kitte. Ul niçä yıllar buyınça şuşı vakıyganı onıtmadı, isenä töşergän sayın häm kızganıçlı, häm köyeneçle toygılarga birelä ide. Yıllar ütü belän anıñ Mädinägä bulgan yäş vakıttagı berençe saf mähäbbät hise, älbättä, sürelde. Şulay da, Nuretdinnıñ frontta üterelü häbären işetkäç, ul Mädinäneñ yazmışı belän şaktıy kızıksındı, anı kürü teläge uyandı. Läkin moñarçıga hätle avılga kaytuga hiç tä uñaylı vakıt turı kiterä almagan ide.

Menä häzer otpuskısı betärgä barı ike kön kaldı. Ä irtägä kommuna çlennarınıñ kayberläre belän genä bulsa da, ayırım-ayırım söyläşäse bar. Kayum belän. Ul — şaktıy belemle häm eşlekle. Läkin añarda vakıt-vakıt närsäder citmi. Yäisä närsäder artıbrak kitä şikelle. Anıñ belän ikäüdän-ikäü samimi räveştä fiker alışkanda, änä şuşı citeşmägän närsäneñ berkadär tutırıluı yäisä artıbrak kitä torgan närsäneñ berkadär kitelüe mömkin. Real şartlarga bäyä birep betermäü häm üz-üzenä artık ışanıç — menä närsä belän avırıy bulırga kiräk ul. Mädinä belän dä irtägä ük saubullaşıp çıgarga kiräk. Şulay da ul naçar yakka üzgärmägän...

Fäthi karañgı uram buylap İşmay öyenä kaytıp kilgän çakta gel uylanıp kilde.

Nuretdinnıñ ülgän häbären işetkän çakta, Fäthi Mädinäne şaktıy kartaygan, tauşalıp yämsezlängän kıyafättä küz aldına kitergän ide. Yuksa nişläp ike yıl buyına kiyäügä çıkmıy torır ide? Ämma Fäthineñ bolay itep uylavı çınbarlıkta döres bulıp çıkmadı. Mädinä kartaymagan da, tauşalmagan da, matur küzle, keçkenä alsu avızlı, nık, zifa gäüdäle, gayät söykemle yäş hatınga äverelgän. Fäthi üzeneñ bu turıdagı yalgışuına üze dä sizmästän çak kına şatlandı häm çak kına kaygırdı. Sugış häm revolyutsiyä yılların kiçergän, irennän kalıp, ike yıl tol köye yäşägän häldä az gına bireşmägän Mädinäne monnan un yıl elek Fäthi keşe bulu yagınnan bötenläy añlamagan, dimäk. Ul çagında alarnıñ tragediyäse «bülmä keçkenä» buluda töyenlände. Häzer Fäthineñ bülmäse keçkenä tügel häm şulay uk Mädinäne dä hiçkem öydän kuıp çıgarırga uylamıy. Dimäk, şartlar bötenläy ikençe. Ä toygılar? Toygılar da şulay uk. Monnan un yıl elek Fäthineñ yörägendä kalgan ezlärdän yaktılık şäüläläre çagılıp, yomşak kına dulkınlana idelär.

Aprel urtalarında Mostafanıñ kayınagası Mortaza häm Kara Häsän, ike at belän şähärgä barıp, semyası belän Ähmätne häm anıñ vak-töyäk äyberlären alıp kayttılar.

Kommuna çlennarınıñ cıyılışında Kayumnıñ täqdime buyınça Ähmätne Nägıym öyeneñ ber yak yartısına urnaştırırga karar birelgän, häm Nägıym dä moñar karşı kilmägän ide.

Şul arada Ähmätneñ keçkenä kızı kerep:

— Ätkäy, su alıp kayttık. Äydä yuın inde,— dide. Ähmät çıgıp kitte. Kayum ügetläü tavışı belän:

— Kommuna zur süz, iptäşlär. Süz genä tügel, zur eş ul. Kommuna çlennarınıñ ber-berenä mönäsäbätläre ük başka bulırga tiyeş. İñ yakın tugannarça mönäsäbät... Keşelär yöklär belän tuzan yırıp, kırık çakrım cir kilgännär, ä bez al arga berniçä çümeç su da häzerläp kuya almaganbız. Şuña da başıbız yäisä keşelegebez citmägän. Hurlık bit bu!.. Alar Kayum kvartirasına bardılar. Anda Mädinä dä utıra ide. Kayum Ähmät belän Mädinäne tanıştırdı.

— İptäşneñ iseme niçek?— dide Ähmät.

— Mädinä. Familiyäse — Sabitova.

— Ä! Mädinä iptäş sez bulasız ikän... Fäthi isemle yegetne beläsez, älbättä. Slesar, partiyä çlenı. Bez kitär aldınnan kvartiraga kilep, sezgä ber bäläkäy töyençek birde.

Mädinä salkın gına ton belän:

— Rähmät inde alaysa,— dide. Kayum:

— Yahşı, akıllı yeget,— dide.— Çibär genä säyäsi beleme bar. Läkin kommun tözügä ul ni öçender şiklänebräk karıy. İkençe könne minem kvartiraga da kilde. Bik ozak bähäsläştek. Läkin kitergän dälilläre mine kanäğatländermäde.

— Minem belän dä şul turıda ul baytak söyläşte,— dide Ähmät.— Çınnan da, ul sin äytkänçä, kommuna eşe barıp çıguga ışanıp citmi. Material şartlar häm keşelärdäge psihologiyä äle kommunanı uñışlı itep alıp barırlık däräcägä kilmägän, fälän-fäsmätän digän bula.

— Kärhäldä revolyutsion karıy dip äytep bulmıy. Material şartlar tudıru häm keşelärneñ psihologiyäsen tärbiyäläü kommuna ramkasında tizräk häm ciñelräk eşlänäçäk.

Mädinä kitärgä kuzgaldı. Anı artık utırırga kıstamadılar.

Mädinä töyençekne çişärgäme-çişmäskäme, dip beraz ikelänep torgaç, çişärgä buldı. Käğazlär eçennän fiolet tösendä yıfäk baş yaulıgı häm yaulık eçennän hat çıktı.

Hatta mähäbbät turında ber süz dä bulmau ni öçender Mädinägä bik oşadı. Ul anı tagın ber kabat aşıkmıyça,

bik dikqat belän ukıdı. «Kitkän vakıtta sine kürä almavıma bik borçılam»,— digän süzlärne ukıganda, küzlärenä yäş kilde.

HI

Kigävenle avılınıñ çakrım yarım tönyagında Sakmar yılgasına yakın Ürge ärämälek digän urın cäy könnärendä tabiğatneñ maturlıgı, balıklı küllärneñ küplege belän genä tügel, bälki monda ciläk-cimeşneñ mullıgı belän dä keşelärne üzenä tarta. Bu urınnarda tabiğat tözü yagınnan törlelek birä aluda üzeneñ iskitkeç ostalıgın kürsätkän. Monda eçpoşırgıç tigez bertörlelek yuk. Monda matur muzıkaga tartım kisken almaşlılık, törlelek, matur garmoniyä yarılıp yata. Avıldan çıgıp kitkäç tä, tigez basunıñ sul yagı buylap taba kırıyı tösle tübän töşep kitkän yalpak tau kirtläç suzılıp bara. Şuşı töşenke kirtläç Ürge ärämälekkä hätle özelmi. Öske yak basudan bargan keşegä kirtläçneñ tübän yagı matur äkiyät dalası tösle bulıp kürenä. Anda yäşel hätfä östennän, borılıp-borılıp, yılışıp bargan kömeş yılan tösle, Sakmar yılgası aga. Anda unnarça çakrımnarga suzılgan hätfä keläm küpertep eşlängän karalcım yäşel çäkännär tösle, küzlärne irkäli torgan uy-dım-uydım tubılgı bolınlıkları kürenä. Alar arasında yıraklı-yakınlı, zurlı-keçkenäle, äkiyätlärdäge tılsımlı közgelär tösle, matur küllär yaltırap yata. Şuşı «äkiyät dalasınıñ» yugarı yagınnan tau kirtläçe buylap tigez basudan çakrım yarım bargannan soñ, kirtläç kinät uñga borıla, häm sineñ aldıñda bötenläy yaña küreneş açıla. Monısı Ürge ärämälek dip atala. Anıñ algı planındagı ineş buylap uñ yakka taba kuyı ülän häm biyek kamışlar belän kayma-langan tezmä küllär suzılıp kitä, ä ineşneñ aryagında dulkınlanıp torgan tösle çiratlangan, yalpak, şunıñ belän bergä biyek bulmagan kütärenke tauçıklarnı kaplagan ärämälek — bäläkäy urmanlık başlana. Kigävenle avılına bara torgan yul, şuşı urında uñga borılıp, älege ineşne ike çakrım çaması urap, Sakmarnıñ yugarıgı yagına kitä, ä ärämägä bara torgan yul, sukmak diyärlek däräcädä keçeräyep, tup-turı ineş arkılı ütä.

