Marca Yäme

Hikäyä
Sugıştan Gabderrahman sölek kebek urıs kızına öylänep, citmäsä anı tatar avılına yäşärgä alıp kayttı. Gomergä “marca” dip avız suların korıtkan agaylarnıñ ike küzläre dä bişärlänep anda buldı. Sälimgäräy koda, şul marcaga yalgış oçrap, öyenä akılınnan yazıp kayttı, çalşayıp kalgan küzlären öç kön rättän salkın häm karañgı bazda yabılıp torgannan soñ gına urınnarına utırta algan, didelär. Alay uk tügelder lä inde! Ä menä Häsbicamal abıstaynıñ süzläre hak bulmagayı: ul marcanıñ kükrägendä täre kürgän!
— Häyerlegä bulsın!— dip söyläşte avıl hatınnarı.— İrlärebez sugış kırında yatıp kaldı, avılıbıznı marca bastı. Elekke mullalar söylägän Ahırzaman ğalämätlärennän bolar, ber dä bütänçä bulmas!
— Gabderrahman marca telendä genä söyläşä, marca telendä genä cırlıy, marca kubızına gına bii ikän, malay, min siña äytim!
— Avılıbızga duñgız kaytarmagayları!.. Gabderrahman da duñgız ite aşıy mikän?
Mondıy süzlärneñ ige-çige bulmadı. Kemnärneñ kolagına yatıştı, kaysılarınıñ açuın kabarttı. Tik Häyerbanat kına, Gabderrahmannarga kardäş tiyeşle Gıylemhan abzıynıñ kırık yäşendä balasız tol kalgan mögallimä kızı gına:
— Yuk süzlärne söyläşergä niçek telegez bara. Urıs kızına närsä bulgan?— dip böten avılga berüze karşı çıkkan. Ene tiyeşle Gabderrahman, moña bik küñele bulıp, rähmäten äytmäkçe itep uramda telen çalıştırgan gına ikän, anı da tetep salgan: — Tapkansıñ öylänergä kız! Marca da buldımı keşe? Minem Hafazıy da cibärgän ber hatında soldatkalar hakında yazgan ide, alarnı monda keşegä sanamıylar dip. Berük, faşistnı dömekterü, sugışka baru uyıñnı taşla. Barıber bu mähşärdä küreşä almabız dip. İ enem, avıl tulı yäş-cilkençäk, eleklärne Mädinä-Mädinäkäy dip avız sularıñ korıtıp yörgän Fäshetdin abıynıñ kızı da tormışsız. Ällä kaydan cidençe yatnı alıp kaytkançı!..
Keşe süze ütmägän bulsa da, Häyerbanat apasınıñ şuşı süzlärennän Gabderrahmannıñ canı suyılıp töşte. Aktan da, karadan da ber süz äytä almadı. Ul äle aña ışanıp, tayanıçım bulır, tugannar aldında da, halık karşında da yözemneñ aklıgın saklarga bulışır dip ömet belän karıy, hätta tege yaklap äytelgän kebek toyılgan süzlärennän soñ küñele huşlanıp yöri ide. Bar ikän küräseläre! Adäm balasınıñ bäheten sıyır ber sözsä, haraplar gına itä ikän ul. Ya Hodayım, nigä bändäläreñne törle-törle itep bar kılgaç, mähäbbät digän izge hislär tulsın öçen alarga gıyşık savıtı yöräkne, küñel sagışı cannı, häter sandıgı añnı birdeñ? Marca dip inde, marca bulunıñ ni gayıbe bar? Ber kaşık su belän yotarlık çibär hatın alıp kaytkansıñ, bähetläregez dä şulay kamil bulsın diyäse urınga, ällä nindi gaybätlär söyläp yöz karaltmasalar ide! Färeştä bit bu, färeştä! Kürmilärmeni? Färeştälärneñ dä gıybadätläre üzlärençä. Şuña karap kına alarnı da “marca”ga çıgarırga tiyeşbezme?
Gabderrahmannıñ akılı şaşına, tatarnıñ ata-babadan kilgän urıska karşı mönäsäbätenä karata yöräge ärni, açına ide. Ägär dä sölek kebek kızga öylänep kaytmagan bulsa, bu hällärgä duçar iteler ideme ikän? “Kan tartmasa — can tarta!”— dilärme? “Canı telägän — yılan ite aşagan!” Yılanmı soñ, kaylardan yılan bulsın di ul? Çäçäk, dönyalıkta siräk oçrıy torgan bähet çäçäge! Ägär dä bütän ber keşe, yağni mäsälän şökätsez Sabiranıñ ciläs Häkimcanı şulay öylänep kaytsa, keşe ni dä äytmäs ide äle.
Gabderrahmannı kümhuc eşendä ak häm karadan hiçkem söyläşep aptıratmadı. Aña güyäki şiklänep, ışanmıyça karıy idelär. Sugışnı uzgan, okoplarda urısı, tatarı, başkası berdäy bulgan, inde tınıçta da şulay dustanä yäşärgä dip ömetlängän tügellär idemeni? Tege, padişah zamannarındagı ällä nindi babalarnıñ suyışuların-üpkäläşülären, din öçen can atuların bälki onıtırga da vakıttır?
Dönya üz yöreşe belän kilä-kilä, tormış bar caysızlıkların tärtipkä salıp kitärgä tiyeş ide. Ämma ul aşıkmadı. Keşe digäneñ şundıy da üzençälekle ikän, üzeneñ märtäbäsen belep kenä yäşi birä. Halık digän böyek berläşmäneñ kuyınına sıyınıp, üz bulıp, doşmanına — doşmança, dustına — duslarça mönäsäbätendä gomer kiçerä. Keşe şulay üze dä böyeklek märtäbäsenä ireşä.
Bähet kümärgä tiş ide anı, bähet! Ämma Gabderrahmannıñ güzälkäye, balkıp torası urınga, üzenä töbälgän usal küzlärdän sula bardı. Monıñ säbäben balaga uzuınnan dip hatını tınıçlandırırga tırıştı. Gabderrahmanın yaratuın, anıñ öçen dip ilennän tatar avılına kilep bähet tabaçagın ul dus kızlarınnan da yäşermägän ide. Sabır bulsalar, ire belän araları bozılmasa, halık ta künär, küzläre belän sözep karaudan tuktarlar kebek ide. Üzen önämäüçelär barı tik hatın-kız zatınnan gına, ä irläre aña soklanuların yäşermiçä, aşarday bulıp karıylar. Gabderrahmannı çınlıkta alar iñ bähetle zatlardan dip belälär. Kayvakıt könçelekläre yözlärenä çıga. Ämma hatınnarnıkı kebek karalıp häm yämsezlänep tügel, cannarına yaktılık belän iñä alarga ul his. Belsälär ide Gabderrahmannıñ hällären, kiçereşlären, uyların, borçıluların. Şuşı hatını anı akılınnan yazdırdı şul. Ber genä minutka küze aldınnan yäki häterennän kitsä ide anıñ şuşı Alyonası. Ul hätta okopta çaklarında da: “Älinä!”— dip kurkınıp, sagınıp, açınıp uyana ide. Dörese şul! Alyonası da, yugıysä, koçagında yata. Ä Gabderrahman töş kürä: imeş, Älinäse mina kırı buylap bara. Menä anda, menä monda minalar. Öslärenä genä basar kebek. Gabderrahman anıñ artınnan yögerä. İnde genä mina östenä bastı digändä: “Älinä!”— dip kıçkıra häm uyanıp kitä. Niçä tapkır kürgänder Gabderrahman bu töşen, yarıy äle avılında anıñ kabatlanganı yuk. Germanga barıp kergänçe Alyonanı üz koçagında gına saklap yörtte.
