Mantıyktan İmtihan

(bäyän)
Fähim Soltanov belän universitetta bez bergä ukıgan idek. Ul ällä niçek kenä fän dönyasına kerep kitte, aspiranturada ukıp, anı bik yahşı tämamlap çıktı da, kandidatlık dissertatsiyäse yakladı, dotsent buldı, bik küp monografiyälär, gıylmi eşlär yazdı, annan soñ inde, nihayät, akademik buldı. Menä şul akademik Soltanovnı berkön uramda oçrattım. Häl-ähväl soraşuga uk bolay dip äytep taşladı:

- Sez, iptäş Sabirov, dustıgız Harisovnıñ hälen barıp beleştegezme soñ äle? Sez bit, häterem yalgışmasa, student çakta bik yakın duslar idegez. Anı bit bik nık kıynagannar, bolnitsada yata ikän. Min üzem dä hälen beleşergä barmakçı bulıp yörim dä, vakıt kına citep betmi äle menä...

Fähim Soltanovnıñ üz sabaktaşları belän "sez" dip söyläşüenä min inde künekkän idem, şulay uk anıñ yarım dustanä, yarım "räsmi" aralaşu ğadäte dä miña yahşı tanış ide. Şuña kürä anıñ "sez"lävenä, "bez"lävenä iğtibar itep tormadım, tup-turı soradım:

- Niçek, kıynagannar? Kemnär? Kayan işetteñ? Kaysı bolnitsada? -didem. Soltanov bu soraularnıñ bersenä dä anık kına cavap birä almadı. Elekke "räsmi"lege sürelep kaldı, kulın gına seltäp kuydı:

- İşettem inde, süz iyäse belän yörmi bit ul, - dide.

Şulay itep, Halit Harisovnıñ "yazmış"ın açıklau tup-turı minem öskä kaytıp kaldı. Yazmışın açıklau, didem, çönki, berençedän, anı minem inde bik küptännän kürgänem-oçratkanım yuk ide, ikençedän, kayçandır ätisenä birgän süzem, ämanätem kinättän genä häterdä-canda baş kalkıttı.

Yuk, Halit Harisov minem yakın dustım tügel ide. Akademik Soltanov monı yalgış äytte. Bälki, üzençä kinayaläve, "törtterep" äytüe bulgandır. Çınnan da, student yıllarında miña Halit belän şaktıy "çilänergä", anı bik küp bälallärdän, kıynalulardan-räncetülärdän yaklap kalırga, aralarga turı kilde. Yarar, bu hakta min çak kına soñrak söylärmen, Halitneñ ätisenä birgän süzem-ämanätem turında äytermen-iskärtermen. Ä häzergä Fähim Soltanov belän bulgan süzdän soñ kılgan ğamälläremne söylim äle.

Min şunduk Halit Harisov eşlägän uku yortına, ul ukıgan kafedraga aşıktım. Anda miña anık kına cavap birüçe bulmadı. Halitneñ menä berniçä kön inde eştä kürenmäven, nindider bolnitsaga elägüen genä äyttelär. Şulay da, min Halitneñ öy adresın yazıp aldım, kiçen, keşelär inde eştän kaytır vakıt citkäç, tup-turı şuşı adres buyınça kittem.

İşekne miña kap-kara, kıska çäçle, argan kıyafätle yabık kına ber hatın açtı, soraulı karaşın batırıp töbäde:

- Sezgä kem kiräk? - dide.

- Min... Miña Halit kiräk ide, - didem min, ireksezdän kauşap kaluıma üzem dä gacäplänep. - Min anıñ sabaktaşı, dustı...

- Bolnitsada yata, - dide hatın.- Äle yaña gına yanınnan kayttım...

- Bolnitsada? Miña sezneñ belän söyläşergä kiräk ide...

Tupsa arkılı söyläşüneñ yämsez ikänen hanım üze dä añladı bulsa kiräk, aşıgıp äytte:

- Uzıgız, uzıgız, äydä...

Älbättä, bu hanım Halitneñ hatını Tänzilä bulırga tiyeş ide häm ul şulay bulıp çıktı da. Ä inde kürşe bülmä işegen kat-kat açıp karagan, "kunak abıy"nıñ ni yomış belän yörüen bik belergä telägän malaynıñ kem buluı turında uylap ta torası yuk ide: älbättä, Halitneñ ulı.

- Bez Halit belän bergä ukıdık, duslar idek, - didem min, süzne yalgap kitärgä cay ezläp. - Duslar idek...

- Beläm, - dide hanım. - Halitneñ fotoalbomında sezneñ räsemegez bar. Stroyotryadta çakta töşkänsez, ahrı.

Ah, äye, studentlarnıñ tözeleş otryadı. Ber mizgeldä küz aldınnan ällä nikadär vakıygalar yögerep uzdı. Barı tik ber mizgelgä genä...

- Halitneñ häle niçek soñ? Ul kaysı bolnitsada, anı niçek kürep bula? - dip tezep kittem min. Tänzilä hanım avır suladı:

- Sez anı kürä almıysız äle, reanimatsiyädän çıktı gına. Yanına kertmilär. Menä şul... hatını bulganga gına... - şulay dip üzaldına söylängändäy itte dä, kinättän sorap kuydı. - Ä sez häzer üzegez kem bulıp eşlisez?

"Dimäk, Halit üz hatınına minem turıda söyli torgan bulgan", - dip uylap ölgerdem min, Tänzilä hanımnıñ "häzer kem bulıp eşlisez?" digän süzlärenä iğtibar itep. Şuña kürä yäşermiçä turıdan-turı äyttem:

- Min haman da şunda - prokuraturada tikşerüçe, - didem. - Ölkän tikşerüçe...

Tänzilä hanım "Äye-äye, beläm" digänne añlatıp baş kaktı. Annan soñ yänä kinättän, niçekter siskängändäy itep sorau birde:

- Sez Halitneñ hälen belergä dip kenä kilgän idegezme?

- Hälen belergä dip. Häm... anıñ kayda, kaysı bolnitsada buluın tögäl belergä dip. Eş urınıda tögäl genä äytä almadılar...

- Min ölgermädem, alarga äle häbär itep tä ölgermädem, - dip aşıgıp tezep kitte Tänzilä hanım. Miña bit bügen irtän genä, eşkä şaltıratıp äyttelär. Şunnan inde min tizräk bolnitsaga çaptım. 15 nçe bolnitsaga. Ä ul anda, reanimatsiyädä, ike kön buyına yatkan ikän inde. Adresın añına kilgäç kenä äytkän. Halitneñ öygä kaytmıy kalgan könnäre bula ide bit, şuña kürä...

- Añlıym-añlıym, - didem min häm, üzem dä sizmästän, körsenep kuydım. Älbättä, monısı minem taraftan zur ber tintäklek ide. Häm min yalgışımnı tözätergä aşıktım: - Döresen genä äytkändä, Tänzilä hanım, min Halitne kıynauları hakında oçraklı räveştä genä işettem. Älbättä, añlıysızdır, anıñ hälen belmiçä kala almıy idem, şulay bit? Ä inde kemnär kıynagan, kayçan, niçek? - monısın inde, mögayın, militsiyä açıklarga tiyeşter.

- Tänzilä hanım yänä "äye-äye, añlıym" digänne belderep, baş kagıp kuydı.

Minem inde süzem betkän kebek ide. Barısı da añlaşıla. Dimäk, Halit 15 nçe bolnitsada yata, reanimatsiyädän çıkkan, nevrologiyä bülegendä. Anıñ yanına baru häzergä faydasız. Anı kıynauçılarnı, şiksez, militsiyä totarga tiyeş. Ämma... şigem bar, ay-hay, açıklarlar mikän? Ägär kıynauçılar cinayät urınında totılmagan, totkarlanmagan bulsa, häzer, inde öç kön vakıt ütkännän soñ ni dä bulsa açıklıy alırlarmı ikän? Halit üze kemne dä bulsa şäyläp-tanıp kalsa gına. Tukta!.. Ä minem sabaktaş dustım Fähim Soltanov Halitne kıynauların kayan belgän? Berençe bulıp bu hakta miña bit näq menä ul häbär itte!? Menä bit berençe bulıp soraştırır keşe kem bulgan ikän! Ä min, açık avız, häbärne işetügä ük, kafedraga çapkan buldım, imeş, şunda barısın da beläm, işetäm, açıklıym.

- İregezgä alay-bolay yanauçı keşe bulmadımı, - dip soradım min, bu soraunıñ mäğnäsezlegen üzem dä añlagan häldä. Çınnan da, suga batkan keşeneñ salamga totınuı kebegräk kilep çıktı bu. Tikşerüçelär, ğadättä, mondıy häldä bik yış kala, nindider östämä mäğlümatka, östämä häbärgä ömet itä. Andıy mäğlümatnıñ, andıy häbärneñ bulmayaçagın belep tora, ämma şulay da sorau birmiçä kala almıy, bu - tikşerüçe öçen kotılgısız ber halät. - Halit bit küptän tügel kandidatlık dissertatsiyäse yaklagan dip işetkän idem. Bälki könläşüçelär bulgandır?..

- Yuk-yuk, aña kem yanasın? - dip, çın-çınlap açılıp gacäplände Tänzilä Hanım. - Anıñ ber genä doşmanı da yuk ide şikelle!

- Yarıy, ul çakta min kittem, - dip, urınımnan kuzgaldım. Menä şul çakta Tänzilä hanım miña berençe oçraşkandagı kebek turı itep tutırıp karadı:

- Sez bit... Halitne kıynagannar bit anı, nık kıynagannar! Bu bit oçraklı ber häl genä tügel, küñelem sizä... Sez bit monı açıklayaçaksız, şulay bit?

Min baş kaktım:

- Äye, min monı açıklayaçakmın, - didem dä, saubullaşıp çıgıp kittem. Ämma alga taba nişläyäçägemne, ni kılaçagımnı, eşne närsädän

başlayaçagımnı üzem dä belmi idem äle. Härhäldä, küzaldımda totkan kayber närsälär bar ide barın. Äytik, bezneñ sabaktaş dus Fähim Soltanov Halitneñ kıynalganın kayan, niçek belgän? Monı açıklau kiräk. Annan soñ, Halit bolnitsaga kilep eläkkäç, kılıngan cinayät turında militsiyägä kiçekmästän häbär itärgä tiyeşlär ide. Häbär itkännärme? Ägär şulay ikän, militsiyä tikşerüçeläre ni uylıy? Alar da Halit Harisovnıñ añga kilüen kötep yatalarmı? Häm, gomumän, Halitneñ şulay kıynaluı oçraklı hälme? Härber oçraklıkta zaruriyät bar, dip äytälär tügelme? Ni genä bulmasın, miña iñ elek militsiyä belän elemtägä kerergä, ä annan soñ inde Fähim Soltanovnı kürep söyläşergä kiräk ide. Şulay eşlädem dä.

Militsiyädän min yünle-başlı häbär ala almadım. Äye, Halit Harisovnı Sulyak Bolak uramında añsız häldä tabıp algannar. Döresräge, kemder "Aşıgıç yärdäm" çakırgan. Äye, anı kıynagan cinayätçelärne berkem dä kürmägän, bernindi şahitlar da yuk. Äye, militsiyä dä Halitneñ añga kilgänen kötä, üzennän soraşırga cıyına.