Kommuna kıştan uk üzenä Ürge ärämälek ineşneñ tönyagındagı yalpak taunıñ könyak itägen häm öske açık öleşendäge tigez cirne bilgelägän ide.

Monda aprel başınnan uk eş kaynap kitte. Kommunanıñ böten ir çlennarı gına tügel, hatın-kızlarnıñ da hämmäse diyärlek bik zur därt belän eşkä katnaştılar. Yegerme bişläp keşe, yazgı matur havada cırlap, köyläp, uyın- kölke belän eşneñ avırlıgın sizmilär, bälki, mondıy küñelle kümäk eş yalarga şaktıy zur şatlık häm kakşamaslık köç birä ide.

Kayumnıñ şatlıgı eçenä sıymıy. İrtädän töş vakıtlarına hätle ul şleya-kamıt tözätü, arba, küçär yünätü şikelle eşlär belän şögıllänä. Töştän soñ ärämägä bara. Kiçkä hätle köräk yäisä kitmän belän tal ärçi, cir yomşarta. Keşelärneñ küñellären kütärerlek süzlär söyli. Alarnıñ aşau-eçü hälläre bik ük şäptän tügel. İrtädän avıldan sötläp çäy eçep kilälär. Töş vakıtında bäräñge yäisä tarı yarması belän bäräñge salıp peşerelgän öyrä aşıylar. Şulay da aştan zarlanuçı yuk.

HII

Kommunarlar cıyılışı. Krestyannar yaznıñ korı kilüenä zarlanalar. Çäçügä çıgarga äzerlek turında söyläşälär. Eş büleşälär. Böten närsäne bergäläp häl itälär. İğtibar itik: kommunanıñ predsedatele dä, anıñ yärdämçese dä, sekretar da, partiyä oyışması citäkçese dä — bar da başkalar belän berrättän eşlärgä tiyeş bulalar. Şuña kürä avtor Nidiyät turında: «predsedatel sıyfatı belän», di. Monda türälär dä, alarga buysıngan keşelär dä yuk. Cıyılıştan kaytkaç, Mädinä Fäthigä hat yaza. Menä ul hat:

«Fäthi, siña çın küñeldän bik küp sälamnär cibäräm. Bik matur büläk cibärgänseñ. Anıñ öçen siña bik zur rähmät. Hatıñnı bik yaratıp häm şatlanıp ukıdım. Kitkän vakıtta küreşmiçä kitüeñä küñelem bik yarsıgan ide. Läkin sineñ hatıñdagı yagımlı cılılık yörägemne erette, küñelemne yomşartıp cibärde. Äytergä uñaysız bulsa da äytim: küzläremnän mölderäp yäşlär agıp kitte. Käm sin cibärgän qaderle büläk — yıfäk yaulık belän küz yäşläremne sörtü miña çiksez läzzät, oçsız-kırıysız bähetlelek toygısı birde. İnde kommuna turında berniçä süz: soñgı atnada ogorod öçen cir häzerläü eşendä buldık. İr belän hatınnar kümäk bulıp bergä eşlädek. Bigräk tä küñelle bergä eşläve. Ogorodıbız Ürge ärämä digän urında. İskitkeç matur cir. Kayum abzıy äytä: cäyen şunda alaçıklar, çatırlar korıp torırbız, ä beraz bayıy töşkäç, şunda uk häybät yortlar salırbız, di. Çönki zrä dä matur cir. Şähärdän kilgän älege Ähmät iptäş Kayum abzıy belän ikese hatınnar belän bergä ogorodta eşlärgä bilgeländelär. Kommunaga kerüemä bik şatlanam häm çittä, şähärdä, anıñ belän kızıksınu-çan keşeneñ minem yörägemä yakın buluı mine tagın da şatlandıra. Bik kaynar hörmät belän: Mädinä».



dävam.

Hatnı konvertlap, adresın yazdı häm çınayaklar şkafınıñ tübän tartmasına salıp kuydı. Çişenep urınga yatkannan soñ da ul köndezen ogorodta eşläü, kiç cıyılışta buluına karamastan, şaktıy ozak yoklıy almadı. «Otpusk vakıtında kil, kilmi kalma»,—dip yazganda niçek bulır ikän? Fäthi moñar niçek karar ide? «Bu bik bäylänçek hatın, näq sagız ikän bu»,—- dip, naçar uylar ideme? Ällä yugıysä: «Bolay kıska itep çakırgaç, çınlap yarata bulırga kiräk, şulay bulgaç, barmıyça yaramıy»,-— dip uylar ideme ikän? Tege vakıtta ul hiçşiksez mine yaratkan ide, läkin şuñar karamastan alıp kitärgä batırlık kürsätä almadı. Bülmä keçkenä bulunı, ätkäläre yagınnan cäncal kütärel eçäkne uylap çigende. Ni äytsäñ dä, Fäthi kıyusız...

HIII

Bu bülektä sıynfıy doşmannarnıñ kommunarlarga karşı höcümgä äzerlekläre turında söylänä. Sadıyk baynıñ ulı Ämircan kayta.

HIV—HV

Yañgır haman yuk. Kommunarlar utırtkan yäşelçägä sunı çiläk belän taşıp sibälär. Vodokaçkanı haman eşläp beterä almıylar äle. Ber yakta cir sörälär, ikençe yakta karaboday çäçälär... Eşneñ şundıy kızu vakıtında Kidiyät belän Mostafanı şähärgä — partiyä komitetı sekretarena çakıralar. Kommuna citäkçeläre eştän ayırılganga zarlana-zarlana baralar. Alar anda aşıgıç räveştä barıp citärgä tiyeşlär. Yul ozın. Bügen çıgıp, irtägä genä barıp citärlek.

idiyät belän Mostafa irtän säğat tugız yarımda gubkom-ga bardılar. Sämigullin eşli torgan bülmädä tehnik sekretar gına bar ide.

— Sämigullin kilmädemeni äle?— dip soradı Mostafa.

— Kilde. Gubkom sekretare yanında.

Utırdılar. Ber yartı säğat vakıt ütkäç, kızu-kızu adımnar belän Sämigullin kerde. Bolar isänläştelär. Sämigullin, kitep barışlıy, käğazgä karamıyça gına:

— Beläm, beläm, çak kına kötegez, byuro utırışı,— dide dä çıgıp kitte. Bolar tagın utırdılar. Ber yartı säğat utırgannan soñ, koridorga çıgıp mahorka tördelär, hidiyät eç poşulı tavış belän:

— Äyttem iç: şulay bulır,— dide.

— Niçek dip äytteñ?

Tämäke oçların poçmakka taşlap, ayak oyılaı soñ, alar tagın kerep utırdılar.

Bülmä tın. Sekretar yaza da yaza. «Protokollar küçerä, ahrısı»,— dip, Nidiyätneñ küñelenä kilep kitte. Beraz utırgaç, ul:

— Minem tagın tämäke tartası kilä,— dip, koridorga çıgıp kitte.

Ul tagın Mostafa yanına kerep utırdı. Tege yeget haman endäşmi-tınmıy kaläm belän kıştırdatıp utıra.

Nidiyät, Mostafanıñ kolagına iyelä töşep, akrın tavış belän:

— Min bu bändädän sorap karıym äle, närsä diyär ikän...— dide häm, urınnan torıp, ükçälären idängä tidermiçä, ayak başları belän genä baskan kileş, tege yegetneñ östäle yanına bardı:

— Sez belmisezme, tugankay, bezne närsägä çakırıp kiterdelär ikän?— dide.