— Bu tatar irläre barısı da sineñ kebekme, Gabderrahman?— dip sorıylar ide annan başkalar.
— Sezneñ halıkta bişär hatın alu ğadäte ikänlege hakında işetkälägän bar ide anısı...— diyäräk tä ürtäüçelär tabıla tordı.
— Alyona, karama sin aña, ilenä alıp kaytır da onıtır äle!— dip aldan yurap kuyuçılar da yuk tügel ide.
Niçek itep onıtsın di Gabderrahman anı? Yuk, mömkin häl tügel. Alyona da belä-beleşkännän birle Gabderrahmannıñ hiçber hatınga kul suzuı tügel, kütärelep tä karamavın belmi-kürmimeni ul? Nindi bulmagan süzlär bu tagın?
— Gabrahman!— dip endäşä aña Alyonası,— Gabrahman...
Bolay yagımlı, üz häm cılı itep hätta änise dä däşmägänder anı mögayın? Yuk şul! Äminä kebek hatın kimendä dönya bäyäse tora ul! Äytmägez, söylämägez Gabderrahmanga: “Ayırıl, marca hatınıñnı kuıp çıgar!”— dip. Sezneñ mäkeregezne belmi-sizmimeni? Bik yahşı añlap tora. Älinäne Gabderrahman kuıp çıgarır da, imeş, ul kuldan-kulga kitär. Äüväl, azgın Kälimulla pıçrak näfesen suzar. Çın irlär sugışta utlar kiçep çıkkanda, ul monda, arış başagı urlamıylarmı dip, itäk aslarına qadär huca bulıp yörgän. Halık hiçnine onıtmıy, isennän çıgargan kebek beldermäskä tırışsa da, ber tişeläçäk äle hämmäse dä! Bu hakta uylap ta karamagan Gabderrahman da cil avızınnanmı işette äle, kıytı häbär tiz taraluçan şul! Bügen dönyaga huca bulıp yörüçeneñ irtägä näsele korımıy kalmıy, dilär. Hak süz tügel diyärgä aşıkmagız! Borıngılar belmi äytmägännär, hakıykat yäş belän tügel, akıl belän kuätle.
Keşe üz qaderen üze belsä genä qaderle. Marcaga öylände dip Gabderrahmannı avılınnan kuıp cibärmäyäçäklär ide, ämma tınıç yäşärgä dä irek birmäyäçäklär. Moña qadär il-köndä kürenmägän-bulmagan häl sanala şul. İmeş, avılga marca kersä, kimendä ay buyına yañgır yaumayaçak. Ägär dä inde yausa da, ber-ber zähmät kubaçak, alay da tügel ikän, sıyırlarnıñ imçäkläre, hatınnarnıñ kükräkläre kibäçäk! Şulay uk ide mikänni? Nigä Gabderrahman moña iğtibar itmäde? Ällä başı şulkadär äylängän ideme?
Sugış kırında Äminäne yugaltkan bulsa, nişlär ide ikän ul? Varşau töbendä añgıra yadrä kisäge tiyep yaralagaç, sançastkä anı Gabderrahman üz kullarına öf tä itmi kütärep alıp bardı. Botına kerep tuktalgan yadräne algannarında da başınnan totıp tordı.
— Bu kıznı sakla! Dönya bäyäse torırlık!— dide aña cirän sakallı, olı gäüdäle hirurg ir, saf tatar telendä.
Gabderrahmannıñ kotı oçtı:
— Ülärlekme ällä?
— Sez närsä, avızıgızdan cil alsın! Mondıynı üterälär dimeni?
— İptäş polkovnik...— dide, haman da dulkınlangan Gabderrahman, monda kergänendä abaylap kalgan çöydäge kitelneñ pogonnarın isenä töşerep häm andıy zur keşeneñ tatar buluına soklanıp.
— Teregulov,— dide hirurg, güyäki räsmilekne önämägänlegen sizderergä teläp.
— İptäş Teregulov, nigä alay disez? — Gabderrahman dulkınlanuın yäşerä almadı, küzläre mölderämä häldä polkovnik töbälgän idelär. Ä ul, hirurg, ise dä kitmäde, üz eşendä buldı.
— Yadräneñ zıyanı yuk. Bähetegez bar ikän: söyäkkä dä barıp citmägän! Yarası tiz tözäler, şırpı kergän kebek kenä! Cöye dä kalmas...
— Bälki anı gospitalğä cibärmässez?
Teregulov monı uk kötmägän ide Gabderrahmannan. Ütken küze belän tişterep karap kuydı. İmeş, söyekleñneñ isänlegen kaygıruıñ şuşımı inde? Anı yaralı hälendä sugış kırına cibärergä rizalık birsenme? Bu nindi märhämätsezlek?
Polkovnik Teregulov Gabderrahmannı et itep açulanıp taşlarga aşıkmadı. Keşe hälenä kerä aluı bilgese ide bu. Operatsiyä östäle yanınnan da kuıp çıgarmadı bit änä. Kırıslıgı belän dan algan bu tatar hirurgınıñ mondıy haläte hezmättäşläre öçen yañalık tügel ide bulırga kiräk. Ul niçek kiräk dip tapsa, şulay döres ikänlegen alar öç-dürt yıl eçendä kürep, belep, bu hakıykatkä inanıp betkän idelär.
