Kızıl Tänlelär Yulbaşçısı

(hıyalıy bäyän)

Tatar halkınıñ kürenekle ulı, akademik, tarihçı, yazuçı, G.Tukay premiyäse laureatı, filologiyä fännäre doktorı, “rıtsar Markiz de Turan” däräcäle isem iyäse Äbrar Gıybadulla uglı Kärimullinga bagışlıym.



Millättäşebez Äbrär Kärimullin turında monda täfsilläp söyläp torası yuk, dip uylıym, çönki anıñ kazanışları hakında belmägän keşe siräkter. Bu turıda ğalimneñ östäräk kiterelgän däräcäle isemnäre dä yahşı söyli. Ä şuşı bäyänneñ dönya kürüenä ädipneñ kiñ tarmaklı eşçänlegeneñ ber yünäleşe säbäpçe buldı. Ul da bulsa, Amerika kontinentınıñ töp halıkları belän bezneñ unnarça meñ yıllar elek yäşägän ata - babalarıbıznıñ kan häm tel kardäşlege turındagı gipoteza.


Ä. Kärimullinnıñ tirän tarih katlamnarına kümelgän älege temanı “ çokıy” başlavı yegermençe ğasırnıñ citmeşençe yıllarında uk başlangan bulgan. Berençe etäreşne Prussiyä ğalime F.L.Otto Rerignıñ 1861 yılda ul vakıtta inde dönya kuygan mäşhür İ.Hälfinga yazgan hatı yasıy. Ğalim bu mäktüptä kaysıber Amerika aborigennarı teleneñ törki tellärgä tiñdäş buluı turında belderä. Ä.Kärimullin mondıy häbärne iğtibarsız kaldıra almıy, şunduk törle däverlärdä häm illärdä yäşägän ğalimnärneñ, säyähätçelärneñ h.b. älege temaga mönäsäbätle mäğlümatların ezli başlıy.


Ezlänüläreneñ näticäsen Ä. Kärimullin “Prototyurki i indeytsı Ameriki” ( Mäskäü “İnsan” 1995 yıl) digän kitabında kitergän. Anda Otto Rerigtan kala tagın distägä yakın avtornıñ yazmalarına tayanıp, yugarıda kiterelgän gipotezanıñ bik tä tabışlı ikänlege häm tatar ğalimnäre öçen gıylmi hezmätlär etärgeçe bulırga tiyeşlege turında yaza.


Şunı da äytep ütärgä kiräkter, älege gipotezanı zamanıbıznıñ küp kenä kürenekle şähesläre dä inkyar itmilär ikän. Alarnıñ iseme älege kitapta birelgän.


Oşbu yazmanı az bulsa da canlandıru öçen Ä. Kärimullinnıñ kitabınnan misallar kiteräbez.



Hoka – siu telendä

Mayya telendä

Tatar telendä

Koke

Küke

Tañ

Tañ

Ekta

Yakta

Tañnim

Tanıym

Ate

Äti


YaşYaña, yäşel


KunKön


İçEçtä


Öç


İmiİmi


Şuşındıy tel urtaklıkları kitapta bihisap kiterelgän. Bolar, avtor fikerençä, hiç tä oçraklılık kına bula almıylar, kiresençä, distälärçä meñ yıllar elek bu halıklarnıñ urtak mäydannarda yäşäp, borıngı gomumi kavemnärdän çıkkan buluın kürsätälär. Bez dä bu fikergä kuşılabız.



Avtor



Maratnıñ küçtänäç itep kitergän yuan sigarasın kabızdım da kofe kaynatıp mataşkan iptäşemnän sorap kuydım:


- Ştatlardan närsälär alıp kayttıñ?


- Änä iç avızıñda, - dip cavap birde ul.


- Küçtänäçläreñ öçen rähmät, älbättä. Läkin min sinnän ikençe närsä turında sorıym: Amerikada iseñ kitärlek nilär kürdeñ?


- Küp närsä kürdem, - dide Marat,- Amerika bit ul. Buş vakıt bulganda söylärmen äle üzeñä.


- Sin närsä, alarnıñ şähärläre, tehnikası, baylıgı turında söyläp, mine şakkattırmakçı bulasıñmıni? – didem min kölemseräp. – Kem häzer Amerika turında belmi?


- Alay bulgaç, sine närsä kızıksındıra soñ ? – dip soradı ul aptırap.