Tege yeget, yaza torgan cirennän tuktalıp, başın çak kına kütärde. Ber Nidiyätkä, ber Mostafaga küz töşerep algannan soñ, ügetlägän tösleräk tavış belän:

— Närsä soñ sin, koyrıgı peşkän mäçe tösle ber urında utıra almıyça, ärle-birle yöriseñ? Çak kına kötep utırırga mömkinder bit! Keşelär köne buyı ber urında eşläp utıralar, anda da eçläre poşmıy. Närsägä çakırgannar, imeş! Kiräk bulganga çakırgannardır. Kiräkmäsä çakırıp tormaslar ide,— dide häm, bernärsä dä bulmagan tösle, yazuın dävam itterergä kereşte. Hidiyät, ber süz däşmiçä, käyefsezlängän häldä Mostafa yanına kilep utırdı. Baytak vakıt tavışsız-tınsız utırgannan soñ, Hidiyät Mostafanıñ kolagına iyelde. Bu yulı elekkelärenä karaganda da akrınrak tavış belän:

— Tämäke tartırga çıgabızmı?— dide häm, bayagıça, ayak başlarına basıp, çıgıp kitte.

Ul çıkkaç, sekretar Mostafaga karap sorau birde:

— Tege keşe sezneñ avılda kem bulıp eşli?

— Ul bezneñ kommunanıñ predsedatele.

— Şuşı tupas keşedän başka predsedatellekkä rätleräk keşe taba ayamadıgızmıni?

şasln,...

Bik ozak köttergännän soñ gına Sämigullin Hidiyät belän Mostafanı kabul itä häm sıynfıy doşmannar belän köräşü öçen mıltıklar birep cibärä.

HVI

Bu bülektä dä avıl baylarınıñ, kulaklarnıñ häm kuştannarnıñ kommunaga karşı mäkerle plannar koruı turında söylänä. Alar gayıt bäyrämen üzlärençä ütkärergä äzerlänälär.

HVII—HVIII—HI

Avılga cäyge kanikulga ukuçı-studentlar kaytıp töşä. Bu bäyrämne alar da üzlärençä ütkärmäkçe bulalar. Cırçılar, biyüçelär tabalar, Kayum doklad äzerli. Kiçägä bik küp halık cıyıla. Läkin baylar yagı da tik yatmıy. Nägıym kotırtuı buyınça, Nokta Väli isemle bandit kontserttan kaytkanda Mädinägä höcüm itä, anı yaralıy, läkin ciñä almıy.

HH

Yaznıñ bik matur vakıtları kilep citte. Fäthi yal könen öydä ütkärergä buldı. Anıñ hat yazası häm ukıy başlagan ber kitabın ukıp beteräse bar.

Berençe cömläne yaza başlagan gına ide, işekne kagıp tormıy-nitmi bülmägä Sämigullin üzeneñ tehnik sekretare belän ikäüläp yalt itep kerdelär.

— Taşla, äydä balıkka kittek,— dide Sämigullin.

Fäthine künderdelär.

Alar yuk-barnı söyläşep bara torgaç, timer yul küpere yanına barıp cittelär. Uralnıñ tübän yagına taba ber yartı kilometr çaması bardılar. Bu bik matur cir ide. Monda sunıñ kultıklanıp eçkä kergän öleşe bik akrın aga, kırıyları yäm-yaşel çiräm.

Gıylmanov üzeneñ karmaklar bäylämennän Sämigullin belän Fäthigä ikeşär karmak ayırıp birde, üzenä öçne aldı.

— Tak sebe, kiräksezgä çakırgannardır dip. Kiräkle eş bulganda neuceli ber biş kenä minut söyläşergä vakıt tapmas ide.

— Byuro utırışı dide iç.

— Biş kenä minut dim?

— Siña şulay da bit... Monda ikençe törle, här eşkä citdi karala.

— Yarar, ikençe törle bulgaç, köne buyı kötep utır inde menä! Tämäke oçların poçmakka taşlap, ayak belän baskannan

soñ, alar tagın kerep utırdılar.

Bülmä tın. Sekretar yaza da yaza. «Protokollar küçerä, ahrısı»,— dip, Kidiyätneñ küñelenä kilep kitte. Beraz utırgaç, ul:

— Minem tagın tämäke tartası kilä,— dip, koridorga çıgıp kitte.

— Bezgä bik ul hätle tupas tügel tösle...

— Tanımagan, kemlegen belmägän keşene «bändä» dip mıskıllı süz belän atau sezneñçä tupaslık tügelder şul. Hälbuki kapitalistik sistemanıñ zähärle cimeşlärennän berse ul. Häzer bez kapitalizm agaçın audaru belän bergä anıñ zähärle tamırların da ärçergä tiyeşebez. Sin yaçeyka sekretare bulgaç, monı añlarga tiyeş ideñ. Hälbu-

yaçeyka sekretare bulgaç, monı añlarga tiyeş ideñ. lälou-ki sin tege keşene «tupas tügel tösle» dip aklarga mata- Sämigullin belän Fäthi karmaklarına, Gıylmanov äytkänçä, seläüçännär utırtıp, alarnı suga cibärdelär.

—- Küperne kara, küperne! — dide Sämigullin.— Yıraktan nindider köyäz kürenä. Neçkä barmaklar belän çigelgän matur çäkän tösle havada asılınıp tora!

— Äybät küper, söykemle küper! — dide Fäthi.— Neçkä barmaklar digännän küñelgä kilde äle. Min öylänergä çamalap toram bit, Sämigullin. Sinnän kiñäş sorarga isäpläp yörider idem. Menä häzer uñay turı kilde.

— Bik mäslihät. Nigä öylänmäskä? Ällä kayçan öylänergä kiräk ide inde siña. Tege hatınıñ bit ul hatın tügel, ällä närsä ide. Kaydan şul torgaş-spekulyant kızına kilep kapkansıñ! Änä, änä, änä çirtä! Tart tizräk!.. Kup! Yarıy bu! Kiter miña. Alabuga bu. Yä, öylänü mäsäläsen söyli ideñ. Niçek, kaydan, kemgä öylänmäkçe bulasıñ? Fu, şaytan algı-rısı! Tukta äle, söylämi tor, mineke çirtä başladı,,. İi, seläüçänne sıpırtkan. Yä, söylä inde häzer.

— Mäsälä bolay: min bervakıt, monnan un yıl elek...

— Äy, äy, äy! Änä çirtä iç! Tizräk tart.

— Menä şul vakıtta...

— Kaysı vakıtta?

— Monnan un yıl elek...

— Häzer inde mineke tamırga eläkte!

Fäthi Sämigullinga üzeneñ öylänü planın söyli almadı da söyli almadı. Çönki söylärgä dip avızın gına açtımı, yä berseneñ kalkavıçı küz kısa başlıy, yä iken-çeseneke.

Töş vakıtı citär aldınnan:

— Äydä, kaytabız,— dide Sämigullin.— Min nihätle därt belän sineñ älege öylänü mäsäläsen tıñlarga telim, yuk, bulmıy bit, bulmıy da bulmıy! Nişlätäseñ? Yarar inde, miña kererseñ, şunda irkenläp söyläşerbez.

Kiç belän ul Sämigullinga barıp kergäç tä:

— İrtänçäk sin minnän: öylänergä uylagan keşeñ kem? Hatınmı, kızmı, eşçeme, krestyanmı yäisä proçiymı? — dip soragan ideñ bit. Menä minem öylänergä uylap yörgän keşem, älege vakıygada yaralangan hatın turında söylädem bit — şuşı üze inde.

Fäthi unsigez yäşendä çagında Mädinäne ülep yaratkanlıgın häm üzeneñ yäşlek täcribäsezlege arkasında bik köyeneçle häldä Mädinädän yıraklaşuın söyläde. Şunnan soñ un yıl ütkäç kenä, bu yıl yaznıñ başında anıñ belän yañadan oçraşuların, hat alışuların vak-töyäk täfsilenä qadär söyläde.

— Ägär kızıksınsagız, hatnı da kürsätergä mömkin,— dide ul.

