Mähäbbät Kıñgıravı, Yäki Söylänep Betmägän Hatirä

Hikäyä

Yul yörüneñ hikmäte bar, ul härvakıtta da diyärlek gıybrätle bula.

Kazan vokzalınnan Ufa poyızdına utırıp kitkändä ük ber keşegä iğtibar ittem. Halık tegendä-monda aşıga, ä ul, hiçnigä ise dä kitmiçä, gäcit açıp kulına totkan da üz cayına gına ukıy birä. Kileş-kilbäte dä yarıysı gına, yanında portfele dä bar. Ämma eskämiyädä tügel, keşe yöri torgan urında — baskıçka caylaşıp algan. Kemnärder aña bärelep kitärgä mäcbürlär, gafu ütenälär, ä monıñ ise dä kitmi. Bar dönyanı yanga taşlagan. Ällä salmışmı ikän?

Min utırırga tiyeşle sostavnı öçençe yulga kertülären radiodan vokzal häbärçese belderde. Şunda aşıktım. Vagonga kerep, urınıma utırdım. Caylaşırga ölgermädem, küzemä kürenäme dip toram, tege keşe kilep çıktı. Bergä baraçakbız ikän. Küñel kiñ bulsın!

Tamak yalgarga gına utırgaç, süz iyärä süz çıgıp, ul belderü yasadı:

— Min sezne beläm bugay...

Karşı kilmädem. Tanıştık. Kamil Sabitov, incener ikän.

Kuzgalıp kittek. Berazdan çäy kiterdelär. Cılınıp alırga da ölgerdek. Şunnan soñ ul tagın süz başladı:

— Min ber hikäyä ukıgan idem... Anda üzennän ölkänräk yäştäge kızga ber üsmerneñ mähäbbäte surätlängän.

Anıñ vokzalda çagın isemä töşerep yılmaydım. Nindi gazeta ukıganlıgın sorap torası tügel, ul — «Vatanım Tatarstan», östäldä yata ide.

Kamil Sabitov närsä uylavımnı añlap aldı ahrısı, tege gazetanı kuzgatıp kuydı da söyläp kitte:

— Küñelne kuzgattı ul minem. Elegräk ukıgan idem min anı. Tanışlarım, näq sine yazgannar anda dip aptıratkan idelär... Äye, tormışta yazmışlar arasında ohşaşlıklar bardır inde ul. Ämma minem tarihçam başkaçarak kilep çıktı. Ul hikäyädägeçä ük tügel...

Bolay söyläve küñelne ürtäde. Menä häzer: «Tege, min ukıgan hikäyä, sezneke ide!»— dip äyter sıman häm, kırıkmasa kırık ğayep tabıp, açulana başlar kebek ide. Üzemne bik tä uñaysız toydım. Şulay da, äydä, tıñlap karıyk digändäy aña dikqatemne töbädem. Büldermi genä tıñlıy birdem häm dönyamnı onıttım. Çönki anıñ hatiräse bik matur süzlär belän:

— Dönyanı — min, mine dönya söyä, söyeşä idek!— dip başlanıp kitte.

Tau astı Hismätulla abzıynıñ kızı avırıp urın östenä yatkaç, avıl klubı tämam sagışlanıp kaldı. Cırlasa — yılata, biyesä — özderä, hikmät inde menä, yannan ütep kitä, ut kaldıra torgan kız ide şul ul.

Bez, yäşräk, boların abıylardan işetä idek. Alar isä Hismätulla abzıynıñ kızı Mahinur apaga hämmäse berdäy ihlastan ğaşıyq idelär. Ämma kiçen kapka töplärenä qadär genä bulsa da ozata barırga berseneñ dä kodrätennän kilmäde, mögayın, yözem cimeşenä digändäy, ürelep tä buyları citmägänder inde. Ä min älegä yäş idem. Şulay da yegetlärneñ kotın alıp, aralarına süz saldım:

— Mahinur apanı üzem ozataçakmın, belep torıgız!

Yäştäşlär avızların kütärep köldelär, körşem Samat, mine üçekläp, yüri äytep kuydı:

— Buyıñ belän maktanma! Sin tügel, änä İlfat abıy tilmerde anıñ belän. Närsä belän bette? Şähärgä çıgıp kaçtı. Mahinur üzen ällä kemgä kuya ul, meñgä ber oçrıy torgan güzälkäyne iyärtep kaytım da akılga utırtam dip, süz birep çıgıp kitkän, äle äylänep, kız kürsätergä citeşkäne yuk äle. Atası da, ul divana ulımnan kul seltädem digän, di...

Samatnıñ bu süzlärennän ürtälep kuydım:

— Digän di, digän di... Disä soñ! Ä min menä Mahinur apanı ozataçakmın häm üzemä karataçakmın!— dip yegetländem.

Ämma alay uk kılanmasam da yaragan bulası ide.

Ücätlänüemnän yäştäşlärem eçlären uıp köldelär. Mıskıllıy da başladılar:

— Kaya di ul siña!.. Mahinur apanıñ çibärlegen kür dä, üzeñne bel... Buyıñ gına bar, başka tagın närsäñ belän maktana alasıñ? Gomereñdä berär tapkır kız ozatıp karaganıñ barmı? Sin, änä, mäktäptä çagıñda Çapay Gallämeneñ Bibnaciyäsen dä kilbäteñ belän örketä ideñ. Küzläreñä niçeklär tutırıp karıy ide. Özelä ide şul, özgälänä ide... Häzer genä, sinnän bulmagaç, Säfärneñ başın äyländerä,— dip, tipmiçä dä bägıremne kügärtep, süz artınnan süz kuzgata tordılar. Ämma alarga bireşäsem kilmi ide.

