Mähäbbät Uyını

Hikäyä

I

Mäsgutkä mähäbbät uyını kiräk ide. Ul hätta añardan başka alga taba yäşi almamın digän uyga töşte. Hislär taşkının berniçek tuktata almıy. İtäge kıskarak här kız yäki kükräge kalku här studentka, anıñ utlı küzlärenä kilep kerä dä, tämam canın ürti, «aşa mine, aşa, kabıp yot!» dip üçekli. Mäsgut tıyıla almıy, sulışı kaynarlana, yöräge sikerä, eçe tışka äyländerelep taşlanganday bula. Bolay cäzalanuı avır, tüzä almaslık häl. Ämma hislärenä yeget irek birmäskä tırışa, holkın bäydä tota. Bolar barısı da söyeklese Häniyä öçen korban itelä. Yarata ul, añardan başka yäşi almıy. Niçänçe yıl inde kıznıñ artınnan yöri, tik menä canga-can bulıp kına kitä almıylar. Söyäder dä kebek anı Häniyäse, yuk ta sıman. Hisläre bik alay uk ihlas tügelme, ällä küñele çuarmı?

Alar ikese dä Arçadan. Döresräge, urta mäktäpne şunda tämamladılar. Häniyä artınnan Mäsgut cidençe sıynıfta uk yöri başladı. Kıznıñ kızıl bantların da çişep aptırata ide äle. Yarıy aña vakıtında akıl kerde: yämsez ğadätlärennän arındı, bukçasın da kütärep yöri, irtännän fatirları kapkası töbenä kilep basa, ukudan soñ da ozatıp kuya başladı. Häniyägä ber genä yegetne dä yakın kitermäde. Ägär dä kanikulga üz avıllarına taralsalar, kön dä diyärlek hatlar yazıp tordı. İke-öç hatına kızdan ber cavap alsa, añardan da bähetle keşe yuk ide dönya yözendä.

Alar mähäbbättä Galiyäbanu belän Hälil, Hisametdin belän Hänifä kebek ük bulmadılar, anısı. Aralarına İsmägıyl, Sibgatulla işe üzsüzle keşelär dä kermäde. Şulay da Häniyäne yegetlärneñ kübese söyä idelär, barı tik monı añlarga, üz yöräkläre belän tanırga da kurka idelär. Anıñ karavı Mäsgut öçen bu bähet ide. Tugrı et hucasına niçek hezmät itsä, yeget tä Häniyä yanında şundıy buldı. Alar inde kulga-kul totınışıp, Arça uramnarı buylap karlı buranda da, yañgırlı közdä dä, çäçäkle yazda da atlıy-atlıy, niçä genä bähetle yılların uzdırıp cibärmädelär. Şul cay belän Kazanga kildelär. Mäsgut Avıl hucalıgı institutınıñ inceneriyä fakultetına, Häniyä Finans-iqtisad institutınıñ banklar eşe belgeçlegenä ukırga kerdelär. Moña qadär citäkläşep yörgän kız belän yeget bu forsattan älegä mährüm kaldılar. Hislärne sınar öçen bu häl kulay ide, bilgele. Mäsgutneñ yörägendä mähäbbät utı kaynarlana birde, Häniyäneke isä suına bardı. Yeget monı sizende. Kıznıñ salkınlıgı anıñ akılın korımlıy, häteren ala tordı. Häniyä, ahmaklıknı söymäüçe kız, anıñ şuşılay yülärlänä baruın kürep, bötenläy diyärlek çirkanuga birelde. Mäsgutne bu üzgäreşlär tagın da kotırttı, ahmaklandırdı. Menä şulay alar üzara yıraklaşa tordılar, ämma yegetneñ yöräge haman da kaynar, Häniyäne küñel türennän alıp taşlarga telämi ide. Häm menä şuşı isärlänä baruı anıñ hisläre belän idarä itä başlap, kuyını mähäbbät uyının sorauga, hätta taläp itügä küçte. Häniyä belän tügel, başka beräüneñ bäheten vatası, namusın aldıysı, eşneñ ahırında anı yılatıp kaldırası kilde. Mondıy yülär hıyallı yäşlär Avıl hucalıgı institutınıñ studentlar tulay toragında şaktıy ide, iş yanına kuşları da cıyılgalagan kiçlär bar ide. Ämma Mäsgut andıy törkemnärdän üzen östen sanadı. Mähäbbät keşedän zur cavaplılık taläp itä. Ul bu hakta bik yahşı belä. Buş kalası da kilmi...

Mäsgutneñ hätere uñlı-sullı uylar belän tulıp, küñele tämam butaldı. Ämma bu butalu anıñ canına nindider sihri rähätlek birä ide. Tänenä äle ut yögerä, ul kauşauga äverelä, äle salkınçalık tula, oyatla başlıy. Menä şuşındıy halät eçendä aña butaluı kızık. Moña qadär tatılmagan hislär öyermäse anıñ barça buınnarı buylap elektr togı kebek yörilär. Kız koçarga, anı uçında eretergä digäne dä älegä anıñ tormışka aşar kebek toyılgan hıyalı gına. Ägär çınında da bu uyı barıp çıksa, ul üzendä nindi därtlärne toyar ide dä, nindi kiçereşlär eçendä küñel köymäsen yözderer ide ikän? Ho, davıl kubar ide mögayın, sünmäs därt, köç. Anıñ işetkäne bar: kız koçagınnan irgä äverelep çıkkan yegettä dönyalıknı telem-telem telerlek köç barlıkka kilä, imeş. Anıñ ber kükräp kuyuı da başkalarnı ayagınnan yıga, dilär. Ä Mäsgutkä şundıy bulu kiräk. Häniyäse soñgı könnärdä anı bötenläy dä kire kaga başladı. Moña ul niçek çik kuysın inde? Barmı başka yulı? Yuk ikänlegen üz dä belep tora. Citmeş törle häylä häm ğamälläreneñ berse dä Häniyäne kire kaytarırga yärdäm itmäde. Ul çarasız kaldı.

Kız koçagında yoklap algan yegetneñ ällä kemlege hakındagı rivayätlär şuşı räveşle Mäsgutneñ akılına-canına kerep urnaştılar da telägen nıgıta bardılar. Añarga hıyalın tormışka aşırırga gına kaldı. Ul, Häniyäse belän şuşı ğamälgä barası urınga, bu maksatına hezmät itärgä tiyeşle başka beräüne tabarga tiyeşmen dip belde. Şunıñ arkasında käyefe dä şäplänep kitte. Tänendäge hämmä señerläreneñ uynap torgan çagı. Häm ul, ciñüçe batır yöräk belän Häniyä karşına barıp basaçak! Üzeneñ arıslan yeget ikänlegen sizderäçäk. Ä kızlarda küñel digännäre şundıy inde ul: belmäsä dä farazlayaçak häm könçelekkä bireläçäk. Yörägenä ut kabat kabınır! Andıy kıznı beraz ürtäp alu berni tügel. Ä ürtälgän kızda ut köçle yalkınga äverelä. Mäsgut şunıñ kaynarında rähätlänep üz yörägen köyderäçäk. Bu şul uk vakıtta zur mähäbbät uçagı bulaçak!

Yegetneñ küñelendäge bu uyları şulay uk hıyalıy ber rivayät kebek idelär. Ä anıñ ul hakta küpme şiğır, niçämä äkiyät ukıganı bar, azmı cırlar tıñlaganı? Dimäk, dönyada keşelär menä şulay, şuşı his-toygılar belän yäşi. Mäsgut alardan kimmeni?

Adäm balasın här uyı-fikere üzençä kotırta. Şuña kürä aña hıyal yögänen nık totarga kiräk. Ä moña öyränüe ciñel tügel. Keşeneñ böten hikmäte dä menä şul kuätenä bäyle. Ul tıştan yomşak kürenergä mömkin, ämma anıñ cene katı bulsın. Küplär citdi, nıklı toyılalar, älbättä. Tik çınlıkta eçtän andıy tügellär. Mäsgut dä moña qadär şundıylardan ide. Tıştan ul taş kıya kebek: kiñ kükräkle, nıklı bädänle. Ämma eçendä meñ törle gauga, borçılu, uyları utırıp citmägän, taşkın suday bolgançık. Yazda niçek hämmä tufrak cebi, ul da üzen häzer şulay toya. Ä tışkı kıyafäte añarda katılık häm katgıylık yäşäven sizderä. Häniyä yanında Mäsgutneñ küñele tagın da butalıp, küp vakıtlarda yañgırlı sorı kön kebek tomalanıp kaluçan. Soñgı aylarda mönäsäbätläre dä suıngannan-suına baru canın hälsez itä tora, güyäki yegetneñ kaynar hislären kız kırıs oktyabr irtäse kebek kabul itä, koçarga ürelgänendä bu salkınlık anıñ yörägenä yögergändäy bula. Bigräk tä yılmayganda elekkeçä mölayım läzzät belän cavap birmäve Mäsgutne üçekli. Ul sabırsızlana, tärtä arasınnan çıkkan at sıman kayda baskanın onıtıp cibärä, canı çıgımlıy. Mondıy haläte Häniyäneñ teñkäsen korıta. Yeget üze dä monı añlıy, ämma küñeleneñ şaşınuı belän hiçni eşli almıy. Anıñ şundıy çagı: uylarına, hislärenä, bädänenä güyäki yaz, cäy, köz, kış fasılları berdäy kerep utırgannar da, härberse üz därtlärençä anı aptıratalar.

II

Avıl hucalıgı institutı studentlarnıñ tulay toragına ul könne güyäki nur iñgändäy ide. Ber törkem çibär-çibär kızlar baskıçlardan kütäreldelär, ozın koridorlar buylap uzdılar. Alar yat keşelär idelär. Kemnärder tırışkannar, kunakka däşep algannar. Niçämä yeget alarnıñ artınnan şıñşırga da kıymagan avıl maemayları kebek borınnarın suzıp karap kaldılar. Kızlar üz kemleklären yahşı toygan häldä, töz adımnarın sataştırmıy gına atlıy birdelär.

Yartı säğat tä uzmadı, pedagogiyä institutınnan studentlar diskotekaga kilgänlege kön kebek açık bilgele buldı. Yegetlärgä, hätta taş yöräklelärenä dä can kerde. Ayakların kayda baskannarın onıtıp, kaynar kümergä tabannarın köydergändäy biyeşep kuyuçıları kübräk ide. Säbäp tä bik gadi: berençedän, pedagogiyä institutı barı tik kızlar gına ukıy torgan vuz bulganlıktan, halık telendä üz itelep, «tutaşlar monıstanı» dip atala, andagılar yeget-kırkınnı kürer öçen dä zar-intizar, imeş; ikençedän, alar barısı da çibärlär, başka uku yortlarında andıylar yuk, bolar bakça gölläre sıman üzlärenä bertörle; öçençedän, monısı inde isäpkä alınıp tormaska da mömkin, artıgı belän üz-üzlären çikläp, täüfıyk häm tärtip kısalarında könnären korı uzdıruçılar! Häyer, yañadan da östäp, barmaklarnı bökläp-bökläp sanarga mömkin, aları artık bulmaslar kebek tä, ämma vaklanuga gına kiterer. Şulay da «selhoz» yegetläre vaklandılar, hätta artıgına uk kittelär. Hıyallarınıñ ofıgı şaktıy kiñäyüdän ide bu. Niçek göllär bakçasına kilep kergännän şaşa kalgan, kaysına kunıp bal cıyu ğamälenä totınırga belmi aptırap kalgan, matur da bulsın, tatlı da dip başı katkan ozın sınlı şöpşälär kebek kılandılar. Tik Mäsgut kenä üzen vayımsız tökleturaday tottı. Kilep kunar çäçäge İrkä isemle kız ide. Ul anıñ belän koridorda uk tanışıp ölgerde. Bülmä nomerların karıy-karıy, başkalardan kalışıp, kıska itep kisterelgän kara çäçle, olı kara küzle, kaynar kümäç kebek şul kız adaşıp kilep barganında Mäsgutkä tardı.