Menä şunı belgännän soñ, irtägesen akademik Fähim Soltanovnı kürergä dip planlaştırıp, min inde öygä yul tottım.

Käyefsez kaytuımnı hatın bik tiz sizde.

- Närsä buldı? - dip küzemä kerde. Minem hatınnan bernärsäne dä yäşerep bulmıy, şuña kürä anı-monı yäşerep tormadım, äyttem:

- Halit... Kıynagannar anı, bik nık. Şunı işettem dä öyenä bardım. Hatının kürdem. Yanınnan gına kaytkan. Reanimatsiyädän soñ küreştergännär.

- Sin bu eşne üzeñ tikşeräçäkseñ inde, şulay bit? - hatınnıñ süzendä tökse ber külägä çagılıp aldı. Nigä önäp betermi ul Halitne, belmim?

- Tikşeräm dip äytä almıym, ämma açıklık kertergä tırışaçakmın. Küñelem sizä, oçraklı gına kıynau tügel bu. Yarar, bu hakta onıttık, minem aşıysım kilä...

Şulay didem dä, bu süzgä bütän urın kaldırmadım şikelle. Ämma üzem töne buyı yoklıy almıy çıktım. Fähim Soltanov belän irtägä bulaçak oçraşu turında da, anıñ "sez bit duslar idegez" digän süzläre turında da, Halitneñ ätisenä birgän süzem turında da ozaklap, kat-kat kayta-kayta uyladım min. Yuk-yuk, küñelem sizä ide, Halitne uramda oçraklı räveştä genä tukmamagannar, monda, hiçşiksez, ber-ber hikmät bar...

2.

Uylım da hätergä kilä dä töşä. Bezne, universitetnıñ berençe kursına kabul itelgän studentlarnı, kolhozga bäräñge alışırga cibärdelär. İşetep beläm, häzer alay tügel, dilär. Ä bezneñ zamanda şulay ide.

Menä şulay, ber avıl karçıgınıñ öyendä biş malay fatirda torıp, köndezen kolhoz basuında eşläp, eştän kaytkaç äbigä bulışıp kön ütkärdek bez. Tuktalgan avılıbız bik keçkenä, monda klub-fälän dä, kiçlären çıgıp küñel açar urın da yuk. Studentlarnıñ töp törkeme isä kolhoz üzägendä, kürşedäge zurrak avılda ide. Anda klub ta bar, kitaphanä dä, mäktäp tä, medpunkt ta...

Menä şul çakta bezneñ Halitneñ teşe sızlıy başladı. Teşe sızlıy - berni eşlär häl yuk! Bez irtän basuga kitäbez, yä bulmasa, kolhoznıñ bütän ber eşendä kaynaşabız, menä şulay eşläp yörgändä Halitneñ teşe sızlarga totına. Nişliseñ, kitä Halit üzäkkä, medpunktlı avılga.

Menä şul çakta Fähim Soltanov totına inde:

- Nindi betmi torgan teş buldı inde bu, ä? - dip sukrana. - Ber yamatırga momkin teşne, ike... hiç yugında, aldırıp taşlarga kiräk!

Ä berkönne... Fähim mine ber çitkä çakırıp aldı da äytte:

- Salih, Halitneñ teşe sızlamıy anıñ, aldaşa. Yüri şulay eştän kaçıp yöri. Kızlar yanına, - dide. - Bez monı kuratorga citkerergä tiyeş, kara inde sin anı, bezne sanga sukmıyça, bezdän kölep yöri, äy!

Fähim bolay söyläde. Ul, bezgä äytep-nitep tormıyça, "teş sızlıy" dip kitkän Halitneñ artınnan bargan. Öç çakırım aranı şulay ütkän.

- Yuk, Salih, medpunktka tügel, kitaphanäçe kız yanına yöri, bezne aldap yöri, bez monı bolay gına kaldırırga tiyeş tügel! - dip mäsäläne bik katgıy kuydı Fähim ul çakta. Fähim bezdän öç yäşkä ölkänräk, armiyädä hezmät itep kaytkan, ber yıl mäktäptä ukıtkan, universitka şulay kilgän. Bezneñ işe, urta mäktäp tämamlauga uk student bulıp ölgergännär yanında ul küpkä täcribäleräk, taläpçänräk. Holkı da kırıs, äytkänen eşläp taşlarga küp soramıy. Şuña kürä min anı kisätergä aşıktım:

- Başta üze belän söyläşik, yegetlärçä, kuratorga da berni dä äytmik, -didem. - Üze belän söyläşik, menä bez, ikebez!

Ällä soñ min üzem dä başkalardan ölkänräk kürenä idemme, ällä inde ber-ber "psihologik täñgällek" buldımı, Fähim ul çakta mine ayırım hörmät itä, süzemä-fikeremä gel kolak sala ide. Süzne tıñladı.

Ul çakta, bez öçäü söyläşkändä, Halit yıladı:

- Min bit ülep ğaşıyq buldım, yegetlär! - dide. - Ber kürüdän, ışanasızmı?! Min, mögayın, monda kalırmın, kaytmıym universitetka! Yä anı üzem belän alıp kitäm! Ansız yäşäü yuk bit miña, ul da mine yarata... - dip üksi-üksi yıladı.

Bez ul çakta ni äytergä, ni uylarga da belmädek.

Döres, kolhozdan kitkändä Halit kitaphanäçe kıznı alıp ta kitmäde, üze dä anıñ yanında kalmadı. Bezneñ üget-näsıyhätne tıñladı, añladı, dip uylagan idem, şulay uylap kuangan idem min ul çakta. Yugıysä, betä bit başı yegetneñ, tämam ğaşıyq bulgan, başın yugaltkan. Bu yäştän öylänep cibärsä, şiksez, ukıy da almayaçak, ğailä kamıtı kükrägenä sugaçak... Annan soñ äle anı armiyägä alaçaklar. İsän kalamı äle ul ğailä şunnan soñ?

İ, yäşlek cülärlekläre... Yuk, Halit turında tügel, üzem turında äytäm äle monısın. Nindi zur borçular belän borçılıp, sabaktaşıñ öçen can atıp yäşäülär bulgan ikän bit. Yugıysä, kem ide inde äle ul çakta miña Halit? Universitetka kergändä bergä imtihan birgän häm, inde student bulgaç, ber ay buyına kolhozda bergä eşlägän yeget - barı şul.

Menä häzer tagın uylanıp yatam. Halitneñ ätise Rähimulla abıy iskä töşä. Niçek kilep çıktı, niçek süz birdem soñ äle min aña?

Äye, Halit avır ukıdı, akça citmäüdän gel zarlana ide. Äti-änise aña ber tiyen dä akça salmıylar ikän, döresräge, bik az cibärälär. Bez, student yegetlär, yal könnärendä yäşelçä bazasına, yılga portına yöribez yök buşatırga, yök töyärgä. Halitne min şul brigadaga alırga tırışam, az bulsa da akça kerä bit.

Bervakıt Halit yukka çıktı. Lektsiyälärgä atna buyına yörmäde. Näq şul çakta - turı kilüen äyt - rektorat mahsus tikşerülär, studentlarnıñ lektsiyälärdä ni däräcädä katnaşuın küzätkän tikşerülär uzdırgan ikän. Halitneñ eşe zurga kitte. Bezneñ zamanda universitettan çıgaru öçen küp sorap tormıylar ide. İmtihanıñda ber "öç"le buldımı - stipendiyä almıysıñ, zaçet-imtihannarıñnı vakıtında birep barmadıñmı - uku yortı belän saubullaşasıñ. Menä şulay, ber atna yugalıp torgan, lektsiyälärdä kürenmägän Halitkä kafedra mödire isemenä añlatma yazarga turı kilde. Döresräge, bälki ul añlatmanı yazdırıp ta tormaslar ide, ämma bez, Halitneñ bertörkem sabaktaşları, kafedra mödire Äsläh abıy Gayazov yanına "bärep" kilep kerdek, ügetlädek, yalvardık, aldında tezlänmädek kenä. Äsläh abıynıñ üzenä dä dekanatttan, rektorattan şaktıy nık "eläkkän" ide, küräseñ, ul zarlandı-zarlında, sukrandı-sukrandı da, nihayät, äytte:

- Añlatma yazıp kertsen, ni öçen ul atna buyı däreslärgä yörmägän, kayda yugalıp yörgän? - dide.

Halitne ukudan kumadılar.

Ä ber atnadan minem üzemne kafedra mödire bülmäsenä çakırıp aldılar.

- Menä tanış bul, bu keşe Halit Harisovnıñ ätise bula, - dide Äsläh abıy, bülmäsendä utırgan, olı yäştäge, şaktıy arıgan, tauşalgan kıyafätle ber irgä kürsätep. - Rähimulla iptäş ulın ezläp kilgän, borçılıp. Küptän inde hatı da kilmi, üze dä avılga kaytıp kürenmi ikän.

Min Rähimulla abıy belän isänläşep küreştem, şul küreşkän çakta anıñ küzlärendä ällänindi ber sagış, äytep-añlatıp betergesez sagış kürdem min.

- Min iptäşkä añlattım, ulıgız isän-sau gına ukıp yöri, didem. Tik menä bügen, nigäder, lektsiyälärdä yuk bugay äle ul, äyeme? - Äsläh abıy miña tutırıp karadı. - Ezläp tabarga ide bit anı? Ä, iptäş proforg?

Ah, monısı inde näq menä Halit arkasında. Ul uku yılında mine, imeş, bik kaygırtuçan, iptäşlärenä bulışuçan dip, üzebezneñ uku törkemendä profsoyuz komitetı räise itep saylap kuygannar ide. Şuña törtterüe Äsläh abıynıñ. Yuk, şulay törtterep söyläşsä dä, üze äybät keşe, çista küñelle, tınıç holıklı keşe ul. Änä bit, Halitneñ ätisenä dä ulı belän bulgan ıgı-zıgılar turında läm-mim, ber süz dä äytmägän. Kiresençä, Halitne ezläp tabarga kuşa. Tabarbız, tababız anı!

- Tukta, kitärgä aşıkma, - dide Äsläh abıy häm miña ber käğaz bite suzdı. - Sin monı ukıp çıgarga tiyeş.

Äye, ukıdım... Hay, ukıdım min ul käğazdäge yazunı! Halitneñ kafedra mödire isemenä yazılgan añlatması ide ul. Halit anda äytkän, atna buyına lektsiyälärgä yöri almadım, avılga ätine cirlärgä kayttım, ul ozak vakıtlar avırıp yatıp vafat buldı, digän...

Menä häzer uylap yatam. Yokı almıy. Küzaldımda Fähim Soltanovnıñ kölemseräüläre päyda bulıp ala. Çınnan da, kayan belde ikän ul Halit Harisovnıñ kıynalganın? Ä bälki?! Bälki ul üze oyıştırgandır monı? Ul bit Halitne başta uk önämäde. Tege, kolhozda çaktagı "mähäbbät"yın gafu itä almadı...

Ul könne min Halitne taba almadım. Anıñ ätise Rähimulla agay bezneñ tulay torakta kundı, ulı bülmäsendä, anıñ karavatında yokladı.

Ä añınçı äle bez anıñ belän bik ozak, yartı töngä qadär bezneñ bülmädä söyläşep utırdık.

