Mäk Çäçäge

Şimay belän Färhiyä timer yul poselogınıñ artkı uramında yäşilär. Uçastoklarınıñ däü kirpeç yorttan, utın-kümer sarayınnan häm maşina çigenep kerep kire turı çıgıp kitärlek kenä işegaldınnan kalgan öleşen bakça ittelär. Ciläge-cimeşe dä, yäşelçä-bäräñgese dä şunda üsä. Bakça urmanga uk terälä. Şul başta keçkenä kapka bar, anı baganaga kayış belän genä eläkterep kuyalar. Kürşe-tirä malaylarına ocmah monda – karlıgan-çiyä tatırga, kıyar-kişerdän avız itärgä kirtä östennän sikeräse yuk. Şul kälitkädän genä keräseñ. Ämma kayış keläne elep çık – hucalarnıñ şartı şundıy. – Agaçnı sındırma, yäşelçäne taptama, bulganınnan telägäneñçä sıylan.

Bakça başında botakları oçta gına kalgan şärä naratlar. Siräk. Avış-kıyışları işäyä – yıgılırga çiratka basalar. Yıl sayın kimendä berse-ikese korıy. Mal-tuar yöri, pıçrakta maşinası ızan sıta, häzer inde çüp-çarnı da şunda gına tondıralar. Urmannı küz aldında tereläy tunıylar, ämma yämsezlänüne beräü dä kürmi, ällä inde kürmämeşkä salınalar tagın. Şimay bu turıda possovetka barıp äytep tä karagan ide. Anda, dönyaga bügen kilgän kebek, belmägän idek, dip gacäpländelär, tıyarbız, dip ömetländerdelär, sin şunda torasıñ, üzeñ dä küz-kolak bul, dip burıç yökläp cibärdelär. Abruyıñ çamalı ikän, ni kılasıñ, – Şimaynıñ kisätüen kolaklarına da elmädelär, hätta ber apay anıñ üzenä kättä genä kiñäş birep taşladı:

– Sin bulıp sin tıkşınasıñ bit, äy! Änä, üz yort-cireñä huca bula bel! Bakçagızdan sıñar cimeş tä kaba almıysız bit! Sukbay! Eçmägän köneñ yuk!

Tındı şunnan soñ Şimay. Häyer, cämäğatçelek eşenä katnaşırga atlıgıp ta tormıy ide, possovetka da Färhiyä tıkırdatkanga gına bargan ide. Hatını süzen tıñlau Şimayga faydaga bulmadı, – mıskıl ittelär üzen. Häm ul köne buyı şul apayga eçennän genä cavap ezläp yörde.

– Miña cimeş kiräkmi dä... Eçäm ikän – sineken eçmim! Şuşı yäşeñä citep, sukbaynıñ kem ikänlegen belmiseñ... Minem sukbay bulganım yuk!

Bu cavabı bik yomşak kebek toyıldı, tege yavız apaynı ayaktan hiçşiksez bärep kenä yıgarlıgın tabarga buldı.

– Sukbay tügel min! Ber urında gına yäşäp küñelem tınmıy minem. Holık şundıy. Küçäm, yörim – irkem. Urlaşmıym, ikmägemne häläl köçem belän tabam. Eçäm, ämma minem beräügä dä çirek naçar süz äytkänem, iserep aunap yatkanım yuk. Baştagı, küñeldäge tıngısızlık iserergä irek birmi miña. Yäşelçä-cimeşme? Şul malaylar öçen üsteräbez bez alarnı. Ni öçenme? Anısın belmim. Ämma Färhiyä ciläk-cimeşne çit malaylarga aşatkanga açulanmıy. Säbäbeme? Üz balalarıbız bulmagangadır bälki. Kersen bala-çaga bakçaga, cäl tügel. Hätta bezneñ bakçaga gına kersennär. Min üzem nigäder mäk çäçägen yaratam. Malay çakta hätta kürşelärneñ mäk çäçägenä kızıkkan idem. Hucası balta atıp kudı. Töz çükede – baltası bot iten uydı, cöyen istälekkä yörtäm. Min balta tigäç yıgıldım, huca kuıp citte, eçemä çabatası belän dıñgıldatıp tipte dä, ärekmän özep baltasındagı kannı sörtä-sörtä kitep bardı. Kanlı ärekmänne ciränep çitkä atkanı äle dä küz aldımda: ärekmän yafragı kıçıtkan östenä şälperäp kundı. Mäkneñ sulgan çäçäge kebek toyıldı ul miña... Bälki, malaylarnı sıylavıbız şunıñ öçender. Tik bu tarihnı Färhiyä belmi. Min aña cöy turında aldadım, botnı agaç botagına yırttırdım, didem. Äybät keşe ul Färhiyä... Ä sin üzegezdän artkan cimeşne dä beräügä dä birmiseñ, mahsus çeretäseñ, tirese qaderle diseñ...