— Sez monda, bu yakka koridordan yalgışıp borılgansız, sulga alırga ide,— dip, ul anı kire ozatıp kuydı, şunda tanışıp ta ölgerde, kıznıñ cay belän cilkäsennän koçıp, monda-monda diyäräk, işeklär aşa uzdırıp, ezlägän işegenä qadär kiterde, İrkäneñ tän yomşaklıkların da bäyäläp ölgerde. Kızdan ällä huş isle kümäç, ällä peşeklängän salam täme kilä ide? Mäsgutneñ borınına kerde. Küñelen ah itterde. Menä şunda tanışıp ölgerde, hätta:

— Yegetegez yuk ikänlegen beläm, minem belän genä biyersez! Onıtmagız, başkalarga karamagız! Bezneñ «şöpşälär» zat belmi, zatka hörmät tä kürsätü kullarınnan kilmi!— dip, üzenä kiräkçä genä süz ceben tel orçıgında böterep, ozın-ozak notık ta söyläp taşladı. Aña dulkınlanu fayda gına itä, därtenä därman gına birä. İmtihannarda kauşıy kalsa, küñel därte uyanuın toya, şunıñ belän üzen belemle itep kürsätä ala ide. Bu yulı da därte häterennän uzdı, östen çıktı. Gomerendä berençe tapkırdır Häniyäneñ dönyada barlıgın onıtıp, barı tik İrkä isemle şul çibärkäyne uylıy başladı. Moña küñele dä söyende. Mäsgut kabat üzen çın yeget itep toydı.

Başka kızlar İrkä yanında gölneñ üze tügel, çülmäge kebek kenä idelär. Alarnıñ billäre dä, muyınnarı da başka.

Adämne däräcäsendä tübänäyter öçen häm üz kemlegeñne kütärergä ällä nilär uylap çıgarıla. Bu — ğadäti küreneş, bigräk tä könçelekle, kürşe tavıgın kürkä itep kürüçän sala keşeläreneñ ğadäte.

— Tatar komgannarı kilgän!— didelär usal telle «selhoz» yegetläre.

Diskoteka kıza bargançı uk, başkalarnıñ küzlärenä kerergä ölgergänçe, İrkäne aralap alırga teläk totıp, Mäsgut üz maksatın eşkä cikte. Pedagogiyä kızları öyeleşep bergä biilär. Yegetlär alarnı älegä sınıylar, ülçilär. Ä İrkä küzläre belän küptän Mäsgutne ezläp taptı häm, citmäsä, aña därt birep yılmaydı. Bu inde kıznıñ yegetne saylagan buluınnan häbär ide. Ämma mondıy vakıtta bik işelep kitärgä dä yaramıy. Üzen tökletura sıyfatta totkan Mäsgutkäme saylanıp torası? İrkä yanına bardı da:

— Sez, çibärkäy, monda ikän!— dip yılmaydı ul.

Ä kız, aña taba ürelep, şunda uk kolagın kuydı. Süzlär açık işetelmäskä dä mömkin, muzıka-cır tämam här taraftan yañgırap tora.

İşetäm dip İrkä şunda yegetkä taba çäçäk sabı sıman suzıldı, kabatlap äytäm diyäräk Mäsgut isä kızga avız suzıp yakınaydı. Şunda alar yat küzlär öçen küptännän tanışlardır sıman toyıldılar, citmäsä koçakka-koçak, irengä-iren kildelär. Ämma maksatları gadi bulganlıktan, bu hälgä üzläre häyran itmädelär. Bu vakıyga şulay kiräkter sıman kabul kılındı. Diskoteka dävam itte. Mäsgut hiçber cavaplılık toymıyça, İrkä belän rähätlänep küñel açtı. Aña bu biyuläre tabigıy rähätleklär birde. Cisemgä- cisem, ruhka-ruh täñgäl kilde. Yeget hislärendä artık işelmäde, süzdä dä talımsızlık kürsätmäde, biyüdä dä häräkät tarlıgı toymadı. Zatlı çäçäk üze dä holıklı tökleturanıñ kilep kunganın kötkän ide. Balı taşıp tora.

Diskotekanıñ irtä tämamlanuı Mäsgutneñ açuın gına kiterde. Ul hätta tavış ta çıgarmakçı ide, studsovet räise:

— Säğateñne kara!— dide, näzek yözenä işelä töşkän ozın salam çäçlären kıska barmaklarınıñ tupas taragı belän artka kayırıp kagıp.— Närsägä kıçkırasıñ?

— Min äle ber süz dä äytmädem,— dide Mäsgut, kaynarlangan kanın suıtırga teläp, kızıl yözennän kulyaulıgına tirlären sörtkäli-sörtkäli.

Ämma räisneñ añarda eş yuk ide. Ul bu süzlärne bügen ber aña gına äytmäde. Eşe gadi ide häzer: studentlarnı sarık kötüçesedäy işeklärgä taba kualadı. Tınçu itep kaplangan täräzälärneñ fortoçkaların kemnärder açkan bulgan. Alardan salkın tönge hava kergänlege yaña gına sizemlänä başladı. İrkä isä Mäsgutneñ irken koçagında diyärlek ide. Utnı yandırgaç, kız beraz çitkäräk tartıldı. Ämma yeget anı üzenä kısıp: «Bu kız belän eşem peşäçäk!»— dip yözençe tapkırın uylap kuyarga ölgermäde, İrkä, anıñ koçagınnan çıgıp, işekkä taba atladı. Mäsgut isä kıznıñ artınnan aşıktı. Alar inde baskıçka citep kilä idelär. Här täräzä yanında parlar kügärçennär kebek gör-gör kilälär. Mäsgut bu yulı da İrkäneñ döres yakka, üzenä kiräkle koridorga taba borılmavın teläde. Kız isä:

— Sezdä ällä niçek tözegännär. Adaşırga mömkin!— dide.

Yeget tä:

— Monda kunıp kitäsezder? Kemgä kildegez äle?— dip süz kattı.

İrkä ah itkändäy buldı. Ütengändäy añlata başladı. Annarı:

— Häzer bezne üzebezneñ torakka kertmilär inde... Yoklarga da urın kiräk... Min iptäş kızlarıma kerim!— dide, säyersenep borçıluın yäşermiçä.

— Citeşersez. Ber, biş minut kına söyläşep alıyk!— dip, Mäsgut anı buş täräzä yanına kiterde. Şunda uk üzen kuldan ıçkındırıp, İrkäne koçaklagan hälendä übep aldı. Kız çitkä tartıldı, ämma tabigate akılınnan östen çıgarga ölgergän ide. Alar irengä-iren kaldılar. Mäsgut haman: «Eşem peşä, eşem peşä bolay bulgaç!»— dip uylıy tordı. Häyer, alarnıñ ikesenä dä şuşı hälläre köçle hislär birälär ide.

III

Professor Rubin Zinnurov turındagı mäqaläne «Vatanım Tatarstan» gazetasınnan Mäsgut İlyasoviç oçraklı räveştä genä ukıp çıktı. Bu yazma «Ğailä» kuşımtasında, ğadättägeçä maktau häm hörmätläü belän sugarılgan, cil uñayına adaşıp oçkan kübäläk ruhında samimi itep yazılgan ide.

Berkatlılık Mäsgutkä soñgı yıllarda tuktausız oçrap tordı. Şunlıktan monda da yañalık yuk. Keşelär şundıy inde alar, mavıgıp kitüçännär. Ämma gazetada birelgän ğailä fotosurätendäge küzlären tutırıp: «Sin kayda?»— digändäy ezlänep karap torgan kara çäçle, yaktı yözle hanım nindider dulkınlanu birde Mäsgutneñ küñelenä. Ul aña niçekter bik tä yakın, üz kebek toyıldı. Ä kem ul?

Gomereneñ diñgeze bay bulgan, inde agrofirma upravlyayuşiye däräcäsenä ireşkän, kırık yäşlegen uzgan kalın cilkäle, kükräp torgan ir öçen küñelenä hatın-kız suräteneñ nindider täesir yasavı bik säyer, älbättä. Mäsgut azmı çibärlärne uçına salıp irkälämäde? Ä kuyınında avır adımlı, olı gäüdäle, yıldan-yılga kalınaya bargan hatını Häniyä buldı. Alar ike kız üsterdelär. Olısı inde kiyäügä çıktı, onıkları da bar. Baylıgı taşıp torgan tormışlı, elekkege berniçä rayonnı berläştergän agrofirma citäkçese Mäsgutkä kız üsterü, anı keşeçä kiyäügä birü mäsäläsen çişü berni tügel. Niçä yegetneñ atası, anıñ kapka töbenä kilep tuktap, yortka kerergä dä oyalıp, ulların: «Tapkansıñ kız!»— dip açulana-açulana, kilenle bulu hıyalların taşlap kaytıp kitä tordılar. Buyları citmäüne añladılar. Bolarnıñ hällärennän kem dä häbärdar ide. Mal — malnı tarta, dilär, bay — baynı. Mäsgutneñ dä kodası tatarnıñ çerek baylarınnan berse bulıp, kız belän ugıl gına tügel, ul tuyda koda belän koda kavışkanday, moña qadär bulmagança böyek ğailä nigezlände.

Gomer yılgası mul suı belän taşıp akkan keşeneñ küñele küklärdä yözmi, cirgä tämam berekkän bula. Mäsgut üze eşlägän här avılda mäçet saldırıp birüne ğadät itkän könennän birle canında ilahi tınıçlık toya başlagan ide. Barça häylä häm mäkerläre aña akıl hezmäteneñ uñışı kebek añlaşılıp, üpkän-koçkanı da cännätneñ huri kızları, Hodaynıñ mahsus büläk färeştäläre nisbätennän küzallandılar. Ul häzer dä, illençe yäşenä taba barganı hälendä, üzen, bassa — timerne izärlek, suksa — özärlek, tämam buldıklı yeget itep toya. Anıñ yanına kilep süz başlarga hiçkem kıyulık itä almıy. Äytsä — anıkı gına döres. Ul monı tiranlık dip tügel, märtäbä hisabında sanap yörtä. Yulına doşmanı oçrasa da borılmıy, taptap kına uza. Häyer, andıy adämnärne kürmägänenä dä un-unbiş yıllar bar inde. Aña härkem tübänçelek belän baş iyä: yäşlär soklanıp karıylar, ölkännär kurkınıp kala. Moña qadär yäşägän kolhoz häm sovhozlarnıñ malların ul biş-altı yıl eçendä kırıp-seberep yottı. Halıktan eleklärne börtekläp cıyıp çäçelgän igennärne dä, mal-tuarnı da häzer añardan kaytarıp birüen sorap kilüçe tabılmadı. Respublikanıñ «bazarga yomşak kerü» säyäsäte, kolhozlarnı taratmıy yäşätep kaldıru öçen tırışu töse çıgaruı Mäsgutkä häm anıñ kebek yözlärçä räiskä bähete ide. Alar üzara yarışa-yarışa diyärlek äüväle kolhoz malların itkä ozata başladılar. Duñgızı, sıyırı, sarıgı şıplap töyälgän olı KamAZ maşinaları kazna öçen tırışa kebek idelär, ämma alar bu mallarnı Mäsgutneñ häm tugannarınıñ kala kibetlärenä ilttelär. Moña ällä ni komaçau itkän keşe dä yuk ide. İl başlıkları kolhozlarnıñ talanuına satana kebek kuana gına tordılar. Ni disälär dä cavap ber ide: «Halıknı aç totarga yaramıy, aç tamak keşene kotırta gına ul, bunt-fälän buluı bar!» Ä moñardan hätta Mäsgut tä şölli. Ämma tatarda bulmayaçak dip belä, çönki bu millätne ruslar biş yöz yılga yakın bik şäp «tärbiyälägännär». Ägär dä aradan berär başbaştak, tamak kiyerep, halık mänfäğate öçen däğva belän çıga ikän, anıñ avızına kalca törtüeñ dä citä, yavızlangan et niçek şunda uk selägäyen agızıp art ayaklarına basa häm şıñşıy başlıy, äle genä şaran yargan adäm dä inde tabanıñnı yalarga kereşä. Ul bit azgın et kenä iyäsenä örä. İ tatarım, biçarakayım! Siñamı inde kükräk gayräteñne yäşermiçä söyläşä belü bähete täteyaçäk?