- Gomer buyı kolhozda eşlädem, - dip kat-kat körsende Rähimulla agay. - Gomer buyı eşlädem, inde ulım ukısın, keşe bulsın dip tırışıp yörü bit. Kayda yöri inde bu bala?

İkençe könne min agaynı timer yul vokzalına qadär ozatıp bardım. Poyızdga utırtıp cibärdem.

Ber ay çaması ütteme-yukmı, Halit äytte:

- Miña avılga kaytırga kiräk ide, akça birep tora almassıñmı? Äti ülgän minem... - dide. Tüzmädem, äyttem:

- Sin närsä, ber keşe ike tapkır ülämeni?! - dip mäshäräle kölemserädem min. Halitneñ kaşları dereldäp kitte. Kafedra mödirenä yazgan "añlatma"nı ukıganlıgımnı min aña äytmägän idem.

- Yuk, Salih, çınlap... Bu yulı aldaşu tügel, menä telegramma...- Halit miña möher belän raslangan telegramma kürsätte. Annan soñ üksep yılap cibärde. Ul çın küñeldän ärnep tä, ükenep tä, yugaltuınıñ açısın çın-çınlap tatıp yılıy ide...

Añlıy alasıñ ikän, dimäk, kiçeräseñ, digän ber filosof. Min dä Halitne añlarga tırıştım. Kem belä, bälki ul, çınnan da ätiseneñ katı avırganın belep torgan, anıñ tizdän vafat bulasın küñele belän sizgän. Keşe gel ber närsä turında ozak vakıtlar uylanıp, şunı vakıyga bularak küzaldına kiterep yörsä, berzaman älege vakıyga aña çınbarlık bulıp toyıla başlıy, dilär bit. Kıskaça gına itep äytsäk, keşe üz yalganına üze ışana başlıy. Mögayın, Halit belän dä şulay bulgandır, ul da ätisen aldan uk cirläp kuygandır. Añlatmasın da şul räveşle yazgandır. Ä häzer çınbarlık anıñ karşına kilep baskan, küzen açkan, ul uylap tapkan yasalma çınbarlıknı yıgıp salgan... Änä şulay fiker yörttem bugay min.

Bez, böten törkemebez belän akça cıyıp, Halitne avılga, ätisen cirlärgä ozattık ul çakta...

Ä Rähimulla agay poyızdga utırganda miña mölderäp karagan ide. Äytkän ide:

- Ulım, berük Halitne saklıy kür inde sin. Minem kulımnan kilmäde, töpçek bala, artık irkä bulıp üste, - dide. - Küñele dä artık neçkä, yuk-barga birelep kitüçän. Kemgä ohşap şulay buldı, belmim...- digän ide. - Sin anı taşlama inde, yararmı, bik ütenep sorıym.

- Taşlamabız, Rähimulla agay, - didem min, üz-üzemä bik ışanıp, artık ışanıp.

Ämma tormış bez digänçä genä barmıy şul...

3.

Tönlä yünläp yoklamau üzeneken itä ul. Citmäsä, hatın irtä-tañnan käyefne kırdı:

- Halitneñ eşen tikşermiçä kalmıysıñ inde sin, äyeme? - dip törtmäle süzgä kereşte.

- Anıñ öçen militsiyä bar, tikşererlär, - dip kenä kotılmakçı idem, hatın yänä tezep kitte:

- Soñ, sin bit üzeñ alarga ışanmıysıñ! Kür dä tor, bar eşeñne taşlap Halit "eşe"nä totınaçaksıñ äle sin. Beläm bit, sin anı gomereñ buyı üz balañ urınına kürep saklap yördeñ. Ä ul? Tökerä ul siña! Ul, änä, inde professor bula yazdı, ä sin haman huligannar artınnan çabıp yöriseñ...

Ah, tege televizordagı hatınnar kebek söyläşergä ostardı minem hatın. Kayan öyränälär disäñ, haman şul: televizor öyrätä alarnı bolay çäüçäläklänergä. Häyer, çäüçäläk hatınnarnı televizorlar yuk çakta da bulgan dip äytälär äytüen... Şulay dip uylap, üz-üzemne kölderep yuatırga, tınıçlandırırga tırıştım da äyttem:

- Äye, min Halit "eş"yeneñ oçına çıgaçakmın, - didem.

Artık kırısrak äytep taşladım kebek, hatın bütän däşmäde.

İrtän eşkä şaltıratıp kuydım da, Fähim Soltanov yanına kittem. Akademik Soltanovnıñ, şöker, lektsiyädä çagı tügel ide. Ni gacäp, mine bik tä açık çıray belän karşıladı. Şunıñ belän şkländerep tä kuydı.

- Halit yanına kerü faydasız ikän äle, - didem min, süzne turıdan başlap. - Üzennän soraştırası ide yuksa kayber närsälärne. Menä, aptıragaç, sineñ yanıña kildem.

- Borçılmagız, böten aptıragan keşe minem yanıma kilä, - dip şayarttı akademik, açunı çıgarıp. Kinät iskä kilep töşte, anıñ miña kölep tä, zarlanıp ta söylägäne bar ide:

- Kerü imtihannarı başlandımı - eş harap inde menä, - digän ide ul. - Yä avıldan tugan-tumaça kilep citä, yä mondagı tanış-beleş teñkägä tiyä. Barısınıñ da malayların-kızların ukırga kertäse bar. Eştä, kafedrada äle - ber häl, monda kaçıp bula, telefonga cavap birmäskä mömkin. Ä bit menä öygä kilep intekterälär, işek töbendä sagalap kötep toralar. Öygä kaykanda, ışanasızmı, başta yartı säğat buyı kuak astına kaçıp küzätep yatam: kerüçe-çıguçı yukmı, kötep toruçı kürenmime. Şunnan soñ gına, ul-bu bulmasa, öygä kerep biklänäm, ütersälär dä açmıym işekne...

Menä şulay dip söylägän ide Soltanov. Artık namuslı şul ul, änä, kerü imtihannarında tugan-tumaçaga da yärdäm itmi, imeş. Beläbez-beläbez närsä äytergä telägäneñne, şöker, siña yomış belän kiläsem yuk, malay gumanitar fännär belän kızıksınmıy, matematika "cen"yı kagılgan...

- Sin, Fähim, Halitne kıynagannarın kayan, kemnän işetteñ?- dip turıdan-turı soradım min. Fähim başta gacäplände, annan soñ açuı kilde:

- Soñ, äyttem bit inde min sezgä, süz iyäse belän yörmi, didem.

- Süz monda cinayät eşe turında bara, ä häbärne min iñ berençe bulıp sinnän işettem. Dimäk, siña kemder äytkän. Miña ul keşe belän söyläşergä kiräk.

- Karagız ele, iptäş sledovatel, - dip kürälätä kızdı Soltanov. - Ägär dä sez minnän sorau alırga uylasagız, räsmi räveştä miña käğaz tottırıgız, kabinetıgızga çakırıp söyläşegez. Läkin min aldan uk belderep kuyam, min sezgä bernindi dä häbär äytmädem, Halit Harisov belän bulgan häl turında berençe märtäbä sezdän işettem!

Ha! Menä şulay... Näq Fähimçä, näq Soltanovça kilep çıktı bu. Fähim ber kireländeme, annan yünle süz kötäm dimä inde sin. Väyt, akademik!.. Akademiknıñ da akademigı...

Fähim Soltanov, çınnan da, ukırga bik susagan, armiyädän ük susap kaytkan yeget bulıp çıktı. Başkalar küñel açkan urında bez anı bik siräk kürdek, kiçälärgä, diskotekalarga ul bötenläy dä yörmi ide kebek. İrtänge bişlär-altılarda tulay torak koridorında katı-katı basıp ütkän ayak tavışları işetelsä, bu tavışka çak kına uyana algan studentlar belä: Fähim torgan, ul inde ayakta, häzer yuınıp-aşap ala da, eşkä kitä. Ul kaydadır dvornik bulıp eşli, kaydadır karavılçı bulıp tora, kaysıdır ber kiçke mäktäptä ukıtıp ta yöri, dilär. Belmässeñ, sorarga-soraşırga çitensenäbez, ul üze küp söylämi. Fähimne yış kına universitet kitaphanäsendä kürälär, läkin ul uku zalında utırmıy, kitaplarnı yazdırıp kına ala da, kayadır erep yukka çga. Kayda ukıy, kayçan ukıy - monısın berkem belmi. Şulay uk, anıñ imtihannarga äzerlängän çagın da kürmädem bugay min. Ämma ul bik yahşı ukıdı, imtihannarnı-zaçetlarnı gel vakıtında, yahşıga, yahşı bilgelärgä genä birep bardı, bez ukıgan tarih-filologiyä fakultetınıñ, kem äytmeşli, küz östendä kaşı buldı.

Ämma Fähim bezgä sizdermi genä yörgän, ul kinättän avırıy başladı, akademik yal alıp, ukuın taşlap tordı, kaydadır avıl mäktäplärendä ukıtıp yörde, mäktäp direktorı buldı. Fänni eşlärgä, pedagogika fänenä ul änä şulay kilde.

Menä häzer inde şuşı sabaktaşım mine töp başına utırttı da kuydı: belmim, kürmädem, işetmädem – bette-kitte, vässälam! Tanış, bik tä tanış süzlär. Küp işettem min alarnı üzemneñ tikşerü eşçänlegemdä. Ä bit Fähim närsäder belä, äytmi genä. Kemnänder işetkän bit ul älege hätär häbärne, Halitneñ uramda kıynalganın. Ä kemnän? Bälki studentlardandır?

Ah, niçek soñ elegräk kilmäde minem başka bu fiker? Älbättä, studentlardan işetkän ul monı. Student halkı küp yöri, küp kürä, küp işetä, küp söyli. Ä bälki? Ä bälki Halitne näq menä üz studentları kıynagandır? Alay bulırga mömkinme? Bik mömkin. İşetkänem bar, "ike"le bilgese kuygan öçen, änä, mäktäp ukuçıları da üz ukuçıların totıp dömbäslägännär. Azmıni häzer bezdä şundıy hällär?!

Läkin miña iñ elek Halitneñ üzen kürergä, anıñ belän söyläşergä kiräk ide. Äle anıñ yanına bolnitsaga bargançı, min başta rayon militsiyä bülegeneñ cinayät eşläre buyınça tikşerüçese Sorokin belän küreştem. Ul, älbättä, bu mäsälädä cinayät eşen kuzgatkan, Harisovnı uramda oçragan bertörkem yäşlär kıynap kitkän, alarnı kürep kaluçı bulmagan, ğayeplelärne açıklau kıyın bulaçak, bälki, bötenläy mömkin dä tügel, digän fikerdä tora. Ul da Halit Harisov belän küzgä-küz karap söyläşergä ömet itä, bälki, ber-ber mäğlümat birer, bälki, cinayätçelärneñ berärsen tanıp-tösmerläp kalgandır.

Halit inde isenä-añına kilgän, akılı ayık söyläşüe açık ide. Minem belän baş kagıp kına isänläşte, yılmayganday itte. Ämma anıñ bu yılmayuı niçekter yılamsıragan kebek kilep çıktı. Çönki küz töplärendäge kügärgän ezlär äle uzmagan, şeşengän yözen yämsezläp, avır irennären çalşaytıp toralar.

