Latin Grafikası Digän Känfitne Tatar Avızına Töyep Kertälär

Tatarça häzer berniçä.
Belergä telägez içmasa.
Agımdagı kayber näticälär.
(Kereş süz urınına)

6.12.2002. İñ soñgı yañalıklardan başlıym äle, ya sez azakka hätle ukırga irenersez, ä bit, yaña häbärlär – iñ möhime.

İske alımnar, gäzit-curnallarda latin temasın kütärergä mataşu bötenläy ömetsez bulganga, min monı İnternet yärdämendä eşlärgä karar ittem. Bigük tanış ölkä tügel äle bezgä, şunlıktan, eşne tatarça saytlarnı beraz öyränüdän başladım. Älbättä, şunda uk bik küp kimçeleklär taptım: saytlar az, «tatar İnternetı» dip iğlan itelgän saytlarnıñ absolyut küpçelege urıs häm ingliz tellärendä genä, tatarça da bulgannarı bik yarlı… Ä iñ zur açış – latin grafikasında dip birelä torgan bitlär hiç latinda tügel, ä törek härefläre belän yazılgan, östävenä bernindi grammatikanı bar dip tä belmi torgan «şaytan telendä» bulıp çıktı! Min kirillitsanı yaklap köräşim disäm, monda äle başta latinitsanı yaklıysı bar ikän bit, ättägenäse! Şul maksat belän «Tatar Donyasi», «Intertat» elektron gäzitläre adresına iple genä hatlar yulladım. Uñay cavap bulmadı: «Tatar Donyasi»nnan Fuat äfände genä «törek tatarlarınıñ şulay teläve» turında ber närsä yazıp cibärde dä, şunıñ belän bette. Min isä arıtaba kitep, «İnternetka tatar kersä, nu kıyrata inde ul» digän ber mäqalä yazıp, elektron adresı bulgan gäzitlärgä yulladım. Älbättä, aldan çamalıy idem – alar şul kileş yuk buldılar…

İnde nişlärgä digändä, forumnar bar bit äle, şularnı faydalanıp alırga buldım. Berniçä bulsa da keşe kerä torgan Intertat forumı bar ikän, şunda menä bu tatarca.boom.ru adresın birep, «Tatarça häzer berniçä» mäqaläse buyınça fiker alışırga çakırıp karadım. Näticä bulmadı, berniçä buşbaş mıskıllarga mataşıp cavap yazdı da, böten eş şul buldı (mıskıllıy belälärme soñ alar!).

Latin grafikasınıñ çın asılda ni torışta ikänen bik küplär haman belmi, şuña kürä, menä monda da forumga yazgan ber (iñ ozın) yazmanı kiterim äle:

Latin digän kuıknı konvertor kabarta

…Latin grafikasında inde kitaplar basıla, berniçä elektron gäzitneñ, kayber başka saytlarnıñ latinitsa bitläre bar… Ägär şularga karap, soñgı un yıl eçendä latin grafikası şaktıy zur adım yasadı dip uylasagız, nık yalgışasız, millättäşlär. Bu eşneñ çın mehanizmın añlamıysız.

Çınlıkta isä latin grafikasın (başına tay tipkän beräüdän başka) ber genä tatarnıñ da gramotalı däräcädä üzläştergäne yuk äle.. Uyın eş tügel bit: mäktäptä unber yıl ukıp ta böten keşe grammatikanı yahşı belep çıkmıy. Şuña kürä, tatar telendäge barlık kulyazmalar kirillitsada yazıla, barlık redaktsiyälärdä alarnı operatorlar şulay uk kirillitsa belän cıyalar. Şunnan soñ gına «konvertor» dip atalgan ber programma ul tekstnı latinitsaga äverep birä. Ahırda dönyaga çıgıp, berkatlı «patriot» tatarnı soklandırgançı, latinitsaga adäm ruhı kagılmıy, şulay itep. Rezin yöräkle keşe kebek tere mäyet ul bügenge köndä.

Latin grafikası dip özmi-kuymıy söylänüçe Väliyevlar, Tahirovlar, Safiullinnar, Miñnullinnar h.b.lar üzläre dä kirillitsada yazalar, häm şunıñ belän psihologiyä fäne aldına çişep bulmaslık tabışmak kiterep kuyalar…

Tatar matbugatındagı türäçeklär ğadättä cıyuçı-operatorlarnı keşegä sanap betermi, latinça tekst taläbe kuya da, annarı operator teläsä nişläsen. Başlıça şularnı cälläp, min üzem bervakıt şundıy ber konvertor yasagan idem (gönahlı dönyadır ki). Kemneñ kompyuterında «Subra» yäki «Cahat» digän süzlär bar, şunda bezneñ konvertor da bulırga mömkin.

Ul gına da tügel äle: milli tematikaga yazuçı avtorlarnıñ absolyut küpçelege urıs telle, şularnı ikelätä tärcemä itep, operatorlar häm tehnik redaktorlar, tatar halkınıñ üz telen kamil belüçe iñ tugrı ulları-kızları, asılda şularga hezmätçelektä utıralar. Latinitsa öçen, belmim, alarga östämä tülilär mikän? Tüläsälär, ul kem akçası ikän?

Tatar tele küz aldında zäñgär töten belän yana… Şul uk vakıtta, bu turıda süz äytergä dä mömkin tügel. Minem grafika turındagı yazmalarım berkayda basılmıy, kaya yullasam da, alar äyterseñ kara upkınga ubılalar. Tatarca.boom.ru saytın «milli» kataloglarga kertmiçä dä «geroylarça karşılık kürsätälär». Menä monda gına äle yazarga yarıy, rähmät inde, läkin belmim, küpmegä çıdarlar. Anısın da, häyer, ike şizik ta öç huligan malay ukıy bugay.

Bu yazmaga, çınnan da, Nail Garif häm Rafis kuşamatlı (forumda isemnär kuşamat, nick dip atala) ike «huligan» kilde-kitte cavap kaytardı. Rafis digäne «yahşı gına» ber serne açıp salgan: latinitsa belän eş itep ul utıra ikän, häm aña akçanı Törkiyädän tülilär ikän…

Ä min äle haman böten tatar matbugatında totaş duñgızlar dip ışanıp betmim, niyät izgelektä. İntertatnıñ latin bitlären tagın ber karap, härefne härefkä genä alıştırgan şır nadan, citmäsä, tatar latinı urınına törek härefläre belän yazılgan yazmalardan ber kıska gına özekne döresläp kürsätergä buldım. «İntertat»ka – likbez därese» dip şunı forumga yazıp, ahırda ber hata da kaldırmıy torgan konvertor täqdim ittem. Latinga karşı bulsam da, tatarnıñ mondıy hurlıgına bitaraf karıy almıym bit inde…

…Şuña karşı da tege ike bändä närsäder tirgänep cavap yazgaç inde, ömet özelde. Min ul çuçkalar aldına ence sibep, hätta rähmätlär äytä yazıp küpme tübänsendem, canıma küpme pıçrak yoktırdım. Ä alarga närsä – kılgan kılıkları öçen akçası aldan tüläp kuyılgan iç… Şunıñ öçen cılı urın birelgän… Tärtip bozgan balanıñ ata-anasın mäktäpkä çakırtkan kebek, biredä dä alarnıñ üzläre belän tügel, «östän kuşuçı»lar belän eş itärgä kiräkter. Ä kem belän? Räsmi bulmagan, minus berençe kattagı Törkiyä belänme?..

İskä töşersäk, latin grafikası digän süzlär äle kuzgalıp kına kilgändä ük töreklär bik kıstap üz häreflären üzgäreşsez kileş tatar telenä kertergä ügetlilär ide bit. Minem farazımça, Yañalifkä ohşaş latinitsa kabul itelgäç tä, alar haman üz häreflären köçläp tıgudan baş tartmagan (töp maksatları fäqat törekläşterü!), akçanı törek latinı öçen genä tülilär, ä törek latinına bez yasagan konvertorlar yaraksız. Şunıñ arkasında, tatarça İnternetta härefne härefkä alıştırıp «latin» yasap halıknı aldaudan başka yulga bara almıylar.