Ä menä Mäsgutkä tätede, çönki närsä eşlägänen ul härvakıt belep, añlap başkardı. Şähärdä berniçä distä it kibetläre açtırıp, kön sayın kolhoznıñ dürt-biş sıyırın, öç keşedän akt tözetterep alıp, avıru dip yukka çıgardı. Bu cinayät eşenä bik teläp, sandugaçtay sayrap barırga teläüçelär küp ide. Öleşlärenä tigän sugım söyägennän peşkän şulpanı yort ähelläre çömerde alarnıñ, ä yahşı itlär şähärgä kitä, kibetlärdän bäyä belän satıla, akçaga äverelä barıp, Mäsgut kesäsenä taslanıp kayta tordılar. Baylıknıñ şulay isäbe-hisabı onıtıldı. Süz çıkmasınga, eş görläp barsınga dip maylı kalcalarnı türäläre öçen dä kızganmadı Mäsgut. Şulay yumartlıgı belän tanıldı. Kürmäkçedän çülmäkçe räveşenä kerepme, ahmagrak räislär, tönlä belän kolhoz fermasınnan mal çıgarıp suydırıp, başın-toyagın tireslekkä kümep, irtän militsiyä çakırtıp, alardan karaklarnı ezlätep aptıratıp döres eşlädelärme ällä? Ä Mäsgut andıy yülärlärdän tügel, ugrılık itmi, hämmä eşne kanunça, aktlar yazdırıp, ğadäti tärtip belän, ämma üz faydasın gına küzdä totıp alıp bara belde. Tegelärdän eçen totıp kölä ide. Aferalar zamanı ikänlegen ul akılınıñ kırık berençe tartması eşçänlege belän añlap aldı. Döres, anıñ da zur-zur sum-summaların däülät «yandırgaladı». Monnan da ul akıl taptı, uçına agıp kerä torgan akçalarnı tottı da eşkä cikte, şähärdä törledän-törle firmalar açtı. Niçämä market-kibetlär, kafe-restorannar, klub häm hätta bank ta anıñ kulına kerde. Ber yıl eçendä meñär başlı cide sıyır fermasınnan berse genä torıp kaldı, inde sarıklarga, atlarga küçte. Duñgızlarnı ber seltänüdä häl kıldı. Anıñ tutırma-kolbasa tsehlarına it tabıp citkerep bulmıy başladı. Kaysıberlären ul ike dä uylap tormıyça yaptı (artık kanlı vakıygalarga divarları da şahit ide), alar urınına tegermännär kordırdı. Ämma it biznesı töşemle-keremle ide, añardan baş tartu — sulışın kısu kebek toyılıp, ul arau-tarau hälgä kilä bargan kürşe kolhozlarnı kulına töşerü häsräte belän yana başladı. Anı ber uyı kotırta tordı: «İlgä yaña, akıllı huca kilsä — bette baş, bügen eläkterep kalırga, ölgerergä!» Dönyada keşegä yäşäü köçen dä, akılnı da, däräcäne dä akça, barı tik akça gına birä ikän dip inanıp, añlap eş itü aña üzen dönyanıñ kendege räveşendä toyarga yärdäm ide...

Häm ul menä kabat tege gazetanı açıp, andagı fotoga töbälde. Äye, surättäge hanım aña bik tä yahşı tanış, ul — tege vakıtta, student vakıtında diskotekada «eläktergän» tatlı kız İrkä ide. Kara äle, niçek saklangan, yözendä cıyırçıkları da yuk, tik beraz citdilängän, anısı, zatlılangan. Ber dä vatılmagan, küräseñ. Monda Mäsgut uttan suga, sudan utka töşä-töşä, äüväle tikşerüçe-prokurorlardan kurka-kurka, annarı konkurentlarınıñ mäkerennän saklana-saklana tormış alıp barırga mäcbür buldı. Anıñ belän bergä borçılıp hatını Häniyä dä çäçlären agarttı, käkre kayınday bökräyep töşte, ä bu, İrkä, karagız, niçek kurçak kebek saklangan!

Mäsgutneñ yuktan gına holkı bozılıp aldı. «Professor Rubin Zinnurov!»— dip kabatladı, güyäki İrkäneñ iren isendä kaldırası kilä, şuşı räveşle açu belän muyınına barıp yabışır sıman üzen his itä.

Borını, cıyırılıp, yugarı çöyelde. Ul haman maşinasında, rul artına utırgan hälendä, yul çitenä tuktalıp, yal itä ide. Şuşı uylarınnan, könläşü häm kötelmägänçä üçlänülärennän soñ, teşlären kısıp, açu belän «Lend Krauzer»ın kabızdı häm atılıp asfaltka çıktı da kitep bardı. Artta nindider maşinalar, tıyılgısız çinaşıp, tormozda tuktalıp, döber-şatır bäreleşep kaldılar. Mäsgutneñ kolagına pıyala vatılu tavışları bällür savıtlarnıñ çıñlavı sıman rähät toygılarda kilep işeteldelär.

IV

Mäsgut gomergä üzen eleklärne doşmannarı çolganışında yäşärgä mäcbür itelgän, ğadelsez kimsetelüçe adäm kebek his itte. Anıñ canı kara urmanga adaşıp kergän sarıknıkı şikelle ide. Ämma ul büregä äverelä belde. Üz maksatıña ireşäseñ kilsä, yavızlıktan faydalanıp, hätta uñ-sulıñnı isäpkä almıyça eş itärgä tiyeş ikänlegen añlap ölgergänçe niçämä-niçä hatalar yasadı. İrkä belän dä duslıgı şulayrak kilep çıktı. Kıznı üzemneñ koçagıma alıp beterdem digänendä genä hatalı adımga namusı citmäde. Güyäki aña änise: «Nişliseñ sin, yavız malay? Min sine yokısız tönnärem, avır könnärem buyı menä şuşındıy şakşı ğamäl öçen üsterdemmeni?»— dip bitärläp äytkändäy toyıldı. Bu toygı yegetkä üz namusınıñ gaziz änkäse tavışı belän söylägän çaklar ide äle. Döres süz bularak äytelgän ul: namusı zur keşe aznı kütärä, namusı vak adäm küptän dä kanäğat itä almıy, haman başkalar öleşenä kul suza. Mäsgutkä «bürelär» yöri torgan yulga töşü öçen şaktıy çilänergä, encedäy saf küñelen tutıklandırırga turı kilde. Tormışı häm başkalarnıñ ölgese añarga kem häm nindi bulırga kiräklektä zur täcribä häm kürsätkeç idelär. Şular yärdäm itte...

— İrkä!

Mäsgut, maşinasın kualıy birep, rulenä sukkalap aldı. Kıznıñ olı kara küzläre, dulkınlanıp torgan kalın çäçläre, yaña miçtän çıgarılgan tatlı kümäç tämen añkıtkan tın ise, başkası — bolar älegä berse dä anıñ häterennän çıkmagannar... Yaratkan bulgan ikän bit ul anı!

Ä Häniyäne? İrle-hatınlı niçä yılların gomer itälär, balalar üsterdelär, ämma ber-bersen añlau, üzara canga-can yäşäü alarda bulmadı. Häzer ikese ber tamırdan üsep çıkkan kuş naratlar kebek, alarnı bergä uzdırgan yäşlek, balalar, yortları-malları urtak tamırlı itä. Ä baylık — Mäsgutneke. Häniyäse nindi uylar belän yäşi, kaysı yullardan yöri, kemnär belän oçraşa — bolarnıñ berse dä iren kızıksındırganı bulmadı. Alar güyäki yänäşä agıp yatuçı yılga da idelär. Mäsgutnekennän olı barcalar uza, yarlarında zur şähärlär kala, agışın küperlär häm bualar bülä, ä Häniyäneke — tınıç kına, tallarga sıyınıp, olı-keçe avıllarga kagılıp, taularnı urap çelteri. Äye, anı da bualar, küperlär, hätta vak-töyäk basmalar bülep azaplıylardır bälki?

Mäsgutneñ bolar hakında başına yış kına törle uylar kilgäläde. Hatını üz eşe, üz biznesı belän yäşäde, ireneñ avır külägäse añarga citä ide bulsa kiräk. Küñele-uyı buş tormasınga hatınına da kibetlär tottı. Döresräge, kibetlärneñ hucası Mäsgut atala ide. Anıñ yanında, isemlektä berençe bulıp älbättä rayon hakimiyäte başlıgı, ahırında — avıl sovetı räise. Hucalar — «Allahı äkbär!»dä yäşäüçelär. İsemlek sallı. Ämma kalcanıñ kisäkläre genä törleçä: kemgä — tiyen, kemgä — «käbestä». Häyer, boların hatını Häniyä yahşırak belä. Eleklärne konvertlangan akçalar Mäsgut kulı aşa uza idelär. Häzer hatını anı andıy vak eşlär belän borçıp tormıy. Kibetläre dä kibet kenä tügel, market kibetlär çeltäre! «Oyalam, minnän bulmıy!— digän hatını, inde «glava»ga kergändä, kiresençä:— Ber oçtan, ber başlagannan, başka hämmä eşläremne dä beterep çıgam!»— dip kenä cibärä. Kibet eşendä nindi borçu bardır inde ul? Tovarnı kitertäseñ yäki kitergännären alasıñ da, berne biş itep satıp cibäräseñ, barı şul gına. Häzer bit satarlık äyberlären kaya kuyarga belmi aptırauçılar belän dönya tulgan. Kibeteñ bar ikän, taşıylar da taşıylar. Alıp kalganıña meñ şöker häm rähmätlär äytälär. Keremeñ-çıgımıñ isäptä bulsa, kalganında nindi kaygı? Yangınçısı-başkası borçısa gına inde!

Boları belän Mäsgut vaklanıp tormadı. Anıñ öçen tormışı şuşı räveşle barganda — cay. Başlı-küzle bulıp yörüendä keşegä, akılınnan bigräk, döres ğamälläre yärdäm itä. Et — etkä, et— koyırıkka salınudan ber närsä dä barıp çıkmıy. Änä sarık-bozaularnı buıp gomer itkän, şunıñ belän tamak tuydırgan bürelär dä, turagannarın çäçrätep, kargalarga öleş itep kaldırıp kitälär. Kapkan maylı kalcañnı avızımda eretim, tartıp almasınnar disäñ, äüväle kisäkläp, küzlären tomırıp karap toruçılarga bir, annarı sineñ soskanıña kulların suzıp aptıratmaslar. Komsızlık alarda da bar. Yalgız gına tuyınganıñnı kürmäslär dimä.

Mäsgut bu uylarnı yış kabatlıy ide. Akıl tegermäne haman da şuşı räveşle äylänä tordı. Ämma zaman üzgärä, tegermän taşları da, äylänä torgaç, şomara, ber cayga gına böterelä birälär ikän şul. Ozaklamıy «büreläre» dä «sarıklar» bulıp toyıla başladılar. Bolay uylavı aña äüväle kurku birsä, annarı ğadätenä äverelde. Häzer kölke tudıra. Küñele kıtıklanıp ala. Elekkege mıskıllı kahkahaları häzer küñel uyınına äverelde.

— İrkä!— dide ul, kükrägendäge sulışın alıştırıp.— Menä sin kaylarda ikänseñ! Häteremnän çıkmıyça niçämä yıllar yödätteñ. İnde min sine taptım!