- Keşene gacäpkä kaldırırlık närsä küp bulmıy, bulsa beräü genä bula. Süz uñayında sorıysım kilä, sin kaysı ştatta buldıñ äle?


- Oregonda, - dip cavap birde ul, -uyçanlana töşkän tavış belän.- Ä bit sin haklı, mine gacäpkä kaldırgan närsä çınnan da bar, menä ul, - dip, kaydandır bik iske ber kalın däftär kiterep çıgardı häm miña tottırdı.


İskerep tarkala başlagan bu däftärne bik zur saklık belän genä kulıma aldım. Tışı kalın, eçe törle töstäge yukarak käğaz bitlärennän tegep eşlängän bu däftärgä 200 – 300 yıllap bar ide bugay. Ä iñ gacäbe – däftär bitläre vak kına itep yazılgan garäp härefle yazular belän tutırılgan ide.


- Sin närsä, monı tegennän alıp kayttıñmıni? – dip soradım min isem kitep.


- Äye, indeetslardan aldım.


- İndeetslardan?! –dip kıçkırıp cibärgänemne sizmi dä kaldım. – Söylä tizräk, niçek buldı bu!


- Fermerlar assotsiyätsiyäse ştatlarga stacirovkaga barırga täqdim itkändä, - dip başlap kitte süzen Marat, - miña berniçä ştat atadılar. Min könbatış tarafındagı Oregonnı sayladım. Nigäme? Minem küptän inde Rokuell Kent kartinalarındagı Kıyalı taularnı küräsem kilä ide.


- Kürdeñme ?


- Kürü genäme soñ!


- Niçegräk?


- Taulardan da güzälräk barı tik Kıyalı taular gına buluı mömkin! Läkin kürep toram , häzer sine Kıyalı taular da, Amerika üze dä kızıksındırmıy. Däftär...


- Östenä bastıñ, – didem min.


- Min eşlägän fermerda ber indeets ta bar ide. Olo Dcon dilär ide üzen. Bezneñçä olı Dcon kebegräk bula inde. Tumışı belän ul Montanadan ikän, läkin alarnı biredäge rezervatsiyägä küçergännär. Bez anıñ belän duslaşıp kittek. Annan ul mine kunakka çakırdı, döresräge min üzem tagıldım.


Rezervatsiyä digännäre äybät cir tügel ikän. Berni üsmi torgan tau-taş arasına urnaşkan yarlı avıl inde. Kıskası, aborigennar betügä yul tota. Eşlägän cirläre yuk dip äyterlek. Narkomanlık, eçkeçelek hökem sörä. Kübese çirle...


Anda min küp kenä indeetslar belän tanıştım. Arada Mär Gän isemlese dä bar ide. Ul Montana ştatındagı dakota kabiläläreneñ bersendä yulbaşçılar bulıp torgan näsel yarçıgı bulgan. ä häzer alarnıñ cir-sularına başkalar huca ikän.


Berkön şulay, min Mär Gändä kunakta utırganda ul minem nindi kavemnän buluım belän kızıksındı. Min aña tatarça söyläşep kürsättem. Hucanıñ ise kitte.


- Sezneñ telegezne añlamıym, läkin ul miña şundıy yakın bulıp toyıla,- dide ul. Şunnan soñ şuşı däftärne kiterep çıgardı. Min, garäp yazuların kürep, aptırap kaldım.


- Bu yazmalarnı ukıy alasıñmı?- dip soradı ul minnän.


- Elek bezneñ halık şundıy häreflär belän yazgan,- didem min, - üzem dä azrak ukıy - yazam.


- Ukı,-dide huca.


Min, tırışa torgaç, berniçä süz ukıy aldım.


- - Bu çınnan da bezneñ teldä.-didem min,-läkin monı ukıp çıgar öçen belgeç bulu kiräk.


- Sezneñ teldä bulgaç, sin monı al,-dide huca. Bu däftärne miña ätiyem kaldırgan ide. “ Yazunı ukıy algan keşe oçratsañ, birep cibär!”- digän ide ul. Ä ätiyemä babamnan kalgan bulgan.


- Mär Gän!- didem min berazdan. – Sineñ isemeñ närsä añlata?


- Kayçandır, bälki, añlata torgan bulgandır,- dide huca.- Minem ätiyem dä şul uk isemne yörtkän bit. Babam da. Bälki ul buınnan-buınga küçep kilgänder.


Marat älege däftärne miña birde. “Sin yahşı gına tel belgeçe dä bit äle,- dide ul,- aç monıñ seren.”