Cavapnıñ monısın da yaratmadı. Hatın-kız sineñ ber säğatlek lektsiyäñne tıñlap toramı soñ inde?! Cebegän avızıñ belän bu süzläreñneñ yartısın da äytä almassıñ...

– Äy, çänçelep kitsensänä! – dide Şimay üzaldına, işegaldında arkılını-torkılını cıyıp yörgändä, häm apaylar yagına kulın seltäde. – Miña urman citmägänme?! – Teşläre arasınnan tegelärgä taba sızgırtıp tökerde.

Bötenese tärtiplände kebek. Anıñ şögıle bette – eştän, “öç borın”ga kermiçä, turı kaytunıñ da üz bälase bar ikän şul, üz-üzeñä urın taba almıyça tinteräp yöriseñ.

Ällä Färhiyä yanına barıp kilergäme soñ? Äle ul sigezdä genä smena alışa, tagın ike säğat kayda häm niçek kañgırayıp yörmäk kiräk Hatının eşenä barıp karşılaganda nindi hislär kiçerä ikän keşe? Ällä sınap karargamı? Kızık, Färhiyä ni diyär ikän? Bälki oşamas bu aña? Yuk, süz äytmäs, unsigez yıl bergä yäşäp, Färhiyä aña yalgışıp ta kırın karamadı. Ärläü-açulanuga vakıtın-sälamätlegen sarıf itäse kilmi bugay Färhiyäseneñ.

Şimay öyaldı baskıçınıñ tübänge basmasına utırdı. Häm şunda uk hucası artınnan adım kalmıyça iyärep yörgän ozın kolaklı Sarbay anıñ tezlärenä başın kuydı. Şimay etne ozaklap söyde. Sarbay yüeş borının hucasınıñ kuyınına tıktı, akrın-mıştım ürelep, muyının yalap aldı. Şimaynıñ täne çımırdap kitte, ul etne çitkä etärde.

– Siña yaktı çıray kürsätsäñ, yalanırga totınasıñ...

Annarı etkä karamıyça gına äytep kuydı:

– Şäp au ete ideñ sin... zamanında...

Sarbay anıñ süzlären raslaganday koyrıgın bolgadı.

– Küptän auga yörgän yuk sineñ belän... Aunıñ da kızıgı kitte.

Et kapka töbennän yögerep äylänep kilde.

– Kapkadan da çıkmıyça yäşiseñ... Kartaydıñ bugay...

Sarbay öy nigezenä terälep yattı.

Şimay käkre möştegenä “Avrora” kıstırdı, barlık kesälären kat-kat kapşap şırpısın taptı, yañakların batırıp suıra-suıra sigaretın kabızdı. Möştege tıgılgan ikän, ämma anı çistartıp mataşmadı – beraz tötene kilä, şul citmägänme...

Färhiyäne karşı alsañ, ä? Kızık... Äkämät tä kızık...

Öylängängä unsigez yıl tulgan...

Başta Donbassta yäşädelär, annan Mäskäü yanına küçtelär. Annarı Kuzbasska barıp çıktılar, monda Karagandadan kildelär. Şimay gel şahtada eşläde, Färhiyäse cay kilgän eşlärdä buldı. Karagandadan, tugan avılnı sagındık, dip kitkännär ide, kaytıp citä almadılar. Şuşı stantsiyädä poyızdları şaktıy tuktap tordı. Şimay timer yul buylap tämäke tartıp yörep arıdı. Häm poyızd kuzgalır aldınnan gına vagonga atılıp kerde dä, Färhiyägä kötelmägän ämeren äytte:

– Äydä, cıyın! Cähät!

Häyer, kötelmägän dip bäyäläü döres ük bulmas, çönki aldan cıyınıp, hästären kürep küçengännären Färhiyä bötenläy häterlämi. Şimay baskıçtan sikerep töşkändä, poyızd tizlegen arttıra bara ide inde.