Älinäne gospitalğä cibärdelär. Atna-un köndä yarası tözälergä tiyeş ide. Gabderrahman şul vakıt eçendä akılınnan kitä yazdı. Anı sagınularınıñ, başı bütän närsä hakında uylarga telämäüneñ zıyanı faydasınnan kübräk ide. Monıñ şulay ikänlegen komandalıgında bulgan soldatlar sizep-kürep tordılar. Döres, ürtäp karauçıları da, yanına kilep yatuçıları da tabıldı, ämma Gabderrahmannı Allah üze sakladı! Güyäki şuşı hatın-kızlar rotasınıñ barlıgın onıtkan idelär, urınnarınnan kuzgatmadılar. Alda bulaçak zur kuzgalış könnärneñ berendä hiçşiksez barçasın beryulı kubaraçak, Älinäsen dä Gabderrahman yugaltaçak ide. Anıñ monı uylap kotı oçtı. Här köneneñ minutın häm säğaten diyärlek sanap yäşäde. Barı tik avılınnan hat algaç kına bu häsrätennän aynıgan kebek buldı. Küñelen tugan tufrak uyı yaulap aldı. Hätere kaldı. Alar monda ülem yänäşäsendä yörilär, alar anda ut yotıp yäşilär. Barısı da ciñü öçen kön-tön eştä bulıp, inde idän saygakların, utar-koymaların da miçkä yagıp betergännär. Boların uk açık yazmasalar da, änise ike-öç süz belän diyärlek törtterep kuygan ide: “İsän kayt, ulım! Kış suıgında miçebez idän-tübälärne aşap beterde, eş küp bulır!”
Kaytsın gına, yaña yort citeşterer äle Gabderrahman. Ätise dä kulga osta ide, ul da kimen kuymas, barısın da eşlär. Tik menä: “Kälimullanıñ azuı citte, kesä töbendä kalmıyça, itäk astın tikşerügä küçte!”— digän süzlärenä canı ärnede. Ul kabahätne kayan tapkannar da alarnıñ avılına cibärgännär? Sugış başlangannan birle şul adäm aktıgı kannarın eçä bit. Äniseneñ här hatında ul yünsezneñ kahär belän telgä alınmıy kalganı yuk. Elegräk allarda polk tsenzorı andıy cömlälärne ukılmas hälgä citkerep boza häm kıra ide, häzer, Avropaga çıkkaç, alay bik isläre kitep tormıy, ällä ukıştırıp ta mataşmıylar inde? Künegäseñ ikän ul! Ni gayrätle, arıslan yöräkle irlärne dä sugış sındırdı. Här könne diyärlek ülem kurkınıçı belän oçraşu gına tügel, bergä, ber baş, ber akıl başlıgında utka kergändä genä ciñügä ireşülären niçämä tapkır kürdelär, üz isänlekläre belän täcribä ittelär. Beräülärneñ batırlıgı gayre tabigıy halätlärennän, hätta çarasızlıgınnan bula ikänlegen üz küzläre belän kürep tordılar. Front gazetaları yazgan häbärlärneñ küpçelege safsataga korılganlıktan, Gabderrahman andıy yazmalarga iğtibar itüdän tuktagan ide.
Gospitaldän Älinä kaytıp alarga kuşılgan könneñ kiçendä kuzgalırga digän ämer aldılar. Gabderrahman üzeneñ sagınuların belderäse ide dä, ämma ser birmäde. Älinäneñ üz-üzen sabır totuı anı şikkä saldı, meñ tapkırdır hisläreneñ äle utına, äle suına töşep, yöräge kuırıldı.
Alar bütän hiçber ayırılmadılar. Gabderrahmannıñ soldatkaların Reyn yılgası buyındagı rayon komendaturasına bilgelädelär. Hezmätläre bik gadi ide: yäşerenep kalgan faşistlarnı barlau, halık eçendä tınıçlıknı saklau. Alarga haman-haman äle anda, äle monda bulıp torgan ayırım bäreleşlär, yäşerengän cirlärennän çıkkan faşist kaldıkları belän atışuları hakında häbär itep torsalar da, üzläre karamagındagı avıl häm şähärçeklärdä andıy hällär bulmaganlıktan, hezmätläre tınıç häm üz cıyına bara tordı. Ägär şunda Älinäsen az gına kürmi torsa da Gabderrahman akılın yazarday bula, yäşäveneñ yämen yugalta torgan ide.
— Sinnän başka närsä eşlärmen?— diyä ide ul añarga.
— Belmim...— dip cavabın şayartarak kaytara ide Älinä, ämma ahırında, şaktıy citdilänep yılap ta ala ide: — Min dä uylıym ul hakta. Nişlärseñ ikän? Minnän başka haraplar gına bulırsıñ kebek!
Yuk, alar süzlär kuyışmadılar, ber-bersen mäñge taşlaşmaska da väğdälär bireşmädelär. Äüväle Älinälärgä, Ukrainaga kaytıp, ölkän yäştäge äti-änisennän, öç yagında öç bähete bulgan öç apasınnan, güyäki sugış cile kagılırga onıtkan abıy-agalarınnan rizalık aldılar da Tatarstanga, Bua yagına yul tottılar. Zur ğailälärennän Alyonanıñ gına çitkä koş bulıp oçuı güyäki alar öçen hiçber yugaltu tügel ide bulsa kiräk.
— Borçılma, — dide aña Gabderrahman,— sagınmıy yäşi almassıñ, kaytıp-kitep yörerseñ!
Alyona tınıç şikelle ide, ämma ireneñ kükrägenä kaplandı da yılıy uk başladı. Alarnı bu vakıtta poyızd Tatarstan yaklarına alıp kitkän ide inde. Vagon tulı halık. Soldatlar, töyänep, bähet ezläp kayadır yırakka yul algan açlı-tuklı, şeşengän hatın-kız, bala-çaga. Häyer soranıp uzuçılar bersen ikençese alıştırıp kına tora. Härkem diyärlek telänçelek itä: olı yäştägese dä, keçeläre dä. Ayaksız yäki kulsız, ös-başı tetkälänep betkän yarım iserek garip yaralılar da. Küzennän kaynar hisläre katış yöräk mayın sıkkan Alyonaga hiçkemneñ ise kitmäde. Aña iğtibar itärgä teläüçe yuk ide. Biş yagı da açık häm kıybla bulgan bu yäş hatınnan könläşerlek tä ide, yugıysä.
— Alar mine yaratmıylar. İsläre dä kitmäde. Tugannarı bit min alarnıñ! Üz tugannarı!
Älinäneñ bu süzlären Gabderrahman gomere buyı iskä alaçagın älegä belmi ide. Ul barı tik anı yuatıp kına mataştı:
— Alay dimä, andıy itep äytmä, bägırem! Bähetle tormış belän yäşärgä yazsın!
Gabderrahman şul vakıtta ägär dä avıldaşları häm tugannarı üzen niçek karşı alasıların belgän bulsa, bälki başkaçarak süzlär söylär dä ide. Häm menä alar monda, tatar cirendä yäşilär. Älinägä üz aga häm apaları nindi küz belän karasalar, Gabderrahman da üzenä karata şundıy uk karaşlarnı toya. Kütärä aluları bik ciñel dip belälärder inde. Nigä aña Älinäsen taşlarga kuşalar, bähetennän, söyeklesennän ni öçen ayırırga telilär?