İnde, hörmätle ukuçım, älege däftärneñ kıskartılgan häm üz süzlärem belän birelgän eçtälegen siña täqdim itäm.




1741 yılnıñ iyün ayında Rusiyä İmperator flotınıñ 6 korabldän torgan eskadrası kapitan – komandor Vitus Bering citäkçelegendä Ohotsk portınnan kuzgalıp, Kamçatkaga taba yul aldı. İñ alda Bering üze utırgan 3 maçtalı härbi şlyup “ İzge Petr” Ohotsk diñgezen yara. İkençe bulıp “İzge Pavel” digän paketbot, ä añardan berniçä kabeltov ara kaldırıp keçeräk korablar bara.


Beringnıñ bu säyähäteneñ maksatı - Vest-İndiyä yarlarına barıp citü ide. Rusiyä 200 yılga yakın vakıt eçendä Kazan häm başka tatar hanlıkların yaulap, üzenä könçıgışka yul açtı, böten Yırak Könçıgış halıkların basıp alıp, Tın okeanga qadär cäyelde. Soñgı yıllarda şul uk Vitus Bering, Yırofey Habarov, Vasiliy Poyarkov, annan soñ Fedot Popov , Semen Decnev häm bertugan Laptevlar Kamçatka, Sahalin tirälärenä borın tıktılar häm andagı halıklarnıñ cir-suların kartaga töşerep, Rusiyä bilämäläre, dip iğlan ittelär. Ä könyaktarak Rusiyä Kıtay cirläre öçen sugış başladı, läkin teşläre ütmiçä, solıh tözergä mäcbür buldı.


Şuşı hällärdän soñ tagın berniçä distä yıl ütkäç, Bering Yakutsk voyıvodası Şuvalovtan yärdäm alıp, inde eşlekle urıs alıpsatarları häm auçıları tarafınnan üzläşterelä başlagan Kamçatka hüm Aleut utrauların uzıp, Amerika dip atala başlagan ilahi zur cirneñ tönyak – könçıgış yarlarına taba yünälde.


Ohotsk diñgeze bu könnärdä tınıç bulıp, atna da ütmäde, Kamçatka yarımatavınıñ könyak oçlıgında tözelgän Kamçatsk törmäse (urıslar kayda barıp urnaşsalar da, başlap törmä salalar ide) häm şunıñ tiräsendä barlıkka kilgän şähärçek belän diñgez portı kürende.


Kamçatskta Bering ekspeditsiyä öçen östämä räveştä azık-tölek yünätergä tiyeş ide, läkin tozlı balıktan başka berni dä eläkmäde. Anıñ karavı, yulda avırgan matroslarga almaşka aña soldatlar birdelär. “Dokumentlar patşası” aktuarius Batikov komandorga bulaçak diñgezçelärneñ kayber şähsi käğazlären dä birde. “Saburov Maksim Nikolay ulı, - dide ul soñgı soldatnıñ käğazen sonıp.- Çukındırılgan tatarlardan,- dip äytergä telägän ide, läkin nigäder tınıp kaldı.-Yahşı muşketer,”-dide ul ahırda.


Eskadra Tın okean sularına kilep çıktı. Monda su häm dulkınnar gına tügel, hava da ikençeräk kebek ide.


Bering äle Kamçatsk portında çakta uk berençe rangtagı kapitan Tizengauzen häm komandor Çirikov belän bergäläp, ekspeditsiyäneñ marşrutın tözep kuydı. Alarga başta tönyak-könçıgışka 85 graduslı rumb buyınça yözärgä, yartı yulnı ütkäç, tönyakkarak borılırga kiräk bulaçak ide. Ütäçäk ara biş meñ mildän artıgrak bulsa da, eskadranıñ yulında inde öleşçä bilgele bulgan Aleut utrauları urnaşkanga kürä, Bering häm anıñ komandası üzläreneñ kiläçäk yazmışı öçen artık hafalanmadılar. Läkin yukka.


Biş-altı täülektän soñ, irtän, kön yaktıra başlauga, uñ yaktanrak ofık karaydı. Bu diñgezçelärne şunduk hafaga saldı: oçsız-kırıysız okean kiñleklärennän davıl kilä ide. İke-öç säğattän cil köçäyep, dulkınnar korablarnı äle kükkä çöyä, äle su töbenä kadıy başladı. Ştorm şul qadär köçle ide ki, yaña gına härbi matros bulıp kitkän Maksim Saburov kına tügel, küpne kürgän “diñgez büreläre”dä soñgı dogaların ukıy başladılar.