Anıñ küñelenä güyäki çiksez huş isle hava kerep tuldı, küz aldındagı kırlar, bolınnar, taulıklar saf sulı diñgez kebek toyıldılar. Hätere şularda olı korab bulıp yözde. Rähät mizgellärne kiçerüe hıyalına tagın da därt birde... «Bu — İrkäneñ eşe! Miña atap şuşı mäqaläne mahsus yazdırtkan! Kaydalıgın beldertü öçen!»— dip pışıldadı irneñ irennäre.

Mondıy tabigıy bulmagan uy anıñ başına kilgäne yuk ide kebek, härhäldä moñarçı keşelärne ul üzennän şaktıy tübän zatlar itep kürde. Alar barısı da buldıksızlar, üzsüzlelär, kire-betkän işäklär! Küpçelege — karak, urlaşırga gına toralar. Kolhoz basuınnan da taşıdılar, häzer dä şulay itärgä teläklärendä. Yarıy äle yaña hucalar basu-kırlarga, fermasına-başkasına ışanıçlı sakçılar kuydı, alarnı baştan-ayak korallandırıp, yahşı maşinalarga utırttı. Basu-kırlarda, ferma-ındırlarda çit-yat tehnika kürensä, häzer kilep citälär dä bugazlap alalar. Karaklarga kön bette, tön dä kalmadı.

Mäsgut äle monı, äle tegene uylaularına säyersenmäde. Anıñ karaşınça, tege, üze kebek, kolhoz malın «imep» häm «sosıp» yatkan räislär dä, iske tör hucalar da karaklardan bulmagannar, hezmätlärenä kürä tiyeşlene genä algannar. «Kemneñ kulında — şunıñ avızında!» — menä döres süz! Häzerge hucalar da halık tudırgan baylıklarga ciñel genä iyä bulmadılar, baylıkların tırışlık belän taptılar. Menä şulay ul, tugan! Başkaça tügel! Halık yalkau bit, bik yalkau. Avızına töşkänne dä çäynärgä irenä. Häzerge köndä eş kuşarlık buldıklı keşene tabıp bulmıy. Kaysı — tomana, başkarıp çıga almıy, kaysıları — iserekbaş, dömekkänçe şul hälendä yöri, särhuşlıktan çıga almıyça integä. Kaya, kem bar? Yalkaular häm isereklär belän dönya tuldı. Halık, çerep, tufrak astında kala bara.

Mondıy näticägä kilüe Mäsgutkä üzen ällä kem, saf, çista, akıllı, buldıklı itep toyarga bulıştı. Ul, maktanıp, ğadätenä kertkän süzlärne kabatladı:

— Bez buldırabız!

Bu anıñ üz süzläre tügel ide. Küñele kitek kiçlärneñ bersendä ul anı televizordan işette. Şunnan birle telenä yogıp kaldı. Äüväle türälärgä iyärep kabatlangan kebek häteren tarkatkanday toyılgan bu süzlärgä ahırda tämam iyäläşep citte, alarnı bismillasına äverelderde. Menä häzer dä şuşı süzlär anıñ küñel bülmäsenä ak keläm dä, kiñ kanat ta cäydelär, ul şularga utırıp oçuçı äkiyäti yeget tä, küklärne säyär itärgä kütärelgän koş kebek tä toydı üzen. Şuşı mälendä böten bar dönyalık keçkenä genä tup bulıp kalganday his itelde, hätta yuldan uzıp baruçı maşinalar da vak böcäklärdäy idelär. Mäsgut alarnı sıtıp ütär, monı bernindi avırlıksız başkarır sıman, ä tupka tibep cibärer... Ämma akılı, kuät alırga ölgerep, anı bu sataşulı uylarınnan tabigıy halätenä kaytardı.

V

Küñeleñdä närsä bulsa, irtäme-soñmı şuña ireşäseñ ikän anı. Ägär dä şiğır utı bulsa — şağıyrgä, akça häsräte ikän — yançıkka häm kapçıkka. Menä şuldır inde ul adäm balasınıñ yazmış digän närsäse?

İrkäneñ ayakları bik tä matur, buınnarı tulıp-tulışıp torgan, yomrı-yomrı idelär. Mäsgut anı karavatka utırtır ide dä, başın kıznıñ tezlärenä salıp, kulları belän bilennän koçıp alıp, şularga kaplanıp yatar ide. İrkäneñ täne buylap güyäki tarakannar yögerä, irennäre alsulanıp kızarıp bürtälär, alardan tatlı täm sarkıp çıga. Mäsgutneñ uçlap-uçlap kayın ciläge aşaganı bar. Näq şul täm. Ämma parlı söttä izelgän kamırdan peşerelgän kayın ciläkle kabartmalar täme! Kayçandır, bik keçkenä çagında aşagan ide ul alarnı. Äbise peşergän ide. Başka tatırga turı kilmäde. İnde menä häzer İrkäne aşap beterer ide. Hätere yañara... Salam, parlangan yomşak başak ise!..

İrkä kıska itäktän yörde. Anıñ tezläre dä maturlar, kalgan cirläre dä tügäräk-tügäräk kümäç sımannar. Tulışıp toralar. Ämma nindider kilbätsezlek, yuanlık, simezlek belän tügel, bälki zifalık häm zatlılık belän...

Mäsgut, niçämä hatınnı-kıznı kuyınınnan uzdırgan ir keşe bularak, barı tik häzer genä, bügen genä İrkäneñ ayakların-sının böyek talant iyäse sınçı yasagandır dip uylap aldı. Andıy zifalıknı, zatlılıknı ul başka oçratmadı. Küpçelek hatın-kız tutırılgan tavık kebek bula, güyäki barça tän öleşläre ayırım-ayırım eşlänelep, üzara bötenlek hasil itsennär digän sıman yabıştırılıp kuyılgan çülmäkne häterlätälär. Citmäsä eçlärendä närsälär barlıgı da bilgele tügel. Alarga tagın da nider tutırırga mömkin. Çama belmi aşıylar, onıtılıp eçälär, kul-ayaksız yoklıylar.

Eh İrkä, ul andıylardan tügel ide...

Bu uyı Mäsgutneñ tagın da küñelenä tide. Ul inde menä niçänçe tapkırdır İrkäne çişenderep, irken koçagına salıp, rähäten tatıysı kilüdän şaşınıp ala. Şuşı könnärdä bu vakıyganıñ niçek bulasın uñında-sulında ülçäp tä kuya. Kunakhanäneñ iñ yaktı häm bay cihazlı bülmäse dä, restorannan kitertkän sıy-hörmäte dä, büläkkä täqdim itelgän encele alkalar da — bolar hämmäse bulırga tiyeşlär! Başkaça andıy hanımnarnı ayaksız-kulsız itü yaramıy!

Mäsgutkä bu planın tormışka aşıru öçen barı tik İrkäneñ kesä telefonı nomerın kulga töşerergä, berniçä şaltıratkalap algannan soñ, cay belän kunakka çakırırga gına kiräk. Barıber Kazanga barıp-kilep yörelä. Bilgele, könendä eşlären beterep, tön urtalarına da kaytıp kitü ğadätendä bar. Ämma bu yulı alay itmäs, ber kiçkä, kiräksä ikesenä, bähetenä kürä ikän, hätta öçkä qadär kalır. Häzer härkemdä kesä telefonı, eşe öçen artık kaygırmas, şunnan gına ämer yullap yatar. Döres, küzlärenä huca abzaları çalınmasa, hezmätçelär koyrıknı sırtlarına salırga gına tora. İke kullarına ber eş, şunı da yaratıp betermilär. Ämma berseneñ dä urınnarınnan kitäseläre kilmi, yabışıp yatalar.

Mäsgut şunda Kätänä Halisäne uylap aldı. Eleklärne bu hanım rayon başlıgı urınbasarı ide. Borça kebek gel borçıp toruçan, didelär anı. Mäsgutneñ ukıp beterep, eşkä urnaşıp algan çakları. Ä Kätänä Halisä kön dä diyärlek kilep citä. «Min sezne şeflıkka aldım!»— di, Mäsgutneñ yanınnan kitmi, bar eşlärenä tıkşına, citmäsä kanıga. Ä kayvakıtta yomşara, mäçe kebek sıpırgalana. Yeget añlap beterä almıy. Avtopark hucalıgında mödir bulıp eşläüçe Häyrulla agay:

— Bu borçaga da kara aygır kiräk bulgan, yaramaganmı korçañgı tay!— dip äytep salmasınmı?

Mäsgutneñ akılın cil almagan, şunda uk añladı: Halisä hanım añarga koçagın cäygän. Buldı gına! Mäsgutme inde karşı? Şuşı borça bit rayonda zur eşlärne häl itüçe hatın. Yegetkä räislek känäfiye kiräk. «Üpkän-koçkan — cilgä oçkan» dilärme äle? «Cälke ştuli»?

Mäsgut şul uk köndä Kätänä Halisäne kayınlıkka alıp kitte. Hanım da çäylänep-maylanıp aptıratmadı, yegetne üze totıp aşadı. Şaktıy susagan bulıp çıktı. Mäsgut yäşel çirämgä çeben kugalap suzılıp çalkan yatkanında üzen inde kolhoz räise itep toya ide.

Şul könnän borça bulıp sikergälänüçe Kätänä Halisä kürenmäs buldı. Mäsgutne rayonga çakırtıp häm kürsätmälären dä üz yanına yatkırıp kına birä. Yäş ayırmaları yegerme yıllar tiräse isä dä, baş äylängändä ber dä sizelerlek tügel ikän şul. Ämma... Ämma räislekneñ bik ciñel genä kulga kilep kerüe küktän töşkän bähet sıman toyıldı. Rayonnıñ iñ bay hucalıgında iñ yäş citäkçe eşli başlasın äle — küplärneñ eçläre şartladı!

Halisä hanımnıñ söyekle ire rayon klubında mödir, halık arasında tanılgan cırçı-kompozitor ide. Ğailäne tarkatırga uynı başlarına da kertep karamadılar. Ämma Mäsgutne açıktan-açık yörü-söyrälügä küçkän mönäsäbätläre borçıy başladı. Keşedän oyat ide. Teldän-telgä küçerep söyli başlagannardır inde, barmak törtep kürsätergä küçärlär sıman.

Bu borçıluları yukka buldı. Kätänä Halisä hanımnı naçardan telgä alıp çaykarga hiçkem kıymadı. Monı Mäsgut anıñ däräcäse, avtoritetı belän bäyläde. Ämma araları bozılgaç kına belde: Halisä hanımnıñ üz ire hatın-kız kavemen bik tä yarata ikän. İre sulda yörgän hatınnarnı halıkta yaman at belän telgä almıylar şul. Yuk, kızganudan tügel, bolarnıñ tormışları şulay köylängän, başkaça buldıra almıy torgannardır inde, dilär.