Mondıy şır nadan «latin»nıñ tatar halkına karşı çın cinayät ikänen tagı da añlatıp torırga kiräkmider dip uylıym… Çak kına berkatlırak bulsam, bu eşlär tatar telen bötenläy beterü öçen maksatçan eşlänä dip tä östär idem, ämma läkin, andıy maksatlar kütärep, nindider hezmätlär tügep eş itä torgan keşelärmeni soñ alar. Tatar tele dairälärendä yünäleşsez-nisez çerep tarkalu protsessları bara, şul gına…

Teläktäşlärgä ber üteneç: bitaraf bulmagız, ğamäl kılıgız. Häm, yalgan patriotizmga birelep, Rossiyä Dumasına tiskäre eşlibez dip, latin grafikası digän bu afätkä karşı köräştän baş tartmagız. Latin zakonda kalsa, bezneñ tugan telebez, teläsä nindi başka yaklap tulı irek bulsa da, barıber harap bulaçak…

6.12.2002.

TATARÇA HÄZER BERNİÇÄ...

Häzer 2002 yılnıñ noyabre, läkin tege ğasırda uk inde «häl itelde» dip sanalgan «latin älifbası», Däülät Sovetında tavış birelgän kileş, şul iske noktada torıp kala birä. «Eş kürsäter» öçen çıgarılgan ber-ike kitapnı, berniçä İnternet saytında gramota digännären vatıp-cimerep yazgan «latinça» bitne, tagın şunıñ işe vak-töyäkne sanamaganda, tatar halkı haman tınıç kına üzeneñ iske älifbası belän yäşäven dävam itä. Alga taba berençe klasslarda başta sınau däresläre, annarı «çın» däreslär kertep, bik zur eş kıyrata başlamakçılar ide dä... Mäskäüneñ Däülät Duması Rossiyä halıklarınıñ älifbaların kirillitsadan başkaga üzgärtüne tıya torgan zakon çıgarıp, «katı kul» belän kilep kısıldı. «Latinçı» tatarlar şul uñaydan bik hätär «tökrek çäçä» başladı, tik bezgä inde iske täcribälärdän şunısı bilgele: şaulaşıp alırlar da, şul köye koyrıkların kısarlar. («Avız suın korta, tik üze sudan kurka» dip kem äytkän äle, beläsez mikän?) Latin älifbası ni alga üsmiçä, ni zakonnan alıp taşlanmıyça, cir belän kük arasında asılınıp kalır. Moñarçı yasap ölgergän isäpsez zıyannarına yañadan-yañaların äle bik ozak östi torır...

Mäskäüneñ avır kulı belän, älifba mäsäläse kinät kenä urıs-tatar tartışınıñ könüzäk ber temasına, hätta ki, tatar milli-azatlık häräkäteneñ ber bayragına äverelep kitte. Döresräge, anı şul sıyfatka bik tırışıp kütärä başladılar. Ä bez, elektän ük latinitsaga karşı süz kuzgatıp kilüçelär, şaktıy uñaysız häldä torıp kaldık: elekke pozitsiyäbezne saklasak, närsä, häzer inde Mäskäü yaklı, Rossiyä imperializmı yaklı bulabızmı? Urıslarnıñ «ayu hezmäte» digän äyteme bar: näq şul üze kilep çıktı labasa! Şul uk vakıtta, halık mänfäğatendä haklık beräü genä, propagandanıñ «kön tärtibenä» karap ul kön sayın üzgärä almıy.

Propaganda maşinası inde başkaça äylänä, ul kaya iltep çıgarır, tatar «zıyalı» elitasınıñ mesken «propagandistları» anıñ äylänep tagın kaya basaçagın niçek aldan sizep, yaraklaşıp ölgererlär bu yulı?..

Grafika mäsäläse äle yaña kütärelä başlaganda uk böten eş propaganda maşinasın äyländerü printsibına korılgan ide inde. İñ başta «entuziastlar» «initsiativa» belän kütärelep çıktı. Annan beraz vakıt häbär çaralarında «bähäs» oyıştırıp aldılar. Çın demokratiyä dip torırsıñ! Häm menä ber kön citte – iñ yugarı avtoritetlar tarafınnan «inde mäsälä açık, bähäslärne tuktatırga vakıt» digän täqdim-ämer töşerelde. (Fikerlärne alar älegäçä röhsät belän genä äytterälär häm ämer belän genä tıyalar.). Annarı inde yaña etap – böten häbär çaralarında huplau, yaklau, «nik haman latinga küçmilär!» dip näfrät oru agımı kitte. Bu da bähäsneñ sıñar yagı yugıysä, tik anısın tıymadılar... Şundıy «böten halık yaklavınnan» soñ inde, nihayät, – älifba alıştıru proyıktın Däülät Sovetı aşa ütkärtü – ciñü! Ä bez, azaygannan-azaya bargan karşı yak, bolay da betü-betmäü problemasına kilep terälgän tatar halkınıñ küptän urnaşıp ölgergän älifbası cimerelüne, eşlär iñ uñışlı bargan oçrakta da küp halıknıñ tagın şır nadan kalu perspektivası açılunı avızlar nıklap tomalangan häldä çittän karap kına toruga duçar iteldek.

Alga taba, bilgele, «torgınlık çorı» kitte – yaña grafikanı ğamälgä kertü buyınça (näq bez faraz itkänçä) çatan-botan ber-ike adım yasap mataştılar da, berni barıp çıkmadı. «Kaynar yaklagan» halık real tormışta latinçaga borılıp ta karamadı... Propaganda maşinası gına haman üz tärtibe belän eşli birä: gäzitlärdä, radioda, televizorda kön sayın «latin grafikasına küçü» buyınça nindi dä bulsa «kuanıçlı» häbär çıgıp kına tora... Ya ber kitapçık bastırırga cıyınalar şunda, ya berär cıyılışta huplau kabul itälär...

Ä Mäskäügä kilgändä – anıñ reaktsiyäsen aldan belep bula ide. Ämma, ul tik kenä torgan oçrakta, barıber uñış üze kilmäyäçäk, tatar halkı törle älifbalı buınnarga, sotsial törkemnärgä, regionnarga üzennän-üze dä bülgälänä başlayaçak ide. Ägär dä mägär, bülgälänerlek küläme kalsa... Anısı zur problema bit äle: bügenge köndä tatar telendä ukıy-yazuçılar äkrenläp kartayıp ülep bara, yäş buın totaşı belän urıs telle bulıp üsep kilä (uku-yazu buyınça bigräk tä), tatar kitapların inde öç meñ tirac belän çıgarıp tarata almıy aptırıylar... Radio-televideniye tatarça tapşırularnı sovet çorındagıdan da nıgrak kimette... (Ayırım tatar radioları açkan buldılar, tik alar... asılda halıknıñ muzıkal kulturasın cimerügä hezmät itälär.) Şul halık belän älifba reforması yasıy torgan çakmı yugıysä! Reforma kıtay telenä dä bik kiräk, ingliz teleneñ menä digän reforma proyıktı tik yata, urıs tele grammatikasına keçkenä genä üzgäreşlär kertü proyıktı kire kagıldı – alar mondıy eşlärne kuzgatudan kurkalar, köç-kuät citmäs bit, dilär!

