MA-TU-U-U!!!

Kazanga bez tañ aldınnan kilep töştek.
Maşina bällüendä yokımsırap bargan ciremnän küzläremne açsam, ni kürim: ul bolın-kırlar, ul urman-üzänleklör — bar tabiğat alsu nurlar balkışına kümelgän ide; näq Tukaydagıça «Galibanä yaktırıp, äkren genä al tañ» atıp kilä ide. Äye, yazlar ütep, cäylär citkäç, peçän öste kergäç kenä bula torgan, anda da yöz yılga ber genä tapkır kabatlana alırday ütä dä säğadätle vä hissiyätle ber irtä ide ul: Koyaş äle agaç biyeklege dä kütärelergä ölgermägän, dönya-häyät inde sihri nurlar belän tulgan. Ofıklar — alsu, alsu; kaya küz tekämä—yaşellek, yäşellek: urmannar — yäşel, kırlar— yäşel... Küktä isä — cöyäüle bolıtlar törkeme, koşlar öne, koşlar moñı...
«Tañ cile kuydı isep, yafraklar az-az selkenä». Kıskası, cihanda uyanu şatlıgı, yäşäü hörlege! Änä irtänge tañ nurlarında balkıp utırgan Kazan da kürende. İsänme, irtä! İsänme, Kazan!