Aralar bozılunıñ barlık säbäpläre şul ide: Mäsgutneñ öyläner vakıtı citte. Ällä niçek kenä, yuktan aşkınıp kitep, Älmät kalasında bankta eşläp, ike-öç kiyäüne kire kakkan söyekle Häniyäsen aldı da kayttı. Öç yöz çakrımnan artık yul ütelde. Yäşlek hisläre yañardı. Mähäbbät hisläre kabat kupşılandırıldı. Tuy görlätep ütkärelde. Bäyrämneñ türendä tostlarnı başlap borçalı Kätänä Halisä üze yörde, ire tamada ide. Cırlattı da, biyette dä. Üz ulın, üz enesen öyländergännän dä bolayrak kılandı Halisä hanım häm şul könnän Mäsgutneñ kilüen ayırım yäşeren fatirınıñ işegendä et başı qadär yozak kötep ala başladı. Yäş ir, aptıragaç, tüzmäde, eşenä barıp kerde. Borçalı Kätänä Halisä digännäre akıllı keşe bulıp çıktı. Mäsgutne tıñlap beterde dä, yanına kilep, kulınnan aldı, cilkäsenä basıp, urındıkka utırttı, annarı östäle artına kilep:

— Canım,— dide, kükräklärendä sulışın avır alıştırıp,— sin häzer hatınlı ir. Yäş keşe, yäş ğailä. Gomerem buyı zur häm cavaplı eşlärne alıp bardım. Ämma ğailä bähete kürmädem. İrem östemnän yörde, yäşermäde. Min dä, kürä torıp, berni eşli almadım. Añarga barı tik ayırılışu turında uylap ta karama dip äyttem. Ä minem uylaganım da yuk dide ul. İcat keşeläre şundıy bulalar. Küpçelege. Kübäläk çäçäktän-çäçäkkä kunmasa, anıñ ukası koyıla dip söylände irem. Häyer, min dä rizalaştım. Ul yörgäç, ğailä karşında cavaplılık his itü toygısı östemnän töşte. Ä sineñ andıy bulırga hakıñ yuk. Sin — hucalık keşese, sin — hezmät iyäse, çerek intelligentsiyä tügel. Eşeñne häm ğailäñne bel! Mine onıt!

Halisä hanım ozak añlattı. Mäsgut anı partiyä cıyılışındagı ideolognıñ çıgışıday tıñladı. Şuña kürä dä dikqat itmäde, añlap ta citkermäde. Ämma bu süzläreneñ yasalma tügel, çın yöräktän çıkkanlıgın añladı. Ul häyran ide. Kemne genä belmäde, alarnıñ hämmäseneñ barmakları üzlärenä taba käkre. Ä Halisä hanım bügen bötenläy başka keşedäy ide. Andıylarnı çın kommunist dilär tügelme?

— Faydalandıñ da başkanıñ kulına tapşırdıñ, äyeme?

Bu soravın Mäsgut yüri, mıskıllau öçen birde. Ul süzlär tezmäsenä üzen biçaralıkka mäcbür itelüçe adäm suräte, hiçber ğayepsezgä çıgaruçı belderü tösmerläre salıngan ide. Halisä hanımnı alar hälsez itärgä citä kaldılar. Küzlärennän yäş börtekläre çıktı. Ul:

— Yarar, min ğayeple, min...— diyä genä aldı.

Mäsgut açulı çıgıp kitte. Ä şul yılnı SSSR digän il tarkaldı, kommunistlar yukka çıktılar, raykomı-başkası yabıldılar. Halisä hanım da ire belän kalaga küçenep kittelär. Anı kaysıdır mäktäpneñ direktorı, dilär. Pensiyägä çıkkan, ämma kollektivın yalıktırıp häm aptıratıp eşläp yöri birä, imeş. İre filarmoniyädä hor cırçısı ikän. Ämma oçraşkannarı yuk, Mäsgutneñ moña vakıtı da tabılmadı. Ul andıy kart hatınnarga kızıga dimeni inde häzer? Elek yaragan, anda yäşlär idelär, hislelär, häzer — yuk. Kazanga barıp, kunakhanädä kiçkä kunıp kalsañ, işegeñne biş kız beryulı şakıylar. Häyer, censi mönäsäbätlärneñ ni seren, ni rähäten yukka çıgardı zamana. Taläplär dä başkaça, küplär tuya almıyça integälär...

Ä menä İrkä? Yäşlektä kalgan hıyal dip ük äytep bulmasa da, vakıtında özep kabalmıy kaldırgan ciläkne gomereñ buyı ezliseñ şul anı!

VI

İrkäne uylavınıñ, isenä töşerep, hıyal tomannarı eçendä sataşularınıñ ikençe atnası başlandı digändä Mäsgutneñ yulı Kazan kalasına töşte. Vak-töyäk eşlären başkarıp kaytu öçen yärdämçelärennän berärsen cibärgändä dä yarıy ide. Citmäsä könnäre dä soñgı vakıtta yañgırlı, suık häm yämsez tordılar. Ämma közneñ hikmäte sanalgan äbilär çuagı başlanıp kitte. Kır eşläre yañartıldılar. İl başlıkları igennärneñ bötennän siksän öleşe cıyılıp, ambarlarga tutırıldı dip buş şarlar oçırsalar da, çınlıkta äle uñışnıñ yegerme protsentı da alınmagan ide. Mäsgut bu hällärgä küptän häyran itmi. Säyäsätneñ mömkin qadär yalganga korıluına ul inde künekkän. Annarı basu-kırlar, terlek fermaları anıñ şähsi üzeneke sanalalar. Alarda kemneñ ni eşe bar? Elekkege ğadät belän svodkalar sorap aptıratuçılarnı da ul kolak aşa gına uzdıra. Tik menä banklar bar, alar belän eş itkändä tögällek kiräk. Şayartu yarap betmi. Boları barı tik akça häsrätendä genä yanalar. Vakıtında keremne çumırıp almıy kalsalar, alga taba ayakka tayak tıgalar. Yarıy da hökümät başındagılar belän tuganlıgıñ bulsa, äcätläreñne byudcettan kaplap barsalar...

Häyer, Mäsgutneñ bu yaktan şulay uk häsräte yuk ide. Hucasın huca da ul, ämma huca kul astındagı huca. Anıñ agrofirması deputat Baranov kulında. Ber öleşenä rayon başlıgı imza salgan, başkası. Mäsgutkä unbiş protsentı turı kilä. Bu küp kenä tügel, bik küp, yartı rayonnı diyärlek kamıy. İllegä yakın idaräçe-upravlyayuşiynı aşatıp yata, üz öleşenä genä dä yegerme biş avıl kerä, höräsännäre, kart-korısı, tırış-yalkau ir-hatınnarı, bala-çagası belän biş meñnän artıp kitkän «civaya duşa», citmäsä, eleklärne «ikele»gä ukıp, häzer «bişle»gä yäşäüçe avıl sovetı idaräläre başlıkları bar. Mullası, mäçete, mäktäbe, poliklinikası... Suı, utı, urmanı...Sıyırın, sarıgın asrıylar. Häyer, häzer halık mal totmıy. Mäsgut alarnı terleksez yäşärgä, bäräñge kimerergä öyrätep beterde. Kibetlärenä «Buş botları»n kaytarta tora, pensiyä aluçılarnıñ akçaları şunda kitep bara. Häzer häm alga taba barı tik şuşı tärtiptä genä dönya baraçak. Başka törle üzgäreşlär kötelmi. Däülät, keşegä eş bulsın, kön bulsın dip inde, urtaça däräcädäge eşmäkärlekne kütärergä teli, ämma belmi, alarnı mäsgutlär ällä kayçan ömetsezlek çokırına bärep töşerdelär inde. Närsä, kommunizm dävere dip beldegezme ällä?

Halık üz hälenä bik tä riza bit. Mäsguttän kolhoz baylıkların sorap kilüçelär tabılmadı. Bar baylıklar ber üzenä kaldırıldı. Döres, Mäsgut eleklärne kurkıbrak yäşi ide, kaya kuydıgız kolhoz hucalıgı malların, bezneñ öleşne biregez dip bugazdan kilep buıp, kostırıp alırlar sıman ide. Bulmadı andıy hällär. Prokuraturanı da kızıksındırmadı. Yañadan baş alırga mataşkan kommunistlar gına bu hakta avız açıp mataşkan idelär, saylaulardan tägäräşep töşkäç, ahırda böreşep, telsezlänep kaldılar.

Kürsä dä kürgän ikän bu adäm başı. Alay itkän, bolay kılandırgan — üz moradına citkän. Ul sugış yıllarında alabuta aşap, kolhoz-kümhuclarnı, alar belän bergä ilne isän alıp kalgan, kön-tön «tayak bärabärenä» hezmät kuyıp gomer sörgän ata kommunist halık ta yuk häzer. Bulganı da äbi-çäbi, namazga küçep betä baralar. Kalgannarı gürlärendä çerede. Namaz dimäktän, ul din digännäre bik vakıtlı başın kalkıttı da kuydı. Menä citte säğadät ğasırı. Halıknı din baskan qadär hiçkemneñ kulınnan kilmi ikänlegen Mäsgut tä akıl yortınıñ sukır täräzä pıyalası aşa kürep tordı. Halıktan din häsräten ala gına kürmäsennär, yugıysä hämmäseneñ dä küzläre açılırga mömkin. Yarıy äle mäçetlär tözetterü öçen tırıştı. Här avılında diyärlek bar. Mullalarnıñ da şaktıy uk nadan buluları häyerle. Sadaka akçañnı kürsätsäñ, tämam akıldan şaşu däräcäsenä citep sine maktarga, hätta äüliyä häm päygambärlärgä tiñläügä alınalar. Alarmı garäp telen, dinne, yolanı, ğadätne açık belä? Niçek döres dip uylasa, şul yakka tartudan uzmıy. Halık aldında oyatlı bulmaska tırışuların kür. Korän yatlap, hatanı yäşerep, sadaka uçlap gomer itüe rähätter şul.

Mäsgutneñ mäçetlär tözetterüdä öleşe zurdan bulsa da, dindä katnaşı ällä ni yuk ide. Namaznıñ ni-närsä ikänlegen dä belmäde, urazanı da sanga almadı. Eş keşesenä bolar şart tügellär, ul bolay da gıybadätle dip kuştan mullalar sayrıy tordı. Häyer, halık eçendä iserege, denseze kübräk. Ämma da dinnän, mulla süzennän iñ kurıkkannarı da şular. Gönahları barlıgın belgän keşe genä kurkak ul. Ä dindä kurkıtu-kurku bulmasa, ul din tügel. Ni öçen kotları oçıp tora, ä üzläre eçülären taşlamıylar — monısı Mäsgutkä säyer toyıla ide. Kayvakıtta bu hakta başına uy kilep, avıru buluları haktır digän näticägä kilä. Tormışnıñ şuşı räveştä kaluı häm alga taba da bu ezdän bara birüe kiläçäge öçen zur ışanıç ta tudıra. Kibetlär daimi görläp eşläyäçäk, avılları da yäşäp kalaçak. Korıp betä dip yuknı söylilär. Eleklärne şähärlärgä kaçkan ğailälärneñ iserek balaları, onıkları, pensioner kartları soñgı öç yıl eçendä genä dä här avılga utızlap «duşa» kayttılar. Anda kayış ta kısa, bilgele, bik isereşep tä yörep bulmıy. Monda kaytıp, kinät kenä mantırga itälär. Ämma itäkläre tar, kısa. Menä şul irek birmi. Mäsgut bolarga küz sala da, üzeneñ dönya kendege ikänlegen eçke ber rähätlek belän toya. Ä yugıysä tege Çöşti Ähmätsafa digännäre belän bergä mäktäptä ukıdılar. Fizika-matematikanı ul çiklävek urınına gına vata ide, ä Mäsgutneñ tärtäse ul yaktan kıska buldı. Ni tırışsa da, misallarnı hatalı çişä ide. Çöşti Ähmätsafa, kalada incener bulıp eşläp yörep, kulına bakır akça uçlap kalgan. İnde menä avılga kaytıp, atası nigezen sipläp mataşa. Ulı-kızı üskän. Fatirın alarga kaldırgan. Mäsgutneñ kem buluın belä, ä kilep çıkmıy, yärdäm ütenmi. Mıskıllana, menä şunda ul yegetneñ hikmäte! Marca koçarga, kalca aşarga dip çıgıplar kitälär dä, söyäk kimerergä dä tansıklanıp kaytıp kerälär. Yazmış, dilärme? Yarıy äle Çöşti Ähmätsafa kalada kalgan, ägär dä yäşli avılga ukuın beterep kaytkan bulsa, monda incener da itsälär, Mäsgutneñ gomere anıñ kuşkanın ütäp, şörep borıp yörüçe hälendä uzar ide. Äytmäslek tä tügel: Hodayga rähmät!..