Tege çakta, «bähäs» oyıştırılganda, latin grafikasına küçüneñ, gomumän grafika alıştırunıñ törle kurkınıç yakların iskärtep küp dälillär kiterelä ide. Latinçılar tarafınnan isä alarga töple cavap bulmadı, ä üz dälilläre «latin yazuı presticlı», «Törkiyä tatarlarına ukırga ciñel» (anda integep tatarça ukıp utırgan berär tatar kürep kayttılar mikänni?), «kirillitsada här avazga da häref citmi», «urıs yazuın bez yaratmıybız» kebek tile-mile frazalardan arı uzmadı. Bälki bügen mäsälägä tagın ber ayık karaş taşlap, iske soraularnı kabat iskä töşerü urınlı bulır? Bu yazmanı ukuçılar, närsä yaklı bulularına karamastan, tübändäge dälillärne häm problemalarnı tirän iğtibarga alsınnar, eşneñ asılına töşenergä tırışsınnar, propaganda lozungların kuyıp torıp, üz başlarında açık ber fiker formalaştırırga tırışsınnar ide.

1. Grafika alıştırunı tormışka aşıru mäsäläse. Bu fäqat däülät tarafınnan nıklap oyıştırılgan, bik zur summalar belän nıgıtılgan eş kenä bula ala. Tatarnıñ biredä täcribäse bay, elek bu eş bolayrak eşlänä torgan ide:

– mäktäplärdä yaña älifba ukıtıla başlıy, berençe klasslar gına tügel, iñ baştan uk unberençe klasslar da yaña älifbada ukıy-yazarga öyrätep çıgarılalar;

– olılar öçen här cirdä buşlay kurslar oyıştırıla, alarga «teläk buyınça» gına yörmilär, ä här keşeneñ yaña grafika öyränüe kontrolğä alına;

– gäzit-curnallarda baştagı çorda tekstlar ike grafikada rättän birelä başlıy (çagıştırıp uku öçen), annan yaña grafika ezlekle arta barıp, berniçä yıl eçendä iske grafikanı kısrıklap çıgara;

– halıknıñ yazma mirasın kabattan bastıru buyına bik zur, küp yıllarga suzılgan eş planı tözelä häm tormışka aşırıla. Häm başkalar.

Bu eşlär, älbättä, deklarativ räveştäge zakonga yaraşlı bik citdi ğamäli kuşımta kabul itelgännän soñ gına başlana. Bezneñ soñgı zakon buyınça isä anısı bulmadı, häm şuña kürä, «tatar halkı yaña grafikaga küçte» dip avız tutırıp äytergä äle nigez yuk. Kiresençä, küçmäde, ğamäldä genä tügel, zakonda da küçmäde!

Tatar halkınıñ Tatarstanda gına tügel, Rossiyädä genä dä tügel, bik küp törle regionnarda yäşäven isäpkä alsak, grafika alıştıru eşen tiyeşençä oyıştıru ayırmaçık mömkin bulmagan eşkä äverelä. Monı kürmäü öçen şır ahmak bulırga kiräkter.

2. Älifba – uku häm yazu çarası ul. Uramda matur plakat yazıp elär öçen tügel, ä uku häm yazu öçen kiräkle – menä şunısın töşenderü bik kıyın eş bulıp çıktı bezneñ halıkka. Häref tanu gına vak mäsälä: keşe tiz häm ciñel ukıy belergä dä tiyeş äle, ul yaña älifbadagı yazunı rähätlänep, çäy belän bergä «eçä» alırga tiyeş. Mäktäplärdä berniçä yıl buyına balanıñ yögerek ukuı östendä eşlilär häm tikkä genä tügel. Ä tatar halkı, het närsä disennär – yögerek ukunı kirillitsada üzläşterä, iñ barıp çıkkan tatar mäktäplärendä dä urıs tele östenlek alıp tora (mäktäptän tış tormışnı da kuşsak bigräk tä). Ä çınbarlıkta tatarlarnıñ absolyut küpçelegenä tugan tel tanıştıru formasında ukıtılsa da bik äybät äle... Mondıy şartlarda iñ berençe planga urıs telendä yögerek ukuçı keşeneñ, şul uk uku stereotibın faydalanıp, tatarça da yögerek ukıy aluı çıga. Azerbaycannar latin grafikasına küçte dip, alardan ürnäk alırga kiräkmi – alar häzerge vakıtta Törkiyägä yöz belän borılıp yäşilär, häyer, üz illärendä dä üzläre baş.

Ä bez latinçaga çınlap küçsäk, ozaklamıy tatar telendä kitap ukuçı keşene köndez şäm belän ezläp tapmalı bulmayaçak.

3. İkençeneñ dävamı. – Tatar telendä yazu öçen, anıñ grammatikasın belergä dä kiräkter bit äle. Ämma, törle väğdälärgä häm küzgä töten cibärülärgä karamastan, latin älifbasındagı grammatika bügengesennän küpkä katlaulırak bulıp çıktı. İñ açık ber misal. – Häzerge zamannıñ här başka tele kebek ük, tatar tele dä çit tellärdän kergän bik küp süzlärne üzeneke itep kullana. («Urıs süzlärennän tazartu» dip küpme şaulap karadılar – içmasa ber çın tatar süzen telgä kire kaytara almadılar. «Politika» urınına «säyäsät» kerep kitte bugay, läkin ul da bit garäp süze.) Çittän kergän süzlärneñ yazılışın urıs häm tatar tellärendä bertörle itü moñarçı bulgan grafika reformalarınıñ töp mäsäläse, etärgeç köçe bulıp kilde, ul mäsälä bügen dä berkaya kitmägän. «Translyatsiyä» süzen latinça «translätsiä», fraktsiyäne «fraksiä», kaustiknı «kaustik», kauçuknı «kavc'uk», kıybatnı «q|ybat», ä kıymmätne «qimmät» dip «zakonlaştırıp» kuyarga bula, mäsälän, läkin şunı ukuçı balaga señderü – bötenläy mömkin bulmagan eş! Nindi ukuçı – äle ürnäk öçen çıgarılgan ber yaltır tışlı kitapnıñ isemen dä hätta, altın häreflär belän,»Q|yssai Yos|f» dip yazıp çıgardılar!

Gramotalılık gomumän bik avır mäsälä, şul uk vakıtta, ul keşeneñ intellekt däräcäsen kürsätüçe ber közge bulıp tora. Latin grafikasına küçü änä şul közgene vatıp, bezneñ halıknı asılda totaşı belän nadan yäki yartı nadan kaldıraçak.

4. Latin grafikasınıñ avız suların kortıp maktala torgan «östenlege» – katı q häm katı g' härefläre. Ämma, tuktagız äle, kem äytte sezgä bu häreflär bik kiräkle dip, närsä belän dälilläde? Garäpçädän kergän katı süzlärdä k häm g dan soñ ä işetelä dipme? Alaysa, alıp karıyk «kagıydä, Gali, ğailä, gadi« süzlären – närsä işetelä? Häm sez alarnı latinça niçek yazarsız? «Qäg'idä»me, «qag'|ydä»me, «qagidä»me, mäsälän? «G'äilä»me, «g'ailä»me? «G'ädi»me, «g'adi»me? Ällä här süzne yatlargamı, iyeroglif kebek? Alıp karıyk «kaläm, fäqat, kodrät, kuät» süzlären – k dan soñ a belän ä (o belän ö, u belän ü) arasındarak torgan urta ber avaz işetelä tügelme? Başkort telen belsägez, çagıştırıp karagız – alarda ayırmaçık neçkä avaz işetelä, häm şuña kürä alarnıñ katı k häm g härefläre dä bar. Ä bezdä ul barı tik butalçıkka säbäp bulaçak. Latin grafikasında bez bu cähättän dä ber problemanı çişep («dikqat» süzen gadiläşterep, mäsälän) anıñ urınına nibarı yaña problemalar kiterep çıgarabız tügelme soñ?

Telgä yaraşlılık yagınnan latin grafikasınıñ başka östenlekläre yuk diyärlek. Hämzä (') bilgese kertelä «maemay» digändä, äye... bik zur fayda. Ä tagın närsä soñ? Yuk. Yüri ezläp tagın tapsagız, aña karşı biş kimçelek anda sibelep kenä yata.