* * *

Şulay da Möslim — Kazan yulı bezne şaktıy talçıktırgan ide, «KamAZ»ıbıznı yök alırga kilgän sklad karşına kiterep tuktattık ta, eş säğate başlangançı beraz baş teräp alu zıyan itmäs ide dip, härkaysıbız üzençä urın hästärlärgä kereşte. Şofer yeget belän Räyhan Hantimerov kabinada baş törtep kaldılar, ä min, canıma urın tabal-mıyça, maşina ärcäsenä ürmälädem. Tönlä belän yulda bezne uzıp kitkän yök maşinasınnan töşep kalgan berniçä fanera kisägen alıp salgan idek häm min soñgı ber yıl eçendä östän töşmägän fufaykamnı aldım da urman ise, tugan yak kayını ise añkıtıp torgan yatagıma audım. Läkin kaya di ul yoklau! Uylap kına kara sin: äytkänemçä, küz aldımda allı-gölle nurlar biyeşä, ä küñeldä — borçular, borçular...
Bezneñ ul çakta rässam yeget Räyhan Hantimerov belän Möslim rayonı üzägendä tugan yaknı öyränü muzee oyıştıru niyäte belän cenlänep (min başkaça äytä almıym) yörgän könnärebez ide. Kazanga kilüebez dä şul hacättän ide: yasalma kiyez kiräk bezgä häm bik küp kiräk. Tabıp bulırmı anı, bez telägänçä birerlärme, buş kul belän kaytıp kitmäbezme? Gaväm karşında kölkegä kalmabızmı? Zurdan kuptık la, häyersez; citmäsä, bu dönyada, sine añlauçıdan bitär, aldauçılar kübräk iç. Möslimdä dä, änä tugan cirendä, küz kürgän keşelären, moña turıdan-turı «cavaplı iptäşlär» küpme tupsalar taptap yörep tä muzey açu öçen yaraklı bina tabıp birä almadılar, häm bez çerep betkän ber «tavık ketäge»nä kerep utırırga mäcbür buldık. Yugıysä, bez uylagança, bu eşkä böten rayon cämäğatçelege kubarılırga tiyeş ide dä bit, yuk şul, yuk. Möslimneñ äle bu, äle tege poçmagında şähsi «han sarayları» gömbädäy üsep çıkkan ber mäldä, bez — ike häyerçe divana! — üz dönyabıznı onıtıp, oyışmadan oyışmaga busaga taptap yördek: «Fälän-Föläneç, yärdäm itegez inde, muzey öçen ber-ike kilo kadak» yäki «ber-ike kubometr takta tabıp bulmasmı», yänäse. Yä, hurlık tügel idemeni bu? Äyterseñ lä muzey digännäre bezgä genä kiräk!..
Yarıy, bez bu hurlıkka tüzdek. İlşat ta tüzde (ul muzeyçılar komandasınıñ öçençe äğzası ide). Bezneñ köndälek soraularga, älbättä, «tiyeşle iptäşlär» dä tüzde. Çönki küp oçrakta, alarnıñ kolagı işetmi, küzläre kürmi torgan ide. Ä bit muzey alarga da «kiräk» ide. Ruhi hacätlären kanäğatländerü, halık aldında, tarih aldında torgan bu-
rıçlarnı ütäü öçen tügel, älbättä, yugarıdan kilgän räsmi kunaklar aldında: «Menä bez dä tik yatmıybız, halık öçen yäşibez»,—dip şapırınu öçen kiräk ide muzey alarga. Şulay bulmasa, alar bez buşka eşläp yörgändä, äytik, bulgan eksponatlarnı saklap kalu niyätennän muzeyga magistral ütkärgeçtän cılılık kertü öçen kükrägebez belän diyärlek asfalt yul astınnan tonnel tişep çıkkanda: «Pervıynıñ röhsäte yuk»,— dip, ärekmän astına kaçmaslar ide dä, ahır çiktä, «Per-vıy» öydä yuk çakta bez eşkä kereşkäç: «Yulnı bozsagız, üzegez cavap birersez»,— dip, barmak yanamaslar ide. Häyer, andıylardan ni sorıysın, kurkaklıkları östenä, türgä iske çabata elep kuysak, muzey bula, dip uylıy ide iç alar.
Läkin monda ber yamanatı çıkkan partokratiyäne genä ğayepläü döres ük tä bulıp betmäs ide. Äytik, alar «po naznaçeni̇yü» şulay sukırlık yazmışına mährüm itelgän dä bulsınnar, di, ä alarnı sırıp algan ukımışlılar kayda ide? Annarı, ber uylasañ, alarnı da ğayepläp bulmıy kebek: halkıñnıñ miyennän ğasırlar buyına tarihi añ suırıp alıngaç, ni häl itäseñ; ikençedän, ildä gomumi butalış bargan ber mäldä nigä äle üzeñne kaygırtıp, kalganına küz yomıp yäşämäskä — caylı iç!
Tarihi añ, digännän, şundıy ber häl bulıp aldı. Keçeräk kenä ber oyışmada baş incener bulıp eşläüçe ber iptäş — zamana zıyalısı! — ütep barışlıy muzeyga sugılıp çıkkan ide. Menä şul tüşämgä asılınıp kuyılgan mamont söyägen kürep aldı da: «Bäy, bezdä dä tarih bulganmıni?» — dip gacäpkä kaldı. Menä şulay, cämäğat!
Süz dä yuk, «ildä ber dus bulmasa da, il böten doşman tügel» digändäy, muzey tözeleşenä dä ihlas küñeldän yärdäm itüçelär az bulmadı. İsemnären ayırıp atamastan, şunı gına äytä alam: kılgan igelekläre külämençö halık isemennän rähmätlär yausın alarga!
Läkin muzey açılu könen iñ zarıgıp kötüçelär — balalar ide. Häterdä iç, muzey tözelä ikän, digän häbär taraluga uk kön sayın diyärlek biş-altı ukuçı bala kilä ide dä:
— Abıylar, köne-töne şakıldıysız, sezdä bik kızık,— dilär,— karap kına çıgıyk inde,—dip, küz yäşläre belän genä yalvarmıylar ide.
Annarı äbilär, babaylar kilä ide. Alar isä, yäşleklären islärenä töşerep, barlı-yuklı eksponatlar belän tanışıp yörgännän soñ:
— İ olannar, bik tä rähmätle eş başlagansız ikän, Allahı Täğalä yärdämennän taşlamasın,—dip, bersennän-berse matur teläklär teläp, üsenderep çıgıp kitälär ide. Hoday tügel, näq menä alar häm entuziastlar, avıl mäktäplärendä muzey poçmakları oyıştırgan fidakyarlär üzläreneñ yärdämennän taşlamadı bezne. Alarnıñ tırışlıgı belän çüplek başlarında aunap yatkan, yä bulmasa sandık töplärendä, çorma-çolan-narda qaderläp saklangan halıknıñ küñel cäühärläre muzey türendä urın ala başladı. Şulay ul, şulay bulırga da tiyeş: muzeynı anı ber-ike keşe genä tözemi, tözi dä almıy, anı halık üze tudıra: köndälek eşe, yäşäeşe, kön iteşe belän barlıkka kiterä. İh, cämäğat, törledän-törle muzeyları bulgan halık nindi bähetle halık ul! Berkönne radiodan işetep kaldım: Germaniyädä yıl sayın yözlägän muzey açıla ikän. Ä bezneñ... avıllarda tügel, Kazanıbızda — başkalabızda! — tarihıbıznı öyränüçe muzey yuk. Adäm kölkese. Milli muzeebız yuk!..