Bez ineş yarınıñ yäşel çirämenä tezeleşep, ayaklarıbıznı tübängä salındırıp utırgan idek. Bişebez dä monda, sabaktaşlar häm can duslar. Bıyıl gına urta mäktäpne kürşe avılga yörep tämamladık, inde yeget buldık. Borınnarıbızga kızlar ise kerep, akıllar butalır çaklar bu.

Yaşerep torunıñ faydası yuk, alar barıber hämmä närsäne belep toralar. Hätta Sabirlarnıñ äle kiçäge köndä genä sıyırları ala bozau kitergänen dä, başkasın da. Yeget malaylar, ällä inde malay yegetlär bez?

Belsennär äle, üzem dä turısın äyttem.

– Klubka çıgabızmı soñ?— dip, berazdan sorau taşladım alarnıñ kolagına. Döresen genä äytkändä, miña barıber ide. Çıñgız tavı artınnan kütärelep kilgän tulı yözle möläyem aynıñ serle yılmayuınnan küñelem nurlanıp kitkändäy ide.

— Klubta ni kalgan?— dide küörşem Samat.— Siña digän Mahinur apa da yuk bit anda. Şul Bibiäsma, Bibinaciyä işelärdän gayre küz salırlık kem bar?... Bähetle sin, Kamil! Mahinur apanı ozatam äle, diseñ. Eh, malay, sindäy buyım bulsamı?— dip sikerep tä tordı, arttagı çitän kazıgına kiterep tä tipte.— Şuşı närsä qadär gäüdäñ bulmasın, ürelsäñ, şürlekkä buyıñ citmäsen...

— Ä sin urındıkka basıp men!— dide Sabir, telgä kilep.— Min haman şulay itäm: buyım citmäsä, urındıkka basıp üreläm.

Tägäräşep köldek. Beraz tıyıla kalıp, Mahinur apanıñ güzäl küz karaşları, zifa buyı, kara çäç vä kaşları, küñel kılların çirtä torgan ozın kerfekläre — hämmäse-hämmäse küz aldıma kildelär. Güyäki üze karşımda basıp toradır kebek ide. Talpındım, çak kına yar astına barıp töşmädem, sikerep, artka taşlanırga ölgerdem, ayakka bastım. Kötelmägän bu häräkätläremnän başkalarr örkeşep kittelär häm, nindider yat tavışlar çıgarıp, ettän ayakların yäşergändäy cıyırıldılar, yar çitennän biregä ırgıldılar: yöräkläre döp-döp kilä ide alarnıñ.

— Ni buldı, ni buldı?— dip üzara hällären beleşälär, citmäsä.

— Änä, Sabir bit,— dide Cihanşa, bolay da hätsez borının tartıp-tartıp.— Ul bit!

— Avızıñda nigä botka peşeräseñ? Nik aldıysıñ?— dip, Sabirnıñ nahak süzdän kotı oçtı.— Ni eşlägän äle min? Belep söyläş, yuksa...

— Närsä yuksa?

— Menä sineñ ipi şürlegeñä buyım citä, menep kenä töşärmen!

Bolay uk yaramıy ide. Duslarnıñ äle genä bik dustanä utırgan cirdän yuk kına säbäp arkasında tartkalaşa başlavı yünlegä tugel ul.

Cihanşa aptırabrak kaldı, annarı, Sabir äytmeşli, avız eçenndä tagın da bötka peşerä başladı:

— Sin dip inde, sine äytämmeni min!.. Kamil diyäse idem...

Anıñ aklanuı da Sabirnıñ küñelenä huş kilmäde.

— Sabir — menä min ul, Kamil — menä ul!— dip miña törtep-törtep kürsätte.— Gomereñä barıbıznı da butadıñ inde!

— İsemnärne genä lä!— dide Cihanşa, haman da borınına tıngı birergä telämiçä äväläp, üzen aklıy birep:— Bütän butagan närsälärem bar?

Nindider naçar süz belän zähär itep äytmäkçe ide dä Sabir, sabır kanatların tözätep tınıçlandı, tavışın yomışarta töşep:

– Min bolay gına, yarar inde...— dide.

Bu vakıtta ul, Cihanşa belän tartkalaşkan cirennän artı belän kilä-kilä, yar çitenä citkän ide, çak kına ineşkä äylänep barıp töşmi kaldı, totıp aldım.

— Uf!– dip kuydı ul, ike atlam diyärlek kiregä sikerep.— Äle dä totıp kaldıñ, kadalası idem, uf! Canım çıga yazdı...

Uramga taba kuzgaldık.

— Klubka çıgabızmı soñ?— didem min, bu yulısı nıklı kararga kilep, duslarımnıñ aldına töşep.— Tagın kayda barrasıñ inde, äydägez, yörep kaytabız!

Aldadım. Ä mine küñelem Tau astı Hismätulla abzıylar tıkrıgına tarta. Mahinur apanı küräsem kilä. Tukta äle, nigä alarnı şulay «au astı» dip yörtälär ikän? Alar kiresençä, avılnıñ näq urtasındagı diyärlek yortta yäşilär. Kayan kilep anda yar astı bulsın di?

Kızıksınuım şulkadär köçle bulgan ki, iptäşläremnän monıñ säbäben soraganımnı sizenmi dä kaldım. Baş — uyladı, tel — tegermän kebek tarta tordı. Kölerlär inde häzer.