5. İnde, «latin härefläre kompyuter öçen uñaylı» digän argumentnı tikşerep karıyk. Berençedän, ingliz klaviaturası belän genä barıber tatarça yazıp bulmıy, östämä tatar häreflären urnaştıru kirillitsadagıdan da katlaulırak bulıp kitä. İkençedän, kompyuter tehnologiyäse bik tiz üskän bu zamanda distä yıllar buyı häref problemasın «ciñep» utırıp bulmıy, aşıgıç templar belän tirängäräk ütep kerergä kiräk. Ä bez, latinçaga küçü arkasında, «kirillitsa», «latinitsa» digän bulıp, ikesenä ike törle klaviatura yasap mataştık. (Çınlıkta isä tatar klaviaturaları, yağni kodirovkaları bik küp törle, häm monı kiterep çıgaruda Tatarstan citäkçelegeneñ role «halatnost» digän statyaga turı kilä.) Yasagaç bit anı äle böten cirdä yañaga alıştırıp çıgarga kiräk, ä halık tatarça klaviatura dip ällä bik aşkınıp toramı? İke grafika öçen ike törle şriftlar icat ittek, bersennän ikençesenä küçerü öçen mahsus translyator programmaları kiräk buldı. Ä bit barısı da millät akçasına eşlänä, ul baymı ällä şulkadär? İnde kirillitsada bik küp kullanma programmalar tözelgän, annan da bigräk, gayät däräcädä küp tekstlar cıyılgan. Alarnı yañadan cıymıyça translyator arkılı gına ütkärsäñ dä (ä bit anıñ artınnan centekläp ukıp tözätep çıgası da bula), eş berniçä yılga citärlek. Menä nindi «fayda» kilep çıktı çınbarlıkta! Äle tagın küpme bulır...

Ahır kilep, «kirillitsa barıber betäse» digän sıltau belän telne kompyuterlaştıru eşe yüri totkarlandı. Eşlängän qadärese belän dä aptıraş: bügenge köndä beräülärgä kirillitsa kiräk, ikençelärgä latinitsa, kirillitsada yazılgan tekstnı yaratmıylar, latinitsadagısın ukıy almıylar – kompyuterlarda tatar tele tämam tırım-tıragay bulıp bette!

Ahır tügel ikän äle – soñgı vakıtta kompyuterlarda tagın ber gacäyep häl küzätelä... Kayberäülär «latinitsa» dip, tatarça tekstlarnı... törek grafikasında yaza başladılar, şundıy saytlar barlıkka kilde («Tatarinform», «İntertat», «Tatar dönyası» h.b.ş. saytlar, mäsälän). Anı tanu öçen kompyuternı mahsus räveştä «Vindovs-turetskiy» kodirovkasına küçerergä kiräk bula, ä ul kodirovkada ğadäti kirillitsanı ukıp bulmıy. Monısı inde bötenläy arkılı sikerü bulıp, bernindi zakonga da, logik kirtälärgä dä sıya torgan tügel! Çistıy kortkıçlık! Halıknı, bigräk tä yäşlärne tämam sataştırıp beterüneñ şaytan uylap tapmaslık yaña alımı!

...Şaytan tapmasa, keşe tagı da taba ikän mägär. Kayber saytlar («Azatlık.kom», «Şärık klubı», mäsälän)... çep-çi ingliz härefläre belän, grammatika digänneñ ni ikänen dä bötenläy onıtıp, «tatarça» tekstlar birergä kereştelär... Äytergä süz dä yuk...

6. Millätneñ isän kaluı öçen ber köçkä tuplanıp köräşäse urında, bez häzer latinçılarga-kirillçılarga bülenep, ızgışıp, üzara läğnätläşep utırabız («ber törkem Mäskäü zıyalıları»na karşı kampaniyäne genä iskä töşeregez). Başka yaktan bolay aru gına bulgan ällä niçä keşe belän barı şul nigezdä doşmanlaşıp bettek. Perspektivada isä (latinitsa tatar telennän nihayät alıp ırgıtılmasa) latinça häm kirillça yaza torgan ike etnik törkem barlıkka kilü kötep tora. Bu da dönyada kürelmägän närsä tügel: çit ildäge tatarlarnıñ inde dönyadan kiçkän ölkän buını garäp grafikasında kaldı, yaña buın başlıça törek telendä ukıp, törek latinın gına tanıy bit. Azerbaycan, üzbäk halıklarınıñ da törle illärdäge öleşläre latin häm garäp grafikasın kullana. Açıktan-açık dini sugışlar çorında da milli yaktan tatar bulıp kalgan keräşennär inde «ayırım millät» bulıp formalaşıp betep kilä, moña da latinitsa belän bulgan afera üzennän zur öleş kertte.

Ä milli azatlık häm milli-mädäni yañarış häräkäteneñ küpme energiyäse şul «latin älifbası» digän sıbızgıga çıgıp oçtı?! Şul turıda «katgıy taläplär» belän küpme plakat kına yazıldı, küpme çüpräk häm katırgı sarıf itelde! Rezolyutsiyälär, rezolyutsiyälär, şul arada kem çak kına ikelänü işaräse kürsätä – aña näfrät belän tagın rezolyutsiyälär! Bötenese urıs telendä, citmäsä. Şul uk vakıtta, içmasa ürnäk öçen berär cirdä tügäräklänep utırıp häref öyränü bulmadı... Ahır kilep, suverenitettan kolak kaktık. Ämma tatar başları anıñ kaygısı belän tügel, äle haman şul uk latin älifbası belän kaynamakta...

* * *

Latinitsaga karşı çıguçılarnıñ avızın tomaladılar, didem... Läkin bit, böten avızlarnı tomalap beterüe bik kıyın, annarı, tomalauçılarnıñ üzlärendä dä baş ğalämäte bar. Niçek soñ alar şundıy açık bulgan karşı dälillärne añlamadılar, kiläçäktäge kıyınlıklarnı kürmädelär, häm şul uk vakıtta, «böten halık yaklavın» da Stalin bişle kuyarlık däräcädä oyıştırıp, älifba üzgärtüne zakon aşa atkarıp çıga aldılar?

Monıñ serenä töşenü öçen, «Kazannıñ tatar cämäğate» digän ber kartinanı tulayım küzdän kiçerergä kiräkter. Azmı-küpme tatar tele sferasında eş itkän Kazan zıyalıları, distä yıllar buyınça ikeyözlelek häm yalgan eçendä sasıp, üzençälekle ber yabık cämgıyät bulıp formalaşıp ölgergännär inde (bikle mäğnäsendä yabık, häyer, tegeläy dä bik artık simertä torgan tügel). Anıñ äğzaları, bigräk tä elita katlamı, üzara kodalaşıp, bacalaşıp betkän, nindider bik tä talantlı çit keşeneñ inde anda şul talantı nigezendä genä ütep kerüe tıyılgan diyärlek. Ällä kaydagı Uralskida berniçä şiğır yazıp bastırgan 17 yäşlek Gabdulla Tukaynıñ Kazanda yaña yoldız bulıp tanıluı, Kazanga kilgäç anıñ yanına Galiäsgar Kamal, Fatih Ämirhan kebek olı şäheslärneñ aşkınıp küreşergä kilüe – bügenge şartlarda inde sataşulı töşkä dä kerä almıy torgan eş. Häm kiresençä, elekke ber gruppa studentlarınıñ «klan eçendä klanı» – bula torgan häl. Kazan tatar zıyalıları cämäğate üzennän çitke tormışka katışmıy, anıñ üz eçendäge nindi dä bulsa yaña häräkät çitke mänfäğatlär belän bäyläneştä tormıy. Härtörle fiker kuzgalışlarına iyerarhiyä piramidasınıñ iñ öske katlamı huca: alar äytä, astagılar berdäm huplıy, şunda äzräk canlılık töse kertep, «göcläşep» algan bulalar, älbättä. Yugarıda, mägär, närsäneñ ni hak torganın beraz çamalıylar. Latin grafikasına küçü, mäsälän, – ällä küpme yaña dissertatsiyä, yaña vazifalar, ştat kiñäytülär, eş barışında häm soñında premiyälär, maktaulı isemnär h.b. digän süz. Hökümättän şaktıy finans östämäläre kötärgä dä nigez tua. Ä eş digäne – utız niçä härefne äveş-täveş kiterü genä. Tatar tele belän ni bulır – anısı inde «çitke» mäsälä.