- Sin alarnı tanıp kala aldıñmı? - dip soradım min Halittän, inde barlık häl-ähvällären soraşıp betergäç. Ällä inde miña gına şulay toyıldı, ämma min Halitneñ küzlärendä çagılıp uzgan zur kurku şäüläsen kürdem.

- Yuk, berkemne dä tanıp kala almadım, - dide ul berazdan. - Arttan suktılar bit başta... Äye, arttan suktılar.

Halit belän yartı säğat çaması söyläştek. Min inde, döresen genä äytkändä, bolay, duslarça, häl beleşep kenä utırdım. Halittän bütän ni dä bulsa soraştıru faydasız ide. Äye, nık tukmagannar anı, katı kıynagannar. Ämma, ni gacäp, militsiyä tikşerüçese äytüençä, anıñ kiyemnärenä dä, kesäsendäge, sumkasındagı ber genä äybergä dä kagılmagannar. Hätta akça yançıgı da üz urınında. Närsä bu, uramda oçragan oçraklı yäşüsmerlär törkemeneñ iräyep gayrätlänüe, köç kürsätüeme? Ällä?..

Min beläm, teläsä nindi huliganlık süzdän, söyläşüdän başlana. Huligan ul, hiçşiksez, başta süz belän bäylänä başlıy, yä tämäke sorıy, yä akça taläp itä. Ä menä kötmägändä arttan kiterep sugu - monısı inde banditlıkka keräder. Bu höcüm, talau niyäte belän oyıştırılgan höcüm. Ämma Halitneñ ber genä äyberenä dä kagılmagannar. Sumkası da üz urınında. Dimäk... Dimäk, monda inde min äle irtän genä uylap kuygan häl bik bulırga mömkin: üç alu bulırga mömkin bu! Läkin nindi üç, kem üçe? Miña menä şunı açıklarga kiräk ide.

Halit belän saubullaştım da, tizräk terelüen teläp, ul ukıtkan kafedraga aşıktım. Äye-äye, eşne miña näq menä şunnan başlarga kiräk ide. Kemneñ üçe bulırga mömkin filologiyä fännäre kandidatı, universitet ukıtuçısı Halit Harisovta?

(bäyän)
4.

Universitetnı tämamlagaç, avıl mäktäbenä eşkä kittem, min dä berniçä yıl avılda balalar ukıttım. Mögayın, şul avılda, şul mäktäptä töplänep tä kalır idem. Avılı matur, mäktäp kollektivı äybät, kızlar çibär, avılda yaña klub, yäşlär küp - tagın ni kiräk?!

Ämma miña mäktäptä ike genä yıl eşlärgä turı kilde. Ügetläp-mäcbüriläp digändäy, komsomolnıñ rayon komitetına instruktor itep çakırıp aldılar. Ä annan soñ inde, militsiyä safların komsomol yäşlär belän nıgıtu başlangaç, miña da eş urınımnı yänä alıştırırga turı kilde. Şulay itep, universitetnıñ yüridik fakultetında çittän torıp ukıp, cinayät eşläre bülegenä kilep kerdem. Uku yulın filolog bulıp başlagan Salih abzagız menä şulay tikşerüçe bulıp kitte. Ä minem duslar Fähim belän Halit, änä, fänni-gıylmi eşkä barıp totındılar, ğalim buldılar.

Halitneñ aspiranturaga ukırga kerüen işetkäç, min üzem dä başta bik gacäplängän idem. Niçek gacäplänmiseñ?! Student çakta köç-hälgä ukıp kilgän, imtihannarnı şul iptäşläre yärdäme belän, kat-kat tapşıra-tapşıra ukıp çıkkan Halit Harisov fänni eşkä totınsın äle! Gacäplänü genä tügel, ışanmadım min moña başta.

Läkin mine näq menä Fähim Soltanov ışandırdı. Kazanga ber kilüemdä:

- Sezneñ dustıgız Halit Harisov ğalim bulırga cıyına. Kürersez, bulaçak ta, - dide. - Professor kızına öylänsäñ, bu dönyada akademik bulıp kuyuıñ da bar...

Belmim, Fähim üze ni öçender öylänmiçä yäşäde. Ällä inde böten köçen, yegären şul fänni eşlärenä, ezlänülärenä sarıf itte, ällä ul hatın-kızga ışanıçın tämam yugaltkan ide.

Student çakta ul Fäniyä isemle matur ber kıznı yaratıp yörde. Yaratıp yörde, anıñ bu säyer gıyşkı turında iptäşläre dä, Fäniyä üze dä, anıñ dus kızları da belä ide bulsa kiräk. Älbättä, belä ide! Gıyşık totunı yäşerep bulamıni anı! Ämma, ni gacäp, Fähim üze bu hakta berkemgä dä açılmadı, Fäniyägä seren çişmäde, anı kinofilmnar kararga, teatrlarga, tantsılarga çakırmadı, ozata yörmäde. Ul anı niçekter çittän torıp, çittän küzläp yarattı, gazaplanıp, ärnep-räncep, çın yaratu belän yarattı. Ni öçen ärnep, ni öçen räncep? Fäniyä bik tä tınıç holıklı, ämma bik tä üzsüzle kız ide. Ul Fähimneñ yaratuın belä, sizä ide, ämma ul yüri monı kürmämeşkä, sizmämeşkä salıştı, mögayın, ul şuşı yul belän Fähimneñ telen çişterergä, anı üz aldına kiterep tezländerergä telägänder. Läkin Fähim... Ul da şaktıy üzsüzle, şaktıy kirebetkän, şaktıy täkäbber ide şul.

Ul çakta studentlarnıñ tözeleş otryadları bar ide. Menä berzaman fakultetta gacäp bernärsä uylap çıgardılar: "Agıydel" dip atalgan, barı tik kızlardan gına torgan otryad tözedelär. Fäniyä cäyge kanikul vakıtında änä şul otryad belän kitep bardı. Kitep bardı da, nindider ber avıl yegetenä, gadi mehanizator yegetkä kiyäügä çıgıp kaldı. Çittän torıp ukuga küçte.

Fähim bu "hıyanät"ne bik avır kiçerde. Atnalar-aylar buyına sargayıp, agarıp-karalıp yörde. Aşamas-eçmäs buldı. Şulay yörde-yörde dä, äytkänemçä, akademik yal alıp, avılına kaytıp kitte.

Fähim mähäbbät, gıyşık mäsälälärendä artık taläpçän, artık katgıy ide şul. Mögayın, ul Fäniyäne gomumän üzeneke itep isäplägänder, anı yaratuı äytmäsäñ dä añlaşıla torgan tabigıy ber häl bulıp toyılgandır, ä inde Fäniyäneñ avılda kiyäügä çıgıp kaluı anıñ öçen kotoçkıç ber hata, gafu itelmäslek hıyanät bulıp äverelgänder. Ni genä bulmasın, mähäbbät ölkäsendäge kılançıklıknı, falşnı, yalgannı, uyınçaklıknı hiç kenä dä kabul itä almıy ide Fähim. Şuña da ul "professor kızına öylängän" Halitne kiçerä almıy, anıñ bu bähetle yazmışın kabul itärgä telämi ide.

Halit, çınnan da, Fännär akademiyäsendä zur gına ber urın bilägän ğalim abzıynıñ kızına öylängän bulıp çıktı. Ul şunda, Fännär akademiyäsendä aspiranturaga kergän, laborant bulıp eşlägän, bik tiz arada ike bülmäle kvartira da alıp ölgergän. Monı işetep ber şatlandım, ber borçıldım min. Şatlanuım - nihayät, Halitebez töple ber tormışka ayak baskan, nihayät, yünle-başlı ğailä korıp cibärgän, nihayät, täğaen ber eşkä totıngan. Borçıluım şunnan ide: Halitneñ min ukırga bik hirıs bulmavın, fänni tarmaknı bötenläy dä küzaldına kiterä almavın, bik say fikerle buluın yahşı beläm. Dimäk, anıñ üzenä dä kiläçäktä bik avırga turı kiläçäk, fängä dä annan fayda bulmayaçak.

Bolay kisterep äytüemneñ säbäbe bar ide.

Öçençe kursnıñ kışkı sessiyäsendä bezgä beryulı altı fännän imtihan totarga turı kilde. Äle şuña zaçetlarnı da östäsäñ, bik kıyın, bik avır, celeklärgä ütärdäy sessiyä ide bu. Änä şul imtihannarnı Halit bik avır uzdı, tel-ädäbiyät buyınça zaçetlarnı aña kızganıp kına kuydılar, ä menä logikadan, saf tatarça itep äytsäk - mantıyktan, Halit Harisov kilde dä kaptı.

Mantıyk ukıtuçısı, bezgä kayandır başka ber uku yortınnan kilep mahsus kurslar alıp bargan Sadıykov, bik tä kırıs, tögäl bilgelämälär belän genä eş itä torgan, studentlardan da şunı taläp itä torgan ber keşe ide. Sin aña, belgäneñne küpme genä söylämä, ul sine barıber tıñlamıy, hätta tıñlap ta tormıy, sin aña iñ elek bilgelämäne äytep bir. Kitapta yazılgan bilgelämäne belmiseñ ikän - bigaybä, üz bilgelämäñne bir ul çakta! Menä şundıy taläp kuya ide professor Sadıykov.

Halitkä isä imtihanda soraunıñ da näq menä şundıyı - açık bilgelämä birüne taläp itä torganı eläkte.

- Yä, äytegez, bulmasa, - dide Sadıykov, cavap birä almıy intekkän, avız eçendä nindider süzlär tezmäse bolgatkan Halitne bülderep. - Närsä ul analiz? Analiznıñ bilgelämäsen äytegez.

Halit ber mäl uylanıp tordı. Annan soñ tezep kitte:

- Menä keşelär uylıylar, alar analizlıylar. Uylagan çakta analizlagaç, analiz kilep çıga. Menä şul analiz bula...

Sadıykov başta kölemseräde, annan soñ kızarınıp-bürtenep çıktı:

- Min sezdän analizga bilgelämä sorıym! - dip kisterep äytte. - Närsä ul analiz? Bilgelämä biregez!

- Analiz ul... Menä, keşelär uylıylar, analizlıylar...- dip kabatladı Halit.

Sadıykov niçek tiz kızgan bulsa, şulay uk tiz sürelde dä. Anıñ yözenä yänä kölemseräüle yılmayu çıktı:

- Yarar, ul çakta sez miña sinteznıñ närsä ikänen äytegez. Närsä ul sintez?

Halit ber mäl aptırap tordı. Professornıñ yözenä soraulı karaş belän töbälde. Närsä sorıy bu keşe añardan? Cülärme ul ällä? Kayan kilgän sintez?

- Menä, keşelär uylıylar, - dide ul, tämam aptıragaç, - keşelär uylıylar, sintezlıylar, şunnan sintez tua...

Sadıykov bu yulı äçe itep yılmaydı:

- Barıgız, utırıgız, beraz uylagız, analizga häm sintezga bilgelämä äzerlägez, hiçyugında üz bilgelämägezne äytep birergä tırışıgız, - dide.