* * *

Menä şundıy uylar belän yokıga kitä almıyça küpme izalanıp yatkanmındır, bervakıt laştır-loştır atlap kilgän beräüneñ näq bezneñ maşina yanında tuktap kaluı siskänderep cibärde — tañ kata nişläp yöri bu bändä? Min telär-telämös kenä urınımnan kütöre-
lergä mäcbür buldım. Karasam, östenä aksıl töstäge tauşalganrak plaş, başına yämşäygän käpäç kigän beräü kulların mañgayına kuygan da, yantaya töşep, Kük yözenä tekälgän. Ä Küktä... Küktä — tantana: Koyaş inde şaktıy kütärelergä ölgergän: gömbäzi cihan — biyek, tirän, açık; Kön tuıp kilgän ofıknıñ ber çitenä «tuktagannar kürmägä irtük tabiğat kürkene... akkoşlarday ak küçmä bolıtlar törkeme».
Tege Divanam änä şul binihaya tiränlekkä kerep çumgan da uyga talgan. Ul Kük yözen küzätä, min — anı. häm şul mäldä miyemne ber gasabilı uy köyderep uzıp kitte: «Ya Hoda bändäse, tegeläyräk tügelme soñ sin?»
Äye, ul akılga ciñelräk ber bändä ide; köl tösle yonçu yözenä saran gına sirpelgän yılmayuı da niçekter, ğadäti keşelärgä has bulmagança, ütä dä moñsu häm gazaplı ide şul anıñ.
«...Ni kürä ikän ul tirän Kük çoñgıllarında? Nindi uylar bärgälänä ikän anıñ zägıyf añında? Nindi köçlär sulkıldıy ikän anıñ yonçıgan, talçıkkan, talkıngan canında?»
Çü! Tukta! Ni hakım bar soñ äle minem anı şulay kimsetergä?! Kayan beläseñ, bälki, ruhı belän ul minnän meñ märtäbä sälamäträkter? Bälki, bu dönyanıñ barışın minnän million tapkır döresräk tä, tulırak ta andıy torgandır? Bälki, ul köndezen dä Kük gömbäzenä sibelgän yoldızlarnı kürä alu kodrätenä iyä bulgan ber can iyäseder?..
Menä anıñ sürän, moñsu küz karaşları kinät yaktırıp kitte, kipşergän irennärenä, bültäyep torgan bit oçlarına (ällä ofıktan sirpelgän nurlar uynaklavı gına ideme ul?) alsulık yögerde, yantık-kakça gäüdäse turayıp, kükräge kiyerelep kitkändäy buldı. Kıskası, anı küz aldımda alıştırıp kuydılarmıni: äle genä boyıgıp basıp torgan can iyäse bu minutlarda barlık canı-täne belän, barlık vöcüde belän kölö-şatlana tantana itä ide; gazaplı avırudan soñ kinät savıgıp kitkän keşe kebegrök ber läzzätle halättä bulsa kiräk ide ul.
Talgın cil isep kuydı. Ul, käpäçen kulına aldı da, başın gorur-anä totkan häldä, sakaurak kükräk tavışı belän Kükkä tekälep ber süz, barı ber süz äytte:
— Ma-tu-u-u!..
Miña niçekter uñaysız bulıp kitte, üzemne yaramagan eş östendä totılgan keşedäy his ittem. Ul bit berüze, tulı ber Cihan belän küzgä-küz kalıp söyläşä ide läbasa! Döresräge, ul mine şäylämägänder dä äle, şuşı tuzanga batkan maşinalar, akşarı koyılıp betkän şıksız yortlar, vak-töyäk mäşäqatlär karşında der kaltırap torgan keşelär—berse dä, berse dä yuk ide anıñ öçen bu minutta! Ul bar da Cihan bar...
Annarı ul, şulay säyer genä kölemseräp beraz basıp tordı da, äkren genä, cirne avırttıra kürmim digändäy, sak kına atlap, urınınnan kuzgaldı. Biş-altı adım kitkäç, tagın Kük yözenä kütärelep karadı häm tagın, üze genä añlagan teldä, älege süzne kabatladı:
— Ma-tu-u-u!..
Ul kitep bardı. Minem öçen gelgä, mäñgelekkä... Şul kitüe belän mäñge çişelmäslek sorau da birep kaldırdı: «Äy, kem ideñ sin maturlıknı dönyadagı barlık adämi zatlardan da nıgrak toya algan zägıyf akıllı izge can iyäse? Küktäge maturlıkka gına ğaşıyq-äsir ideñme sin, ällä küñelendä izräp yatkan izge hisläreñ kodräti süz bulıp oyışıp çıktımı?»
Min tämam gaciz idem. Ber atıluda maşinadan sikerep töştem dä Räyhannı der selketä başladım.
— Sin närsä, ponimayış, sähär vakıtında töş kürö-kürä yokı simertäseñ, canı bar keşelär änä Cihan belän söyläşälär...
Üzem şayartmakçı bulam, üzemneñ başta bötenläy başka uylar. Räyhan da minem kebek yülärräk keşe: yugıysä tora salıp buş kul belän muzey tözügä alınır idemeni, bulıp uzgan vakıyga hakında ber-ike süz äytü
belän çiklävekneñ yükädä ikänlegenä tiz töşenep aldı — maşina yanınnan ber-ike adım çitkäräk kitte dä Kük yözenä tekälep:
— Nigä, ma-tu-u-u... iç!—dip kuydı.
— Çınlap ta, ma-tu-u-u... iç!
Bu yulı inde älege İlahi süzne bez ikebez beravızdan kabatladık.