...Krılov mäsälendäge duñgız üzenä çiklävek birgän imänneñ tamırın kazıgan kebek, bolar millät nigezen kubarıp aşarga plan kordılar...

Berärse şunda printsipka basıp, karşı kütärelep çıksa?.. Yuk, mömkin tügel, mondıy «aktsiyä» zur-zur isem iyäläre belän konfliktka kerü, tagın ällä kemnärneñ karerasına häm tabışına yaskanu bulır ide. Şto sin, şto sin! İkençe könne ük ul bändä çirattagı banketka çakırusız kalaçak... Banket digännän, anda härkem üz vakıtın belep kilergä tiyeş bulgan kebek, zur mäsälä kuzgalganda da härkem rangına kürä üz urının üze belep eş itä. Beräülär ideyane alga sörä, ikençelär «ölgerep citte mikän soñ äle?» dip uyçan kıyafät ala, şunda arada berse «törle fikerlär bulırga mömkin!» dip tä avaz sala, dürtençese kıl östennän yögerep «diskussiyä» oyıştırırga tiyeş bula. Ämma läkin, ahırgı näticä ber genä bulırga mömkin: avtoritet äytkän süz, kıyıklap-kıyıklap, barıber maksatka barıp citä. – Latin grafikası belän dä asılda şul buldı.

«Latinitsa» kampaniyäseneñ tagın ber gacäyep üzençälege – anı başlıça urıs tellelär oyıştırdı, yakladı häm başkarıp kilä. Bu, ber yaktan, Kazan tatar cämäğateneñ yabık buluı, andagı korifey kartlarnı äkrenläp urıs telle üz balaları ya tugan balaları, «tatarça tel buylap aspirantlar» alıştıra baru belän bäyle. İkençe yaktan, Kazanda çın tatar bulıp üskän tatar – ul mögayın millätçeder, metropoliyägä hezmät itüçe yabık cämgıyät andıynı citdi yogıntı yasıy alırlık baskıçka kütärmäyäçäk.

Süz uñayınnan – «Tatar entsiklopediyäse» dä bit urıs telendä çıktı! (Gayaz İshakıylar äylänep yatkandır.) Anı tatarçaga tärcemä itälär ikän dilär, tik menä tagın problema: nindi tatarçaga? Tatarça bit häzer berniçä!

İnde bügen kilep, ul latin älifbası belän nişlärgä ikän soñ? Berni dä eşlämi tik torgan häldä iñ ihtimal variant – Mäskäülär belän konflikttan soñ anı baytak vakıt kuzgatmıy yatkırırga, «üseşen» üzaldına kuyarga omtılaçaklar. Monıñ cimergeç näticäläre halıknı tatar telennän bötenläy dä bizdermi kalsa ägär, cil-davıllar tıngaçrak latin grafikasın tagın ber kütärep, uzgan yıllardagı temp belän tagın «gamälgä kertergä» totınaçaklar. Keşe ukıy-yaza torgan tatar tele urınına berençe klasslarda änä şul şaytan yazuın ukıta başlarlar. Näticädä tagın öç buın tatarlar, başlangıç çordagı 8-80 yäşleklär, üz telendä häref tanımagan nadan yäki häref tanıp ta «kuşıp ukıy» belmägän yarım nadan bulıp kalırlar. Ä annarı inde, alar ülep betkäç, nihayät, menä yaktı kiläçäk! – böten tatarlar latin älifbasına küçkän bulır... Kaysılarıgız şul kiläçäkneñ yaktılıgına ışana, cämäğat? Äyter idem dä min sezgä...

İkençe variant – ul yavıznı millät östennän alıp atarga äle soñ tügel! Avantyura öçen ğayeplelärneñ beräm-beräm «mañgayına birep» çıgarga uk köç citmäs, ämma, ükeneç şul gına kalsa, anısına çıdarbız.

(İskärmä: latin grafikasına küçü buyınça “diskussiyä” (yanäse) bargan çorda bu mäqaläne tatar gäzit-curnalları bastırırga telämädelär.)

BELERGÄ TELÄGEZ İÇMASA

Kitaphanädän “Tatar teleneñ alfavit häm orfografiyä tarihı” (avtorı H.Kurbatov) digän kitap alıp, tışlıgın gına açkan idem... isem kitte! Yıgılıp kitä yazdım! 1960 yılda çıkkan kitapnıñ inde sargayıp betkän, ike tapkır terkäü nomerın alıştırıp ölgergän formulyarı bup-buş ide!!

İs kitmäslek tä tügel şul. Bezneñ Çallıda gına da küpme keşe, niçä yıllar inde, aktiv räveştä alfavit alıştıru mäsäläse belän mäş kilä. İrenmägän sayın mäqalä yazalar, Kazanga hatlar cibärälär, korıltaylarda rezolyutsiyälär kabul itälär. Häm, şulhätle yanıp-köyep, alagayım köräşep yörgän halık arasınnan berse dä, ber tapkır da alfavit mäsäläseneñ şundıy abruylı fänni çıganagı belän tanışıp kararga telämäsen imeş! Masssaküläm tomanalık bezdä köçle, anı bik köçänep uylaganda äzräk añlarga, “hälgä kerergä” dä bula, tik här närsäneñ çaması bulırga tiyeşter bit. Ahır çiktä ädäp, namus, cavaplılık digän närsälär bar – niçek itep millät öçen ütä dä hälitkeç ber mäsälä turında belmiçä genä tügel, belergä dä telämiçä “säyäsät kuyırtıp” yörergä mömkin?!

Min üzem bu kitapnı 15 yıllar elek ber turı kiterep, karaştırıp çıkkan idem inde. Ul çagında, bilgele, ul miña kızıksız, aktual bulmagan ber monografiyä bulıp toyıldı. Bu ölkädä mahsus belgeç tä tügelmen, alfavit mäsäläsenä mäñge dä kagılmam kebek ide. Tik, soñgı däverdä, härtörle professor häm kandidatlarnıñ, alarga iyärüçe vagrak “şantrapa”nıñ kıçkırıp torgan nadanlıgı, annan da bigräk, ärsezlek çigennän uzıp kitkän cavapsızlıgı mine dä “latinçı”larga karşı “kaläm kütärergä” mäcbür itte. Törle yazmalarda dälillärne küp kiterdem, ämma karşı yaktan nindi dä bulsa cavap dälil kiterü, üz fikereñne niçek tä bulsa yaklarga tırışu ğalämäte toymadım. Bu kategoriyä keşelärneñ, çönki, eş itü alımnarı, köräş yassılıgı başkaça. Alar isbatlau yulı belän tügel, tamak yaru, vlast koridorları buylap papka kütärep yörü, işektän kusañ täräzädän kerü yulları belän ciñälär. Häm... “kiñ halık massalarına tayanalar”. Ä ul halık – 250 meñ Çallı tatarı! – temaga kagılışlı ber kitapnı kulına da totıp karamagan bulıp çıktı!..