İmtihan bargan auditoryagä dürtärläp-dürtärläp kerü tiyeşle häm bez bülmädä näq menä dürt student idek. Fähim - minem sul yagımda. Halit isä uñ yakka kilep utırdı. Kıp-kızıl bulıp kızarınıp-bürtenep çıkkan yözen yäşerergä telägändäy, käğaz östenä iyelde.

- Kaysıgıznıñ çiratı? - dide Sadıykov, bezgä möräcäğat itep. Fähim urınınnan torıp bastı, tup-turı atlap, professornıñ karşısına kilep utırdı, uylap-nitep tormastan, östäldä yatkan biletlarnıñ bersen aldı, açıp karadı, äytte:

- Häzer ük cavap birä başlarga mömkinme?

Äle genä Halit Harisov belän bulgan häldän soñ mondıy täqdim professor Sadıykov öçen säyer toyıldı, ul soraunı añlamaganday itte:

- Bilgelämälärgä iğtibar itegez. Äzerlänegez,- dide. Fähim şunduk yarıp saldı:

Logika fänendä sigez törle sillogizm bar. Sillogizm ul - ike gadi añlaşıluçan süztezmägä tayanıp, öçençe fiker-näticägä ireşü digänne añlata. Keşelär, ğadättä, tormışta-könküreştä, sillogizmnıñ dürt törennän genä faydalanalar. Sillogizmnı döres belmäü, yäki döres faydalanmau hatalarga, yä bulmasa kürälätä yasalgan yalgışlarga, aldaşularga kiterergä mömkin. Äytik, monnan küp yıllar elek sofistlar sillogizmnıñ berençe karaşka küzgä kürenmäs ceplären faydalanıp, ällä nindi logik tezmälär korgannar. Äytik, sofistlar äytkän: "Ägär Alla bar ikän, ul här tarafta bar, häm dä çiksez kodrät iyäse ikän - üze kütärä almıy torgan taş yasasın". Sofistlar fikerençä şulay kilep çıga: ägär Alla üze kütärä almastay taş yasıy ikän - dimäk, ul çiksez kodrät iyäse tügel, taşnı kütärä almıy. Ägär dä älege taşnı yasıy almıy ikän - şulay uk çiksez kodrät iyäse tügel, taşnı yasıy almagan...

Professor Sadıykov Fähimgä bik töbälep karap, anı iğtibar belän tıñlap tordı. Annan soñ tuktattı. Sillogizmnıñ bilgelämäsen tagın ber kabatlattı da, zaçet kenägäsenä nilärder yazıp kul kuydı. Soñınnan bezneñ törkemdä mantıyktan barı tik ber genä studentka - Fähim Soltanovka gına "biş"le kuyılganı bilgele buldı.

Ä miña... Halitneñ nindi häldä kalganın kürep tordım min. Aldımda yatkan ber bit käğazgä açık itep: "Analiz – predmetnı yäisä küreneşne sostav öleşlärenä ayırıp tikşerü; sintez – predmet yäisä küreneşneñ sostav öleşlären berböten itep kuşu» dip yazdım,

käğazemne Halit aldına şudırdım. Ah, professor sadıykov! Ul minem şul käğazne şudırgannı kürep kaldımı, ällä inde Halit cavap birergä çıkkanda kulına totkan käğazlärne mahsus alıp ukıdımı, şunduk äytte:

- İkegez dä zaçet kenägäläregezne kiteregez, - dide. Halitkä ul "öç"le bilgese kuydı, miña isä beraz gına totkarlanırga kuştı.

- İptäşeñä yärdäm itärgä tırışu - äybät fal, ämma bu oçrakta döres närsä tügel. Min sezdän biletka cavap birüegezne dä sorap tormıym, "dürt"legä rizamı?" - dide.

Riza bulmagan kaya?! Sadıykovnıñ bezne şulay "totuı", şuña da karamastan, Halitkä bilge kuyuı mine oyatlı itte. Yugıysä, ikebezgä dä "neud"nı, "ne udovletvoritelno" kuyıp çıgaruı bik ihtimal ide bit. Äytkännäre-kisätkännäre iskä töşte, anıñ äle şundıy holkı da bar ikän...

Menä şulay itep logikadan çak-çak kına, köçkä-köçkä genä imtihan birgän Halitneñ ğalim bulıp kitüe, älbättä, kem öçen dä säyer toyılır ide. Akademik Fähim Soltanov ta şuña cenlänä, şuña anıñ açuı çıga. Ul gına da tügel, Fähimneñ äle tagın ber açuın çıgara torgan närsä bar. Ul da bulsa, şul: Halitne ul pedagog itep, ukıtuçı itep kabul itä almıy, ä ul üze soñgı yıllarda näq menä pedagogika fäne buyınça şögıllände, halık pedagogikasınnan monografiyälär yazdı, kitaplar çıgardı. Halitne önämäven, yaratıp betermäven ul yäşermi ide. Halitneñ ul eşlägän pedagogika universitetında tarih fänen ukıta başlavı anıñ öçen, küräseñ, bötenläy dä kabul itä almaslık ber häl bulıp toyıldı. Oçraşkan çaklarda Fähim miña kinayaläp äytüdän hiç tä tarsınmıy ide. Yä şunda:

- Sezneñ dustıgız Halit Harisov fännär kandidatı bulgan bit, işettegezme äle?- dip törtterä. Yä başka ber törtmäle süz äytep kuya. Äle soñgı oçraşularnıñ bersendä äytkän ide:

- Dustıgız Halit üsä, mantıyktan kurslar alıp baru öçen östämä däreslär algan, - dip, kayçandır bulgan imtihanga kinaya yasagan ide.

Menä şundıy keşe ide minem dustım akademik Fähim Soltanov. Menä şundıy keşe ide Halit Harisov.

5.

Ni genä bulmasın, min Halitne yaklarga, saklarga tiyeş idem. Anıñ ätisenä birgän süzemne onıtkanım yuk. Yaklarga ikän, aña höcüm itkän cinayätçelärne dä açıklarga tiyeş idem min. Äye, höcüm itkän häm bu, hiçşiksez, oyıştırılgan höcüm. Ni öçen anıñ ber genä äyberenä dä kagılmagannar, akçasın da almagannar? Kurkıtu, "akılga utırtu" öçen genä eşlängän kıynau tügelme bu?

Yäşermim, kayçak mindä, bu kıynaunı Fähim Soltanov oyıştırmadı mikän, digän uy kat-kat uyanıp aldı. Halitneñ kıynaluı turındagı häbärne berençe bulıp näq menä Fähim avızınnan işetüemne iskä töşersäm, älege şik yänä kalka da çıga, kalka da çıga. Mondıy vakıtlarda min üzemne nindider ber gönahka batkan keşe itep toyam, Fähimnän şiklänüem öçen üz-üzemne tirgi başlıym, üzemä-üzem cen açularım çıga. Annan soñ yänä uylıym-uylıym da. Tagın şul uk logik ezleklelekkä kilep töşäm: ä bit Fähim Halitneñ kıynaluın kemnänder işetkän? Ä kemnän? Üz studentlarınnanmı? Çü! Studentlar... Ägär dä bu eşne Fähim oyıştırmagan bulsa, Halitneñ üz studentları monı eşli almıymıni? Ah, min yänä dä elekke şikläremä kire urap kayttım. Ämma bu yulı inde minem bu şigemdä ap-açık kürenep-yarılıp yatkan ber ezleklelek, logik ezleklelek bar ide. "Barlık metallar da elektr ütkärüçän bula, bakır - metall, dimäk, bakır da elektr ütkärüçän", - dip misal kiterergä yarata ide professor Sadıykov logik sillogizmnar turında lektsiyä ukıganda. "Ber genä student ta üzenä naçar bilge kuygannı yaratmıy, ägär dä cinayätçelär student ikän, alar da naçar bilge kuygan ukıtuçını yaratmıylar",- dip kıskaça gına näticä çıgardım min üzemçä. Mondıy näticäneñ ber tiyenlek tä däräcäse bulmasa da, min ni öçender näq menä şuşı yuldan kitärgä buldım. Döresen genä äytkändä, üzem çıgargan bu näticä induktsiyä yäki deduktsiyä alımnarına tügel, ä bälki barı tik eçke ber sizemläügä, intuitsiyägä genä korılgan ide.

Halit ukıtkan kafedraga bardım da, ul ukıtkan studentlarnıñ isemlege belän tanıştım, imtihannarnı bilgeläp bargan käğazlär belän tanıştım. Näq menä mantıyktan imtihannarnı saylap aldım, çönki näq menä şuşı fännän imtihan birgändä studentlarnıñ şaktıy cäfalanganın kafedrada "tişkännär" ide inde. häm... Yuk, bu minem öçen açış ide! Menä, äle küptän tügel genä uzgan imtihannarnıñ eş käğazläre. Monda berniçä kız imtihanga kat-kat kilergä mäcbür bulgan. Menä, berençe "neud", beleme kanäğatlänerlek tügel yağni mäsälän. Yuk, kızlarga min başta iğtibar da itmägän idem. İñ elek min ir-yegetlärneñ bilgelären tikşerdem. Yuk, monda bernindi dä şiklänerlek närsä yuk ide. Karıym: student yegetlärneñ isem-familiyäläre yanında "dürt"le, "biş"le bilgeläre tora. Häm karıym: menä, berniçä kız imtihannı berençe yulı uk birä almagan... Şuşı kızlar üç almaganmı Halittän?

"Yuk, Salih iptäş, sataşa başladıñ bugay sin, ällä nilär uylap çıgarasıñ,- dip köldem min üz-üzemnän. - Bötenläy dä eşlämi başladı sineñ başıñ, "ike"le siña bügen mantıyktan!" Şulay dip köldem dä, niçekter tınıçlanıp kittem. Minem küptännän kilgän ğadätem inde ul: kulımnan eş kitsä, başım eşlämi başlasa, mäğnäsez soraular eçenä kerep batsam, totam da, üz-üzemne üçekli başlıym, üz-üzemnän köläm. Şulay itsäm, niçekter ciñelräk bulıp kitä, tınıçlanam. Yarsuım uza, baş ta şäbräk eşli başlıy.

"Ä nigä, häzer kızlar da yegetlärdän kim tügel, - dip üçeklädem min bu yulı üz-üzemne. - Karate buyınça "kara poyas" yörtkän kızlar azmıni häzer?! Şulayın şulay da... Ägär çınnan da Halittän näq menä şuşı kızlar üç algan bulsa? Äytik, üzläreneñ yörgän yegetlärenä äytep, alarnı kotırtıp... Şulay uyladım da, mantıyk imtihanınnan "uñmagan" kızlarnıñ isem-familiyälären yazıp aldım. Ä nigä?.. Bu kızlar turında miña tögälräk belü kiräk ide.

Kızlarnıñ berse - Kaşapova Ence - şähär kızı ikän, Älmättän. Tulay torakta yäşi. Särvär Zakirova, Rämziyä Şakirova, Çäçkä Galiyeva - avıl kızları, şulay uk tulay torakta yäşilär. Belmim, närsä şulay şikländergänder, närsägä dip min bu kızlarga ğayep taşlarga uylaganmındır - häzer dä başıma barıp citmi. Ämma min, agımga eläkkän yomıçka şikelle, üzem uylap çıgargan ez buylap kittem, hätta inde üzem bargan yulnıñ oçına uyım aşa barıp ta cittem kebek. Äye, bu yalkau kızlarga ukıtuçı Halit Harisov imtihanda bik taläpçän bulgan, alarnı äzerlänep kilergä mäcbür itkän. Äye, mondıy häl kızlarga ber dä oşamagan, älbättä, häm alar yegetlärenä äytep...