İrkä dimäktän, anı häyran itärgä, hanımnı başın äylänerlek hälgä salırga kiräk ide. Şunlıktan Mäsgut Kazanda «Piramida» yanındagı iñ şäp kunakhanädän bay nomerlarnıñ bersen aldı. Annarı universitetka yünälde. Tanışları küp, tik aña İrkäneñ ire kiräk. Añardan telefon nomerın alırga bula, öyläreneken, älbättä!

İrennän hatınınıkın? Yuk, anısı uk zur ahmaklık ide. Mäsgut şunda uk bu fikeren başınnan çıgarıp taşladı. İptäşläre, professorlar, aña häzer ul telefon nomerın tabıp biräçäklär bit, yukka başıñnı katırası da tügel. Mäsgutneñ ber telägen meñ keşe cirenä citkerergä äzer!

Häm şulay bulıp ta çıktı. Ekonomfaktan İdrisovnıñ kafedrasına kerüenä, dustı kötep torganıday, anı kütärep aldı häm tuksan tugız törle süzlär belän maktap ta kuydı. Konyak açtı. Mäsgut aña siräk kerä häm härvakıt buş kul belän. Keşeneñ eş urınına sumka kütärep yörep bulmıy, ällä närsä uylauları bar. Ämma İdrisovnı elektän ük ul az sıylamadı, restorannarga da yış alıp kerde. Niçä keşeneñ balasın ukırga urnaştırudan yärdämen tabıp, kesäläre tulı akçalı itte. «Kul — kulnı, ike kul — bitne yua!» He, yua gınamı soñ, sörtä dä, pıçrata da ala!

İdrisovnıñ yözendä borçılu ğalämäte köçle ide. Bıyılgı abituriyentlardan saylap alıngan studentlardan, annarı Berdäm däülät imtihannarı sistemasınnan zarlandı. Kemnärneder ukırga kertü eşläreneñ dä avırdan gına kilep çıguın ozaklap söyläp mataştı. Ägär dä berärse öçender sorap kilgänsez ikän, inde soñga kaldıgız, annarı, häzer dönya üzgärde, bik tä kıyınga kiläçäk dip äytmäde genä. Şulay da tel tegermäne haman da sunı şul yakka taba koydı. Mäsgut telefon nomerı belän bäyle soravın äytkäç, İdrisov tämam koyaştay balkıp kitte. Şaktıy muldan söyläügä küçep, söyeneç häm kuanıç hörmätendä tagın da konyak eçertte. Ä telefon nomerı üzendä ük bar ikän, hätta yortlarınıñ nomerın, tögäl adresın da birde, nigä kiräklegen dä beleşep tormadı.

İdrisovnı ul arada dekanatka çakırtıp aldılar.

— Zinharlap sorıym: kötep torıgız, kötep torıgız!.. Rubin äfändeneñ üzen monda däştererbez! Şäp keşe ul. Yomışıgıznı ütär!..— dip küp söylänep häm olı väğdälär belän ere atlap çıgıp kitkän keşeneñ qadere bette. Mäsgut şunda uk kesä telefonınnan İrkäneñ fatir telefonı nomerın cıydı. Alar ber-bersen şunda uk diyärlek tanıdılar.

— Soñgı könnärdä sezneñ hakta yış isemä ala idem,— dide hanım, sulışın tigez totarga tırışıp. Ä Mäsgut oçraşıp söyläşep utıru mömkinlege barlıgın äytkäç, ike säğattän soñ kötterep bulsa da kilergä riza ikänlegen işette. Bu inde Hodaynıñ rähmätle mizgeleder sıman ide. Kabat şaltıratırga süz birep mataşkanında İrkä añarga üzeneñ kesä telefonınıñ nomerın äytte. Elemtägä şunıñ aşa çıgarga ütende. Bolar barısı da Mäsgutneñ plannarı tormışka aşaçagın belderüçe fallardan idelär.

VIII

Öç kenä minutka dip çıgıp torgan İdrisovnıñ yartı säğatsez dä äylänep kermäsen Mäsgut belä ide. Professor gomergä şundıy buldı. Ägär dä anıñ belän säğat unnarga oçraşırga süz kuyışsañ, hiçşiksez unbergä qadär kötärgä turı kilgäläde. Vakıtında anıñ hätta teatrga da barganı yuktır? Härhäldä poyızdga yäki samoletka soñga kaluları hakında kölkele süzlär şaktıy taralırga ölgergännär, Mäsgutneñ dä kolagınnan kitkännäre yuk. Şularnı isenä alıp, kafedra mödireneñ östälendä açılgan häm bülengän konyaknı moñsu hälendä kaldırıp, çıgıp kitü yagına kütärelgän keşene tuktatuçı tabılmadı. Ul şulay koridordan uzdı. Anıñ nıklı ozınça gäüdäse, kıymmätle kostyumı, iñ kiräge — kullarınıñ buşlıgı härkemdä ışanıç tudırdı bulsa kiräk.

Yulında oçraştırgalagan yäşe-kartı profesorlar belän Mäsgut isänläşä bardı. Aña cavap birä, hätta yul saba kala tordılar. Kayber studentlar törkeme, anı çolgap alıp, üze belän koridor buylap yörette. Yaltıravık yäşel salat tösendäge divarlar, ak tüşämnär monda bıyıl remont yasaluın belderep tora, elekkeçä kupkan, vatılgan, koyılgan sılau-ştukaturkalar inde yuk ide. Tormışları cayga salına bara, ahrısı. «Karaklık az cirdä tärtip tä bula!»— bu fikerne Mäsgutneñ küñele nigäder kabatladı da kabatladı. Ul üze bolay itep uylarga yaratmıy ide. Ämma uramga çıkkaç ta bu süzlärennän kotıla almıyça aptırabrak tordı. Altın säğatenä karap aldı. İnde köndezge öç tulıp, biş minut çaması uzgan ide. Säğat dürttä bulır — İrkägä şaltırataçak! Añınçı kunakhanägä kaytıp, ber kat üzen tärtipkä kiterep, restoranda östäl alıp kuysa — bik yahşı!

«Lend Krauzer»ına yakınayıp citkänendä, karañgılatılgan täräzäsendä çagılıp uzgan yözgä iğtibar itep, surätneñ iyäsenä sak kına borıldı. Gazetadagı foto belän ohşaşlıgın şäyläde. Bu keşeneñ Rubin Zinnurov ikänlegen uylap ölgerde. İrkäneñ ire menä şuşı ide. Zäñgär-su plaş kigän, yalan başlı, sarı çäçle, ak yözle bu adämneñ nıklı adımnarı holıklı keşe buluın, beraz yılmaygan irennäre şat küñelgä iyä ikänlegen belderep toralar. Kalku buyı da näq Mäsgutneke çaması ikän. Nigäder tuktalıp kaluı gına säyer. Kemneder kötäme?

Çäçene küpertep yasagan ber hanım aña taba kilde. İsänläşep, nider hakında söyläşep aldılar. Annarı, universitetka kermiçä, zatlı kitaphanä binası yagına taba atladılar. Mäsgutkä bu kürgännäre ni öçender kızıklı bulıp toyıldı. Ul hätta monda ber-ber ser bulırga tiyeş, yuktan gına oçraşmagannar dip uylarga ölgerde. Tik berazdan soñ gına anıñ bu uyınnan akılı kölep kuydı. Keşelärneñ başkalar hakında üzläreneñ eçke dönyalarınnan çıgıp, üz ğamäl häm teläklärenä ülçäp uylau-bäyäläü ğadätläre barlıgı aña tanış häm ul monı kemlegendä niçämä sınap karagan ide inde. Şul isenä töşte. Yülär uylarınnan tagın kölep aldı. İrkäneñ ire kemneder söyärkä itep totarga mömkin dip fiker yörtüneñ säyerlege küñel yomşaklıgına tiyep uzdı. Bu halätennän kotılırga telägändäy aşıgıp, Mäsgut monnan tizräk kitü yagın karadı. Uzıp barışlıy «Lend Krauzer»ı közgesennän tagın ber kat Rubin Zinnurov digännärenä häm yanındagı söyli-söyli kilgän söykemle hanımga küz salıp aldı. Bolarnıñ citdi bulularına, gıyşık-mıyşık uynıy torgan keşelärdän tügellegenä bu yulı tagın ber kat inandı. Ämma başkaçarak vakıygaga tarısa, üze öçen ähämiyätleräk toyılasın isenä kertmäde...

Säğat dürttä İrkäneñ kötep alganlıgın sizemläü hisenä kümelde. Alar bu yulı da, näq elekkeçä, güyäki äle kiçä genä soñgı tapkır oçraşkannar sıman rähät häm üz iteşep söyläştelär. Mäsgut şunda hanımnı «Piramida» restoranına çakıru telägendä buluın äytte. Östälneñ dä kötüen iskärtte. Ni hikmät, İrkä anıñ çakıruın kabul itte. Beraz kötärgä mömkin isä, yartı säğat eçendä kilep citäsen äytte. Barıp alu telägen Mäsgut belderep karasa da, İrkä kabul itmäde. Ezläp kilep, taba almıyça adaşıp yörü mömkin ikänlegen uylarga kuştı. Annarı «Taksi»da kilüneñ bernindi kıyınlık tudırmayaçagı hakında da belderep aldı. Citmäsä:

— Bez ukıtuçılarga hezmät hakın citärlek tülilär. Yarlılar digäç tä!.. Kaygırtuçan ilebezgä rähmätlebez. Ber dä hafaga töşä kürmägez!— dip şaktıy şayartıp, tuygançı kölgändäy itte. Kazanda tutaş häm hanımnarnıñ telefonnan onıtılıp söyläşü ğadätläre barlıgı Mäsgut öçen ber dä ser tügel. Rähätlänep tıñladı İrkäneñ süzlären.

Alar şunıñ belän süzlären beterep, oçraşırga kileşep, yartı säğatkä huşlaşıp tordılar. İrkäne kiterä kilgän «Taksi» maşinasın Mäsgut uramda kötep aldı. Kırıknı uzgan irneñ yöräge dä, uyları da bu vakıtta urınnarında tügellegen kıyafätenä karap äyterlek tügel ide. Ägär dä kulında şau çäçäklär dä bulsa, niçek üzeneñ kölkele hälgä keräçägen ir añlap eş itte. Şulay da bülmäsenä ber buket çäçäk bäyläme kaytarıp kuygan ide. Eleklärne kulına töşä yazgan tutaşnı inde häzer, hanımga äylängäç, yañadan ber genä kiçkä bulsa da eläkterep kalu öçen häylä sıyfatında büläkkä alıngan alka da aña yärdäm itäçäk. Matur häm ışandırırlık süzlärne Mäsgut yat keşe kolagına küptän söyläp künekkän. Ul yaktan bügen dä aldatmayaçak!

Kızıl töskä buyaulı çit il markalı «Taksi»dan töşkän hanımnı Mäsgut şunda büre avızına üz irke belän kerep kilüçe sarıkka nisbät itep kölemseräde. Anıñ uyında Rubin Zinnurov häm tege çibär hanım äle haman kitaphanä tupsasına citep kilep mataşalar ide. İrkä belän küzläre oçraşkaç, barlıgın häm uyların ber mizgelgä onıtıp, bähet diñgezenä çumganday toydı üzen. Canına häm tänenä nindider moğcizalı rähätlek iñde, güyäki cännät şuşında alarnıñ ayak aslarına töşte.

— Bar ikän bu dönyada da bähet digännäre! Bar ikän! İrkä, canım! İsänme!

Mäsgut ällä çınlap, ällä yüri söylägänen üze dä añlamadı. İrkägä anıñ şuşı süzläre citä kaldılar:

— İsänme, qaderlem minem!— dip, şunda ber talpınulı adım yasap, ul anıñ koçagına sıyındı. Citmäsä kükrägenä kaplandı da: — Niçek bolay mine tabarga buldıñ?— dide.