Häyer, min üzem dä “alfavitnı alıştırmau öçen bik zur belemnär kiräkmi, mäsäläne tiränten itep latinga küçärgä öndäüçelär öyränsen, üz karaşların başta şular dälilläsen” digän fikerdäräk toram. Ämma tegelär, äytkänemçä, dälillämäde, anıñ urınına, gäzit-curnallarda bersen-berse kabatlıy torgan küp sanlı “agitkalar” yazıp, fikerlärne başlıça “havadan alıp”, bezneñ añnarga menä şuşındıy “aksioma”lar tutırdılar:

1) tatar milläteneñ meñ yıllık, kamil däräcägä ireşkän üz milli älifbası bulgan;

2) garäp yazuına nigezlängän ul älifbanı tatar milläten İslam dinennän häm yazma mirastan ayıru öçen yüri latin älifbasına alıştırgannar;

3) latin grafikasınnan kirillitsaga tatar milläten urıslaştıru maksatı belän, kompartiyäneñ şul yünäleştäge mäkerle säyäsäte buyınça küçkännär;

4) bügenge tatar älifbası kamil tügel, tatar teleneñ yañgıraşın döres çagıldırmıy, tehnik çaralarda kullanu öçen uñaysız, häm başkalar. – Şundıy itep tukıdılar ki, “latinçılık”ka karşı keşe buluıma karamastan, 4nçe punktka karata şaktıy iskärmälär belän, älbättä, min dä älege “aksioma”larga ışana başlagan idem inde...

“Tatar teleneñ alfavit häm orfografiyä tarihı” digän kitapnı kabat kulga alıp, iğtibar belänräk ukıp karagaç isä, äyterseñ lä küktän cirgä töştem. Başkalarga karaganda küpkä azrak däräcädä, ämma min dä barıber, “latinçı”larnıñ şikle maksatlar belän taratkan massaküläm gipnozına, psihozına birelep kitkänmen ikän. Belä idem bit yugıysä küp närsälärneñ yalganın! Elek tä belä idem!..

Misal öçen, “tatar halkınıñ meñ yıllık kamil älifbasın” alıp karıyk. Çınlıkta isä, 1893 yılga qadär garäp härefläre tatar telenä berniçek tä caylaştırılmagan kileş kullanılgan, grammatik kagıydälär bulmagan, kem niçek işetä, niçek teli, ni däräcädä ukımışlı – şulay yazgan ikän. Ber ük yazmada ber ük avtornıñ ber ük süzne ike-öç räveştä yazuı ğadäti häl bulgan. Zamanına kürä şaktıy ukımışlı tatarlar garäp telendäge dini kitaplarnı üz tugan tellärendäge kitaplarga karaganda ciñelräk ukıgannar. (İske kitaplar belän min üzem dä beraz tanış – näq şulay, monda säyäsät-fälän yuk).

Ul “iske imla”nı tärtipkä kertü belän 1893 yılda ukıtuçı Şakircan Tahiri, 1895 yılda Kayum Nasıyri şögıllänä başlıylar. Şunnan soñ, özleksez çılbır bulıp “yaña imla”, “urta imla”, “häref reforması” h.b.lar tezelep kitä, distälärçä gıylem iyäläre yañadan-yaña, bersennän-berse “kamilräk” älifbalar täqdim itälär, protsess 1927 yılga tikle dävam itä. Böten eşneñ İslam dine kısalarında, bezneñ barıbızga karaganda un märtäbä dinleräk möselmannar tarafınnan alıp barıluın östäp äytergä kiräk mikän? Ällä bolay da añlaşılamı? Häm, änä şul çın möselmannar, ahır çiktä garäp häreflären tatar telenä yaraklaştırunıñ gomumän mömkin tügellegen añlıylar, latin grafikasına küçü mäslihäträk digän fikergä kilälär.

Tatarlar arasında latinçılık häräkäteneñ başlangıç yaralgıları 1911-12 yıllarda şağıyr Sägıyt Rämiyev mäqalälärendä kürenä. Üzeneñ dus-işlärenä ul latin härefläre belän hatlar yaza, ul häreflärneñ östenlegen isbatlarga tırışa. Şul çordan birle latin grafikası garäp grafikası belän yänäşä kullanılışta yöri başlıy, şaktıy ozak däverdä tatar telenä yaraklaşu protsessı kiçerä. Nihayät, 1927 yılnıñ 3 iyülendä räsmi alfavit dip kabul itelä. Annan soñ da beraz üzgärtelep, 1928 yılda gına bezgä tanış bulgan “Yañalif” räveşen ala.

Dingä mönäsäbät buyınça bik gıybrätle ber küreneş. – Revolyutsiyädän soñ moñarçı patşa hökümäte tarafınnan ayırım millät sanalıp kilgän keräşennärne tatarlar belän berläşterü häräkäte kuzgala, häm bu cähättän iñ zur aktivlıknı keräşennärneñ üz liderları kürsätä. Bu zur häm faydalı eşneñ ber tarmagı bularak, urıs häreflärenä nigezlängän keräşen alfavitı kullanıştan çıgarıla, garäp älifbası urtakka äylänä. Küp kenä keräşennär monı “möselmanlaştıru” dip añlap, karşılık kürsätälär, yaña yazunı tanımaska tırışalar. Latinga küçkäç isä, bu ğamälne barsı da kaynar yaklap çıga.

“Dini mäsälä”gä tagın ber gacäyep misal. – HH ğasır başında tatar zıyalıları küpläp urısçaga öyränä başlagaç: “Urısça belüçelär inde bezneñ tatar härefläre belän ukıp azaplanırga telämi!” – digän hävef kütärelä. Garäp häreflären kamilläşterergä mataşu, beruñaydan latin grafikasına öndäü yaña köç alıp kitä...

Menä şulay bula çınlıkta. Ä urıs yazuına nigezlängän alfavitka kilgändä, kitap avtorı anıñ berençe başlap tatar halkın hristianlaştıru häm urıslaştıru maksatı belän, ataklı missioner N.İlminskiy tarafınnan kertelüen yäşermi. Tatar balaları urıs teleneñ äyteleşenä yahşırak küneksen öçen, keräşen alfavitında “ä”, “ü” härefläre yüri “ya”, “yu” räveşendä birelä: “kürgän”, “täräzä” urınına, mäsälän, “kyurgyan”, “tyaryazya” dip yazıla torgan bula. Soñınnan, 30nçı yıllarda urıs alfavitına küçü turında süz kuzgalgaç, mäsäläneñ dini tösmere bulmıy, bilgele, zamanı andıy tügel çönki. Ämma, şul uk vakıtta, “urıslaştıru säyäsäte” dip tä avız tutırıp äytü urınsız şikelle. Anısı soñrak köçäyep kitte, ä ul vakıtka karata “säyäsät” urınına “yogıntı” digän süz nıgrak turı kiläder, mögayın. “Proletar internatsionalizm” ideyaläre belän bergä, tatarlar üzläre urıs yogıntısına birelep kitälär. Dönyavi gıylemnärgä, fän häm tehnikaga yöz belän borılu näticäsendä tatar telenä bik küp urıs häm latin süzläre ütep kerä, ä ütep kerü yulı, bilgele ki, urıs tele arkılı bula. Bu süzlärneñ urısça häm tatarça yazılışı arasında ayırmalar yänädän grammatikada butalçık kiterep çıgara. Annan da bigräk, artık yugarı gramotalı bulmagan halık öçen “kıyın” süzlärne ike teldä dä ber ük törle yazu hacäte tua... (Äle dä bar ul hacät, häm bik zur, grafika mäsäläsen kütärgändä monı hiç kenä dä istän çıgarırga yaramıy! “Translyatsiyä” digänne grammatikada “translätsiä” dip yazıp kuyıp bula, anısı ciñel, ämma häzerge tatar balaların şulay dip döres yazarga öyrätü mömkin eş tügel!) Urıslar belän ber ildä, üzara tıgız aralaşıp yäşiseñ ikän, yogıntını berniçek tä isäpkä almıy bulmıy, käcä täkäse kebek anıñ belän ücätlänep sözeşergä tügel, yaraklaşa da belergä kiräkter.