Sämigullin hatnı ul bik citdi çıray belän häm şaktıy ozak ukıdı. Ukıp betergäç, çırayında şundıy uk citdilek saklangan häldä äytte:

— Bu hat miña bik oşadı, duskay, akıllı yazılgan, cılılıgı da citärlek. Läkin mäsäläneñ ikençe yagı bar. Ul yaknı isäpkä alganda, sineñ añar öylänüeñ mäslihät kürenmi.

Fäthi Sämigullinnıñ närsä äytergä uylaganın sizende:

— Äyt, närsä ul? — dide.

— Bik ähämiyätle moment ul. Mäsälän, sez üzara tormış garmoniyäse tözü belän ber ük vakıtta hezmät garmoniyäsen bozmıysızmı soñ? Änä ul üzeneñ hatında: kommunaga kerüemä şatlanam, di. Käm kommunanıñ eşläre turında bik därtlänep yaza. Sin anı monda şähärgä alıp kilsäñ, ul siña, döresräge ikegezgä, aş peşerep, ker yuıp torırga mäcbür bulaçak. Avılda üskän, avılda yäşägän ber hatın, ul eşlärne dä bik şäp itep eşli torgandır, dip uylap bulmıy. Eşkä, hezmätkä kerü mäsäläse dä, kvalifikatsiyä bulmaganda caylı uk bulmas. İke aradagı tigezlekkä uñaysızlık kiterer. Ä sin üzeñ, avılga barıp, igen eşen eşläp tora almıysıñ, sin añar häzerlänmägän.

— Anı min cäy köne eşennän ayırmıyça, üzemneñ otpuskı vakıtında anda barıp toram. Ä kış köne anı monda alıp kiläm, aş peşerüne ul kirägençä rätli almas dip min uylamıym. Sälätle keşe ul. Buldırır ul anı. Şähärdä kalsam, hatınnı ukıtırga, annan eşkä tartırga mömkin

bulaçak.

— Bu akıl bu, Fäthi. Uylap ta torma, tugankay, täväkkälli genä bir, min siña çın duslarça äytäm.

HHI

Kiçkırın Mädinäneñ öyenä feldşer belän vraç kilep kerdelär. Vraç başlap Mädinäneñ yañagın karadı. Zararlı äyber tapmadı. Annan soñ feldşer barmaktagı marlyanı sütep taşladı. Tezne karadılar.

Feldşer belän vraç çıgıp kitkännär genä ide, avıl ispolnitele Färrah Mädinägä hat kertep birde. Ul berkadär dulkınlangan häldä hatnı ukırga kereşte:

«Mädinä dus, bügen yal köne buludan faydalanıp, irtänçäk siña bik sagınulı hat yazarga utırgan idem. İke iptäş kilep, üzemne köçläp alıp kitkän tösle, Ural buyına balık totarga dip alıp kittelär. Anıñ berse üzebezneñ gubkom yanındagı tatbaşbyuronıñ cavaplı sekretare Sämigullin, ikençese anıñ yärdämçese — tehnik sekretare. Ural buyında bulgan hällärne häzergä min siña yazmıym. Min Ural buyınnan kaytuga, Häybul abzıy Şihray mine kötep tora ide. Min añardan sezdä bulıp ütkän zur vakıyga turındagı häbärne işettem. Bu vakıygada mine nık dulkınlandırgan närsä — sineñ bik zur batırlık kürsätüeñ, timer belän korallangan banditka karşı, älege Sämigullin iptäşneñ süzläre belän äytkändä, yäş ana arıslan tösle, bireşmiçä köräşüeñ. Häybul abzıynıñ feldşerdan işetep äytüenä karaganda, sineñ yaralarıñ kurkınıçlı tügel ikän, min moñar çiksez şatlanam. Köndez (sezneñ vakıyganı işet-mästän elek) Sämigullin belän väğdäläşüebez buyınça kiç belän min anıñ kvartirasına bardım. Älege sezneñ vakıyganı söylädem häm, şul uñaydan, monnan un yıl elek sineñ belän ikebezneñ arada bulgan kıska mähäbbät vakıygasın häm bu soñgı komandirovkam vakıtında sineñ belän yañadan oçraşuıbıznı añlattım. Çönki ul miña bik yakın dus, iptäş. Bu soñgılarnı min añar köndez Ural buyında balık totkan vakıtta uk söylämäkçe bulgan idem, läkin balıklarnıñ bik yış çirtüläre häm şul arada äle-dän-äle karmaklarnıñ tamırga elägüläre moñar komaçauladı. Süz arasında monısın da äytergä kiräk: karmak belän balık totu bik bäräkätsez eş digän kararga kildek. Anıñ belän kübesençä öylänmägän yäisä minem şikelle tol keşelär genä şögıllänälär ikän. Şuşı bäräkätsez käsepkä birelep kitü kurkınıçınnan kotılu öçen Sämigullin miña da öylänergä kiñäş birä. Berençe baruda bik bizdem bizüen. Läkin Sämigullin äytä: ul berençe baruda gına şulay kızıksız toyıla ikän. İkençe, öçençelärendä keşe başı-ayagı belän şuñar çumıp kitärgä mömkin. Bigräk tä hatınsız keşelär öçen ul kurkınıç zur, di. Ul monı, älbättä, üzenä yakın bulgan täcribädän çıgıp söyli. Sineñ öçen monıñ ähämiyäte dä, kızıgı da yuktır, älbättä. Tik äle süz uñayı belän äytep kitärgä turı kilde. Şulay Sämi-gullinnan min bernärsä dä yäşermädem. Sine yaratuımnı äytü genä tügel, hätta sineñ röhsäteñnän başka uk, miña yazgan hatıñnı da kürsättem. Çönki yugarıda äytkänçä, ul miña yakın dus häm şunıñ östenä partiyäneñ ışanıçlı keşese, monısı minem öçen bigräk tä kıymmätle. Ul miña hiçber vakıtta naçar kiñäş biräçäk tügel. Min anı belep toram. Ul sineñ hatıñ turında bolay dide: «Akıllı yazılgan, cılılıgı da citärlek, cämäğatçelek tamırları da bik nık sizelep tora».

Ul bu soñgılarnı sineñ kommuna eşenä birelüeñä karap äytkän bulır. Häm bolay dip östäde: «Yahşı hatın öçen kiräk bulgan töp sıyfatlarnı bu hatta berkadär kürep bula»,— dide. Yakın iptäşneñ sineñ turıda mondıy fiker äytüe mine bik şatlandırdı, Mädinä. Min anıñ belän saubullaşıp çıgıp kitkän çakta, miña bolay dide: «Hat yazganda Mädinä iptäşkä minnän dä hörmät belderüemne häm batırlık kürsätüe belän kotlavımnı yaz». Menä min añardan kaytkaç ta üzemneñ bülmämdä siña hat yazarga utırdım häm şuşı yugarıdagılarnı yazdım. Tagı ni yazıym ikän? Çın küñeldän tizräk sälamätlänep citüeñne telim. Onıta yazganmın ikän: ber aydan otpuskı alam. Şulvakıt küreşäbez, dimäk. Çittä çın küñeldän sine yakın dus kürüçe, kaynar yöräk belän söyüçe keşeñ barlıknı iseñnän çıgarma, yäme! Mañgayıñnan häm küzläreñnän übep: Fäthi».

Fäthineñ berençe hatında mähäbbät turında ber süz dä bulmau Mädinägä nihätle oşagan bulsa, monısında söyü digän süzneñ buluı annan da artıgrak oşadı. Hatnı ber kat ukıgaç ta ul, yözen kulları belän kaplagan kileş, baytak vakıt uylanıp tordı. Anda açıktan-açık söyü turında äytelü belän bergä, äylänmäleräk räveştä bulsa da, hätta öylänü turında da äytelgän. Ä andıy mäsälä turında Fäthi aşıgıp yazsa, anıñ nindi kommunist, nindi organizator häm nindi propagandist buluı mömkin ide! Mädinä şular-nı uylap-uylap torgaç: «Ozak cavap yazmau häm anıñ öçen aklanıp mataşmau belän bik yahşı itkänseñ, canım Fäthi...» — dide dä hatnı küzlärenä kapladı.