Avılda yuk-bar süz taralır öçen küp kiräkme? İnde genä usal tellär avız oyalarında tınıçlanır dip yukka ömetlängän ul. Häyerçegä cil karşı, imeş, çarasızga härkön buran!
Ber yıl buldı digändä avıl halkı Älinä hakında bütän süz kuzgattı, kolaktan kolakka yörüdän zurayıp, Gabderrahmannarnıñ üzlärenä dä ireşte. İmeş, soldat kulınnan soldat kulına küçep yörgän ikän Älinä. Äüväle ul ber-ber polk komandirınıñ urının cılıtkan. Ştabta hezmät itkän Sabircan anı tanıy, imeş. Çönki ber vakıt aña da, komandirı yuk çakta, ber kiçne Älinä koçagında uzdırırga turı kilgän. Kömänle dä bulgan. Ämma annan kotılıp, şunnan birle cimeşsez agaçka äverelep kalgan. Anda komandirlar hatınnarnı alıştırıp kına torgannar, imeş. Älinä dä, ber komandirdan ikençesenä töşä-töşä, soldatlarga kalgan. Ahırda peşmägän Gabderrahman şul betkän marcanıñ bozavına äverelgän.
Bu süzlärneñ şır yalgan ikänlegen alar, tellärenä salınuçı şul yavızlar belergä tiyeşlär ide, yugıysä. Kem soñ ul Sabircan digännäre? İmeş, çuaş bazarınnan kürşe avılnıñ Häybullası işetep kaytıp, hatınına tükmi-çäçmi söylägän. Ä anısı, Buaga barışlıy, hat taşuçı Sälimä belän yuldaş bulgannar. Atnı çaptırıp azaplamıylar. Aşıgıç eş tügel, ul bara da bara, ä bolar söyläşälär dä söyläşälär.
— İ malay, şulay mikänni? Äytäm cirle...
— Äye inde, äye! Üz kolagım belän işettem.
— Gabderrahman inde, Gabderrahman... Anıñ hakındadır!
— Äye inde, kem hakında bulsın!
— Kömänen koygan dime? Oyatsız ikän! Äytäm balaları yuk!
— Şulay bula ikän ul! Taligı koyıla, di, talagı bozıla ikän. Ällä işetmädeñ-belmädeñme?
— Hi-i, bulır-bulır! Şulaydır! Yuksa irlärebezne azdırıp yörmäs ide!
İrlären azdıru hakındagı Sälimäneñ bu süzlärendä haklık yuk bötenläy yuk ide isä dä, avıldagı hatınnarnıñ Älinä kürke aldında könçelekläre kabara tordı. Keşelek dönyasınıñ iñ yaman çire bulgan könçelek gaybäte, yalgannı häm şunıñ kebek iñ yavız ğamällärne mäydanga çıgarıp, sugış häm suyış-ütereşkä kiterep citkerä. Adäm balası küze aldında bulgan häm bara torgan hakıykatne tügel, könçelektän tugan gaybät häm yalgannı yakınrak häm dä östenräk kürä. Tatar totıp karamıy ışanmıy, dilär. Belmim inde, şulay uk mikän? Häyer, imannan kiselgän yıllarında tatar üzeneñ goref-gadätennän genä tügel, hätta milli sıyfatlarınnan da korı kalıp betä bara ide. Yarıy äle zamanalar üzgärde dip üzebezne üzebez tınıçlandırıyk!
Gaybät avıldagı ber genä kolaknı da ayamıy ütte. Hätta bala-çaga da Äminä apalarına säyersenep karıy başladılar. Ber ğayepsez Şökerulla babaynı da hatını Ömmegani abıstay ni kiñ säkelärennän törtep töşerde. İmeşter, ul da Gracdannar sugışında katnaşkan, mögayın ki berär marca belän şayartkan bulır!
Ul gınamı soñ, hatınnarnıñ sagız telenä yabışkan gaybättän soñ irlärneñ koyrıkları kısıldı. Alar anda kışkı salkınnarda, yazgı-közge pıçraklarda, cäyge esselärdä faşist ilbasarları belän sugışmıyça, marca koçıp häm kıtıklanıp kına yatkannar ikän dä, monda hatın-kız, kart-korı, bala-çaga alarnı tuyındırır öçen köne-töne cileklären sıkkan!
Kemgä-kemgä, ämma Kälimullaga bähet koyaşı kabat kalıktı. Ul kükräk sugıp, tagın ätäç bulıp yöri başladı. Moña qadär yäşerelgän kırın eşläre zur märtäbä itep söylänelde. Andıy süzlärneñ ahırı närsä belän betäse mäğlüm tügel ide. Citmäsä Älinä urıs telen ukıta torgan mäktäpkä rayon mäğarif bülegennän tikşerüçe inspektorlar kilep töşte. Alar avıl halkınıñ tormışı belän kızıksınıp ta karamadılar, ämma bala-çaganıñ kotın alıp beterdelär. Ul inspektorlarnıñ berse ikençesennän usalrak ide. Alar kitügä, avıl ciñel sulap kuydı. Älinäneñ eşen maktauları, belemenä soklanuları, citmäsä Kazan däülät pedagogiyä institutına ukırga cibäräçäkläre belengäç, hatın-kıznı kabat — bu yulı inde bik zähär — kort çaktı, Gabderrahmannı apası Häyerbanat menä şuşı vakıygadan soñ açulanıp taşladı da inde.
Uramga kiç iñep kilä ide. Älinäse äle mäktäptän kaytmagan, bügen nindider kiçä uzdıraçaklar. Ä Gabderrahman bik nık üpkäläde häm salkın munçalarınıñ läükäsenä yatıp üksep-üksep yıladı, anı belüçe, häteren kürüçe dä bulmadı.
Bäheteñne sıyır sözsä, kanat üsterep kenä kükkä aşıp bulmıy. Bu gaybätlär keşe telendä kolak rähäte itep yörtelsä dä, Gabderrahmannıñ tugannarın şaşındırganlıktan, yort eçläre şomlanıp-karañgılanıp kaldı. Älinägä küzläre kırınaygannan kırınaydı. Monıñ säbäben ul tögäl genä belmäsä dä çamalıy ide. İñ äüväl Gapsattarov digän “ikele kapçıgı” çirattagı “berle”sen alganda:
— Kuy-kuy, üzeñä dä kuyarlar äle! — dip mıskıllarga mataşıp karagan ide, aña iğtibar birep tormadı. Ämma bu süz oçraklı gına bulmagan ikän, şuñadır häterendä uyılıp kalgan.