Dürt-biş täülek dävam itkän mähşärdän soñ kön ayazladı, häm maksim hezmät itkän “İzge Pavel”nıñ ütä kızganıç häldä ikäne belende: cilkännär tetkälänep betkän, bizan-maçta bötenläy sıngan, falşbortnıñ eze dä kalmagan. Karıy torgaç, su miçkäläreneñ dä yarılıp akkanlıgı bilgele buldı. Ä iñ naçarı - tönyak tarafın-da kürengän ber korabtan başka, okean östendä berkem dä yuk ide.


Çirikov, tönyakka taba iskän cildän faydalanıp, tege korabka taba yakınaya başladı, häm anıñ “Kamçatka” isemle şhuna ikänlege mäğlüm buldı.


İke kapitan, kayut-kompaniyädä ozak kına utırgaç, komandalarnı tezep, tönyak-könçıgışka, Aleut arhipelagına taba häräkät itäçäklären belderdelär. Anda ike-öç yöz mildän soñ ber zur gına utrau oçrarga tiyeş ikän, şunda häl alırga mömkin bulır didelär.


Ber täülek yözgäç, alda zur gına utrau kürende. Korablarga yarga yakınrak kilergä uñaylı urın da bar ikän. Utraudagı märhämätle keşelär korablarnı tözätergä agaç birdelär, töçe suların häm azık – töleklären dä kızganmadılar.


Monda utraular küpme? - dip soradı komandor avılnıñ aksakalınnan.


- - U-u-uy! –dip kuydı avılnıñ başlıgı häm nider bıtıldap aldı.


- Bu yakta beräü genä - Attu. Ä tege yakta,- dip könçıgışka kürsätte tılmaç, - alar bihisap.


- -Ä zur cir yırakmı?


- -Ukimaknı uzgaç ta başlana,- dide aksakal.


- -Niçek atala ul?


- -Niçek atala?- dip aptıradı kart.- Törleçä. Anda avıllar küp.



İke könnän soñ korablar yulga çıktılar. Bu yulı Çirikovnıñ aldan bilgelängän kurs belän barmıyça, könyakkarak borıluı mäğlüm buldı. Şulvakıt kötelmägän häl kilep çıktı: ofıkta eskadradan ayırılıp kalgan tagın ber korab kürende. Bu – “Navarin” digän şhuna ide. Kire utrauga kerep, anı da tärtipkä kiterergä turı kilde. Nihayät, korablar Vest-İndiyäneñ, yäki Amerikanıñ cılırak sulı yarlarına taba yünäldelär.


Könnärdän berkönne Çirikov, töçe su häm azık-tölek tulılandıru maksatı belän Aleut utraularınıñ tagın bersenä tuktarga ämer birde. Komandor bu eşne başkarırga ike şlyupkaga töyälgän unike matroska yökläde. Üzläre belän berär yünleräk cirle keşe dä alıp kilergä kuştı.


- Bu nindi utrau?- dip soradı ul aleuttan, üzeneñ boyırıgı ütälgäç.


- Belmim,- dide tege,- işetkänem yuk.


- Häzer inde utravıgıznıñ iseme “Çirikov” bulır,- dide komandor häm kartasına närsäder yazıp kuydı.


- Tirikof!- dip kabatladı aleut.


- Çirikov, balda!


- Tirikof, balta!


Komandor açuınnan tökerep kuydı da tagın soraşa başladı. Tegese zur cirneñ yarları, andagı halıklar turında belgänen söyläp birde.




Märgänne ( dokumentları buyınça Maksim Saburov ide ul) artta baruçı korabka küçerdelär. Menä niçänçe kön inde, buş vakıtı buldı isä, buşpritnıñ töbenä utırıp, ul okeannı küzätä. Anıñ karaşı ofıknı aykıy, ä küñele yırakta, İdel buyında ide.


Anıñ räsmi iseme Maksim bulsa da, yäşerten genä mulla çakırtıp kuştırgan iseme Märgän ide. Çönki babasınıñ babası Sabircan köçläp çukındırılgan bulsa da, ul üze dä, balaları häm onıkları da berkayçan da möselman ikänleklären onıtmagannar. Mäcbüri räveştä çirkäügä yörsälär dä, avıllarındagı küpçelek keräşennär kebek, öydä namaz ukıgannar. Balaların ike teldä ukırga-yazarga öyrätkännär.