HHII

Bu bülektä avılnıñ aldıngı keşeläre cinayät eşeneñ töbenä töşärgä tırışalar. Cinayätne oyıştıruda Nägıym ğayeple bulırga tiyeş dip şiklänälär. Anı cıyılışta partiyädän çıgaralar, läkin kommunada kaldıralar.

HHIII

Ürge Kigävenle yagınnan, çıbık tarantaska utırıp, vol-kom sekretare Cukov kilep çıktı.

— Menä närsä, iptäşlär, — dide Cukov.— Verhneuralsk yagında oyışkan Ohranyuk bandalarınıñ kayber otryadları bu yaklarga taba häräkät itü turında häbär bar. här ihtimalga karşı vintovkalarıgıznı ışanıçlı cirdä çistartılgan, maylangan köye äzer totarga kiräk. Alar, unbiş-egerme keşelek ayırım otryadlarga bülenep, kinät höcümnär yasau taktikasın totalar ikän. Här säğat, här minut äzer bulıp torırga kiräk. Bigräk tä tönnären berär keşe karavılda toru kiräk bulır.

Cukov saubullaşıp kitte. Mostafalar kül buyına, uçak korılgan cirgä töşke aş angarga töştelär. Yakın basudagı par sörüçelär da kilgän idelär. Käbestä kıyuçı, çögender utauçı hatın-kızlar da cıynaldılar,

— İptäşlär, — dide Mostafa,— aşap betkäç ber biş kenä minutka alaçıklar yanına barıyk äle. Kıska gına kiñäş bar.

Partiyä çlennarı alaçık yanına cıynalıp, çiräm östenä utırışkaç, Mostafa Cukovnıñ äytkän süzlären alarga ayırmaçık söyläde.

— Annan soñ menä närsä minem küñelgä kilä,— dide Mostafa,— häzer havalar esselänä başladı inde. Bezgä cäy köne, gomumän, monda küçep toru uñaylı. Bezneñ hämmä basularıbız, avılga karaganda, biregä yakınrak. Monıñ ber yaktan eş öçen uñaylıgı bulsa, ikençe yaktan doşmannan saklanu öçen dä hiçşiksez bu urınnıñ uñaylıgı bar. Ägär bez bu mäsäläne küçärgä kiräk digän formada çişsäk, alaçıklar eşläü öçen irtägädän ük tagın berniçä keşe bilgelärgä kiräk.

Alaçıknı eşläü öçen Mostafaga östämä itep Haliq belän İşmay häm yäşlärdän Gabdelhäyne bilgelädelär.

HH1Ü—HHÜ

Mädinä Fäthigä cavap hatı yaza. Monısın Sämigullinga kürsätmä, di. Nägıym cıyılıştan borçılıp kayta. Nokta Väline ütergändä Mädinäne isän kaldıruına ükenä.

HHVI

Kommuna çlennarınıñ, kötüçe Safi belän Nägıymnän başka, hämmäse Ürge ärämägä, «alaçıklar avılına» küçtelär. Safi küçmäde, çönki mal-tuarın yabarga urın äzerlänmägän ide. Nägıym dä küçmäde. Alar Miñsılu belän yörep eşlärgä buldılar.

Küçenü, urnaşu digän äyberdä, gomumän, üzaldına azmı-küpme ber yañalık, küñellelek buldı. Tabiğatneñ matur bulıp balkıgan urınnarında bu bigräk tä açık häm ütker his itelä. Monda ayırım-ayırım semyalarnıñ matur gına, cıynak kına itep çitännän eşlängän häm tübäläre kamış belän yabılgan alaçıklarga urnaşuları çınnan da bik küñelle buldı.

Kommuna çlennarınıñ küñelläre kütärenke ide. Azıkları yañaga hätle citärlek. Eş hayvannarı da, gubzemotdeldan burıç itep algan ügezlär belän bergä, yahşı gına kanäğatländerälär. Azıklık hayvannar küp bulmasa da bar. Peçän häm urak öslärendä ber tana, ike-öç sarık suyarga çamalap toralar. Nägıym belän Miñsılunıñ berkadär butaştırş mataşuların iskä almaganda, eş turında üzara: min küp eşlim dä, sin az eşliseñ, digän şikelle ber-berennän rizasızlık kürsätülär bulganı yuk. İr, hatın, hämmäse ruhlanıp, şat küñel belän köçlären ayamıyça eşlilär. Unike semyaga — unber sıyırları (barı Safinıñ gına sıyırı yuk); katık-söt citä. Çäy yanına yış-eş kına kaymak, may da kuyıla. Kıskası, häzergä qadär eştän dä, tärtiptän dä zarlangan keşe yuk.

Läkin soñgı ber-ike atna eçendä hämmäseneñ küñellären ber äyber borçıy: yañgırsızlık. Saban aşlıgı çäçelgänçegä hätle dä rätle yañgır bulmadı. Çäçelgännän soñ da bulganı yuk. Kiç belän eştän kaytuga inde ike zur kazan astında — berse çäygä, ikençese uha peşerergä — görläp utlar yana.

Keşelärdä kaygı, ömetsezlek äsäre kürenmi. Uynap-kölep, çır-çu kilep, du küçerälär...

HHVIII

Säğat unikençe yartı. Fäthi Sämigullin bülmäsenä kerde. Sämigullin yuk. Anda biş-altı keşe, anı kötep bulırga kiräk, tik kenä utıralar. Gıylmanov üz eşenä çumgan, alarga iltifat itmiçä yazıp utıra.

Tege kötep utıruçı keşelär (avıldan kilgänlekläre kıyafätlärennän kürenep tora ide), Gıylmanovnıñ bik birelep eşkä çumganlıgın isäpkä alıp bulırga kiräk, tınnarın da mömkin qadär kısıp, akrınrak çıgarırga tırışa idelär, küräseñ, çönki üpkälärgä cıynala bargan sulışlar, vakıt-vakıt beryulı küpläp çıgu arkasında, nık kına mışnap cibärüläre räveşendä kilep çıga idelär. Tik stenadagı säğat mayatnigı gına, salkın kanlılık saklap, üzeneñ ritmın bozmıyça, tip-tigez tekeldäp tora ide. Fäthigä Sämigullinnı kötärgä kiräk, kötmiçä yaramıy. Ul tämäke törep kabızdı.

— Törmiseñme, Gıylmanov? Çak kına yal itep al,— dide. Gıylmanov tagın añar karamıyça gına:

— Yuk, törmim,— dide.

Fäthi, tämäkesen tartıp betergäç, täräzägä karap:

— İh, havanıñ maturlıgın belsä ideñ, Gıylmanov! hiçber tuzan äsäre yuk, salam da selkenmi hätta,— dide.

Gıylmanov monı bötenläy işetmämeşkä salındı. Ber-ike süz belän genä bulsa da cavap biräse urında, yüri itkän tösle, kalämen tagın da yögerekländerä töşep, käğazne tagın da şäfkatsezräk kıştırdatırga kereşte.

Ä Sämigullin haman yuk ta yuk. Ul eçe poşkannan, süz yugınnan süz bulsın öçen, häm dä Gıylmanov närsä äyter ikän dip, üz-üzenä söylägän räveştä:

— Niçek tä tagın da ber balıkka barası ide,— dide. Fäthi şulay gına digän ide, Gıylmanov erede dä töşte

häm küperep tä kitte:

— Äydä, kittekme häzer? — dip, ul kıçkırıp cibärügä yakın ber tavış belän Fäthidän soradı häm, cavap ta kötmiçä, kalämen sörtergä ük kereşte.— Barabız, bette-kitte. Min häzer çäy kitertäm, ber-ikeşär stakan kümäçläp çäy eçäbez. Anıñça Sämigullin da kiler. Anıñ belän söyläşep alırsız. Şunnan bezgä kitärgä dä vakıt bula yaza. Çönki anıñ sine ni öçender balık totarga bik öyrätäse kilä. Bilgele inde, üz faydasın küzätä bulır. Yänäse, üze belän yörergä solidnıy iptäş äzerli. Belmägän keşe belän yörergä, üzeñ beläseñ, bik küñelle tügel bit. Siña, älbättä, öyränmiçä yaramıy. İh, berkön sez Sämigullin belän kitep kenä bargan idegez. Başlandı hikmätlär! Özleksez çirtä dä tora inde menä, billähi ägär.