Ämma bu soravımnan duslarımnıñ avızları açılıp, kölärgä cayları kalmagan bulıp çıktı. Keşeneñ başına da kilmägän hällärne belgän älege dä bayagı Sabirıbız tagın hämmäbezne dä häyran kaldırdı:

— Tau astı digännäre şunnan anıñ, yegetlär, Hismätulla abzıy yäş çagında ber çıgargan da isemen «Tau astı çişmäse» dip atagan. Halık anı çınnan da baştarak «Tau astı cırı» dip yörgän, ämma dä Hismätulla abzıy soldatka alıngaç, istälege hakına «Tau astı Hismätulla köye» diyä başlagannar. Şunnan kilep, cırnıñ süzlärren onıtkannarmı, üzgärtep betergännär, ä menä «Tau astı Hismätulla»sı abzabızga yabışıp kalgan.

Bezneñ bolay da açık avızlar bötenläy dä miç kazanı qadär buldılar. Kayan beläder bu Sabir hämmäsen dä? Yukka gına avılıbıznıñ kola sıyırları da ala bozau kitermilärder. Menä bit, ä?!. Äüliyäder ul...

Klubta uyın-kölke dä, şau-şu da yuk ide. Görnädirdäy yegetlär, avız çitlärenä sası papiros kabıp, dönyanı töten belän ıslıy idelär. Bezgä sälam dä yuk, süzlärebezne dä işetmilär.

Eçkä taba uzdık. Mödirr Gabderrahman abzıy, furackasın kıñgır salıp, ber poçmakta garmun şıgırdatıp utıra, ä bi̇yügä kem dä çıkmıy, teläüçe dä yuk. Menä şulay ul, Mahinur apanıñ qaderren belegez. Sezgä kiçägezne başlap birmäsä, üzegezdän mäñge bulası tügel. Ber-beregezgä karaşıp tik torasız. Bigräklär dä peşmägännär inde bezneñ avılnıñ ni kızları, ni yegetläre!

Gabderrahman abzıy üz aldına boyıgıp garmunın tartkan cirennän aynıp kitkändäy buldı, uynavınnan tuktaldı. Klub eçe şım kaldı. Bezgä karap-karap algannan soñ, uynasa da biyemäsebezne añlap, garmunın urındıkka yanı belän yatkırdı da, üz bülmäsenä kerep kitte ul. Magnitofon çıgarıp, tasma kuyıp karadı. Biyergä därtläre citmädeme, hiçkem urtaga çıkmadı. Barısı da divar buylarınnda sıyınışıp tora birdelär. Ul bez genä, yäş ätäçlär, zal urtasında sikereşep, beraz yazılıp aldık. Biibez, imeş. Kuşıluçılar kürenmägäç, kılandırıp mataşularıbıznı taşlap, uramga taba atladık. Tön ütä dä tınıç häm çikertkälär sayratu, yabalaklar kıçkırtu belän mäşgul ide.

Kittek.

Küktän yoldızlar yava. Şundıy rähät hava. Äti äytmeşli, ipigä may urınına yagıp aşarlık. Borın aslarıbızga yuka gına bulıp şıtıp kilgän mıyıklarıbıznı kıtıklap salmak cile dä ütkäläp-sütkäläp kuya. Küñel ürsälänä, eh, ber cırlıysı häm tabannar yarılgançı biise kilä. Tuylarda sıylanıp algan ätkäy kebegräk itep, künitekne äle uñga, sul-uñga, uñ-sulga çalıştırıp kına kuygalap, sabırlık belän yomşak basıp kına başlap kitep, tizlänä-tizlänä barıp, hätta süngän cannarnı da därtländerep.

Äye, karap torganım bar... İ yegetlär, bii, biimi dimeni, bik bii! Şuña kürä dä minem äti şul ul! Şähärgä kız ezläp çıgıp kaçkan mokıt İlfatnıñ, minn äytäm, atası Safsata abzıy tügel inde!

Safsata. İsem digen inde. Kem tapkandır üzenä, ällä takkanmı? Härhäldä sorap karaganım bar, monısın Sabir da belmi, mägäre kümhuc bulhgalterıbız belän kassirı gına döresen söyläp birmäsälär, yuk inde. Häyer, aları da anıñ familiyäsen genä belä torgannardır. Çönki, ni, şulay ber kön ineştän kassir apa menep kilä, mdarägä su kiterüçe Ännisä tütigä nider söyli üze, tetä genä:

— Safsatanı äyter idem, kassada öç meñe cıyılgandır inde, haman tuymıy, gel akçalı, östämä eşlärdä genä yöri. Bar ikän bähete dä...— dip.

Ä Safsata abzıynıñ şundıy bula aluınıñ säbäbe bar. Monısın min dä çamalıym. Kemnär kemnär, ämma idarä tiräsendä kaynaşular isä yahşı belälär bulır. Brigadir yäki kümhuc räise, yäisä berär türäçek belän dus ikänseñ, maylı kalca gınna kimererseñ, kulıñ akçadan ayırılmas. Tagın närsä kiräk? Ä-ä, iñ zur taläp — Allahı täğaläneñ mondıy bändäse halık aldında cimerek baş belän häm bugazına citkänçe çümergän hälendä kürenergä tiyeş tügel. Serlärne dä kaber kebek saklasın, kuşkan eşne dä şaulammıy-nitmi genä başkara torsın. Yağni, çın mäğnäsendä kuştan bulsın!