Älinä tatarça söyläşüneñ yämen häm maturlıgın toya, üzeneñ dä könnärneñ berendä irekle räveştä söyläşä alasına ışana ide. Gapsattarovnıñ süzlärendä nindider zur mıskıllau barlıgın sabaktaş kızlarınıñ yözenä çıkkan borçılu çalımnarınnan toydı. Yörägenä avır kabul itte Älinä hanım. Menä şuşı Gapsattarov kebeklärdän ilen satuçılar çıgaçak dip açulanırga, hätta şul taşbaşnı poçmakka bastırıp kuyarga da talpıngan ide, ämma üzen tıyıp kala aldı. Ul anıñ mögallimäse, ukıtuçısı. Sınık küñellärne tözätü, taş bäğırlärne eretü köçen üzendä tapmasa, bu balalarnıñ härkaysınnan çın keşelär yasau köçenä iyä bulmasa, annan nindi mögallimä çıksın di? Şunda nigäder Gabderrahmanı isenä töşte häm hanım berazga yugalıp kaldı, onıtılıp utırdı. Ukuçıları da tınıç idelär. Şunısına soklanırga tiyeşleseñ: tatar balası ukırga, gıylem alırga, tırışlık kürsätergä yarata ikän ul!
Soñgı vakıtlarda Gabderrahman üz eçenä biklänä bardı. Yuk süzlär belän kolak iten aşap, bäğırläreñ kiskäläülärgä hätta taş bulsañ da tüzmässeñ. Ämma ul taş tügel, bälki — ir, häm ir zatınnan ikänlegen kürsätergä tiyeş ide. Şuña da sabır buldı, orılıp bärelmäde.
Ätisennän kalgan hönäre — baltaga ostalıgı aña üzen onıtırga yärdäm itte. Äüväle urman kisüdä yörep agaç yünätte. Anı yardırıp yörep gomere ütte. Pıçkınıñ ber başında haman Säğıyr abzıy buldı. Tormışnı şaktıy kürgän kırık yäşlek ir süzgä bıtbıldıklardan kim tügel ide. Kiräkme-kiräk tügelme, tuktamıy söylänä, hätta Gabderrahmannıñ cenenä tiyä. Siña pıçkı tartırga kiräk, ä ul onıtılıp telenä salına. Anıñ agı häm karası berdäy. Hämmäne butıy. Äle genä sugış vakıygasınnan berär oçraknı, aña kuşıp Nisa karçıknıñ käcäse niçek Galävilärneñ tütällären kırkıganın söyli, ul da tügel, tatar-urıs mäsäläsen açıklauga kereşä — monısı Gabderrahmannıñ bakçasına taş atarga mataşuı inde, mögayın!
Beryulı ikeseneñ dä öylärenä saygak cäydelär, koyma utırtıp çıktılar. Şulay matur gına eşläp yöriselär ide, Säğıyr abzıy anı üpkälätep kuydı. Kem telennän tartkan, digen? Yülärdän sorama, üze äyter, imeş!
— Närsä dip marca alıp kayttıñ inde? Monda tatar kızları betkänmeni?
Gabderrahman moñarçı tüzgän ide, bu yulı:
— Üzeñä bulmagan akılnı keşegä öyrätep mataşma äle!— dip äytep saldı. Süzläre ayaz könne yäşen sukkanday täesir itteme, Säğıyr abzıy şul minuttan telsez kaldı. Berär bulsa:
— Tökerdem başıña!— diyär ide dä, baltasın kulına totıp kaytıp kitär ide. Ämma Säğıyr abzıynıñ anlık häm andıy ğamälne başkarırlık kodräte yuk şul. Kara säyer küzlären mölderätep karap tordı-tordı da:
— Min keşe süzen genä! — dide. Ul güyäki yılıy ide: — Keşe süzen genä!
Gabderrahmannıñ üzenä dä kıyın bulıp kitte. Berençedän, gönahsız sabıy bala kebek keşene üpkälätüenä, ikençedän, halıknıñ üze hakında yuknı-barnı söyläşüenä. Häm biş sanı tögäl, üz akılındagı ir bularak, baltasın kulına aldı da huşlaşmıy kaytıp kitte.
Ul Älinäsen ayırırga da, açulanırga da cıyınmıy ide. Keşe ni söylämäs, alarnıñ süzlärenä kolak totalar dimeni? Küñeleñne tıñla, küñeleñne! Şunda bäheteñne dä yugaltmassıñ!
Älinä Kazan däülät pedagogiyä institutında çittän torıp ukırga kerergä tiyeş ide. Ul kitkäç, Gabderrahmannıñ avıldaşları tınıçlanıp kaldılar. Tiz arada süz dä taralırga ölgerde. Anı söylämägän häm küpertmägän keşe kalmadı. İmeş, Gabderrahman — ir keşe ikän, marcasın kuıp çıgargan! İnde yañgır da vakıtında yavar, kar da noyabrdä ük töşär, cil dä bismilla belän genä isär!
Bu süzlärneñ ber genä dä nigeze yuk ide. Kem uylap çıgargan äle anı? Närsä, marca hatınnarı, urıslar Allah bändäse tügelmeni? Ällä tartarnı gına ayırıp, barı alarnı gına Hak täğalä üz itä, yaratamı?
Hatının Gabderrahman sagınıp kötep aldı. Anıñ kaytıp kerüe avıl halkın tagın ayaktan yıga yazdı. Berençedän, ul institutka bar imtihannarın da “bik yahşı”ga tapşırıp kergän, ikençedän, monısı berençesen dä onıttırdı, Älinäne yök maşinasınıñ kabinasında avıl başına qadär kemder, mögayın urıs bulırga kiräk, ozatıp kuygan ikän. Äle, kilep tuktagaç ta, ozak kına söyläşep utırgannar, übeşkännär häm koçışkannar da, imeş! Busı uk çip-çi yalgan ide. Asılda vakıyga bötenläy dä başka bulgan, yugıysä!
Kön kiçkä avışıp kilgän çaklar. Kaladan uk kütärenep kaytkan Älinä Buadan avıllarına qadär cäyäü genä atlarga mäcbür ide. Anıñ bähetenä diyärsez, ämma haklıkta — bähetsezlegenä, yulına brigadir Cabir oçradı. Ul keşe Gabderrahmannıñ balaçakta bergä üskän sıynıftaşı häm häzer dä yakın beleşläre ide. Kön dä diyärlek eşkä äytergä kerep, haman yahşıdan gına söyläşep çıga torgan ide. Tuktap, Älinäne arbasına aldı. Kön, iskärtelgänçä, kiçkä avışkan çak. Avılga ällä ni yırak ta kalmagan ide, yugıysä. Arıganlıgı ciñep, arbada barganda Älinä erep kitte. Ul uyanıp kitkändä alar nindider agaçlar arasında idelär. Ä Cabir, üzeneñ şökätsezlegen onıtıp, Älinägä taşlandı.