— Küp tottıgızmı soñ?

— Yuk, ul hätle totmadım totuın. Öçne menä bu barmaktan da zurraklarnı eläkterdem. Läkin bit hikmät anıñ küp totuında tügel. Böten hikmät anıñ çirtüendä, iptäşkäy, tik äle küp keşelär anı añlap citkermilär.

Fäthi gubkom işegaldındagı bakçaga çıgıp utırdı. Tege keşeneñ kılanışı aña kölke dä, kızganıç ta toyıla ide. Bakçanıñ ikençe yagındagı eskämiyädä öç keşe kızu-kızu söyläşep utıralar. Ara-tirä köleşep kuyalar. Tış kıyafätläre belän rayonnardagı cavaplı hezmätçelärne häterlätälär. Bakçanıñ kaysı yagı beländer kızıksıngan -lıkları kürenä. Hälbuki Fäthi üzemdä ul bakça häm yort turında vakıt-vakıt uylaştıra. Yort ber genä katlı. Läkin üzeneñ arhitektura stileneñ maturlıgı, neçkälege belän şähärdäge iñ matur yortlar arasında berençe urınnı tota dip äytergä mömkin. Öyneñ eçke bülmälärendäge böten işeklär ornamentlaştırılıp körän töstäge imännän eşlängän; tüşämnärdä uñmıy torgan kıymmätle putal kaymalar belän uratılıp, hudocestvolı tabiğat küreneşläre surätlängän. Zur işegaldınıñ ber yagı zäñgärsu kara bronza räşätkälär belän kirtälänep, matur bakça eşlängän. Bakçanıñ urtasında, zur tügäräk fontan külendä, märmär bala-färeştä skulpturası kuray arkılı yugarı su poşkırtıp tora (häzer yal itä ide).

Fäthi bülmägä kerde. Tege keşelär Sämigullin östälen kamap algannar. Fäthi anıñ yanına barıp utırdı häm äytte:

— Menä närsä, Sämigullin: sin berkönne miña otpusk alıp biräm digän ideñ. Menä häzer min sinnän sorıym. Şul eşne eşlä sin. Çönki min häzer avılga kitärgä uylıym.

— Häzergä cibärä almıybız. Min irtägä Şarlitskiy rayonga kitäm. İrtägädän soñ monda zanyatiyegä kiläseñ. İke atnalar çaması min anda bulırmın. Menä siña östäl tartması açkıçları.

HHIH

Bu bülektä Hösnulla Nägıym öyenä kilä. Alar, Sadıyk bay altınnarın tabıp, üzara büleşü turında plan koralar. Läkin Nägıymneñ tabaçak baylıknı iyäsenä genä tügel, Hösnullaga da biräse kilmi.

HHH

Vodokaçkanıñ nasosı hiç kanäğatlänerlek eşlämi. .i-diyätkä slesar kitertüne yöklädelär. Slesar ber dä uylamagan närsä açtı.

— Yüri vatkannar,— dide kart slesar.

Keşelär, yılmaygan kileş, aptırap ber-berenä karadılar.

— Menä äyttem iç,— dide Ähmät,— tegendäge storoc ber at belän äyländerep şannı tutıru ber säğatkä dä barmıy digän ide. Ä bez, ike at yörtep, köne buyı köçkä-köçkä ike şan tutırabız.

İkençe kön irtänçäk Hidiyät nasosnı şähärgä alıp kitte.

Töşke aştan soñ Mostafa berniçä keşegä ber säğat çaması vakıt vintovka kullanu rätlären öyrätep şögıllände. Monda Kayum belän Mädinä dä bar ide.

Näsimä öyrätü eşenä katnaşmıy çıdıy almadı:

— Sin, Mostafa, Mädinäne äybät kenä öyrät, ul bäğırkäyem, buş kul belän Nokta Väligä bireşmägänne, kulında vintovka bulgaç, teläsä nindi banditıñnı tägärätä alır,— dide.

— Döres, döres, Näsimä tüti,— dide Mostafa. Kayum östäp kuydı:

— Näsimä ciñgi kayçagında bik döres süzlär dä äytep kuya.

Ul Haliqtan un yäşlär keçe. Töskä-başka häzer dä äle zararsız. Hatın-kız öçen bulgan urta buydan beraz ozınçarak häm buyına kürä gäüdä tazalıgı da citärlek. Ere ak yözle, kara zur küzle, borın oçı çak kına yugarı kütärelgän. Neçkä irennäre bäleşlänebräk tora, läkin yämsez tügel. Küz töbendäge cıyırçıklarga yakınnanrak karaganda, añar utız biş yäşlärdän artık birerlek tügel. Anıñ süz häm kılanışlarında hisapsız karşılıklar bulu belän bergä tabigatendä üzaldına şaktıy uñay yaklar da yuk tügel. Mäsälän, Haliqnı üze tel belän çiksez katı ürtägän häldä, başka

294

keşelärneñ Halikqa tel tiderülärenä az gına da tüzemlelek kürsätä almıy, ülgänçe tirgäşergä äzer tora. Anıñ soñgı könnärdäge kılanışı da Kayum kötkändägeneñ bötenläy kirese bulıp çıktı. Ak banditlarnıñ başka cirlärdä dä höcümnär yasayaçakları turında häbärlär açıktan-açık söylänä başlagaç: «Näsimä kotırınır inde. Üzeneñ dä kotı alınır, başkalarnı da panikaga töşerer»,— dip, Kayum eçennän uylagan ide. Läkin Kayumnıñ gacäplänüenä karşı, Näsimä kotırınmadı da, panikaga da töşmäde. Şuşı eşlärne elektän ük belgän tösle, bu häbärlärne Näsimä ber dä ise kitmiçä salkın kan belän karşıladı. Mostafanı ütep bargan cirennän tuktatıp:

— Kara äle, Mostafa, Mädinä belän Gölbanunı da vintovkaga öyrätäseñ dip işettem. Gölbanu ul bala-çaga, nişlär ikän? Bulmasa, Mädinä belän üzemne genä öyrät. Çurtannar, İşmaylar hätle genä ata alırmın, Alla boyırsa.

HHHI

Şärif Kamal sıynfıy doşmannar turında söyläven dävam itä. Hösnulla Sadıyk baynı kürergä dip şähärgä kilä. Süz Sadıyk öyendä dä älege altın-kömeş turında bara. Hösnulla belän Sadıyk bay bu baylıknı kommunarlar yäşergän dip uylıylar. Şımçıları Nägıym yärdämendä anı kulga töşermäkçe bulalar. Läkin baylık tabılgaç, Nägıymne öleşkä kertmiçä, ikese genä bülärgä niyätlilär. Şul uk vakıtta ber-bersennän şiklänälär dä.

HHHII

Ähmätkä şähärdä ike kön torırga turı kilde. Başta ul masterskoyga Fäthine dä alıp bardı. Fäthi, nasosnı karaştırgannan soñ, masterskoynıñ zaveduyuşiye belän caylap kına söyläşte, älege nasosnıñ tözätelep eşkä aşırılu mäsäläse belän gubkomnıñ da kızıksınganlıgın añlatıp kuydı.

Ähmät ike kön masterskoydan aşarga, eçärgä genä çıgıp kerde. Böten vakıtın diyärlek şunda ütkärde. Şulay itep, ul kitüenä öç täülek tulmas borın nasosnı Ürge ärämägä alıp kayttı. Nasosnı iltep üz urınına töşergännän soñ, Ähmät tiz arada balık öyräse aşadı. Aşagan arada yanına cıynalgan iptäşlärenä kıskaça şähär hällären söyläş-tergäläde.

Alar, öçäü (Kayum belän Mostafa Ähmätkä bulışıp tordılar) ber säğat çaması vakıt eçendä nasosnı urnaştırıp, ber yaktan külgä barıp töşkän trubanı, ikençe yaktan şangasu koya torgan trubanı nasoska berkettelär. Atlar privod tiräsen ike tapkır äylängän idelär, yugarıdan görlägän tavış^kilä başladı.

— Yä äle, Gabdelhäy, ber atnı ıçkındırıp al,— dide Ähmät.