Kulında härkön diyärlek maylı kalcası bulsa da, Safsata abzıynı barıbız da ütä yomıkıy häm küñel töbenä çumgan keşe dip belä idek. Bii dä, cırlıy da belmi. Kürşese Häkim abzıynıñ malayı öylägändä tuyga çakırgannar üzen. Beraz kızıp algaçmı, ällä ürtälepme yäki artık maktap taşlauları küñelenä huş kilepme, ni säbäpleder cırlap cibärgän bu. Anıñ tavışı göberle bakadan gına çıgarga mömkin bulgan bakıru bulıp işetelep, östäl tiräsendägelär tabınnarın taşlap kaçarga aşıkkannar. Tuynıñ yäme, kiçäneñ därte süngän. Äle dä yarıy niçek üzennän arıngannar, digen? Häkim abzıy ahırdan:

— Nindi üçe bar ide ikän minem malayda?— dip aptırap, soraşıp ta yörgän. Ämma Saafsata abzıy gafu sorap ber ber yartını ikesenä sındırgaç kına küñele väsväsädän kotılgan.

— Mäñgelek doşman bulaçak ideñ şul,— digän Häkim abzıy, Safsatanıñ arakısınıñ töbenä citkändä.

Haman da şulay bulıp kalsa, niçek itep ulın öyländerer, tuyın itär ikän?..

Ä şulay da kiç matur. Küñellärrne iläsländererlek matur häm bik rähät havalı, bik rähät!

Kitaplarda niçek yaza torgannardır inde «ber übeşüdän yeget hälsez kaldı» dip? Hiçni belmi innde bu yazuçılar da. Kaya di ul ber übeşüdän, söygän keşeñ ber genä kürenep kitsä dä häldän tayasıñ ikän, anısı. Ä inde übeşä ük kalsak, bötenläy yatıp üläçäkmen kebek ide...

Änä, Hismätulla abzıylarnıñ keçe yaklarındagı sukır täräzäsendä ut bar. Mahinur apa, i can kisägem, cäyneñ kıska töne dip tä uylamastan, kışkılıkka oyıkbaş bäyläp utıra torgandır inde, yäisä orçıgı zır-zır äylänep, yon erlider? Gönah şomlıgı, digändäy, koyma başlarına menep, şunnan bagıp alsam da yarar, hiçkem yuk häterläp kalırga, iptäşlärem dä tıkrık başında uk bıtır-bıtır söylänep kaldılar. Alar kilep citkänçe ber telägem kuş bulaçak, anısı. Batırlıgım citsä?

Uyladım, koyma başlarrına menep kunakladım. Suzılıp karadım, mätälep tä töştem. Taaktası çerek bulgan ikän, i Tau astı Hismätulla, Hismätulla...

Çalbarım töbennän ük umırılıp yırtılgan. Kadakka eläkkän inde bu, şuşı qadär adäm hurlıgına kalmasam da yaragan bulır ide!

Barısı da bette. Bu hälemdä kız totam dip yörü mömkin häl tügel häzer. Citmäsä kemnärder kürep tä torgannar, karañgılık eçennän hihıldagan tavışları işetelä. Mäçelär mıraulagan kebek...

Çalbarımnıñ yırtıgın kulım belän kaplap, yannarına kiläm. Bolar haman da kölälär, häyersezlär! Sügenü yaramas inde, ällä nitkän urıs tösle.

Ä-ä, Bibinaciyä belän Säfär tupıl töbendä utıralar ikän. Betkän bolarnıñ eşläre. Ber ällä närsä tügelder, yuk-bar gına söyläşälärder äle. Bu yäşlärennän ük alay kılana başlasalar, kartaygaç närsä eşlärlär ikän inde?

Min ul vakıtlarda vakçıl da, tupas ta idem.

— Nidän kölep utırgan bulasız?.. Kıtıgıgız kildeme ällä?— dip üçekländem, alarnı kıyın hälgä kuyarga teläp.

— Kilde şul äle menä!— dip çäpçep kuydı Bibinaciyä.— Bik kilde. Kamilne alma urlarga kergänendä et teşlädeme ällä dip torabız, kızganıp. Kosmanavt itälär üzeñne bolay bulgaç!

Bu karañgıda kayan barısın da kürgännär digen. Ämma minem yırtık çalbardan ikänlegemne sizenmädelär.

«İtä torgaç bulgandır, änä!»— dip, berär avır süz tabıp äytäsem kilde üzlärenä. Ämma anıñ sayın ürtälä birdem.

— Nişläp ugrı kebek alma urlap yörim äle,— dip aklandım.

Alar süz taba almasalar da, tagın da mıskıllabrak köldelär. Billähi, cirneñ tişege ayak astımda hasil kılınıp, şunda töşep kitsen digännärder inde. Ä min ere genä kitep bardım, telemne äräm itep tormadım. İtağat belmäüçe albastılar kebek köleşkändäy itep kalgan buldılar, çilägenä kürä kapkaçı!..

Artımnan Säfärneñ nider kıçkıruın işetsäm dä kolakka salmadım, ämma Bibinaciyäseneke bäğırgä uk bulıp kilep kadaldı:

— Töşerep yugalta kürmä, töpsez ıştan!

Eh, anısın da kürgännär ikän!

Tıkrık başında kalgan duslarıma sizdermäs öçen tizräk öygä kaytıp, çalbarımnı alıştırıp çıgarga kiräk.

Ä alar mine hiçber şiklänmiçä karşı aldılar. Yuk säbäpne bar itep digändäy, öygä aşıktım. Çalbar töbemneñ caysızlavı säbäple ayaklarım da aksıy häm butala idelär.