— Gabderrahmanga gına dimägän, miña da yarıy! — dip söylände ul üze, oyatsızlanıp. — Sin yukta ul rähätlänep tipterde!
Älinä aña ışana almıy ide. Ämma Cabir çigenergä häm akılına kilergä telämäde. Arbadan sikerep töşkän Älinäneñ itägennän eläkterergä ölgerde. Kulı katı ide. Külmäk itäge ayırılıp kitte. Cabir arbadan cirgä başı belän kadaldı. Älinä agaçlar arasına kerep kaçtı. Äüväle kotı oçıp yögerde. Ahırda arıp tuktadı. Añına kilgän Cabir kulındagı tukıma kisägen kürep, şunda uk häteren yañarttı. Älinä yakın-tirädä yuk ide. Ul anı çakırıp-däşep karadı. Ämma tavışın bik zägıyf çıgardı, däşkänen çit-yatlar işetüdän kotı oçtı. Ä annan soñ:
— Bu marca avılga yögergän bulsa, dannı satsa! — dip kotı alındı da, “Yalgan süz, yüri söyli! Kürgänem dä bulmadı!” diyäçägen küñelendä nıgıtıp, Älinäneñ çemodan häm töyençegen arbasınnan töşerde dä atın avılga çaptırdı. Onıtılıp kesäsenä tıkkan tukıma kisägen yılga aşa çıkkanda suga taşladı. Karaknıñ bürege yana digändäy, kaytıp citkänçe Älinä hakında hikäyä dä uylap çıgarırga ölgerde. Bähetsezlegenäder inde, yulına Gabderrahman oçradı. Cabirnıñ kotı oçtı. Şulay da:
— Hatınıñ kayttımı ällä? — dip soradı. — Öyegezdä unlı lampa yakkansıñ!
— Yuk şul äle,— dide Gabderrahman, häsräten yäşermiçä.— Menä kaytır, menä kaytır sıman ide...
Cabir, süzne ozınga suzmıyça, dilbegä kaktı:
— Na-a, malkay, basularnı karap kaytası bar, atla äydä! — dip, kitü yagın karadı. Älinäneñ berär agaç töbendä kurkınıp utıruın küz aldına kiterde. Ämma Cabirnıñ aşıguı ber dä yünlegä tügel ide. Ul anı tabarga häm, keşegä üze hakında avız çaykasa, ber-ber häl kılaçagına süz birep örketergä kiräk dip belä ide. Yalgışmadı: çemodan häm töyençek totkan Älinäneñ östenä kilep çıktı. Mesken hatın nişlärgä dä belmäde. Ämma avıl inde yakın, avaz salu da citä, işetäçäklär ide.
— İreñ kötä,— dide aña Cabir, usal tavış belän.— Ägär dä may kapmasañ, Gabderrahmanıñnı Seber cibärep çeretäm!
— Hakıñ yuk!.. — diyä genä başlagan Älinäne tıñlarga uyında da yuk ide ul yünsezneñ.
— Cayın tabarmın, kapka töbegezgä boday sibep kitärmen, selkenä dä almassıñ. Änä kürşe avıl Kärime, işetkäneñ bardır, törmädä dömekte!
Cabir haklı ide. Älinä şunda gına ul “halık doşmanı Kärim”neñ bigönahtan harap bulganlıgın añlap-belep aldı. Cabirnıñ anda ni üçe bar ide ikän?..
Älinäse kaytıp kergändä Gabderrahmanı cılı öydä çäy eçep utıra ide. Oktyabrneñ kiçke salkınınnan täräzä pıyalaları parlangan. Kötmädelär mikänni? Täräzädän bulsa da uram yakka küz salsalar, parın sörtkän bulırlar ide.
Gabderrahman älbättä hatınınıñ yırtık külmäk itägen kürmi kalmadı. Ämma anı-monı soraştırmadı. Küñelendäge şige canın ärnetsä dä, öy eçendägelärne şomlandırıp hatını belän gaugalanu irlek ğalämätennän tügellegen añladı. Mondıy häldä yözyaşär Lokman hakim nişlägän bulır ide ikän, anısı uk bilgesez, ämma läkin Gabderrahman üzendä köç taptı, ruhi kuäte küñel yarsuın tıyar öçen citärlek ide.
Älinäse yul gazaplarınnan häm Cabirnıñ äşäkeleklärennän tämam argan, här kiçen, här könen Gabderrahmanın uylap-sagınıp uzdırıp, inde menä yögerep diyärlek häldän tayıp kaytkan. Ä ul, sala salamı, sıyır sıyrak, karşı kilep çemodanın da almıy, kara inde monı!
— Kayttıñmı? — dip, çäy eçep utıra. Mañgayınnan tiren sörtkän bula äle, yünsez. Canı bar keşe şulay itäme soñ?
Älinä çarşau artına kerep çişende. Kiyemen alıştırdı. Şunda başı äylänep kitte, küz alları karañgılanıp, säkegä utırırga mäcbür buldı. Kürşelärgä kiç utırmaga kergän yort ähelennän änise belän Gabderrahmannıñ señlese dä kaytıp kerdelär häm, anı-monı abaylamıy söylänä birdelär:
— Änä, marcañ kaytkan anda! Avıl başında maşinada ber urıs belän söyläşep utıralar. Ber dä sin dip aşıkmıy äle! Alar anda nişlider — anısın belgän yuk! Ä sin? Ä sin — bozau, çäy kuygan, imeş, küşäp utırasıñ!
Äniseneñ bolay söyläve artıgı belän häl bulsa, aña señleseneñ kuşılıp kitüe gayre tabigıy vakıyga kebek ide:
— Abıy, Cabir abıynıñ kürşese kerep çıkkan ide... Äminä tüti!.. Cabir abıy äytä, di, Gabderrahmannıñ söyrälçege avıl başına köçek iyärtep kaytkan, di...
Älinä monısın uk kötmägän ide. Yılar cirennän niçekter küñele nıgıp aldı häm ul mäğrur kıyafättä çarşau artınnan çıktı. Anı kürügä, kayınanası häm kayın señlese telsez kaldılar. İnde alarnıñ aktan da, karadan da äyterlekläre yuk ide. Ägär dä Älinäneñ ire Gabderrahman üz kemlegen belsä, kiçekmästän Cabirnıñ yakasına barıp yabışırga häm anıñ telen kıskartırga tiyeş, yugıysä.
Dönyalıknı tön karañgılıgı baskanlıktan, bu vakıtta häyerle adäm balası bütän keşeneñ yortına dau kütärep barıp kermi, älbättä. Gabderrahmannıñ da başına at tipmägän ide. Ämma ul uramga çıktı. Közneñ salkın havası akılın tiz aynıttı. Ul bit äle Älinäseneñ hälen dä beleşmäde, bu nindi tärbiyäsezlek? Yalgız başın mondıy çakta kaldırırga yarıymı inde?