Ber genä at ta şulay uk diyärlek ciñel yörep kitte. Moñar tagın da şatlandılar. Ber säğat vakıt ütmägänder, biş yöz çiläkle şan tulıp taşıp ta kitte.

— Yülärlek eşlägänbez,— dide Nägıym,— başta uk İvan İvanıçka kürsätäsebez kalgan.

— Tehnikanıñ räten belmävebez häm şunıñ östävenä siña ışanuıbız arkasında harap bulganbız şul. Sin bit gel: «Anıñ köçe şulay gına, min alarnıñ rätlären beläm»,— dip, bezneñ başnı äyländerep tordıñ,— dide Mostafa.

«Üzem bozgannı tözätergä kiñäş birep torırga ällä yülär dip beldeñme?»— dip, eçennän uyladı Nägıym.

Kiçke aştan soñ kommuna çlennarı Nidiyät tora torgan zur alaçıkka kiñäşkä cıyıldılar.

Aş peşerü eşendä bulgan Näsimä belän Hämidädän häm kiçke karavılda toru eşenä katnaşuçı Mädinä belän Gölbanudan başka (ogorodnı utau eşe dä alarga yöklände) hatın-kızlarnıñ hämmäse tarı utauga bilgeländelär. Par kütärü eşe betep bara ide inde. Anda ike genä keşe kaldırılıp, başka irlärneñ hämmäse peçän çabu eşenä bilgeländelär. Kiñäşmä betep bara ide inde, alaçıknıñ tışında:

— Äy! Kemnär bar anda?— dip kıçkırgan tavış işetelde.

Şihray, at östennän töşep, eçkä kerde.

— Yegetlär, bolay yaramıy bit! Doşman kilep çıksa, sezne yalan kul belän totıp ala bit! Sakta toru digän närsä barmı, yukmı sezdä?— dide Şihray

Mostafa Nidiyättän soradı:

— Çirat kemdä soñ bügen?

— Bügen Şihrayda ide,— dide Hidiyät.

— Soñ inde, ul bulmagaç, anıñ artınnan kem, şuñar äytäseñ kalgan.

idiyät çitängä kıstırgan cirdän ber käğaz kisäge aldı da lampaga yakın kiterep karagaç:

— Şihray artınnan Mädinäneñ çiratı,— dide. Mädinä tiz genä torıp çıgarga omtılgan ide, Şihray

anı tuktattı:

— Çak kına tukta äle. Eş bolay... Grigorevkaga äle yañarak kına unbişläp atlı kilep kergän. Grigorevkadan alar bezneñ avılga, annan, mögayın, monda kiläçäklär.

Dimäk, kurkınıç borın töbendä. Keşelär tiz arada üz alaçıklarına taraldılar häm vintovkaların alıp çıktılar, tavışsız-tınsız gına barıp, tauçık buyına suzıldılar. Yullarda adäm zatı kürenmägäç, keşelär ber urıngarak cıyıldılar.

— Ber komandir kiräk, yegetlär,— dide Haliq. Şihray cavap birde:

— Menä yaçeyka sekretare inde bezneñ komandir! Başka tagın nindi komandir siña?..

— Menä närsä, iptäşlär,— dide Mostafa,— yokısı kil-mägänräk berär iptäşne monda kaldırıp, başkalarıbız tegendä kaytıp yoklarga mömkin. Bügen monda kilmäüläre dä ihtimal. Kilälär ikän, yullar yıraktan uk kürenä iç, monda kalgan iptäş barıp uyatır. Kirägençä karşılarbız.

Bu fikerne mäslihät taptılar. Komsomoletslar postta üzläre kalırga täqdim yasadılar.

— Yuk inde, iptäşkäylär, min üz çiratımnı beregezgä dä birmim,— dide Mädinä.

— Komandir närsä äyter,— dide Haliq,— anıñ süze zakon bulırga tiyeş.

Mostafa kıska gına itep mäsäläne çişte:

— Mädinä çiratın birergä telämi ikän, bez añar karşı kilmik. Yuksa añar ışanmau tösle bernärsä añlaşırga mömkin. Hälbuki bez añar ışanabız.

Keşelär kitep bardılar.

Tön urtası. Tönge tınlıknı barı özleksez zereldägän çikertkä tavışları arasında kül bakalarınıñ bakıldaşuları häm yırak-eraklardan ara-tirä avıl etläre örgän tavışlar işetelgäläp tora. Ay haman da ber kürenep, ber yäşerenep, kaçışlı uynagan balalar tösle kılana. Yañgırsız sıyık bolıtlar agalar da agalar. Yañgırların da kitersennär ide. Şulay da küñelle. Yaçeyka sekretare: «Mädinägä ışanabız»,— di. Avıl sovetı predsedatele Şihray da moñar karşı kilmi. Kollektiv bersüzsez moña kuşıla. Menä-menä doşman höcüm itä digän kurkınıç astında torgan çagında añar kollektivnıñ yazmışı ışanıp tapşırıla. Çiksez zur bähet iç bu! Bu bähetne yakınnan urtaklaşırga şähärdäge dus ta monda bulsa ikän.

Berär säğat çaması vakıt ütkännän soñ, Kigävenle yulında şaktıy yırakta nindider karaçkılar kürenä başladı. Bu vakıtta ay çıkkan ide. Mädinä, bik dikqatläp beraz vakıt karap torgaç, alarnı bire taba häräkät itülären häm alardan Sakmar yagına taba tuzannar avışıp torganlıknı ayırmaçık kürde. Häm tiz genä öylärgä yögerde. Ber-ike minut eçendä hämmäse torıp tauçıkka yögerdelär.

Atlılar ineşkä citärgä yegerme-utız metr gına kalgaç, Mostafa kinät katı tavış belän kıçkırıp cibärde:

— Ostanovites!..

Şunıñ artınnan uk ineşneñ aryagınnan:

— Mostafa!— digän tavış yañgıradı. Bu Cukov tavışı ide.

— Yarıy äle, malay, atmadım! — dide Hidiyät. Mostafa añar kul birep:

— Sez närsä keşelär kurkıtıp eskadronıgız belän yörisez monda?— dide.

— Bez anda miting ütkärdek. Atlarnı aşatıp, çäylär eçtek.

HHHIII

Kommuna äğzaları arasında da äleden-äle añlaşılmauçılık çıgıp tora. Mostafanıñ hatını Färhicamal irennän könläşä ikän. Läkin Mostafa partiyä yaçeykası citäkçese häm hatınına ul şul partiyä türäse bularak cavap ta birä:

— Böten keşelärne bähetle itärgä omtılgan kommunistlar partiyäsenä min çın ihlas belän kerdem, häm anıñ namuslı çlennarınnan berse bulıp, çın ihlas belän eşlim. Şulay bulgaç, üzem belän bergä berniçä yıllar orışmıy-talaşmıyça yäşägän iptäşemne dä bähetle itärgä tırışu miña kiräk bulamı? Älbättä, kiräk bula. Min monı çın kommunist süze itep äytäm. Minem öçen şunnan da yugarı süz yuk. Sin moña ışana torgan bulsañ, monnan bolay urın-lı-urınsız könläşäse bulma. Yuksa minem belän yäşäü siña bähet birmi, barı bähetsezlek kiterä ikän dip karayaçakmın häm, sine bähetle itü öçen, sinnän ayırılaçakmın. Könläşmäskä süz biräseñme, yukmı?

HHHIV

Kommunanı doşman kürgän Hösnullanıñ üçle yämsez uyların bülderep, tön urtasında Sadıyk bay ulı Ämircan kilep kerä. Ämircannar bandası kommunaga höcüm itärgä äzerlänä. Ämircan monda şul uñaydan kilgän ikän. Şımçı Nägıymne çakırtıp kiterälär. Ul kommuna äğzalarınıñ küpme mıltıgı barlıgın, niçek karavıl toruları turında äytä.