Annarı, tegendi-mondıy fikerlärgä häm säyäsätkä bötenläy bäysez bulgan, obektiv säbäplär dä barlıkka kilä. Tatar dönyasına küpläp yazu maşinkaları, tipografiyä cihazları ütep kerä, häm alarnı kullanuda kıyınlıklar kilep tua. Tatar gäzitendä, äytik, bu artık katlaulı problema tügel, läkin sez berär fabrikanıñ kontorın küz aldına kiterep karagız! İke maşinka totargamı anda, tatar telennän bötenläy baş tartırgamı? Menä bit tormış problemanı niçek kiterep kuya! Şuña kürä, «urıs yasagan» ber ük maşinka ike telgä dä yarasın öçen, urıs alfavitına küçerüneñ berençe proyıktlarında tatar tele öçen ayırım häreflär dä bulmıy äle. M.Fazullin täqdim itkän ber proyıktta, mäsälän, “ä” urınına “ya”, “ö” urınına “o”, “c” urınına “c” yazıla... Kaynar bähäslär häm ozak ezlänülär näticäsendä genä anı kire kagalar, häzerge alfavitnı kabul itälär.

Biredä “kaynar bähäslär” digäne döresme soñ? Rabit Batullanıñ ber söyläge buyınça bit, imeş tä, partiyäneñ ölkä komitetına ber tel ğalimen çakırtıp kiterälär dä: “İrtägä irtängä çaklı tatar alfavitın häl it, itmäsäñ üzeñne häl itärbez!” – dilär. Bette kitte! – Söyläk öçen yarıy, bik mäzäk, ämma çın tormış alay uk kırıs bulmagan äle, bähetkä karşı.

Stalinnıñ “halıklar atası” gına tügel, “barlık däverlärneñ iñ böyek tel ğalime” buluın da istän çıgarmıyk: närsädä-närsädä, ä tel gıyleme ölkäsendä ul dilbegäne şaktıy buş totkan. Bu fiker kitapta yuk, 60nçı yıllardagı “cepşetü” çorında alay yazarga yaramas ta ide. Läkin, eçtälektän kürenä – urıs yazuı nigezendäge tatar alfavitı buyınça törle proyıktlar arasında üzara köräş bargan, telneñ böten üzençälekläre neçkä iläktän ütkärelep, tatar grammatikası yaña häreflärgä centekläp caylaştırılgan. Eş şul däräcädä kamil başkarılgan – 1939 yıldan soñgı berniçä “reforma” omtılışı inde sizelerlek näticä birä almıyça, ğamäldän töşep kalgan. Kitapta, mäsälän, 1959 yılgı ber hökümät komissiyäse kararı kiterelä: anda “yä”, “yü” äyteleşlären şuşı kürsätelgän räveşçä yazu raslana. Läkin, soñınnan kararnı kire kagıp tagın ber karar çıgardılarmı, ansız gına “onıtıp” kuydılarmı – ämma 60nçı yıllarda bezneñ tatar kitaplarında alay yazmıylar ide. 1989 yılgı reforma da (katı k, katı g, v härefläre) ipläp kenä dönya kuydı, annan barı ğamälgä yaraksız yazu maşinkaları öyelep kaldı... Kıçıtmagan cirne kaşımagan bulsalar, bügenge köndä küpme keşe şularnıñ igelegen kürer ide mägär...

Cämäğat, närsä-närsä, ämma häzerge zamannıñ çile-peşle, näq menä tatarnı beterü tegermänenä su koygan öçen yugarı däräcälär algan tel doktorlarına häm professorlarına sak karagız: alar iske çordagı çın gıylem iyäläreneñ kisep taşlagan tırnagına da tormıy, döresen äytkändä. ...Latinçaga küçäbez dip kaynaşuları da şul iske tegermängä tagın ber çümeç su tügel mikän äle?..

AGIMDAGI KAYBER NÄTİCÄLÄR

Häzer 2003 yılnıñ dekabre, “latinitsa-kirillitsa” turında biredä soñgı yazganıma yıldan aşıp uzdı: temaga yañadan kaytıp, agımdagı kayber näticälärne barlap alıym äle...

...Tatarstannıñ “tellär turındagı” zakonı 1992 yılnıñ iyülendä, “tellärne saklau häm üsterü programması” 1994 yılnıñ iyülendä kabul itelgän ide, alarda, bilgele bulgança, böten iskitkeç üzgärtep korularga 10 yıl srok bilgelängän ide... Menä inde berençe datanı şım gına ütkärep cibärdelär, ikençesen tagı da şımrak ütkäräçäklärenä şik tä yuk... Ä real näticä – bügenge köndä tatar tele radio häm televideniyedän bötenläy diyärlek sörep çıgarıldı, mäsälän. Un yıl elek ber şaukım belän açılgan tatar mäktäpläre şunnan soñ özleksez räveştä kimügä-betügä taba yöz totıp yäşi. – Ä kem zakon häm programma ütälmägän öçen hiçyugı şeltä aldı? – Berkem dä... Tema äle bu tügel, monı sezneñ käyefne ber yünäleşkä borır öçen genä yazam. Tel buyınça eşlär şulay ikän, anıñ grafikası buyınça ni kötärgä mömkin, yağni mäsälän.

Latin grafikasına küçü turında zakonnı 1997 yılda Bötendönya Tatar kongressı arkılı ütkärdelär, Däülät Sovetı aşa ul 1999 yılnıñ sentyabrendä uzdırıldı, 2001 yılnıñ 1 sentyabrennän, yänäse, ğamälgä kertelde. Yıllar uza da başlagan, şulay itep. Ä plannarga häm kılgan eşlärgä kilgändä... tuktale, minem ul cähättän kayçandır “Vatanım Tatarstan”da “kara fiker” itep basılgan ber farazım bar ide... Originalı saklanmagan, ä istä kalgan buyınça menä bolayrak:

– zakon ğamälgä kergäç Kazanda zur bäyräm bulır, tatarlar uramnarda du kilep, petardalar atıp yörerlär;

– berençe klasslar latinçaga küçerelep, şunnan ölkännär “gramotasız” bulıp kitär;

– gäzit bitlärendä “latinça likbez” rubrikası açılır, berniçä ürnäk “latinça” kitap çıgarılır, şunıñ belän eş tä betär;

– tatar halkı “latinçı”larga häm “kirillçı”larga ayırılıp yaña köräş açar, “Rossiyä tatarları” digän yaña “millät” baş kalkıtır;

– ber törkem tatarlar alfavitnı “run” häreflärenä küçerü buyınça yaña programma kütärep çıgar;

– Rossiyä hökümäte tatarlarnıñ latin grafikasına küçüenä karşı çaralar kürä başlar, näticädä böten eş ber urında tuktalıp kalır;

– berniçä yıldan soñ gäzitlärdä “latinga küçü nik totkarlana?” dip yaza başlarlar, tik berni dä üzgärmäs;

– un yıldan soñ halıknıñ bik azı gına “latin tanuçı”, tagın berazı “iskeçä” bulıp, kalgan kübese “tatarça belmäs” bulır, ä “programmanı” arıtaba ni tuktatmaslar, ni alga alıp barmaslar...

...Berençe kuık şunduk şartladı... Mokıt disäñ dä mokıt ikän “latinçılar”: aldan nikadär şaulap-daulap, tantana köne kilgäç içmasam ber güläyt itep ala da belmädelär. Bulırdaynıñ närsäsennän kürenä di äle halık?.. – Änä şunıñ kebek, aldagı barlık başka eşläre dä “pışt” itep şiñä genä bardı...

Berençe klasslarga “latin”nı “eksperiment räveşendä” 2001 yıldan uk kertä başladılar, süz dä yuk. Çönki, monıñ öçen östämä sukır ber tiyen dä kiräkmi: metodistlar här yıl tözi torgan uku programmaların bu yılda “latinga” avıştırıp tözi, plan buyınça çıgası däresleklär “latinça” çıga, belem kütärüçe ukıtuçılar “latinça” kütärtelä. Häm, böten mäktäplärgä yugarıdan ber ämer töşerelä... Älbättä, soñınnan küp kenä ukıtuçılarnıñ üzläreneñ dä “latin”nı icekkä-icek kuşıp ukıy belmäve açıklandı... Älbättä, Tatarstannan çittägelär ber çittä kaldı... Eçtägelärneñ dä kübese älegä “küzätep torırga” buldı... Älbättä, ikençe klasslar häm ölkänräklär buyınça eş tügel süz dä bulmadı. Şulay da, “galoçka” kuyarga yarıydır inde bu punktka...