Ah, haman şul ber uy. Ber cülär uy başka kilä dä kerä, kilä dä kerä. Citmäsä gel kötmägändä-uylamaganda, karşıma Fähim Soltanov kilep oçradı. Yaz isen toygan yäş bolan sıman şäp-şäp atlap bara ide.

- Äle sez haman da dustıgız Halit eşe buyınça yörisezmeni, iptäş sledovatel? - dip kinayale süze belän isänläşte. - Bügen irtän anıñ yanına barıp kayttım. Häle bik şäptän tügel, zarlana. Min kilgäç şatlandı tagın üze...

"Halitneñ kıynaluı turında sin kemnän işetteñ, Fähim?" - dip soramakçı idem, tıyılıp kaldım. Barıber äytmäs, kirebetkänlege yözenä çıkkkan, kire inde, kire!

Ämma uylaganım döres bulıp çıkmadı. İnde saubullaşkanda Fähim äytte:

- Ä beläsezme, Salih dus, min bit sez kızıksıngan häbärne studentlardan işettem. Kemnän, kaysı studenttan - häterlämim, häterläsäm dä äytä almas idem, - dide.- Ä student halkı, üzegez beläsez, anıñ yörmägän cire yuk.

Ul könne min eşkä kerep çıktım, prokurorga äyttem, avırıp toram, didem. Miña ber-ber aşıgıç eş takmasınnar öçen yüri eşlädem inde min monı. Baş bolay da tämam argan, yuk-bar uylar belän şıplap tulgan ide. Hiçşiksez, Halitne yañadan kürergä annan soñ student kızlarnı kürep söyläşergä, alarnıñ yegetläre kem ikänne açıklarga digän niyätkä kilep, öygä yul tottım. Äye, üzem öygä yul tottım, ä üzem Halitlär kvartirına kilep çıktım. Bu niçekter üzennän-üze, minem ihtıyardan başka şulay kilep çıktı. Yuk-yuk, minem ihtıyardan başka tügel ikän, logik ber ezleklelek alıp kilde mine monda.

Tänzilä hanım eştän kaytışlıy Halit yanına bolnitsaga kerep çıkkan ikän. Fähimneñ kilgänen belä, Halit bik söyengän di, häle küzgä kürenep yahşırıp kilä di. Birsen Hoday!

Tänzilä hanım çäy äzerläde, ä minem aña barı tik ber genä soravım bar ide.

- Halitneñ üz studentlarınnan zarlanganı bulmadımı, kemneder ayırıp atap zarlanmadımı? - didem min, süzne turıdan başlap.

- Yuk-yuk, üz studentların ul bik yarata bit, studentlar da anı yaratadır dip uylıym, härhäldä, alar turında Halitneñ naçar süz, yaman fiker äytkäne bulmadı, - Tänzilä hanım uylanıp tordı, annan soñ kisäk kenä siskängändäy itep, sorap kuydı: - Sez anı üz studentları kıynagan dip uylıysızmı ällä?

Minem bu hatınnan yäşeren-batırın süzem yuk ide, äyttem:

- Min näq menä şulay bulgan dip äytä almıym. Ämma şunı beläm: barlık versiyäne dä barlap-açıklar çıgarga tiyeşmen, - didem. Annan soñ yüri östäp kuydım: - Sez bit professor kızı, monı gına añlarga tiyeş, -didem.

Tänzilä hanımnıñ kerfekläre dereldäp kuydı. Ni yılarga, ni kölärgä belmägän keşene häterlätä ide ul bu minutta.

- Niçek, niçek didegez?! Min professor kızı? - nihayät, Tänzilä hanım kölep cibärde. - Sez mine kem beländer butıysız bugay...

Kıyın häldä kaldım, ni äytergä dä belmädem, avız eçennän genä mıgırdanıp aklanganday ittem.

- Gafu itegez, min çınnan da sezne kem beländerr butadım şikelle, -dip, urınımnan kuzgaldım.

Öygä kayttım da yaña ber "kapkın"ga kilep eläktem: altınçı sıynıfta ukuçı ulım yögerep kilep citte:

- Äti, matematikadan mäsälä çişelmi, - di. Menä şulay itep, mäsälälär çişä-çişä yartı tön uzdı. Citmäsä, inde yoklarga yatkaç, hatın tagın ber mäsälä kiterep çıgardı:

- Sin haman Halit turında borçılasıñ, şulaymı? - dip süz başladı. - Minemçä, annan elekke hatını üç algan.

- Professor kızımı?! - dip urınımnan uk kuzgaldım min, nider añlıy başlap. - Dimäk, min bügen Halitneñ ikençe ber hatını belän söyläştem. Tänzilä isemle... Ä ul çakta professor kızı kem dä häm ul kayda? Miña bit tege vakıtta Fähim Halitne professor kızına öylände digän ide?!

- Professor kızı Halit belän ozak yäşämägän, berniçä yıl gına torgan da, balasın Halitkä kaldırıp, nindider ber ofitserga kiyäügä çıkkan, -dide hatınım tınıç kına. - Sin monı belmi ideñmeni?

- Belmi idem. Miña äytmägän, minnän yäşergän ikän, dimäk, bu turıda Fähim Soltanov ta belmi kalgan. Tkuta, ä sin soñ üzeñ monı kayan beläseñ? Şunı belep tä miña äytmi yördeñme?

- Äytmi yörüem tügel, Halitneñ hatını Tänzilä bezneñ mäktäptä ukıta. Anıñ Halitneñ hatını ikänen menä şuşı könnärdä genä, Halit bolnitsaga eläkkäç kenä beldem min, bolnitsaga barasım bar, dip eştän sorap kitä başlagaç kına kızıksındım. Yäşermäde, kaygısı zur bulgangamı, açılıp söyläşte. Äytüençä, Halit anıñ yäşlek mähäbbäte ikän. Avılda kitaphanäçe bulıp eşlägän. Halit student çagında alar avılına kaytıp yörgän. Kıskası, Halittän anıñ nikhsız tapkan balası bar, kızı, avılda kalgan äle. Küptän tügel Halit anı kaytıp ezläp tapkan, üze belän şähärgä alıp kilgän, Tänzilä bezneñ mäktäpkä eşkä urnaşkan.

- Alay... - didem min, inde tämam gacäpkä kalıp. - Dimäk, sin professor kızınıñ üçe turında äytäseñ. Ä nigä, bik tä mömkin häl bu. Bik tä mömkin häl...

Äye, mömkin hällär küp ide. Ämma minem äle üz plannarım bar. Min Halit Harisov imtihannarında "iza çikkän" student kızlar belän küreşep söyläşergä, alarnıñ yegetlären barlarga, kemnär buluın açıklarga, cinayät kılıngan kiçtä bu yegetlärneñ kayda buluları, nişläp yörüläre belän kızıksınırga tiyeş idem.

(bäyän)
6.

Ah, ul häzerge studentlar! Bez ukıp yörgän çaklardan soñ zamannar bik nık üzgärde şul. Studentlar üzläre dä, alarnıñ yäşäü-uku räveşläre dä bik nık üzgärde. Tulay torakta min iñ elek Ence Kaşapova torgan bülmägä kerdem. Şähär kızı, bik tä täväkkäl, kıyu kız dip tasvirlagannar ide anı kafedra ukıtuçıları. Beldem, anısın da beldem, Enceneñ näq üz fakultetlarınnan yegete dä bar ikän. Marsel isemle, akıllı, tırış, köräşçe yeget. Üzen iptäşläre dä, studentlar da hörmät itä. Avılda tuıp üskän, avıl mäktäben tämamlagan, universitetka ukırga kergän.

Ence çınnan da çaya kız ikän. Bülmädä yalgızı gına ide. Min kilep kerügä şunduk açılıp-yılmaep karşı aldı:

- Sez tikşerüçe abıymı? Uzıgız, äydä, uzıgız. Ber dä tartınmagız, -dip, miña türdän urın kürsätte. Minem kafedrada soraştırıp-töpçenep yorüemne, dimäk, kızlarga bik tiz citkergännär. Yugıysä bit bernindi şik uyatmaska tırışıp kına, üzemçä bik caylap kına töpçengän idem. Häzer inde süzne turıdan başlau kiräk ide.

- Ence, sin logikadan imtihannı birä almıy yörgänseñ ikän, şulay bik avır fänmeni? - dip soradım. Ence bu soraunı kötkän diyärseñ, şunduk çatnatıp cavap kaytardı:

- Ber dä avır tügel, berençe yulı avır bilet eläkte, ul sorauga cavap birä almadım. Ä ikençe tapkır kilgändä inde caylırak soraular turı kilde, Halit abıy miña "biş"le kuydı. Äzerlänep tä kilgän idem, annan soñ...

- Ukıtuçıgıznı kıynagannarın işetkänsezder inde?

- İşetmiçä?! Häzer böten fakultet şul turda söyli. Böten universitet bulmasa äle. Halit abıynı studentlar bik yarata ide.

- Ence,- didem min, hälitkeç sorauga küçep. - HalitHarisov kıynalgan kiçtä üzeñneñ, yörgän yegeteñ Marselneñ kayda buluı turında äytä almassıñmı?

- Äytä alam, - dide Ence. - Bez ul könne kızlar-yegetlär belän bergä Rämziyälär bülmäsendä kiç utırdık, bäyräm ittek. Rämziyäneñ tugan könen ütkärdek.

Ah, menä şul süzdän soñ minem versiyä yak-yakka çäçelde dä kitte, koyıldı da töşte. Alar ul könne Rämziyälär bülmäsendä tugan kön kiçäse ütkärgännär. Menä digän alibi ide bu. Monda inde min tügel, hätta ozınborın çerki dä borın tıga almayaçak. Ämma... Bernindi tikşerüçe dä, bernindi prokuror da mondıy alibinı kire kaga almayaçak. Minem närsä dä bulsa soraştırırga mataşuım bu süzlärdän soñ bötenläy faydasız ide. Şulay da, süz yugında süz bulsın digändäy itep kenä soradım:

Tugan kön kiçäsendä kemnär bar ide soñ? - didem.

- Sez alarnıñ barısınnan da sorau alıp çıgasızmı? - dide Ence, gacäplängändäy.

- Yuk, kemnär buldı ikän tugan köndä dip kenä kızıksınuım.

Ence, küzlären kısıp, beraz uylanıp torganday itte häm, barmakların berämläp bögä-bögä, sanap kitte:

- Min üzem. Ber buldı. Rämziyä - ike. Särvär, Çäçkä... häm yegetlär. Keşe küp tügel ide.

- Ä yegetlär kemnär?- dip aşıgıp soradım min, çönki näq şul mzgeldä barısı da açık bulıp toyıldı: näq menä min kızıksıngan, Halit imtihan algan mantıyktan cäfalangan kızlar cıyılgan tügelme soñ tugan kön kiçäsenä?! Şul uk vakıtta başımnan yänä ber ärnüle-açınulı uy da yögerep uzdı: bu yegetlär-kızlar nindi dä bulsa cinayät kılgan oçrakta da, üzlärenä bik şäp alibi äzerläp kuygannar. Hätta aldan uk söyläşep äzerlägännär. Änä bit hätta tugan kön kiçäsen dä ütkärgännär. Menä digän "yäş gvardiyäçelär"! Yukka bäylängän alarga Halit mantıyk fänennän, mantıyk bik şäp bolarda!