Duslarım artta kaldılar. Kapka töbebezgä citep kilä idem, karañgıda kemneñder tökerüen işetep tuktaldım.

— Kem bar anda?

Kükrägemä casız itep beräü kiterep törtte.

— Tukta, kaya bolay aşıgasıñ?..

Bu tavış minem öçen tanış tügel ide. Citmäsä hämerme, arakımı ise buıldırıp avızıma-borınıma tuldı, tamak töbenä utırdı, ukşıp cibärerdäy buldım. Çitkäräk tartıldım.

— Tukta dilär siña!

— Tuktap toram bit inde, abıy!— dip ütendem, kurkuım çamasız ide.— Ni kiräk siña? Kem sin, ä?

— Närsä, tanımıysıñmeni, korçañgı?— dide bu särhüş.— Iştan töbeñä cibärdeñme ällä? Tanıtıymmı soñ?

Ul yakalap uk aldı. Tavışı tanış keşenekenä dä ohşıy başladı.

Kem soñ äle bu? Kemdä bar ide äle mondıy ilämsez, yämsez tavış?

— Närsä, tanıdıñmı?

Särhüş kabattan kükrägemä törtep aldı. Anıñ tupaslıgı gına da kotımnı alırlık ide. Min, hälsezlänep, anıñ yodrıklap yakalagan kulına kapçıp kebek kenä iyärep yördem. Urının belep sukmaganda da söyäkläremne sınıdırıp betererlek gayrräte bar ide.

— Tanıdıñmı dim?!.

Kiçektermi cavap birergä tiyeş idem. Äye disäm dä, yuk dip äytsäm dä monıñ ahırı närsä belän betäçägen küz aldıma kiterä dä almadım, aklanası ittem:

— Belmim, abıy...

— Nişläp belmiseñ?

— Kayan belim di? Bezneñ avılda isereklär yu-yu-yuk!..

— Yuk?.. Hahaha! Yuk diseñme? Ä min kem bulam soñ alay bulgaç?

— Belmim, abıy!..

— Belergä kiräk! Belderimme, enekäş?

— Belder,— didem, kaltıranıp.

Artımnan bezneñ oçka taba kilgän iptäşläremneñ söyläşkän tavışları işetelde, närsä hakındadır bähäsläşä idelär. Tartılıp, särhüş yodrıgınnan ıçkınmakçı idem, ul miña şundıy itep kiterep suktı, äylänep barıp töştem. Ni dip kıçkırganımnı belmim, iptäşlärem yärdämgä kilep ölgerdelär. Dürt yagınnan urap, yodrıklarrnı kizänä başladık. Tipkäläp, izep kenä taşlıysı idek, näq kinolardagı kaharmannarça, ämma, kaya ul, särhüş bulsa da, beläkkä taza bändä bulıp çıktı. Bezne beräm-beräm törle yakka ber-ike genä kizänü belän oçırdı da:

— Häsislär, kul kütärgän bulalar...– dip sügenep, mıgırdana-mıgırdana üz yulına olaktı.

Cihanşa koyma başına uk oçıp, bildän elenep kalgan. Samatnıñ avız-borını cimerelgän. Ä minem kararlıgım da kalmagan. Tik Sabirga gına hiçni bulmagan ide. Buyga basınkı bulsalar da, beläkkä taza kebeklär ide. Alay gına tügel ikän ul, söyäklär nıgıp citmäsä, tängä köç kermi.

Bez, aksap-tuksap, uram eskämiyäsenä barıp utırdık. Eskämiyä dimäktän, inde biş yıllap yatuçı, söyäklänep betkän imän agaçı ide ul. Urın barıbızga da citte. Hätta Cihanşa, bilen totıp, suzılıp uk yattı häm zarlanıp aldı:

— Üterde bu!

Ä berazdan tagın da sorap kuydı:

— Kem buldı ikän, ä?

Tännärebez ärni ide. Cihanşa, soravın kolakka elmävebezdän borçılıp, bu yulısı atap minnän soradı:

— Kamil, kem buldı ikän ul?

— Belmim,— didem min.— Tanımıyça kaldım.

— Nidän bäyläneşep kittegez soñ?

— Belmim inde... Kaytıp bara idem, yakalap aldı da bärep yıktı...

— Nu, kulı katı ikän!— dide Sabir.— Ügez qadär bar gäüdäse dä...

— Niçek inde?— dide Cihanşa.— Siña berni dä bulmadı bit!

— Bulmas menä, ällä kaylarga oçıp töşkänemne sizmi dä kalganmın.

— Kaçıp barganıñda yıgılgansıñdır äle?

— Mıskıllama, Cihanşa, sin üzeñneñ koyma başına niçek itep elengänneñne iseñä al, içmasam!

Äle yaña gına härkaysıbıznı tugılap-bolgatıp uzgan vakıyganı kabat häterlärebez aşa kiçerdek. Akılga sıymaslık eş buldı bu!

— Äydägez, artınnan kittek!— dip Samat, ürtälüdänme, kızıp cilkende.— Kuıp totarbız, kirägen birerbez!

Täqdimen kabul ittek, ämma mine kötep toruların ütendem. Kiyemnäremne alıştırrıp çıkmıy mömkin tügel ide. Bu yulısı çalbarım gına tügel, külmägem dä yırtırgan.