Latin grafikasında unbiş-egermeläp kitap çıgarıldı, härbersen zur üseş baskıç urınına matbugat bitlärendä iğlan itep bardılar. Şulardan un kitapnı kayçandır babaları Mäñgär avılınnan küçep kitkän Törkiyä bayları çıgarıp birde dip yazgannar ide... İzge eş eşlibez dip uyladılar mikän üzläre? Başka barlık halıklar çittä dä üz tellärenä kuät birergä tırışalar, ä bezneñ tatarlar şundıy – tugan ilgä Törkiyädän üzeneñ törekçäsen, Amerikadan inglizçäsen, başka cirlärdän urısçasın töyäp cibärergä aşkınıp kına tora. Akça da cällämi... Ä kem ukısın ul kitaplarnı, zakon çıktı dip kenä? Keşene kiç divanda kırın yatıp, käyeflänep kulına kitap alırga nindi zakon mäcbür itsen dä, şunıñ öçen ul nindi likbez kurslarına yörsen di inde... Änä şul räsmi küz buyau häm “büläk” kitaplarınnan tış barlık başka tatarça kitaplar “iske” kirillitsada çıga birä. Anıñ bit iñ naçar digänen dä berärse ukıp karamasmı digän ömet belän çıgaralardır inde, şuña kürä şulay ul...

Gäzitlär belän gacäp buldı: alar “likbez” rubrikaları belän gel dä mataşmadılar... Kazannan çittägelär bötenläy berni kılmadı, uylap ta karamadı. Ä respublikanıñ iñ zur “nomenklatur” gäzitläre “kirillça” häm “latinça” variantlar belän ayırım çıgarıla başladı. Monda ike zur tabışmak bulıp, şunıñ berse – akça... Ul turıda mäğlümat çıkmıy, häm bez belmibez – elekke smetadan ber öleşne kisep “latin”ga birdelär mikän, ällä yuksa däülät östäp birä başladı mikän? (belsägez yazıgız, tözätep kuyarmın). İkençese – tirac: yağni, kem ul şaytan häreflärenä akça tüläp yazıla ikän? Häyer, monısında tirän ser yuk, – mäcbüri yazdırtunıñ häyläle mehanizmnarı inde elekkedän dä şäbräk eşli, predpriyätiyelärdä isemlek tözegändä berär niçek mätäşterälärder inde şunda... Çallı pedinstitutında, misal öçen, bıyıl studentlarga härbersenä unar danä “Mäydan” curnalına yazdırtunı zaçet birüneñ alşartı itep kuydılar: oyalıp-nitep tormıylar anda. Bu – yazdırtu misalı gına, curnal üze yugıysä “kirill”da çıga.

Elek ber äytkänemçä, böten bu “latin dönyasına” äle dä bulsa tere keşe canı kagılmıy – kiräk bulganda, “kirill”da cıyılgan tekstnı konvertor arkılı gına äverep kuyalar. Anı soñınnan korrekturalarga sälätle “latinça gramotalı” keşeneñ kayda da bulsa barlıgı bik zur şik astında... Kitä şul köye: kem ukıp mataşa inde anı, üzara ser itep äytkändä, äyeme?..

İnternetta üzgäreş yuk: mesken tatarnıñ barlı-yuklı saytları haman da urısça-tatarça-latinça-inglizçä çıgıp azaplana, urısçası härkayda berençe urında, tatarçası isem öçen genä, yañartılmıy, mıc hatalı... Akça häm köç şulay dürtkä bülengäç, näticä bilgele inde...

“Run”nı kütärerlär dip faraz itkän idem, anısı, bilgele ki, bik tiz buldı. Bulıp ta tavık kölkese genä bulsa... ozak ta ütmäde – ber törkem tatarlar latinça “Yañalif”ne kire kagıp, saf törek grafikasına küçärgä öndi başladılar, şundıy yazulı saytları barlıkka kilde... “Vat, cimer koymasın!” dip cırlıylar mondıy käyef turında... Annan başka da äle kompyuterda “räsmi” tatar härefläre, ni “latinı”, ni “kirillı”, unikodtan gadigä häm kiresençä küçä belmi ide – elektronika ölkäsendä tatar tele belän bolamık bulıp bette... Kemdä iske programma, kemdä yaña programma... Kemdä iske häref, kemdä yaña häref... Kemdä “vindus”, kemdä “koi”, kemdä bötenläy “ikspi”... Kemdä “Yañalif latinı”, kemdä “törek latinı”... Kem “latin fanatı” buldı, kemgä “kirill”da eş eşlärgä kiräk... Elektron hatnı tatarça berniçek tä yazıp bulmıy (häyer, urıs häm törek härefläre belän yazıp bula, “törekçe”lär şunı bayrak itep kütärälär dä inde). Tuva bulıp Tuvanıñ .tv digän üz domenı bar, şunı ul böten dönyanıñ “televideniye” portalı itep fayda kürä, ä tatarnıñ anısı da yuk. Kilep kerdek İnternetka, bildä “Latinca” kayış, ä kiyem kırık yamaulı, adäm kölkese...

Rossiyä Däülät Dumasınıñ ildäge halıklarnı kirillitsadan çıgarmau turındagı zakonın yazgan idem inde. Bügengä näticä şul – “latinitsa” härtörle üseştän bötenläy tuktadı. Tik millätneñ üseş yulında arkılı yatıp kaluın kaldı... Kemneñ dä bulsa bu şartlarda “latinnı” real yaklarına beräü dä ışanmıy, barı şuña ışanıç yöz protsent: häzer anı ber köndä betertü öçen Şäymiyev häm anıñ komandasına Nicniy Novgorodtan “mat vaşu!” dip ber cikerü citä... Cikerergä aşıkmıylar, çönki töp eş eşlände – tatarnıñ häref kaynatkan kazanın östän kaplap kuydılar. Ä eçtä ber kimäldä alar tagı da nikadär ozak bıgırdıy – şulkadär urıslaştıru politikasına fayda... Rossiyä elek-elektän töp politikada kansız däräcädä katı bulıp, eçke vak-töyäktä cirle “kenäz”lärneñ eşenä kısılmadı...

Ä nişlärgä digändä... berni dä eşläp bulmıy. Latin grafikasına Kazandagı un-unbişläp “tatar elitası” bilgele ber cirläre belän bik nık yabışıp katkan... Şunı maktap, şunı daulap dan aldılar çönki. Matbugatnı şunnan çıgarttırmaslık kına ämer yörtä belälär. Bügen kilep şımuın-şımdılar... “Eşlär katlaulı”, “ciñeläbez mikänni...” digän kebek süzlär belän yıgılası yakka salam cäyärgä dä mataşalar, tik “ah, bez yalgıştık!” dip berkayçan da açıktan-açık äytmäslär. Minnän halıkka ber genä kiñäş: üzegez ahmak bulmagız, “latinça”nı onıtıgız, ä haman şunı tukıgan fanatlardan barı tik kölegez. Betär üzennän-üze. Yünle halık ille-altmış yıl sayın alfavit alıştırmıy, bezgä dä anıñ hiç kiräge yuk...

Menä şuşındıy eçtälekle yazmanı kayda da bulsa matbugatta bastırıp çıgaru – hiç mömkin eş tügel. Başka cirlärdä çerep tarkalgan totalitar recim bäläkäy genä häm yasalma “tatar dönyasında” bernindi kislota ütmäslek kabıkka biklänep, yäşäven dävam itä. Bu uñaydan da ber kiñäş: kayda süz irege yuk – şunda yalgan häm etlek oyası ikänenä hiç ikelänmägez. Ber “latinitsa” mäsäläsendä genä tügel – töbenä hätle şundıy ul.

Click or select a word or words to search the definition