Tup-turı possovetka kerdelär. Färhiyä, öç çemodannı yänäşä kuyıp, şular östenä utırıp tordı. Şimay, barlık dokumentların possovet predsedatele aldına tezep, yort salırga urın soradı.

– Akçabız bar, ssuda kiräkmi. Yortnı ölgertü belän ikebez dä eşkä urnaşırbız, bez eşläp aşarga ğadätlängän, – dide.

Predsedatel bu säyer üteneçtän başta üze dä beraz säyersenep tordı, annarı kırt kına:

– Bulır ul, – dip mäsäläne häl itep tä kuydı.

Häm Şimaylar bu uramga berençe bulıp yort saldılar. Şunnan soñ yortlar tiz işäyde, häzer inde uramnıñ argı oçı timer yulga uk barıp terälde. Färhiyä timer yulga streloçnik bulıp urnaştı, Şimay üze promkombinatta yökçe bulıp yörde.

Sigez yıl uzgan...

Avılga kaytıp citä almadılar. Döres, Färhiyä yıl sayın cäy könnärendä avılda bulıp kilä, ä Şimaynıñ kuzgalganı yuk. Färhiyä büläklär cibärgäli, hat ta alışa. Kayçak, ätkäy-ätilärdän hat bar, di.

– Ehe, – dip kenä cavap kaytara aña Şimay. – Minnän sälam kuyarsıñ.

– Üzeñ yazsañ da bulır ide inde. Hällären belep kilsäñ dä gönahısı yuk. Kazanga tikle prigorodnıy poyızd, annarı tagın poyızd, küçep kenä utırası. Ber köndä äylänep kilep bula. Açu totkan keşe kebek yöriseñ.

– Nigä yomış-yulsız kaytıym?! Alar isän, min isän. Akça cibärep torırga onıtma.

– Sineñ akçaña kalganmı alar! Ätkäy, cir astınnan yul bulmas, dip yazgan.

– Ehe...

Hak sukalıy bit Färhiyä. Karale, eştän karşı alsañ üzen, ä?!

Şimay urınınnan tordı, öyaldı işegenä borılıp karadı, ämma töbenä hätle açık işekne baskıçtan kütärelep yabarga irende. Sigaret töpçegen taptap izde, bakça yakka çıktı. Sarbay aña iyärmäde, başın ayakları östenä suzıp, küzlären kısıp – yänäse, Şimaynıñ kitüen kürmämeşkä salınıp, nigezgä terälep yata birde.

Urta ızannan kälitkä töbenä citkäç, ber çem miläş özep pidcäk kesäsenä saldı.

...Färhiyägä birermen, çäçäk urınına bulır, bu agaçnıñ miläşe ayırata tämle, inde peşkän. Anıñ eş betererenä irtäräk äle, aşıkmıym. Tuyralıkka barıp kilergäme başta?..

Urmanga yartı çakrımnar turı kergäç, Şimaynıñ yaratkan töşe bar. Tuyralık ul, iñkeştä. Gacäp, iñkü cirdä imän siräk oçrıy ide, ä monda tuyra kotıra. Ser dä inde bu tabiğattä, belep-añlap citä almassıñ. İñkeş üzägendä imän töbe cäyelep tora, tügäräk östäl qadär. Şuña ap-ak şeşäne utırtasın da, aña stakanıñnı teräp kuyasıñ, annarı uyga çumasıñ: nigä bu tügäräk ay yöri, nigä ul imän töben nıgrak yaktırta? Hätta töptäge sırlarnı sanıy alasıñ. Tuyralar töpne tiräli saklap toralarmı ällä? Citär, artıgın uylarga kiräkmi, küpkä kitä. Stakanga çelterätep arakı salasıñ, – böten urman tıñlap tora, ay kürä. İh, ay yaktısında monda utıruları!..

Tuyralıkka yıl äylänä sukmagın özmi Şimay.

...Sigez yıl digen. Ozagrak torılgan ikän monda, ber urında...

Şimay tuyralıkka kitmäde, timer yulga taba borıldı. Barıym äle, barıym Färhiyä yanına, altın hatın bit, ber mindä genä andıy hatın, dip uyladı ul.