— Yırak kitmägänder äle... Särhüş bit ul. Eçärenä ezlänep yörider, yäisä ike çitän arasında adaşkandır...— dip söyläşep, köleşkäläp tä algan buldık. Häzer bezneñ yöräklär batıraygan, kurkıp torası tügel idek.

Kiyemnäremne alıştırıp çıktım. Annarı avılnı kimendä öç aykarga turı kilgänder, ämma tege bändäne taba gına almıybız şul. Hätta kapka töpläre sayın karaştırıp, anda utıruçı kızlar-egetlärdän dä soraştırıp yördek. Tınıç parlarnıñ küñelenä hävef utı salganbızdır, anısı, gafu itsennär. Ämma bezgä kiräkle tege mörtätneñ ezenä töşep bulmadı, güyäki cir tişegenä kerep kitkändäy yukka çıktı.

— Avıldaşlardan berseder äle,— dide Samat, akıl birä başlap.— Ällä kayçan öyenä kerep yoklagandır? Bez genä yülär satıp yöribez, cide tön urtasında...

— Tanıgan bulır idem äle. Avıldaşıñ bulsın da, tanıp kalma inde! Yuktır, beznekelärgä ohşamagan,— dip Samatka karşı töşte Cihanşa.— Berär cirdä kaçıp yatsa gına inde...

Sabir da, min dä endäşmädek. Küñellär sürelergä ölgergän, gayrätebez kuıgı şiñgän ide inde. Açularıbız da basıldı. İseñ kitkän ikän, berär ayu avılga töşkänder dä, uñlı-sullı täpäläp kitkänder, vässälam.

Ä, ayu digännän, kar keşese tügel ideme ikän ul?..

Şulay uyladım. Kızıklı fiker kebek toyıldı, monı äytep iptäşläremne dä söyenderergä kiräk taptım:

— Kar keşese bulgandır ul!— süzemneñ kuäte öçen urısçalatıp ta äytep kuydım:— Snecnıy çelovek!

Yularında yugalgan Sabir da aynıganday buldı, belägemnän tottı, zurdann kubıp söyli başladı:

— Şuldır, başka tügelder! Gäcittän min dä kiçä genä ukıdım: taular-urmannarda yäşi ikän üze. Alıp qadärle. Keşene koçaklasa, sıta, di...

Tele ber kubarılsa, süzen özmi inde ul bezneñ Sabir, tämam şaştırrıp beterä. İsläreñ-akıllarıñ kitep, küzläreñ mañgay söyägeñnän şartlap çıksa çıga, eçeñne totıp kına tor, yuksa kölderep üteräçäk.

Cihanşa tüzmäde, tämam onıtılıp kitep häm bezgä dä dönyalarnı onıttırıp yuk-bar macaralarrnı söylägän Sabirnı bülderde:

— Sin ällä kaylarga kerep kitteñ, yırıp kına çıga almıysıñ barıber. Nokta kuy! Kaya di ul bezdä andıy urman, andıy karlı taular? Kavkaz dip beldeñme ällä?

Sabir haman da üz süzendä kaldı:

— Kaya, nişläp bulmasın di, änä bit!..

Barıbız da kürsätkän yakka tekäldek. Anda hiçni kürenmi häm şäylänmi ide. Barı tik häter küzlärebez belän isebezgä töşerdek: avılıbıznıñ ul başında zur taular, kalın-kalın urmannar bezneñ.

Karañgılık güyäki östebezgä basıp, canıbıznı ötäläde. Kiçen traktor tägärmäçe qadärle bulıp çıkkan aynıñ nurı tügel, hätta üzeneñ dä kaydalıgı belenmi. Yoldızlar da yuk. Böten cihannı mögayın kalın-kalın bolıtlar kaplap algandır? Citmäsä salkın cil isep kuydı. Gönah şomlıgı, kurkınıç avaz işetelep kitkändäy buldı. Nider uladımı, ällä kemder kıçkırdımı? Ber mäldä koyma yarıklarına kısılırday häldä kuırılıp kaldık.

— Änä bit!— dip pışıldadı Sabir. Ämma söylägän süzeneñ cep oçın yugaltkanı säbäpleme, ällä üzeneñ şigennän üze örekteme, bütän ber genä süz äytmäde. Ul arada tege tavış bäğırlärne kisep yañadan kabatlandı. Ällä örketü, ällä kurku, ällä inde yärdämgä çakıru avazı ide ul!

Berençe bulıp Cihanşa sikerep tordı:

— Äydägez, yegetlär, barıp karıyk: ni ikän ul!— dide dä tavış kilgän yakka atlıy başladı. Hämmäbez dä ireksezdän aña iyärdek. Yalgız kalırga kurkıta ide. Gayrätebezne kaplagan şik päräncäsen balalıktan kalgan kızıksınu toygısı alıştırdı. Döresen äytim, min inde Tau astı Hismätulla abzıynıñ ciläktäy güzäl kızı Mahinur apa hakında ber genä dä uylap karamadım bu minutta. Ul onıtılgan ide. Äye, kız kaygısı dimeni, başka borçularım da bar äle!

Su buyına töşep cittek. Ärämälek arasınnan şäm yaktısı kebek uçak utın şäyläp, şul urınga taba bara başladık. Matur, tınıç urın. Monda koşlar da hätta tönnär buyı sayrıylar ide. Bügen genä ni öçender böten dönyalar ülgändäy toyıla. Ber-ber häl hikmäteder, ul biçara koşkaylar da tege kar keşesennän kurıkkannardır äle!