Gabderrahman äylänep kergändä hatını kabat çarşau artında, änise belän señlese östäl yanında kala küçtänäçläre belän çäy eçä idelär.
— Nigä Älinäne däşmädegez?
Gabderrahmannıñ soravı güyäki işetmädelär.
— Miña da yasagız äle! — dide ul.— Älinä, çık bire, tamak yalgap alıyk!
Adäm balası ni genä işetmi bu dönyada! Yuk, ällä kaydan, ällä kemnärdän tügel, üz işlärennän, yakınnarınnan häm beleşlärennän. Çönki süzne koşlar da, hayvannar da söylämi, barı tik keşelär genä takıldıy. Gaybätneñ zähären, süzneñ enälesen saylarga tırışalar!
İkençe könne dä, öçençe häm dürtençesendä dä Gabderrahman şul adäm täğanäse Cabirnı oçratmadı. Ä halık telenä kerergä ölgergän süz haman da avıraya häm zuraya birde. İmeş, Älinäneñ kalada ber adäme bar ikän, alarnı Kazan uramında bergä kürgännär. Min ir dip, Gabderrahman här keşe sayın avızlarına yozak ta kuyıp yöri almıy şul. Häm şuşı vakıtta, ut östenä salam taşlap digändäy, Häyerbanat apası söylänep çıgıp kitte. Citmäsä:
— İr bula belsäñ, kuıp çıgar üzen, kölkegä kalıp betkänçe! — dip hätta ämeren dä birde.
Gabderrahman närsä eşlärgä dä belmäde. Yöräk itenä äverelgän Älinäsen niçek itep kisep taşlasın di ul?
Mäsälä şul säğatendä ük häl itelde. Gabderrahman täräzä yanında tora ide, uramga küze töşte. Anda anıñ Älinäse ber adäm belän söyläşep kilde dä, kul birep huşlaştılar. Bu — raykom väkile Nasıybullin ide. Gabderrahman şartlarday buldı. Berse ikençesenä kilep kuşılgan vakıygalar anı hiçşiksez çıgırınnan çıgarırga tiyeş bulsalar da, ul üzen kulda totarga, kaynap-kaynarlanıp kütärelep bärelmäskä tırıştı. İnde Älinä işektän kilep kerergä tiyeş ide. Ämma ul kürenmäde. Gabderrahman tagın täräzä yanına kilde häm uramnıñ ikençe başına taba Älinäneñ älege dä bayagı Nasıybullin belän kitep barganın gına kürep kala aldı.
Dönyalar urtalay yarılıp, cähännäm koyısınıñ kaynar kümer oçkınnarı güyäki yugarıga atıldılar. Gabderrahman närsä eşlärgä dä belmäde. Ere häm açulı adımnarı belän işekkä taşlandı. Ämma anı açar-açmas tuktalıp kaldı. Aşkınıp täräzägä kilde häm, olı gäüdäse belän kaplanıp, uram yakka ozaklap karap tordı. Anda ike malay tägärmäç korşavı tägärätep kilä idelär, mañgayga-mañgay çäkäştelär. Bu ğalämätkä Gabderrahman kölärgä tiyeş ide. Tamaşa anıñ zihenen küçerde, küñelenä tınıçlık birde. Kaynarlıgı sünep, hätere utırdı. Säğatkä küz salıp aldı. Älegä köndezge berlär genä ide. Töşke aştan soñ halıknıñ yañadan eşenä barır vakıtı. Gabderrahman kümhuc ındırlarına taba yul aldı. Avıl başındagı Hismätullaga agaç tarttıralar ikän, yort salırgadır inde. Häl alırga tuktalgan irlär büränälärgä utırıp çelem köyrätä idelär. Gabderrahman da alarga kuşıldı. Anı-monı söyläşüçe bulmadı, tarantasta uzıp baruçı Cabir gına üçeklänep:
— Bolay yal itä-itä eşläsägez, yullar özelgänçe dä tarttırıp betermäyäçäksez! — dip äytkäç, telsez irlär:
— Yöri şunda et sugarıp, hatınnar barışnigı,— diyä-diyä, Gabderrahmanga da karap-karap aldılar. Cabirnıñ tarantası ür artına kerep yugaldı. Ä Gabderrahmannıñ bägıre kiselde. İrlärneñ aktan da, karadan da kaytarıp hiçber süz äytmäüläre anı tagın da izde. “Hak ide mikänni? — dip kabat-kabat soradı ul üzennän.— Älinä çınnan da gönahlımı ällä?”
Agaçnıñ üzäge çerek bulsa, andıynı kort aşauçan inde, anısı, mäğlüm häl. Ämma Gabderrahman üze mähäbbätkä tugrılıklı zattan ide. Andıylarnıñ üzäkläre taza bula. Gabderrahman üze azıp-tuzıp yörmägänlektän, hatın-kızga hirıs bulmavı säbäple, sabırlıknı haman da kiñäşçese itsä dä, könnärneñ berendä çıgırınnan çıgarga häm yalgışırga tiyeş ide. Şulay da anı Allahı täğalä moña qadär saklap kilde.
Gabderrahmannıñ hatını ul könne soñarıp kayttı. İr, närsä uylarga belmiçä, uramga biş çıktı, işek allarında un äylände. Ägär dä Älinäsen ayırsa, anı kuıp çıgarsa, ul kaya bara da, üze annan başka niçeklär yäşi inde? Gomer buyı şulay könläşep, yuktan gına da küñelen borçıp, tınıçlıktan mährüm kalıp ta kön kiçerä almıy bit inde!
Hatının yaratkan irdän dä bähetleräge yuktır ul! Ämma Älinäneñ küñelendä cennär kotırmıymı? Tege, avıl başındagı maşina digännärendä alar närsä eşlägän idelär ikän? Ya Rabbı Hodayım, ällä çınnan da urıs hatınnarı şul itäk sebergä genä yarıylar? Ällä şuña tatar irläre “marca-marca” dip avız suların korıtalar mikän?
Soraularnıñ çige bulmagan kebek, uylarınıñ da oçı-kırıyı kürenmi ide. Şunda kem beländer söyläşä-söyläşä Älinäse kaytıp kerde. Gabderrahman anıñ tavışın yıraktan uk tanıdı, yakınaygan sayın yahşırak işette:
— İrem açulanır inde!— dide Älinäse.
— Sineñ hakta yüri gaybät taratalar. Bigräk tä apaları, tugannarı tırışalar, — dide iptäşe.
— Ni öçen? Gayıbem yuk minem! — dide Älinä.