– Yuk, barmıym! – dip kıçkırıp cibärde Şimay kinät. – Barmıym. Hatınınnan da könläşä, hatınınıñ itägenä tagılıp yöri diyärlär. Färhiyä yulnı belmime? Kaytır, kaytası kilsä. Bäbi tügel. Kaytsın üze genä, änä, öy işege dä açık. Töçelänep-ärsezlänep yörisem genä kalgan...

Häm Şimay, ber tıkrıktan borılıp, poseloknıñ üzäk uramın kisep, kayda häm kemdä tuktalasın üze dä belmiçä, akrın gına kitep bardı. Arakı eçmäsäñ dä kañgırayıp kına yöriseñ ikän – başına şul uy töşte häm üzenä iptäşkä sigaret kabızdı.

...Tön. Ay kük gömbäzeneñ tübäsenä menep citkän. Tın. Kinät yarsulanıp-özgälänep et örde, tavışı gargıldap-ırıldap urmanga cäyelde häm, kire kaytıp, poselok östendä tındı. Şimaylar eteder, tavışı şular tiräsendä. Mondıy holıksızlıgı sizelmi ide, nigä ürsälänä ikän Sarbay?..

Şimay bakça başına çıktı. Sarbay kälitkä töbendä urmanga suzılıp örä ide.

– Ällä büre-fälän yörime soñ? – dide ul häm Sarbaynıñ başınnan söyde. – Äydä, üz urınıña bar. Et örer, büre yörer inde ul...

Et oyasına kerde, tügäräk tişektän algı ayakların çıgarıp, başın suzıp, gamsez yokımsıradı. Öydä ut kabındı. Cilkäsenä şäl genä elep, Färhiyä çıktı.

– Ker äydä... Bigräk ozaklıysıñ bu arada...

Färhiyä timer tälinkägä salıp gaz plitäsendä aş cılıttı. Şimay aşın aşap, çäyen eçep betergäç, tabak-savıtnı cıydı.

– Yarıy äle aşavıñ da eçüeñ hätle. Yugıysä, arakı küptän käkräytkän bulır ide üzeñne.

– Ehe... Eçelä şul...

– Anısı gına citmägän, tol hatınga iyälängänseñ bugay...

– Ehe...

– Häyer, arakı yörtä inde...

– Ehe...

– Minem öçenme soñ?!. Üz başıñ cilkäñdä.

– Ehe...

– Däliyälärdä buldıñmı?

Şimay endäşmäde.

– Şunda ikän.

– Yuk...

– Kayda soñ?

– Eçmiçä kaytkan idem bügen. Arlı-birle sugılıp vakıt ütkän, kibetlär biklängän. Däliyäneñ öyenä kermädem. Ber şeşä arakı gına sorap aldım. Malayı nigäder kürenmäde.

– Tuyralıkka bardıñmı?

– Ehe...

– Mine dä çakırgan bulsañ soñ...

– Min sine bügen eşeñä barıp karşı almakçı idem...

– Kilälär anı.

– Min tügel, sin mine karşı aldıñ.

– Anısı gomer buyı inde...

– Ehe...

– Şämsetdin...

– Sin genä miña isemem belän endäşäseñ. Başkalarga min Şimay da Şimay...

– Yaña cirgä küçkän sayın kuşamatıñnı üzeñ äytäseñ iç. Üzeñä üpkälä...

– Ehe...

– Şämsetdin, ayırılıyk bez. Mondıy tormış bulmıy. Kaya teliseñ – şunda kit. Sat yort-cirne. Tiyen akçaga da däğva kılmıym.

– Yortta sineñ dä öleşeñ.

– Bulsa soñ. Mina eşlägänem citep bara. Bala-çaga yuk.

– Yuk şul. Ämma min sine ğayepläp äytüem tügel. Ğayep üzemdä ikänen beläm min.

– Bolay yäşäp tä bulmıy inde.

– Yortnı sattık di, min kittem di. Sin nişliseñ?

– Tulay torakka küçärmen. Ya avılga kaytırmın.

– Unsigez yıldan soñ ayırılışmıylar.

– Nişliseñ bit. Sineñ uylaganıñ barmı: bez içmasam ber tapkır kunak ta cıymadık. “Öç borın”ga cıyılıp, öygä kaytıp eçkälisez inde.

– Keşesen aralamıysıñ, sıy kuyasıñ iç bezgä. Kunak itü inde bu.