* * *

Bu hällär äle kiçä genä bulıp uzgan kebek ide, uylasañ, biş yıl gomer uzıp ta kitkän ikän. Gomer uzgandır, anısı, uza inde ul, ä şul vakıt eçendä bik küp vakıyga-küreneşlär küñelgä kagılmıyça da uzıp kitkänder, bälkem, läkin älege hikmätle Süz kolak töbemdä härdaim yañgırap tordı, disäm, vallahi, gönah bulmastır. Ülärgä citep yörgän iñ bähetsez könnäremdä dä, tübäm belän bolıtlarga orınıp ütkän mizgellärdä dä şul ber Süz gel kükrägemdä sulkıldap kilde:
— Ma-tu-u-u!..
Moñarçı min anı, tañda Hozır İlyastan päyda bulgan tege gönahsız zat kebek, Alla belän söyläşkändäy, barı üzaddıma gına pışıldıy idem. Yuk, alay gına da tügel, ul canım buylap üz uñayına, eçtän tın gına aga birä ide. Läkin küñelgä kayçak şom da kilä: «Nigä soñ äle bu dönyanıñ ma-tur-lı-gın kübräk kürä algan, tormışnı maturaytu sälätenä iyä bulgan keşelärgä yäşäve torgan sayın nıgrak kıyınlaşa bara? Nigä işetmilär alarnıñ kodrätle süzläreñ? Ällä böten gaväm çukraklanıp betteme soñ, kahär sukkırı! Katı küñelle «Akıllı»lar kübäygän sayın, neçkä küñelle «İsärlär» azaya baramı soñ ällä?»...
Şuña da minem menä bügen Küklärne yañgıratırlık, Cihannı iñrä-terlek itep kıçkırasım kilä: canı isännär — işeterlär, tele barlar—kabatlarlar, küze barlar — kürerlär, inşalla!..
— Ma-tu-u-u-u!..
— Ma-tu-u-u-u!..
1993