- Yegetlärdän kemnär bar ide soñ? - dip kabatlap soradım min Encedän, anıñ beraz gına kıyınsınıp kaluın şäyläp.

- Kemnär dip, üzebezneñ yegetlär genä nde, - dide Ence, nihayät. -Rämziyäneñ bit tugan köne uzgan ayda uk ide. Zaçetlar, imtihannar küp bulgaç, ul anı ütkärep tormagan ide. Şuña kürä, menä, imtihannar azaygaç ütkärde, üzebez genä cıyılıştık.

- Üznbezneñ yegetlär digäneñ kemnär inde? - dip, yänä üz yulıma äydädem Encene.

- Marsel, İlfat, Ramil, Ansat, - dip sanap kitte Ence häm, niçekter kölemseräp sorap kuydı:

- Sez alardan da sorau alırga uylıysızmı? Alar da sezgä näq min äytkänçä äytäçäklär...

Menä-menä, nihayät, Encedän üzemä kiräkle süzne işettem min. Yüri äytteme ul bu süzne, ällä yalgış kına ıçkındırdımı? "Min äytkänne äytäçäklär..." Dimäk, alar aldan söyläşep kuygan? Dimäk... Minem bu farazlarım nindi genä yünäleş almasın, ber närsä açık ide: bu kızlar-yegetlär cinayät kılgan oçrakta da, monı faş itü mömkin tügel: alibi ışanıçlı, alar ul kiçtä tugan kön ütkärgännär. Ä inde tulay torak vahterınnan soraştıru faydasız: yegetlärneñ tulay torakka kerep-çıgıp yörülären ul bötenläy şäylämäskä, kayçan çıgıp kitep kayçan kaytuların bötenläy häterlämäskä mömkin.

Ence belän saubullaştım da, tulay torak vahterı yanına, berençe katka töştem. Şulay bulıp çıktı da: Halit Harisov kıynalgan kiçtä näq menä şuşı vahter kizü torgan, ämma ul kemneñ kayçan kaytkanın, kilgänen-kergänen häterläp kalmıy ikän: studentlarnıñ barısı da üz keşelär, vahter çit-yat yözlär päyda bulsa gına totkarlıy, tuktata, dokument sorıy, kem yanına kilüläre belän kızıksına. Tugan kön kiçäse turında ul belmi. Ämma min üzem kürşe bülmälärdän kızıksıngan idem inde. Rämziyälär bülmäsennän ul könne cır, muzıka işetelgän, alar gomumi kuhnyada aş-su äzerlägän, kıskası, Rämziyäneñ tugan könen bilgeläp ütkännär.

Min inde baltası suga töşkän keşe kebek idem. Üzem farazlagan, üz fantaziyäm belän korgan versiyäneñ öyelgän yort kebek işelep töşüen añlau kıyın ide miña. Ämma... Ni öçen näq menä şuşı dürt kız ul könne üz yegetlären cıyıp tugan kön ütkärgännär? Ni öçen näq menä şuşı kızlar Halit Harisov imtihanında başta naçar bilge algan? Ni öçen äle başkalar da "Ence äytkänne äytergä" tiyeşlär?

Min inde butalıp betkän idem. Ämma militsiyä tikşerüçese kötelmägän yañalık belän miña käräzle telefonnan şaltırattı.

- Harisovnıñ sumkasındagı käğazläre arasınnan ber yazu kisäge kilep çıktı, - dide ul. - Ber karaganda şiklänerlek ber närsä dä yuk kebek... Anan soñ, Harisovnıñ pältä kesäsennän yırtık ber material tabıldı. Uylavımça, kurtka kesäseneñ tışlıgı bulırga tiyeş. Anı Harisov cinayatçelär belän tartkalaşkanda üze dä sizmästän kayırıp yırtkan bulırga mömkin. Yä bulmasa, yıgılgan çagında totınıp kalırga telägän, şunda yırtıp algan.

- Yazuda nindi süzlär? - dip aşıgıp soradım min.

- Yazuda bolay: "Halit abıy, kiç säğat 7 dä, Bolakta, Çernışevskiy uramı çatında. R.Ş."

- Yahşı! - didem min militsiyä tikşerüçese, kapitan Zıyatdinovka eçemnän genä meñ rähmätlär uıdım. - Yahşı! Mine ber säğattän kötegez, sezneñ yanga ber säğattän kilep citäçäkmen!

Üzem, aşıgıp-kabalanıp, tulay toraknıñ cidençe katına baskıçlar buylap çaptım. Lift kötep torsam, liftka kersäm, nider yugalır, närsäneder yugaltırmın, tabılgan cepneñ oçın yänä çualtırmın, yörägem kükrägemnän sikerep çıgar kebek ide. Äye-äye, "Bolak buyında, Çernışevskiy uramı çanında, R.Ş." Rämziyä Şakirova digän süz tügelme soñ bu?!

Rämziyäneñ işegen şakıganda üzemne tıgıçlandırırga tırıştım. Mondıy çakta yanıp-peşep kilep kerü döres bulmas ide. İşekne miña Rämziyä üze açtı. Açtı häm anıñ yanında, bülmädä, äle tagın Ence dä buluı mine gacäpländermäde, kiresençä, şatlandırdı gına. Teläsä nindi oçrakta şulay bulırga tiyeş, Ence iptäş kızları yanına kerergä tiyeş ide. Ägär inde alarnıñ cinayättä katnaşı bulsa - alga taba nişlärgä dip plan koru öçen, ä inde bernindi ğayepläre bulmagan oçrakta - bolay gına, tikşerüçe kilep kitkänlege turında läçtit satıp alırga.

Enceneñ monda buluı tagın şul yaklap äybät ide: dimäk, Rämziyä belän ozaklap añlaşıp-tanışıp torası yuk, ul inde barısın da belä, ul inde turıdan-turı söyläşügä äzer.

- Minem Rämziyä belän söyläşäsem bar ide, Ence, - didem min, süzneñ şaktıy uk räsmi bulaçagına işaräläp.

- Söläşegez soñ,- dide Ence häm ber dä ise kitmägän kıyafät belän, ere-ere atlap çıgıp kitte. Yalgızı kalgaç, min monı açık kürdem, Rämziyäneñ yözendä kauşau ğalämäte çagılıp ütte. Belmim, tikşerü eşendä tabılgan täcribäme bu, ällä inde küñelneñ berniçek tä, berkayçan da añlap bulmaslık toyımlavımı - änä şundıy kauşau çalımın kürsäm, min üzemneñ döres yulda buluımnı çamalıy başlıym. Miña bik küp cinayatçelär belän oçraşırga, küzgä-küz karaşıp söyläşergä, bähäsläşergä, alar belän süz köräşterergä turı kilgäne bar. Kayçak hätta şulay toyıla: äyterseñ sin ul cinayätçe belän şahmat uyını uynıysıñ. Sin aña ber yaktan basım yasıysıñ, anıñ aldına iñ nigezle dälilläreñne çıgarıp salasıñ, şahmatçılarça äytsäk, "şah!" diseñ, "mat"ka yul açasıñ. Ä ul siña üz dälillären karşı kuya, "şah"tan da, "mat"tan da bik osta kaça, kotıla, "mäñgelek şah"ka kerä, otmasa da, "niçya"ga ireşergä teli. Ämma şundıy ber vakıt kilep citä ki, cinayätçe üzeneñ ottırganın añlap-töşenep ala, menä şundıy çakta anıñ karaşında säyer ber kauşau, kurku çagılıp uza, menä şuşı kauşau mizgele anı "sata" da inde. Äytkänemçä, mondıy kauşau barı tik ber genä mizgelgä bulırga mömkin. Ämma sizger canlı tikşerüçe öçen kayçak änä şul ber mizgel dä bik citä.

- Rämziyä, - didem min, älege mizgelne kuldan ıçkındırmaska tırışıp. - Ukıtuçıgız Halit Harisovka, anı Bolak uramına çakırıp, sin zat yazdıñmı?

Bu soraudan kız bötenläy kauşap töşte, anıñ küzläre zur bulıp açıldı, aşıgıp baş çaykadı:

- Yuk-yuk, min bernindi dä hat yazmadım!

- Ägär min sineñ yazunı üzeñä kürsätsäm?

Äytäm bit, kauşap kalu mizgele bik tiz uzarga mömkin. Rämziyä dä, küräseñ, üzen kulga alıp ölgerde. Küräseñ, ul mine iñ elek tugan kön turında soraşır dip uylagan häm andıy sorauga anıñ cavabı küptän äzer ide. Läkin, hiç kötmägändä, monda äle yazulı käğaz kilep çıktı. Äye, Rämziyä bu kıyın mizgeldän bik tiz çıktı, barısın da tugan köngä sıltadı.

- Ä, äye, - dide, - Halit abıy minem tugan kön kiçäsenä kilergä telägän ide, "ägär karşı alsagız, kilermen", digän ide.

- Häm sez anı yegetlär belän Bolak uramında karşı aldıgız, äyeme?

- Yuk-yuk! Bez anı karşı almadık! Yegetlär kiçägä soñarıp kilde, bez karşı alırga ölgermädek, - dide kız, anıñ küzlärendä bu yulı kauşau gına tügel, yäş börtekläre bärep çıktı.

- Yarıy, - didem min, urınımnan kuzgalıp. - Bez irtägä küreşerbez, Rämziyä.

7.

Kapitan Zıyatdinov miña şul uk süzlärne kabatladı:

- Menä bu yazu şik tudıra, - dide. - Harisovnı bit Bolak buyına çakırgannar. Ä anıñ kıynaluı da şunda, Bolak uramında. Tögäl köne, säğatläre kürsätelmägän kürsätelüen, läkin... Ä menä bu material - kurtka kesäye bulırga tiyeş. Ekspertlar şunduk äytep birde. Älbättä, bu bernärsä dä añlatmıy, ämma Harisovnıñ kesäsenä niçek kilep eläkkän ul? Çınnan da üzen tukmaganda, tartkalaşıp, cinayätçelärneñ kiyemennän kayırıp çıgarganmı ul anı?

- Sez häzer minem belän bara alasızmı, bolnitsaga. Harisov yanına? -didem min.

- Bügen min anıñ yanında irtän buldım. Ul bernärsä dä häterlämi. Yazunı da, bu kesä yırtıgın da.

- Bezgä häzer tagın barırga kiräk! - didem min üz-üzemä nık ışanıp. - Yazunı da, materialdı da üzegez belän alıgız.

Kapitan Zıyatdinovnı monda belep betergännär ikän inde. Şunduk tanıp aldılar, bezne Halit yatkan palataga bik tiz kerttelär.

- Beraz tözälgänmenme? - dide Halit, küreşep isänläşkäç häm üzeneñ yözenä işaräläde. Yılmayganday itte, ämma bu yılmayu niçekter artık säyer, kauşaulı, yılak yılmayu ide. Min üzem alıp kilgän küçtänäçlärne anıñ karavatı yanındagı tumboçka östenä kuydım.