Märgänne nikrutlıkka monnan biş yıl elek aldılar. Başta alarnı Tobolskiga kiterdelär. Anda yäş nikrutlarnı ozak kına cafaladılar, annan soñ, yartı yıl ütkäç, inde çın soldat buldılar dipter inde, Rusiyäneñ küptän tügel genä sugışıp alıngan häm koloniyägä äyländerelgän Yırak könçıgıştagı bilämälären saklarga alıp kittelär.


Märgänneñ ata – anası, tugannarı häm üze dä bu gomerlekkä ayırılunı bik tä avır kiçerdelär. Döres, dürt yıl hezmät itkäç, Rusiyä imperatorı galicänapları gomerlek soldat hezmäten 25 yılga qadär kimette kimetüen, Läkin Märgän häm anıñ iptäşläre mondıy şartlarda tagın 20 yıl isän – sau hezmät itep, tugan ilgä kayta alularınnan şiklänälär ide.


Şundıy uylardan Märgänneñ küñele bötenläy töşenkelekkä birelä torgan buldı, üzeneñ facigalı gomere öçen yöräge ärnede. “Minem bu dönyada yäşävemneñ nindi mäğnäse bar? – dip häsrätlände ul härçak. – Yä tugannarımnı kürmäyäçäkmen, yä ğailä korıp, balalar üsterälmayaçakmın! Minnän bu dönyada nindi ez, nindi istälek kala?”


Uylana torgaç, Märgän köndälek alıp barırga karar birde. Bälki yazmalarım tugan ciremä kaytıp citärlär, dip ömetlände ul, ä bälki... Annan – monnan käğaz yünätep, böten baştan kiçkännären, öç – dürt köngä ber utırıp bulsa da, şuña terkäp bara başladı.




Çirikovnıñ korabları ber ayga yakın vakıt eçendä tın okeannıñ tönyak çiten kisep çıgıp, iyün ayında serle yaña yarlarga yakınlaştılar. Bu cirlärneñ könçıgış tarafların auropalılarnıñ 250 yıllar elek açuın, alarnıñ başta Vest – İndiyä, annan soñ Amerika dip atala başlavın säyähätçelär belälär ide inde. Belü genä tügel, bu ilahi zur kontinentnı biläüçe nindider indeetslar dip atalgan halık belän oçraşu alarnı dulkınlandıra da, kurkıta da ide. Nigä kilälär alar monda? Dus bulıpmı ällä doşmanmı? Çirikov häm anıñ ofitserları monı belälärder, läkin gadi soldatka berkem berni añlatmıy şul.


Küpsanlı utraular arasında berençe cirle keşelär oçrıy başladı. Yuan agaçlarnı çokıp yäisä kayın tuzınnan eşlängän ciñelçä köymälär – kayıklardan diñgez kaması, balık häm başka närsälärne totıp kön kürüçe Vest – İndiyä halkı yakınayıp kilüçe korablarga kızıksınu katış şomlanu belän karıylar ide.


Diñgezçelär yarga öç kabeltov kalgaç, länkerlär töşerdelär. Şunda uk şlyupkalar eşkä cigelde, häm unar – unbişär keşe utırgan öç zur köymä yarga taba yünälde. Yarga citär – citmäs şlyupkalardan sikereşep töşep, härbi matroslar köymälären yar buyındagı ere taşlarga berkettelär. Bu törkemneñ burıçı – yar buyın häm yakın – tiräne tikşerü, razvedkalau ide. İke soldat ut yagıp cibärde, ä başkaları vak-vak törkemnärgä bülenep, muşket häm başka koralların äzer totıp, tirä - yüngä taraldılar. İke-öç säğattän soñ alar uçak yanına kayttılar häm äylänä- tirä tınıç, dip belderdelär.


Çirikov ber ofitserga, yärdämçelär alıp, korablarnı ozakkarak urnaştıru öçen uñaylırak urın äzerlärgä kuştı. Yırak ta tügel yaraklı buhta da tabıldı, häm korablar şunda küçerelde. Böten soldatlar,mäş kilep, korablardagı äyberne yarga taşıy başladılar. Ahırda ekipaclardan başka bötenese yarga küçendelär.