— Gaybät öçen ğayep bulu şart tügel, ğayepsezlek üze gaybät söyläüçelärgä säbäp küp vakıtta,— dip tege hanım añlatıp ta birde. Bu — avılnıñ ölkän yäştäge ukıtuçısı, eleklärne tarih däreslären alıp baruçı Hörşidä Kamilovna ide.
Alar kapka töbenä cittelär.
— Yarıy, señlem, borçılma! Kiläse atna kiçtä “Marksizm — dini horafatka karşı” digän temanı yaktırtu üzeñä yöklände. Başka närsälär hakında uylama, vakıt tiz uza ul. Mindä äzer materiallar da şaktıy. Yärdäm itärmen,— dide Hörşidä Kamilovna.— “Kızıl yort”ka ireñne dä däş. Yörmäsen gaybät tıñlap, üzeñ genä tügel, anı da ukıt, artka kalmasın!
Gabderrahmannıñ kolakları kızışıp, yöräge dertläp kuydı. Hörşidä Kamilovnanıñ haklı buluın küz aldına da kitermi, kiresençä, anı açulanırga, bitärläp taşlarga äzer ide ul. Kayan kilep Gabderrahman gaybät cıyıp yörsen di äle? İr keşe tügelmeni ul? Nigä dip nadan kalsın, bik belä, bik belemle ul, beläsegez kilsä! “Kızıl yort”, “Kızıl poçmak”, imeş. Anda cıyılışıp safsata satalar inde alar, gaybät! Ä tormış üz cayı belän baraçak: il başları halıkka berne söyläyäçäk, ä üzläre ikençene eşläyäçäk! Gomer bakıy şulay bulgan, bügen genä üzgärer diseñme ällä anı?
Älinäneñ vakıtı çınlıkta ğailä tormışı belän azaya bardı. Ul monı añlıy, ireneñ üpkäläven sizenä, ämma eşendä aña ışanıç beldergän Hörşidä Kamilovna häm anıñ kebek olı yöräkle, eş keşese zatlardan çitläşä almıy ide. Ä Gabderrahmanı — egoist, Älinäsen barı tik üze öçen genä tugan häm üskän dip belä. Ägär kodrätennän kilsä, elekkege möselman hatınnarın irläre päräncä astında totkan kebek, Gabderrahmanı da şulay kılanır ide, billähi. Nigä bu yakka taba üzgärde ul? Ber dä andıy tügel ide bit! Närsä buldı aña?
Asılda Älinä üzeneñ üzgärüen häm kabat elekkeçä ük cämgıyät keşese bula baruın älegä añlap citkermi ide. Pionerda häm komsomolda vakıtlarında da häm sugışta da başkaçarak bulgan ikän ul. Üzeñä ışanıp citü, kiräklegeñne nerv küzänäkläreñä qadär toyu bulmagan. Anda — tärbiyä, mäktäp däresläreneñ täesire töp citäkçe rolen ütägän. Ä häzer ul üze ukıtuçı. Härnärsäne añlap, töşenep citkändä genä ukuçılarına belderergä teli. Aña ul üz ukıgannarı häm şuşı tatar avılına kilgänçegä qadärge tormışı bötenläy başka, güyäki bütän ber, keçkenä häm akılsız patriot Älinä belän genä bulgan kebek. Ä häzer ul zur keşe!
Şuşı mizgeldä Älinäneñ uy-hislärenä iyärgän canı yugarıga taba aşıp kitkändäy toyıldı. Ämma kinät nider buldı. Başı äylänep kitte häm yöräk astında, bägıre töbendä yörtkän it kisägenä can kerde. Bu toygını anıñ moña qadär hiçber vakıt kiçergäne yuk ide. Şulay da ul kötep alıngan şatlık! Şuşı kuanıçın Älinä ire belän, iñ yakın keşese belän urtaklaşırga tiyeş! Ä ul kaya? Aña bütän hiçber keşe kiräkmi! Nigä ul annan karaşın çitkä algan? Nigä üpkälägän ul, yülärem? Bu — häsrät vakıtı tügel, bu — şatlık-kuanıç mizgele! Yä, nigä ul borılmıy? Nigä ul anı koçaklap kütärep almıy?
Ällä añlaşmıyçarak tordı, ällä inde şunda uk hıyal diñgezenä çumıp, hisläreneñ taşıp çıguına akılın citäkläp kuzgalgan çiksez küp sorauları belän beraz komaçaulık itte, häyer, inde monıñ ähämiyäte yuk ide. Gabderrahman avır olı gäüdäse belän güyäki küklärgä qadär aşıp, koçagına Älinäsen aldı häm:
— İ-i, canaşım, i bägırem, nigä anı ällä kayçan äytmiseñ?— dip başınnan sıypadı.
Anıñ bu süzläre niçekter moña qadär äytelmägänçä, moñarçı işetelmägänçä nazlı häm ilahilık belän çıktılar ki, Älinä tämam taralıp, hälsezlänep kitte. Şuşı hälendä ul karavatta utırdı, ire dä anıñ yanınnan kitmäde:
— Närsä buldı? — dip soradı da, hiçnärsä öçen borçılırga kiräk tügellegen añlagaç, hatınınıñ başı üzeneñ kükrägenä salıngan kileş uysız häm süzsez kalıp utırdı. Bu vakıtta: “Bolar tavışlanırga uyladılar, ahrısı”,— dip şomlanırga ölgergän yort ähelese yuk yomışların bar itep çıgıp kitkän idelär. Alar da tiz genä äylänep keräse itmädelär.
“Malay bulır!”— dip uyladı, ömetlänep Gabderrahman. Menä ul tupıldap üsär, ätisenä iyärep peçängä barır, borçak çabarga...
“Kız bulır, iptäşkä häm serdäşkä kızım bulır!”— dip hıyallandı Älinä, anıñ ozın çäçlären niçek tarayaçagın küz aldına kiterde. Moña qadär bulgan böten borçıluları ilahi kul belän küñelläre sandıgınnan alıp taşlandı. Alar bähetle, bik bähetle itep gomer kiçeräçäklär, matur-matur, bersennän-berse akıllı balalar üsteräçäk idelär. Ämma ul tormış älegä alarnıñ hıyallarında da yuk ide.
Berazdan vakıygalarnıñ sörelmeşe üz buraznalarına äylänep kayttı. Tik Älinä üze dä, Gabderrahman da inde bötenläy başkalar, dönyalık öçen tämam yaraklaştırılıp üzgärtelep korılgan sıman idelär. Çönki alar arasınnan hiçber cil uzarlık tügel, moña ire dä häm hatını da inde mömkinlek birmäyäçäklär! Könnärneñ berendä alar artlarına borılıp kararlar da Allahınıñ birmeşenä kanäğatlek belän rähmätle bulırlar. Ul da alarga rizalık itär!

28.11.00.

Click or select a word or words to search the definition