Bu süzläre kız çagındagı tatlı, başlarnı äyländergeç tını belän bergä işeteldelär. Hätta huşbuy isen dä onıtmagan ikän bit Mäsgut. İsenä töşte. Haman da şundıynı sörtenä mikänni? Ällä hanımnıñ üz iseme?

Mäsgutneñ uyları äyle-şäyle, törle-törle dulkında idelär. Anıñ İrkäne çakıruı da, bügen kiç üzeneñ koçagına salaçagı da, sıylı östäl kötep toruı da, kaynar urın-cir dä — barısı-barısı bergä sataştırırga cayıngan idelär. Ul bolarnı mahsus eşlätte, İrkä öçen äzerlätte. Ä menä üze şuşı rähätleklär eçenä kerep çumaçak, yırakta kalgan yäşlegennän, dönya kuıp uzdırgan gomerennän, izge toygılarınnan bügen yatsınıp köläçäk, üzen tagın da buldıklırak, afärinräk ir itep toya başlayaçak. Ber kiçä, ber mähäbbät uyını barça yäşäeşeñne üzgärtep kuyu köçenä iyä tügelme? Häm bu uyınnıñ başı-ahırı, avtorı, uyınçısı, recisserı — bötenese bergä Mäsgut üze. Ul şuşı teatrın aşıkmıyça, tämen belep häm tatıp, gaugalanmıy gına uynar, uynatır, rolen dä zatlı itep başkarır.

— Restoranda östäl äzer digän ideñ, canım! Kayda ul? Şunda hämmäsen baştanayak söyläşerbez, äyeme?

Meñ yıl küreşmägän keşelärneñ bolay söyläşüe mömkin tügel. Mäsgut başkaçarak bulırga tiyeş dip uylap kuygan ide. İrkäneñ här süzne ciñel äytüe vakıygalar tezmäsen üz kulına alırga, kemlegen sizderep toruga caylanu öçen ikänlegen Mäsgut sizenep ölgerde. «Bolayga kitüe yahşırak ta äle. Tatlı rizık büre avızına üz ayagı belän barıp kerä!»— dip uylap, fikerlären häm akılın ul inde başkaçarak tärtipkä kiterergä ölgerde, restoran işege yagına däşte:

— Monnan kerik! Bezne östälebez inde kötärgä tiyeş!

Hanımnıñ östendä ak şarfı yakadan uralgan kara, kiñ itäkle plaş ide. Anı salsa, näq ukıtuçı apalar kiyep yöri torgan zäñgär-su kostyumnan bulıp çıktı.

— Min sezneñ ukuçıgız bulır idem dä, iñ algı rättä, böten dönyalarımnı onıtıp, küzläremne dä almıyça sezgä karap kına utırır idem!— dide şunda Mäsgut.

— Närsä, bu kiyemnärem ukıtuçı buluımnı belderep toralarmı?— dide İrkä, irneñ närsä hakında äytkänen yahşı añlap, ämma süzlären uyınga borıp.

— Sin haman elekkeçä ikänseñ, İrkä!

Mäsgutneñ äle «sin», äle «sez» dip söyläşüläre beraz aptıraşta kaldırırga tiyeş isä dä, hanım sizmäde ahrısı. İr üzeneñ kauşavın toyarga ölgerde.

— Kurkınıçmı?

İrkäneñ bu äytkän süzen törleçä añlarga mömkin ide. Mäsgut anı üzençä şayartuga taba borıp cibärergä aşıktı, şunlıktan:

— Büre avızına kergän sarık itep his ittem üzemne,— dide.

Anıñ bu süzläre älegä arada torgan avır, kiñ, olı yozaklı saklık işeklären kayırıp açıp cibärde, İrkä tämam üz bulıp, canga-can halätkä kerergä ölgerde. Bu isä arada olı mähäbbät uyını bulaçagın väğdä itkänlekne beldergändäy toyıldı. Bolay uk ciñel genä kilep çıgar dip başına da kitermägän Mäsgutkä syurpriz ide bu.

VIII

Restoranda alarga yahşı sıy-hörmät kürsätelde. İrkä monda älegä berençe tapkırı gına ikän. Çakıruına zur rähmätlären kat-kat citkerde. Alar ğailä tormışı häm ire, hatını hakında bötenläy diyärlek söyläşmädelär. Ä menä soñgı yegerme yıl eçendä gomerläre niçek uzuı hakında, ber genä bulsa da oçraşu mömkinlege nasıyp itelmäülärgä zarları küp ide. Yugıysä şul uk yullardan ikeseneñ dä yış uzılgan. İrkägä — cäyäüläp, Mäsgutkä — maşinada. «Menä şuña kürä inde ul alaysa»,— didelär ikese dä ber avızdan. Bu alarnı kölkegä kümde. Hiç şayan süz tügel, ämma kızıklı kilep çıktı: cäyäülene maşinadagı kürmi uza şul! Häyer, kemnär yörgänenä şulay uk iğtibar iteläme? Häzer maşinalar çeben urınına tız da bız bit, halıknıñ bayuı, tormış däräcäse kisken üsüe hakında söylämimeni bu fakt?

İrkä mäktäpkä niçek eşkä barıp kergän bulsa, şunda gomeren uzdırgan. Äle haman da başlangıç sıynıflarda ukıta ikän. Yaratıp eşenä bara, söyenep öyenä kayta. Şulay kön artınnan köne uza tora. İke bala üstergännär: kız häm malay. Äle üzläre belän yäşilär, berse institutta ukıy, di. Şulay uk ukıtuçı bulmakçı. İre yomşak keşe ikän, gomerendä ber tapkır da sügengäne, tavış kütärep endäşkäne, hätta iserep tä kaytkanı yuk, imeş. Bolar hakında tıñlaganda Mäsgut bernikadär kanäğatlek hisläre kiçerde: ir tügel, çüpräk ikän bu digän fikergä kilde. Hätta İrkäne koçakka alıp, izep söyenderäçäge hakında çirattagı tapkırın uylap, tämam hıyalga da kümelep utırdı. Menä bit ul Rubin Zinnurov digän professor äfände nindi buldıksız ir ikän!

— Sez aşıga torgansızdır? Bügen kuna kalmıysızdır bit?

İrkäneñ, bu soravın birgändä kara küzläre tagın da zurayıp, böten yözen kaplaganday toyıldılar. Bit oçlarınıñ alsulıgı tınıç häm yarım karañgı restoran utlarında da sizelde. Mäktäptä eşläsä dä, ike bala anası buluına karamastan, ul bik yahşı saklangan, elekkeçä ük çibär häm yagımlı ide. Anıñ birgän älege sorauların Mäsgut üzenä kiräkçä añladı. «İ asıl koş,— dide eçtän genä kuanıp,— sineñ öçen barısı da äzer, söyeklem! Menä beraz utırıyk ta... Sine mähäbbätemä yar itärmen, özep alıp kına yotarmın! Aşıkma gına!» Ämma tıştan ser birmäde, ciñel genä äytep kuydı:

— Monda kunakhanä dä bar. Bülmäläre uñaylı. Beläsezder inde?— digän buldı.— Şunda kuna kalırmın da irtägä irtük yulga çıgarmın. Şofersız kilende. Şulayrak buldı... Teläsägez, nomerga kütärelep, anda çäylärgä mömkin... Çäygä küçmädek bit äle. Nomerlar şäp monda. Kürep kalırsız!

Kötmägändä İrkä ikelänep aldı. Kara, bödrälänep torgan çäçläre güyäki ürä kalıktılar. Ämma yözenä hafalıgı çıgarga ölgermäde. Mäsgut inde süzne ikençegä bordırmıy nık tordı, hätta yalınırga da mäcbür buldı:

— Äydä, kürep çıgıyk! Monda, östäl artında beraz yalıktırdı. Hava alıştırıp alu da kiräk,— dip urınınnan kuzgaldı. İrkä aña iyärergä mäcbür ide. Berençe tapkır kilgän cire, uramga kiçke karañgılık iñgän. Plaşın kiyep alıp, şunda çıkkaç:

— Bez kayda, ber dä Kazannı tanıy almıym,— dip äytte, küz alları tomalanıp, başı da äylänep aldı bulsa kiräk. Mäsgutneñ belägenä nıgrak yabıştı. İr keşe, sulış alıştırıp torırga vakıt kaldırmıyça, hanımnı kunakhanä işege töbenä kiterde. Eçkä taba uzdılar. Monda iskitkeç güzäl küreneş ide, cännät sarayınıñ üzemeni: granit häm märmärdän bizäkläp eşlänelgän divarlar, tamçılar kebek suzılgan näzek utlar, fontannar, göllär... Çistalık, zatlılık, hämmä östäl häm urındık-divannıñ pöhtälege, kupşılıgı üzara bergä kuşılıp, küñelgä bar yaktan da soklandırgıç täesir yasıylar. Tuktap kalsañ, huşın kitä barır sıman. Tizräk monnan uzası, zatsız, yämsez toyılgan ös kiyemnäreñnän kotılası kilä. Kalsañ, mäñgegä taşka äverelüeñ dä mömkin kebek.

İrkä şunda böten täne belän diyärlek Mäsgutkä sıyınıp bette. Liftta öçençe katka kütärelgändä dä şuşı uk häl dävam itte. Bülmägä barıp kergändä dä üzgäreş bulmadı. İşekne yabıp kuygaç kına hanım tınıçlanıp sulışın alıştırdı. Ämma anıñ urtaça näzek buyı bötenläy dä keçeräyep kalgan ide sıman. Ä menä küzläre — ike kara olı töymä kebek zur bulıp açılgannar, bez monda niçek kilep eläktek äle dip häyran itep karap toralar.

— Bu buketnı siña dip algan idem!

İrkäneñ kullarına Mäsgut avır kızıl roza göllären kiterep saldı. Hanım üz tänendä hälsezlek toya ide bugay, alarnı totıp kala almadı, koya başladı. Mäsgut sizger buldı. Göllärne üz kullarına cıyarga teläp İrkäneñ ayak oçlarına taba ürelde. Şunda nindider butalış bulganday toyıldı. Hanımnıñ huşı kitkändäy ide. Mäsgut anı koçagına elde. Ürelde. İrennärennän üpte. Ämma ber genä aşıgıç adım da yasamadı. İrkäne, gölläre belän bergä kütärep alıp, karavatka kiterep saldı. Mondagı yıfäk mendärlärneñ rähätlegen ul üze küptän belä ide. Häzer hanım tatır.

İrkä şulay Mäsgutneñ altın çitlegenä kilep kergänen sizenmi dä kaldı. Mähäbbät uyının ir keşe inde tuktatırga telämi ide, hanım da aña karşılık itä almadı.

IX

Dönyalıkka närsäder bulgan, barısı da üzgärgän, hämmäse dä başka bulıp toyılalar, bütänçä his itelälär ide. Mäsgut monıñ säbäben äüväle añlıy almadı. Böten cirdä irkenlek, saflık, çiksezlek häm mäñgelek bähet tantanası! Bolarnıñ berkayçan da Mäsgutneñ kürep, belep, añlap yäşägän dönyasında bulgannarı yuk ide. Häm menä şuşı ilahilık anıñ kükrägen kiterep kıstı, küzlärenä kaynar yäş börtekläre çıgardı. Ul Kazan —Yar Çallı olı yulınıñ çitenä «Lend Krauzer»ı belän çıgıp tuktagan, ber mizgelgä añsız kalganın sizemläp ölgergän ide. Şuşı vakıt aralıgında barlık tormışı küz aldınnan yögerep uzdı häm alda barı tik İrkä genä torıp kaldı. Gomerendä niçämä-niçä hatın-kız tänen ävälägän, güzällärneñ dä güzäle Häniyä belän ğailä korıp yäşägän Mäsgutneñ mondıy da İrkädäge bulgan çibärlekne barı tik Paricnıñ Luvr galeriyäsendä genä kürgäne bar ide kebek. Şundıy surätlärneñ bersen ul küñelenä bikläp tä kuydı. Rässamın da belmi. Ämma anda zatlı hanım altın yıfäk urın-cirdä yoklagan irenä soklanıp karap utıra. İkese dä şärälär. Menä şul surättäge hanımnıñ çibärlegenä Mäsgut ah itte zamanında. Añarga bolarnıñ alla-alihälär buluların, Cir keşeläre tügelleklären añlattılar. Menä şul kartinanı kabat kürü öçen Paricga biş yıldan soñ tagın barsa da, Mäsgut anı taba almadı. Öç kön rättän Luvrga kerde. Häyer, un kön, yegerme köndä dä mondagı äyberlärne karap beterü mömkin tügel ide. Bezneñ Kazandagı ber işektän keräseñ, ikençesennän çıgıp ta kitäseñ toygısı gına kaldırırga sälätle muzeylardan tügel inde...