– Tabınıñ sıgılıp torırday itep kunak sıyla ideñ ul.

– Ayırılmıybız. Min sinnän başka tora almıym. Yaratam sine.

– Yaratkan keşe eçmi, çit hatın belän çualmıy.

– Alay...

Kür inde, Färhiyä añlamıy ikän bit, äy, Şimaynıñ Däliyälärgä kön sayın sugıluınıñ seren-säbäben belmi ikän... Däliyäneñ Räşit isemle malayı bar, äle bakçaga gına yöri. Şul malaynıñ yomşak çäçlärennän sıypasa, Şimaynıñ kulındagı kıtırşıları şomarıp kuya. Şul malay Şimaynıñ tezlärenä tersäkläre belän tayana da, ozak itep anıñ küzlärenä karap tora. Şul malay, ägär ipläp kenä añlatsañ, Şimayga äti dip endäşer kebek... Şul malaynıñ ätise yuk. Häyer, bar inde ul, kayadır çittä, Däliyäne öylänäm dip aldagan da, bala tuasın belgäç, çıgıp sızgan, malayın kaytıp ta kürmi, yünsez... Malayı nindi bit äle: mäk çäçäge kebek matur, akıllı üze. Şundıy balalar üstersäñ ide! Berne genä bulsa da...

Färhiyä şul malaynı belmi mikänni soñ?.. Färhiyädän ayırılıp Däliyägä öylänsämme?.. Bulmıy! Färhiyä dä balabız bulmauga sızlana, sizdermi genä. Tik nigä Däliyälärgä barıp yörüne ğayepkä aldı ikän?.. Äye şul, başta malay yanına yörerseñ, annarı... Däliyä dä çibär bit, irsez yäşäü kıyındır.. Yuk, Färhiyäne taşlarga yaramıy! Yaramıy gına tügel, bu mömkin eş tügel! Färhiyä belän miña ber-berebezgä bala da bula belergä kiräk bugay...

Şimay tuktalgan süzne üze dävam itep kitte.

– Alay... Min Sarbaynı iyärtep irtägä auga çıgıp kerim äle. Körtlek atarga. Mıltık kayda ikän?

– Änä iç, keçe yakta stenaga elgän.

– Färhiyä, küçik bez monnan. Yaña cirdä gel dä yañaça yäşi başlarbız.

– Kara çikmäneñ kaya barsañ da artıñnan kalmıy.

– Min anı küçkänçe salıp taşlıym.

– İyäläşkän kiyemne çüplekkä atu kızganıç bit.

– Stakanga salıp ozak eçmiçä torgan, tämam aynıgan arakı kebek häzer minem tormış.

– Säbäbe ber inde.

– Arakımı?

– Tormışnı da arakı belän çagıştırasıñ.

– Ehe...

– Yokla. Tañ ata inde.

– Yatmıym äle. Yaktıra töşsen dä, körtlek atarga çıgıp kaytam.

...Aşıkmıyça gına közge tañ tua.

Şimay cilkäsenä mıltıgın astı, Sarbay aña iyärde.

İmän töbe yanında Şimay şeşä çümäläse kürde. Barısın da min eçtemme ikän monıñ? dip uyladı. Kübräk ikän şul, kübräk. Mıltıgın çümälägä töbäde: häzer atu tavışı böten urmannı yañgırataçak, atu tavışı tıngaç ta pıyala vatıkları çelteräp işelep toraçak.

Sarbay hucasına säyersenep karıy ide – taptı atar närsä!

Atmadı Şimay.

Şeşä çümäläseneñ tege yagında – näq mıltık töbälgän turıda – mäk çäçäge kürde. Soñargan çäçäk... Şeşägä atam dip, mäk çäçägenä tidermägäyeñ tagın... Tuktale, nigä mäk çäçägen Färhiyägä büläk itmäskä ikän?! Tege cöy turında da aña döresen söylärgä kiräk.

– Yuk! – dip kıçkırıp uk cibärde ul kinät. – Töbe-tamırı belän alıym da, göl çülmägenä utırtıym äle! Yuk, alay da tügel! Färhiyäneñ üzen alıp kiläm dä, bergäläp alıp kaytırbız! Kiler mikän? Kiler bit Färhiyä, ä? Kiler mikän...

1976

Click or select a word or words to search the definition