Berniçä kat işetelep algan tavış tagın kabatlandı. Bu yulısı yakında gına ide. Äle kurıktık, äle ber-berebezgä sıyınıp, nindider elmäk belän tartılgan kebek şunda taba atladık. Çınnan da ärämälek urtasındagı kalku tigez alanda sukır gına uçak yanıp gazaplana ide.

Tagın da şunnda yakınlaştık. Uçak tiräsendä buş şeşälär, çüpräklärme-kiyemnärme, gäcit-käğazdär häm rizık kaldıkları aunap yata ide. Bäyräm itkännär bulırga kiräk!

Tavış tagın kabatlandı. Keşese dä kürrenä başladı. Karagız äle, Säfär bit bu!

— Säfär, sinmeni äle bu? Güläp yöriseñ...— dip äytergä dä ölgerdem.

Bez tuktap kaldık. Yalgıştım. Bu keşe Säfär tügel, ä bezne kıynap kaçkan tege särhüş ide. İse, çalımnarı näq şunıkı. Äye, üze!

Ämma ni bulgandır, bu yulısı ul artına çigenä başladı häm, urısçalap:

— Brattsı, ne ubivayte menya!— dip kıçkıra-kıçkıra, agaçlar arasına taşlandı.

Artınnan kua çıktık. Ayaklarım nindider yomşak äybergä abnıp kittelär häm mañgayım belän agaç käüsäsenä bäreldem, tägärädem.

İptäşlärem tege särhüş artınnan kalışmadılar. Berseneñ yögerä-çaba su yarıp çıkkanı işetelde. Yakında gına basma bar, yugıysä. Beznekelärdän bulmas bu!

Kütärelep bastım. Ber kulım belän başımnı tottım. Annarrı kabat cirgä iyelep, ikençe kulım belän kapşap-kapşap karadım, mine abndırgan yomşak äyberne barlarga tırıştım.

Kulım nindider cılı närsägä tiyep kitte. Kurkınıp kinät aldım. Şul hälemdä berazga taş kebek katıp kaldım.

— Su, su?— digän ıñgıraşu tavışı işetelde.

Kem bulırga mömkin bu? Tanış, bik tanış tavış ide ul!

Tänemä can kayttı. Kotım urınına utırdı. Bu yulısı ike kulımnı da alga taba suzdım. Şärä keşe tänenä tigäç, kabat kurkınıp kuırıldım.

— Su, su?— dip ütende ul gäüdä, añına kayta başlap.

Niçek şulay kilep çıkkandır, belmim, mögayın ul keşeneñ kem buluın tanıp aluım yörägemä batırlık birgänder, uçak yanında aunagan buş şeşälärneñ bersen aldım da ineşkä yögerdem. Kabalanuımnan onıtılıp kitep, suga barıp töştem. Şeşäne tutıra başladım. Ul akrın, bik akrın tuldı. Su sorap yalvargan tavış kolaktan kitmäde. Minem kurkunı alıştırgann kabalanu yöräkkä tıngılık birmi ide. Mahinur apa bit ul! Mahinur apa! Bägırem kiseldä. Şul uk mizgeldä yörägem urtalay yarrıldı. Niçek monda bolay yata ul? Ällä soñ çınnan da kar keşese ideme tege şıksız särhüş? Tatarça da tügel, urısça gına söyläşä, citmäsä!

Mahinur apaga yögerep su kiterdem. Saklanıp kına başına, yañaklarına koydım. İrennärenä tiderdem. Ämma şeşäne artıgrak kütärgänmen, ahrısı, tonçıktı. Kulı belän mine etärde.

— İlfat, kiräkmi, kiräkmi! Timä miña?!.— dip tuktausız kabatlıy, yılıy başladı.

Tavışında örkü dä, oyat ta, ärnü häm sataşu da bar ide.

Min, kuırılıp, artka çigenndem. Ul çınnan da min ğaşıyq bulgan, min ozatırga tiyeş bulgan, minem kiläçägem bulgan Mahinur apa ide...

Ärnep-ärnep ıñgıraştı, kıymşanndı häm torırga tırıştı.

Bu vakıtta inde tön uzgan, sukır tañ vakıtınıñ eñgere açılgan çak ide. Äylänä-tiräne yuka gına toman sargan kebek. Ä Mahinur apa ana tuma diyärlek şärä...

Urınımda torataş hälemdä kala birdem. Mondıy hälne kürgän meni min? Mondıy çakta närsä eşlärgä belämmeni?

Mahinur apa kiyemnären cıydı. Östenä tartkaladı häm ärämälär arasına kerep yugaldı. Şıñşıgan tavışın salkın toman yottı...

Poyızdıbız irtänge tın havada akrın gına şuışıp bara da bara.

Min uyanıp kittem. Vagon tärräzäse artında — kuyı yaktılık. İrtänge çık yuındırgannmı, yaltıragan miläş häm balan tälgäşläre alsulanıp kalalar. İnde kızarırga da citeşkännär. İrtäräk ölgerep kilälär, kilergä dip kış aşıga torgandır, mögayın.

Yatkan ciremnän äylänä-tirämä karap aldım. Kiçäge äñgämädäşem, üzen timer koyuçı dip tanıştırgan, kalın küzlek kigän, yäşe utız cidelär çaması incener iptäş Sabitov äfände başın östälgä kırın salgan hälendä yoklıy ide. İsemä töşerdem: anıñ Çallıga kaytışı. Yaldan. Avıllarınnan. Dimäk, Mahinurın kürep, küñele kuzgalıp kilgän inde monıñ!

Poyızd Yar Çallı vokzalına tuktadı. Unbiş minutlap torır kebek.