Häm menä ul kartinadan da güzälräk sınnı dönyalıkta oçratudan Mäsgut tämam häyran ide. Ah İrkä, nindi güzälseñ ikän bit sin! Talçıbık kebek neçkä, näzek bileñ, bakça almasıday bulıp bürtep torgan kükräkläreñ, güzällek alihäse yözeñ... Mäsgutneñ hätta küñele dä süzlär tabıp beterä almadı, şagıyranä itep surätli belü ostalıgı añarda yuk ide. Häterendä kalgan İrkäneñ çibärlegen ul hiçni belän çagıştıra almıy aptıradı. Tulgan ay da, ence börtekläre kebek tönge kükkä sibelgän yoldızlar da hanımnıñ çibärlege yanında tonık közgelär genä idelär. Dönyanı belmägän, añlamagan ir bulgan ul eleklärne, menä häzer, yaña gına töşenä başladı. Monda baylık ta, märtäbälär dä berni tügel, monda maturlık, güzällek tantanası gına hanlık itä. Ä sin üzeñneñ yämsez küñeleñ belän gomereñ buyı salkın, karañgı bazda yäşägänseñ. Menä inde Allahınıñ nasıybı — anda da koyaş nurımı, ällä ilahi yaktılıknıñ oçkınımı töşte häm sin üzeñneñ kemlegeñne añladıñ. İrkä kebek güzällek iyäse hanımnıñ ire bulırga hakıñ bar ide, yugıysä! Ämma siña Häniyä kiräk sıman toyıldı. «Çilägenä kürä kapkaçı» dilärme äle?

Mäsgut başın rulğä salındırdı, annarı güyäki böten täne belän kaplandı. Ükerep yılıysı kilde. Ämma ul inde pıskıp ta yılıy almıy ide.

Şunda maşinasınıñ işek täräzäsenä şakıdılar. Tönge utlarda küzgä kerep yanuçı, çekräyep torgan «DPS» härefläre yazılgan yäşel ciletlı ike keşe şäylände. Bolarnıñ akça yaratuın Mäsgut yahşı belä. Häzer anıñ dokumentların ozaklap tikşeräçäklär, annarı säbäp tabaçaklar, ştraf tülätü, başka süzlär belän kurkıtıp mataşaçaklar, ämma, öç meñ sum suzuına, tämam söyeneşep tınıçlanaçaklar häm koyrıkların bolgaştırıp art ayaklarına baskan yalagay etlärgä ävereläçäklär. Bolar — şakşılar, mäñge çistara almaslık bulıp buyalgannar!

— Sezneñ belän berär närsä buldımı ällä? Yärdäm kiräkmime?

«Çest» birep, tämam borçılıp soragan kapitannıñ bu süzläre Mäsgutne häyran ittelär.

— Ägär dä yokıgız kilsä, yul çitendä tuktaluıgız uñışlı tügel. Hävef-hätär buluı bar. Şuşı yünäleştä, yañadan ber kilometrlar-yarımnar çaması kunakhanä eşli. Anda maşinagızga da urın citärlek. Işanıçlı cir. Şunda rähim itegez. Zinhar, yul çitendä kala kürmägez!

Kaygırtuçanlık belän äytelgän bu süzlärne mondıy keşedän Mäsgut gomerendä berençe tapkır işetä ide. Häyranga kaldı. Şulay da:

— Sez döres äytäsez, rähmät!— dip, äle genä kızulık belän açılgan işegen kabat yaptı da «Lend Krauzer»ın kabızdı. Kitep bardı.

Yuk, yoklamıy, töş tä kürmi ikän ul. Ämma DAİ hezmätkärläreneñ şuşı qadär dä hörmät belän kaygırtıp söyläşüläre dä anı tämam gacäpländerergä ölgergän, hätta aptıraşta kaldırgan ide. Bu vakıyga da dönyanıñ kinät üzgärüe hakında belderä tügelmeni? Mäsgut yäşägän ildä, ul gomer sörgän şuşı Cir yözendä mondıy hälneñ buluı mömkin ideme? Yuk!

Şunda DAİ hezmätkärläre belän oçraşkan sayın üzeneñ kemlegen dälilläp küpme akçalar tükkännäre häterendä ber-ber artlı yañarıp, küñelen borçıp aldı. Berazdan kabat haläte yañarıp, bügenge hällärgä gacäplänüe köçäyep, canı tagın tantana itä başladı. Mondıy oçraklar yahşı, rähät töşlärdä genä bulalar tügelme soñ? Ah yokı, bu nindi rähät yokı? Uyanası kilmi torgan, mäñge dävam itärgä tiyeşle bulgan yokı! Aña änise, vafatı aldınnan:

— Ulım, min kitäm inde. Rähät, tämle töşlär kürep mäñge yoklıy torgan cirgä kitäm,— digän ide.

Mäsgut häzer ülemne şundıy ber halät bularak küzallıy, gaziz änkäsennän işetkänennän birle dönyadan kitep barudan kurıkmıy ide. Bu yulı öşenep aldı. İrkäneñ dä üleme küz aldına kilde. Ul monı telämi. Maturlık ülmäskä tiyeş, yäşärgä genä haklı dip belä!

Här uyı Mäsgutne elekkelärennän kübräk sataştıra bardı. Şaşınuga qadär citkänçe uylarınıñ çeltärennän kotılırga tiyeşlegen isäbenä aldı, ämma barıber cäfalanuları dävam itte.

Bu yulı ul tege kapitan äytkän kunakhanä yanına barıp tuktadı. İşektän eçkä uzdı. Ni öçender anıñ belän härkem hörmätläp isänläştelär. Östäle artındagı hanım:

— Bügen bezdä täbikmäk bar. Häzer genä peşerelgän,— dide.— Rähim itegez, kaklangan kaz iten törikme, balık uıldıgınmı, bal belänme, kaymak?

Täbikmäk digäneneñ närsä ikänlegen isenä töşerep azaplangan, ämma häterli almagan Mäsgutkä bu çibär hanım üze ük yärdämgä kilde:

— «Blinnı»... Äye... Telisezme? Kahvä-kofe, çäy — kaysısı?

Yuk, bu ön tügel, töş ide bugay. Moña qadär yul çitendäge kunakhanälärneñ aş bülmälärendä ettem-törttem söyläşüçe, kırıs yözle hatınnar gına eşli torgan idelär, ä busı — huri kızımıni? Nindi matur telle, süzläre niçek yämle: täbikmäk, kahvä... Bu bit anıñ üz ana tele, änkäse söyläşkän, äbkäse, ätkäse, babalarınıñ tele! Nindi matur, nindi cılı, rähät, tatlı tel!

Mäsgutkä ciläk varenesı belän täbikmäk kiterdelär. Ul anı ike öleş soradı. Kaynar çäy. Söt öste salıngan. Kayçandır, bala çagında, anı äbise şuşılay sıylagan ide. Häm menä vakıyga kabatlanadır sıman. Gaziz änkäse dä anıñ yanında tämläp aşavına soklanıp utıradır kebek. Menä, kürmisezme, yäşel yaulıgınnan büselep çıkkan kara yıltır çigä çäçlären rätläp kuydı! Mäsgut anıñ här häräkäten toydı. Bu şul uk cännät cire ide bugay? Monda da şundıy uk tormış ikän, ämma kamil, tärtiple, rähät tormış. Cir yözendäge kebek haman eş, baylık häsräte belän yäşäü, yomışka kerep çıkkanday häyran itmi genä hatınnar koçu, türälär aldında tezlänü, meskenlänü, hezmätkärläreñne et urınına kürü — bolarnıñ monda berse dä yuk. Barı tik mähäbbät häm maturlık kına bar!

Şunda yul kunakhanäse kafesına yolkış kiyemle, mäñge aynıy almıyça yörüdän şeşenep betkän, bökre häm zägıyf buylı pumala adäm kilep kerde. Üzen kualıy başlagan hanımga iğtibar itep tormastan, Mäsgutneñ östälenä taba kilep:

— Mucik, yöz täñkä bir, yuksa tabagıña tökeräm! Minem selägäydä citmeş cide törle avıru, spid, tuberkulez bar!— dip kulın suzdı.

Bolay uk kurkıtmasa da bula ide. Mäsgut akça kenägäsen açtı da aña birer öçen ike «illelek»ne östäl buylap şudırıp etep kuydı. Bomc bolarnı eläkterde dä, bufetçı hanımga:

— Miña ike yözne salıgız, pacalısta!— dip, gacäyep däräcädä yasalma, ämma kolak itenä yaraşlı itep äytte. Tutırılgan arakılı stakannı kütärep avızına kapladı da, ber illelekne kaldırıp, işekkä taba atladı. Katı gına sügenep tä aldı.

Mäsgut şuşı mizgeldä añına kayttı. Yuk, bu cännät tügel, bu — ul yäşi torgan Cir yöze, ul yäşi torgan il ikän bit!

Tatlı töş kinät özelgändäy buldı. Keşelärneñ üzara söyläşep kıçkırışuları, maşinalarnıñ avır yök tartıp olı yuldan uzuları, işektän çıgıp-kerep yörgän, sügengäläp algan şoferlar — bolarnıñ barısı da Mäsgutneñ küzlärenä kürenä, kolaklarına işetelä başladılar. Ul barı tik şunda gına İrkäneñ çibärlegennän siherlänep kalganlıgın, şuşı siher anıñ akılın yuar däräcägä citkän buluların añlap aldı. Bufetçı hatınga täbikmäge-varenesı häm çäye-kähväse öçen tüläp, «Lend Krauzer»ına utırdı da, aşkınıp olı yulga barıp kerde. İnde közge tañ belenep kilä, ofık çite açıla başlagan, Çulpan yoldızı aldakçı cilbäzäk hanım sıman sıñar küzen yomgalap yılmaya, üz yanına çakırıp bimazalıy ide. Mäsgut isä küñele häm täne buşlıktan iñnärendä kanatlar toyganday «Lend Krauzer»ında eldertä birde. Äle baya gına mäğnäsez, kiräksez, faydasız toyılgan eşe, baylıgı häm malları da, kırıkmasa kırık yakka çäçelep yatkan kümäçtäy söyärkäläre dä — hämmäse-hämmäse dä añarga kabat kiräk bula başladılar. Ul hätta tege iserek adämgä birgän ike «illelegen» dä kızganıp kuydı. Mondıy yumartlıgı öçen gafu itmäyäçäk ul küñelen. Nindi zur sataşu bulgan!

Anıñ bähetenä asfalt yul buş häm tigez ide. «Lend Krauzer» aru-talunı belmi, haman da çaba birde.

Menä ul öyenä kaytıp kerer, ğadätençä Häniyäsenä can köyege digändäy akayıp karap kuyar. Anıñ simezlängän häm yämsezlängän buy-sınınnan ciräner. Rayonga barıp, anda marcasın koçar, kul astında eşläüçelärneñ canına töşep aptıratır. Nindi mähäbbät häsräte di äle ul? Äle yarıy encele alkalarnı birmägän! Hatın-kız maturlıgına aldangan yülär!

May–oktyabr, 2008 nçe yıl.