HHHV

Fäthi otpusk alıp monda kaytkan çagında kommunanıñ urakka çıguına öç kön bulgan ide inde. Ul kiçkırınrak kilep töşte. İneştän çıgıp ürgä kütärelde. Ul şulay uylana-uylana, kızu adımnar belän bara torgaç, urakçılarga yakınlaşkanın sizmi dä kaldı. Dürt at cigelgän urak maşinası («lobogreyka»), öç-dürt gektar çaması ber küläm cirne uratıp, özleksez zırıldagan tavış çıgargan häldä, kırkıp bara. Anıñ art kırıyına utırgan Mostafa, lobogreyka kanatları astına cıynala bargan solı kisentelären kulındagı agaç sänäge belän bertuktauksız poçmakka tartıp, öyemnär yasıy häm ber çama ülçäü belän cirgä salıp bara.

— Eşlär kızu bara, küräm! — dide Fäthi.

Mostafa mañgay tirlären kinder biyäläyeneñ arkası belän sıpırıp cibärde:

— Vakıtı şundıy, tugankay! Ä sin soñ nişläp monda kildeñ? Tegendä, bezneñ alaçıklar şähärendä yal itep torırga kiräk siña. Kiç kaytkaç, äybätläp söyläşerbez,— dide.

— Anısı, älbättä, şulay, —dide Fäthi,— min sezne eşegezdän bülderep äñgämä kuyırtırga kilmädem, bälki, buldıra alsam, yärdämläşergä dip kildem.

Beraz tartkalaşkaç, Mostafa riza buldı häm lobogreykanıñ poçmagına cıynala torgan kisente öyemnären cirgä töşerep cibärüneñ tehnikası turında berkadär añlatma birde.

Mostafa külemne buydan-buyga ber kabat, lobogreyka yanında äylänep çıktı. Fäthineñ eşne caylı alıp barganlıgı kürenä ide.

Mostafa çak kına uylanıp tordı da çümälä saluçılar yanına kitte. Koyaş şaktıy tübänäygän, häm, anıñ esselege sürelä başlagan buluga karamastan, keşelär cilsez börkü havada kızu eşlägängä kürä, şabır tirgä batkan idelär. Mostafa Haliq yanına barıp:

— Haliq abzıy, bir äle miña sänägeñne, üzeñ utırıp yal it azrak,— dide.

Haliqnıñ borın oçında häm mañgayında borçak-borçak tir tamçıları yaltırıy ide.

— Tege kem soñ ul? — dide Haliq.

— Fäthi, otpuskıga kaytkan.

— Eşkä dä totındımıni? Maşinanı vattırmasmı soñ?

— Slesar la ul! — dide Mostafa häm, Haliqnıñ sänägen alıp, keşelär belän yarışıp, çümälä salu eşenä kereşte.

Haliq, solı çümäläse külägäsenä utırıp, mahorka törde. Mostafa yögerügä yakın kızulık belän çümälägä solı öyemnäre taşıy ide. Haliq, tämäkesen tartıp betergäç tä Mostafa yanına barmıyça, öyem asların tırmalap yörüçe Färihä yanına bardı:

— Yä äle, Färihä kilen, tırmañnı karap karıym,— dide ul. Färihä eşne añlap citmäde. Eşlägän cirennän tuktap, tırmanı äyländerä-tulgandıra karaştırgan kileş:

— Üzemneñ kön sayın eşli torgan tırmam iç!— dide.

— Bir äle, karıym... Färihä karışmadı,birde.

— Sin änä çirämgä utırıp yal it,— dide Haliq,— min üzem beraz tırmalap karıym...

— Min arımadım, Haliq abzıy. Sez üzegez ölkän keşe, yal itärgä kiräk.

Yulda kaytkan çagında Mostafa Fäthine kommunanıñ eşläre häm igen cıynaunıñ barışı belän tanıştırdı. Mostafanıñ äytüenä karaganda, tubılgı alanında kommunanıñ bodayları urta däräcädän yugarırak bulıp, menä mondagı arpa häm solılar belän bergä isäplägändä, barlıgı da urta däräcädä turı kilä.

Koyaş iñgän yak ofıkta bödrälänep torgan sıyık bolıtlar, altınlı parçalar tösle, küz kamaştırırlık açık alsu nurga mançılgannar, agaç başlarına, vodokaçka çanına häm şulay uk keşelärneñ yözlärenä dä belener-belenmäs kenä alsu şäülälär töşerälär, matur häm därtle moñlılık birep toralar.

Tubılgı alanınnan da keşelär kayttılar. Alar hämmäse Fäthi belän bik cılı isänläştelär. Fäthi Mädinäneñ kulın beraz vakıt uç eçenä kısıp tottı. Mädinäneñ uç eçendä beraz kıtırşılar barlık sizelä häm şuşı kıtırşılar arkılı Fäthineñ yörägenä yagımlı häm matur mäğnäle cılılık agıp torgan tösle toyıla ide.

Aş äzer ide. İrlär ber tabında, hatın-kızlar ikençe tabında aş aşadılar.

— Kayum abzıy kürenmi, kayda soñ ul? — dip soradı Fäthi.

— Ul bügen postta tora,— dide Mostafa.

Mostafa belän Fäthi Kayum yanına bardılar. Ber çite kitek zur kismäk töbe külämendä häm tonık kına utlı kümer tösendä kızarıp torgan ay yañarak kına cirdän kütärelep kilä ide.

— Nihäl, Kayum abzıy, yokı kilmime? — dide Fäthi. Kayum küñelle genä tavış belän cavap kaytardı:

— Cavaplı postta torgan çagında yokı digän närsägä doşman küze belän kararga kiräk, Fäthi iptäş, yakınlaşa başladımı isä, hlop kükrägenä!

— Döres, — dide Fäthi häm Mostafaga töbäp soradı: — Tönen ber genä keşe postta toramıni?

— Urak başlangaç, berär genä keşe toru mäslihät tabıldı. Çönki postta tora torgan keşegä köndezen beraz yoklamıyça bulmıy.

— Bügennän ük äytep kuyam: irtägä minem çirat bulır,— dide Fäthi.

Mostafa beraz endäşmi torgaç äytte:

— İrtägä Mädinäneñ çiratı bugay. Ul üz çiratın keşegä birmi torgan ide.

Fäthi İşmay kart alaçıgına kerep yatkaç, Mostafanıñ Mädinä turında äytkän bayagı süzläre anıñ isenä töşte häm «üz çiratın keşegä birmi torgan» Mädinä vintovka totıd postta torgan kileş anıñ küz aldına kilde...

...Berrättän ike tapkır mıltık atkan tavışka Fäthi uyanıp kitte. Şul uk vakıtta Kayumnıñ beraz yıraktan açı tavış belän: «İptäşlär!» — dip kıçkırgan avazı häm tagın berniçä kabat mıltık şartlagan tavışlar işetelde. Alaçıknıñ çitän çıbıkları arasınnan tañ yaktısı sarkı lıp tora ide. Fäthi häm anıñ artınnan İşmay üzläreneñ vintovkaların alıp işekkä ırgıldılar. Başka alaçıklardan da keşelär vintovkalar totıp ırgılıp çıktılar.

Kanlı köräş näticäsendä banditlar tar-mar iteldelär. Alardan dürt keşe üterelde. Ämircan häm tagın da biş keşe, katı yaralangan köye, kulga alındılar. Köräş äle şaktıy kızu bargan çakta, Ürge Kigävenle yagınnan ÇON otryadı kilep çıktı. Şunnan soñ banditlar tarkala häm kaysı kayda kaça başladılar. Al arnıñ öçäve ineş buylap kaçıp bargan çakta ÇON otryadı tarafınnan totılıp kulga alındılar. Grigoriy Çurkin häm tagın biş keşe Sakmar buyındagı ärämälekkä kaçtılar. ÇON otryadınıñ ber törkeme alarnı kuıp kitte. Kommunarlardan Kayum häm İşmay kartnıñ ulı komsomolets Mähmüt ütereldelär. Hidiyät şaktıy katı yaralandı. Fäthi tersäktän yugarı yak belägennän ciñelçä yaralandı. Hatın-kızlardan Gölbanu belän Näsimä dä azrak yaralangan idelär.

Ämircannıñ kesäsennän tabılgan käğazlär arasında kommuna çlennarınıñ häm komsomoletslarnıñ spisogı da bar ide. Mostafa Nägıymneñ kul yazuın tanıdı. Militsiyä başlıgı Yuryev, ber militsioner alıp, Nägıymne kulga alırga avılga kitte.

Click or select a word or words to search the definition