— Sabitov iptäş, kilep cittegez,— didem min, anı uyatıp.— Sezgä töşäse!

Ul tınıç kına başın kütärde. Vagon täräzäsennän uram yakka karadı, aşıkkan häm yögereşkän halıkka küz yörtep aldı.

— Çallımıni?— dide.

— Äye, Çallı...

— Kilep cittek,— dip portfelenä ürelde.— Sezgä Älmätkä qadär, äyeme?

— Äye, ä nigä?

Nik soraganımnı üzem dä añlamıy kaldım.

— Açulanma inde,— dip üzeneken söyli birde ul, östälgä kürsätep,— cıyıştırıp kaldıra almadım bolarnı... Ällä niçek, yahşı tügel....

Östäldäge arakı şeşäse yartılaş kına buşagan ide.

— Üzegez belän alıgız,— didem, anıñ närsä hakında äytkänen çamalap.

— Ni dip, bälki kaldırıym?

Ul miña sınap kına karap kuydı.

— Rähmät,— didem häm şeşäsen üzenä suzdım,— alıgız! Bälki kiräge çıgar... Ä min — eçmim, tügep israf itü dä kileşmäs...

— Yarıy, alaysa,— dide ul häm anı käğaz böterep bökeläp, portfelenä saldı.— Artık süz söyläşkän bulsak, gafu it!

İnde çıgıp kitärgä tiyeş bulsa da kuzgalmıyçarak tordı. Nider äytäse bar ide kebek. Min dä süz endäşmim. Närsäder äytergä tiyeş sıman. Ämma berazdan ul, hiçber süz kuzgatmıyça, çıgu yagına atladı. Beraz bargaç, işekkä citäräk borıldı häm:

— Yarıy, huşıgız,— dide. Häm bayagı süzlären kabatladı: — Artık süz söyläşkän bulsak, gafu it!

İşekkä barıp cittek.

— Bernindi dä artık süz bulmadı,— didem min, anı tınıçlandırırga tırışıp.— Barı tik...

— Äye şul, barı tik...— dide ul, vagonnan çıga-çıga, üzenä üpkälägän sıman itep äytep.

Min anı ozata kilä idem. Bezgä karşı yaña passacirlar kütärelä, törtenälär-törtelälär, citmäsä, zähär tellelänep:

— Keşe kergändä komaçaulap yörmäsälär... Sıyırlar... Duñgızlar... Nişliseñ, yokı çülmäge?— dip telägännären äytep beterdelär.

Bägırem kiselde. Süzläner ciremnän söyläşmäs buldım. Nigä ozatkan bulıp yörim inde min, keşegä komaçaulap?

Tuktalıp kaldım. Sabitov töşep kitte. Vagonga kütärelgän yaña passacirlar şau-gör kilep urın büleşä başladılar. Tambur buşap kaldı. Şunda gına çıgıp bastım. Poyızd kuzgalırga aşıkmıy ide äle. Uram yakka karadım. Sabitov şunda, miña kul seltäp kalırga, ozatam dip kötep tora ikän.

— Yarıy, sau bulıgız,— dide ul. Ämma borılıp kitärgä aşıkmadı. Berazdan soñ äytep kuydı: — Nider soramakçı idegezme?..

Poyızdnıñ kuzgalasın belderep häbär birgän vokzal radiosı berara vakıt bezne sañgıraytıp tottı. Ä nigä soramaska dip uylarga ölgerdem.

— Mahinur apa belän ni buldı? Avılda küreştegezme soñ?

Güyäki şuşı soravımnı kötkän, Sabitov aşıgıp cavap ta birde:

— Ul minem hatınım häzer... Änä, kilä!..— dip yılmaep, vagonnar kuzgalıp kitkän yakka törtep kürsätte.

Min şunda taba ürelep karadım. İke balasın citäklägän, kurçak kebek bik çibär, kara çäçle, neçkä bille ber hanım Sabitovka yögerep kilep, koçagına taşlandı. Ul arada keçeräk malay belän kız da ätilärenä yabıştılar.

Vokzaldan yıraklaşkanda min alarnıñ hämmäse bergä citäkläşkän hällärendä kitep bargannarın gına häterläp kalırga ölgerdem. Dönyalıkka koyaş tulgan, min anıñ nurlarında irkälänä idem.

...Bu oçraklı tanışımnıñ kiçen söylägännäre ozak vakıtlar, mine dulkınlandırıp, häteremdä saklanndı. Küñelemne haman-haman kuzgatıp, hıyalımnı nindider yat dönyaga alıp kerä, ä kolakta mähäbbät kıñgıravı çıñlıy kebek ide.

Alar niçeklär kavıştılar ikän? Ni kızganıç, aların uk sorap kalmaganmın. Kayvakıtta üzemnän uylap çıgarıp, şulay bulgandır äle diyäsem kilä, ämma ul uydırmanı küñelem kabul itmi. Bähetle, bik bähetle sin, Sabitov! Nigä bu süzlärne aña ul çagında äytmädem ikän? Söygäneñ, yaratkan keşeñ belän kavışu — üze zur bähet, dönya bäyäsenä torırlık häl!

Keşelärneñ dä törlese bar, ä hämmäse dä säğadät koyaşına kul suza. Ämma sabır itä almauçılar yalgışalar, yalgan läzzättä adaşalar. Hıyanät aşa kilgän rähätlek ahırda gomerlek cäza, bähetsezlek birä.

Ämma minem süzem ul hakta tügel ide...

1993.