Palatadagı avırular, bez gadi kiyemnärdän bulsak ta, eşneñ närsädä ikänen töşendelär bulsa kiräk, äkren-äkren genä koridroga çıgıp yugaldılar.

- Sineñ sumkadan tabılgan hat häm kesä yırtıgı turında nıklap söyläşäse bar, - didem min, Halitneñ küzlärenä turı karap.- Sin miña döresen söylärgä tiyeş...

Halitneñ küzlärennän kauşau kaçtı, älege kauşau nindider yalvaru, inälü tösmerenä äverelde. Ul - äle ber miña, äle kapitanga karap aldı. Min Halitneñ ni äytergä telägänen añladım.

- Bez ikäüdän-ikäü genä söyläşik äle, iptäş Zıyatdinov, - didem. İkäü genä kalgaç, Halit minem kulıma ike kullap yabıştı, aşıga-

aşıga söyli başladı:

- Salih, sinnän bik nık ütenäm!.. Zinhar, bu eşne tuktatsınnar, tikşermäsennär! Kiräkmi!.. Älbättä, min alarnı tanıdım, tanıp kaldım. Aralarında berse bezneñ fakultet studentı ide. Kiräkmi, bernärsä dä tikşermäsennär, niçek bulsa - şulay bulıp kalsın, ütenäm sinnän. Min inde niçek tä ayakka basarmın, ütär barısı da...

Minem küñeldä yänä ber säyer şik uyanıp aldı: ni öçen Halit bu eşne tikşerülärennän kurka soñ äle? Studentlarnı cällime? Universitetta zur şau-şu, gauga çıguın telämime? Eş närsädä?

- Alar cinayät kılgan, zur cinayät, - didem min yüri kirelänep. - Ä sin şularnı kızganıp, yaklap, aklap mataşasıñ. Eş närsädä? Sin miña döresen söylä!

- Salih... - dip körsende Halit şul uk yılamsıragan tavış belän. -Niçek inde min üz studentlarım belän sudlaşıp yörim?! Añla, zinhar, tuktattır bu eşne, yörmäsennär, ezlämäsennär, berkemne dä ğayeplämäsennär, añlıysıñmı?

Min "añlıym" digänne belderep baş kaktım häm soradım:

- Sine kıynagan yegetlärneñ berse Rämziyäneñ yörgän yegete bulgan, şulaymı?

- Äye, min anı tanıp kaldım, - dide Halit, karaşın çitkä bordı. -Läkin sin, ütenäm, alarga karata ber eş tä kılma...

Zıyatdinov mine koridorda kötep tora ide. Soraulı karaşına ike-öç süz yelän genä cavap birdem:

- Bernärsä dä häterlämi. Kemnär kıynavın da belmi, soraştırıp yörü faydasız. Eşne tuktatuıbıznı sorıy. Tuktatırga kiräk bulır.

Mondıy häbärgä Zıyatdinov, älbättä, şatlandı gına:

- Eşne tuktatu turındagı üteneçen yazmaça birsen ide ul?! - dide.

- Birer, - didem min. - Ä häzergä sez miña menä şuşı yazu belän yırtık kesä materialın birep torıgız. İrtägägä qadär.

Zıyatdinov gacäplände, ämma ni dä bulsa kaytarıp soramadı.

- Yugalta kürmägez genä... - dip, "telsez şahitlar"nı miña tottırdı.

8.

İkençe könne min Rämziyäne universitetta ezläp taptım. Mine kürep aluga ul, iptäş kızlarınnan ayırılıp, yanıma kilep tuktadı, kurkıngan karaşın miña töbäde. "Minnän sezgä tagın ni kiräk, nigä dip gazaplıysız mine?!" - dip sorıy kebek ide anıñ bu yalvarulı karaşı.

- Rämziyä, - didem min, anı koridornıñ ber çitenäräk alıp kitkäç. -Sin miña häzer döresen söylärgä tiyeş. Döresen! Şulay itmäsäk, bez ikebez dä bik nık yalgışaçakbız.

Rämziyä, küräseñ, töne buyı uylap-uylanıp çıkkan, söyläşügä ul äzer

ide.

- Uramga çıgıyk, - dide ul, yak-yagına karanıp. Bezneñ bu söyläşüne başka studentlar kürüen telämi ide, ahrısı.

Bez uramga çıktık. Uram buylap äkren genä atlap, Bolakka taba kittek. Min sumkamnan tege kesä yırtıgın aldım, Rämziyägä kürsättem:

- Bu kurtka kemneke? - didem häm bütän ber sorau da birmädem. Kız üze söylärgä tiyeş ide.

- Min alarga äyttem, yalındım, yalvardım, - dide ul, nihayät, häm kinät miña kütärelep karadı. - Äye, Halit abıynı Ravil belän Marsel kıynadı. Yırtık kesä - Ravilneñ kurtkasınnan.

- Ravil - sineñ yörgän yegeteñ bit? Rämziyä baş kaktı, dävam itte:

- Oyat, oyat.. - dip yılap cibärde.

- Ä şulay da ni öçen kıynadılar alar Harisovnı?

- Sez bit häzer miña barıber ışanmıysız, - dide kız.

- Ä sin döresen söylä, ışanırga tırışırmın.

Rämziyä Bolak östenä ozak kına karap tordı. Annan soñ kisterep äytte:

- Beläsezme, Halit abıy matur kızlarnı bik yarata, - dide. - Ber zaçet alır öçen kayçak kızlarga anıñ daçasına barırga turı kilä. Kayçak ul yomşagrak kızlarnı imtihan bülmäsendä alıp kala. Kalmasañ, imtihannan bilge kuymıy.

Ah, menä eş närsädä! Üzgärmägänseñ bit sin, Halit, üzgärmägänseñ... Äye-äye, min bu yulı Rämziyäneñ yözendä kauşau da, kurku da, aldaşu da kürmädem, Böten barlıgım belän toydım, ul döresen, bulgannı söyli ide.

- Änä, Ence başta imtihan birä almıy yörgän, annan soñ "biş"le algan, - didem min, imtihan käğazlären iskä töşerep. - Monısı närsä?..

- Bu häl turında Ence tarattı da inde. "Biş"le alıp kaytkaç, kızlar aldında maktangan: "Halit abıyga ber üptergän idem, "biş"le kuydı da çıgardı", - digän. Ä minem Ravil bik könçel ul, Halit abıy mine imtihanda kire borgaç, arttan gel küzätep yöri başlagan. Ä tege könne ul imtihanga ayırım kön ayırım säğat bilgeläde...

- Häm?.. - didem min, Rämziyäneñ häzer süzne ni räveşle dävam iäçägen çamalarga teläp.

- Ul işekne bikläp kuydı, miña bäylänergä totındı. Miña soñ nişlärgä ide? İşek katında Ravilneñ kötep yörgänen belä idem bit min. Şuña kürä kıçkırmadım da, tavış ta çıgarmadım. Ämma, ul mine koçaklıy başlagaç, işekne bik katı tarttılar, işek açılıp kitte, annan Ravil belän Marsel kilep kerde...

- Alar Halitne şunduk tukmıy başladılarmı?

- Yuk, hätta gafu ütendelär, bez işekne açık dip torabız, sezneñ imtihan bara ikän, didelär, borılıp çıgıp kittelär. Halit abıy da aşıktı, miña imtihannan bilge kuymadı. "Bez başta sineñ belän matur itep ber küreşergä tiyeş, - dide. - Cavabıñnı äzerli tor, min häzer kiläm," - dip çıgıp kitte. Min anı kötep tormadım, aña barısın da, barısın da küzgä-küz söyläşep añlatırmın dip, oçraşu urının bilgeläp yazu kaldırdım da, çıgıp kittem. Avılda äniyemneñ keçkenä enem belän yalgız yäşäven, ätineñ traktor astında kalıp ülgänlegen, fermada änigä hezmät hakın vakıtında tülämäülären, imtihannarnı birmäsäm, stependiyä almayaçagımnı, alga taba ukıy almayaçagımnı añlatırga telägän idem min aña. Min bit uylamadım da... Döresräge, min bit Marsel belän Ravilne inde kaytıp kitkännär dip uyladım. Ä alar, Halit abıynı kötep, artınnan küzätep kilgännär ikän.

- Halitne sineñ küzaldında kıynadılarmı?

- Äye. Yuk! Alar aña bäylänä başlauga, berençe tapkır suguga uk, min kıçkırıp cibärdem, yegetlärne tuktatırga tırıştım. Tik alar bik kızgan ide. Kan kürgäç, min inde tüzmädem, torıp çaptım, tulay torakka kaytıp yıgıldım, töne buyı yıladım.

- Ä tugan kön? - didem min, inde monısına da açıklık kertergä teläp.

Anı Ence belän iptäş kızlarım oyıştırdı. Aldaşasım kilmi, Marsel belän Ravilne kotkarır öçen eşlädek bez ul kiçäne.

- Alibi bulsın dip?

- Äye.

- Yegetlärne Halit tanıp kalgan, dimäk?

- Tanımıyça!

Alar bit annan, yakasınnan cilterätep, başta sorau aldılar! -Rämziyä kinät tınıp kaldı. Annan soñ anıñ tavışı bötenläy kaltırap çıktı. - Bezgä närsä bula inde häzer? Ukudan da kuarlar, yegetlärne dä törmägä utırtırlar inde... - dip, üksep yılap cibärde.

- Belmim, Rämziyä, - didem min.

9.

Halit ayagında ide. Mine kürgäç, şatlandı, yılmaep uk cibärde. Hälen soragaç, äytte:

- Batır yarasız bulmıy inde ul!- dide.

Min belmim, üzem dä añlap betermim, anıñ bu yılmayuında berençe tapkır nindider ärsezlek, duamallık, mäğnäsezlek toydım. Ozak söyläşmädek. Bülmädäge avırular çıgıp kitkänen kötep tordım da, Halitneñ küzenä turı karap soradım:

- Sin bit üzeñne kıynagan studentlarnı tanıp kalgansıñ, nik monı minnän yäşerdeñ? - didem.

Halit kinättän agarındı. Bolay da ak yözneñ agarınıp kitüe gacäp ikän ul. Min Halitne totıp kaldım, yıgılırga irek birmädem. Ul karavatka utırdı, üksep yılap cibärde.

- Salih, dustım, min barısına da üzem ğayeple! Ğayeple! Berük bu hälne tışka çıgarma, belgertmä berkemgä dä! Zinhar öçen, ütenep sorıym?! -dide.

- Kızlarnı imtihannan soñ alıp kalularıñ hakmı? - didem min, bu yulı inde tämam açuım kilep.

Halit däşmäde. Başın kısıp, ozak kına utırdı:

- Zinhar, tuktat bu eşne, keşelärgä çıgarma...- dide. Saubullaştım da, çıgıp kittem. Bu berniçä köndäge eşlärem, baş

vatularım mäğnäsez ber närsä bulıp toyıldı, häm min üz-üzemä Halit belän bütän aralaşmaska süz birdem, häm tikşerü eşen dä tuktataçakmın. Bu minem eşçänlegemdä berdänber açılmıy kalgan cinayät bulaçak. Kapitan Zıyatdinovka şaltıratıp äytermen, "telsez şahitlar"ın üzenä tapşırırmın da:

- Faydasız, bu eşne yabarga kiräk! - diyärmen.