Koloniyä başta kuışlarda gına yäşäde, läkin köz yakınayuga 4-5 nık agaç öy, labaz, komandor häm koloniyä hakimiyäteneñ eş urını, keşe yabar öçen mahsus täräzäsez öy, keçkenä çirkäü salındı. Ala yugarı başı oçlangan, askı yagı cirgä kümep eşlängän büränälärdän torgan biyek nık koyma belän uratıp alındılar. Bu fortka Novoarhangelskoyı digän isem birelde.


Koloniyäneñ şunnan soñgı tormışı öç yünäleştä bardı: yaña cirlärne kartaga töşerü häm alarnı Rusiyä milke dip iğlan itü, cirle halık belän ike aradagı mönäsäbätlärne caylau häm, nihayät, iqtisadi eşçänlek cäyelderü.


Bu eşlärne başkaru öçen utız-kırıgar keşedän torgan öç otryad buldırıldı. Alardan başka auçı häm balıkçılardan torgan zur ber törkem tözelde. Alar daimi räveştä kıymmätle diñgez häm urman hayvannarı, zatlı balık tottılar.


Elekke muşketer Maksim Saburov kapitan-leytenant Panaçev citäkçelegendäge törkemgä eläkte. Alar yar buylap könyakka häräkät ittelär, utrau häm yar buyların üzläşterdelär, kartaga töşerdelär, urındagı halıknı çitkä kuarga tırıştılar. Läkin şulay da cirle telenkit kaveme belän nizagka kermiçäräk eş ittelär.


Äkrenläp koloniyädäge tormış cayga salındı, cirle telenkitlar, köleşlär meñnärçä yıl yäşäp tuklanıp torgan urınnarınnan taularga kuıla başladılar. Diñgez birä torgan böten baylık alar kulınnan tartıp alınıp, korablarga töyälä tordı.


Çirikov telenkitlär belän häylä häm mäkergä nigezlängän säyäsät alıp bardı. Cirle halıktan, arakıga alıştırıp, cänlek tirese cıyu oyıştırıldı. Yaltıravıklı vak-töyäk bärabärenä kuannarnıñ başlıkları satıp alına başladı. Alarnıñ kaysıları üzläre teläp Rusiyägä buysınabız digän käğazgä tamgaların da bastılar. Älbättä, cirle gadi halık bu eşlärdän häbärdar tügel ide. Ä şulay da bu käğazlärdä iñ kuätle telenkit ıruı Çilkat kuanı yulbaşçısınıñ tamgası yuk ide äle. Bu Çirikovnı çamasız borçıy, ul tönnären yoklamıyça, älege ırunı köçsezländerü, anıñ gorur başlıgın üzenä buysındıru planın kordı.


Könnärdän ber könne, härkem üz eşe belän kitep, fortta sakçılar gına kalgaç, ber törkem telenkitlär kayıkların kütärep urmannan çıktılar da yar buyına cıyıldılar. Annan soñ tınıç kına söylänä-söylänä köymälärenä utırdılar häm elek üzläre diñgez kaması aulıy torgan urınga yünäldelär. Yar buyındarak yörgän ber urıs balıkçısı monı Çirikovka citkerde. Komandor ofitserlarga tiz genä yakın – tirädäge keşelärne cıyarga kuştı. Ozaklamıy muşketerlar häm sakçılardan torgan ille-altmış keşelek otryad äzer buldı. Alar köymälärgä töyäldelär dä, koralların äzer totıp, indeetslarnı ezläp kittelär. Ozak ta ütmäde, yıraktan, toman eçennän atışkan, kıçkırışkan, boyırıklar birgän tavışlar işetelde. Ä tagın berazdan cirle auçılarga höcüm itkän sugışçılar kanäğat kıyafät belän bazaga kaytıp kerdelär. Telenkitlär isä yarga çıkmadı.


Märgän ul könne ayagı avırtu säbäple fortta kalgan ide. Anı faktoriyäneñ könyak poçmagındagı manarasıman urınga sakka kuydılar. Şuña kürä diñgezdäge faciga anıñ küz aldında bulıp ütte. Ämma bu anı tañ kaldırmadı: niçä yıl patşa hezmätendä bulıp, mondıy hälne yış kürä ide. Nerçinskida da. Ohotskida da, Kamçatkada da urıslar şul uk ber säyäsätne alıp bardılar: keşe cirenä soramıyça kilep urnaşu, anı patşa cire dip belderü, cirle halıknı üz yagına audaru, buysındıru. Barıp çıkmasa, kırıp beterü. Bu eşlärgä Märgän üze şahit buldı, ireksezdän üze dä katnaştı. “Bolarnı eşlärgä kem bezgä hokuk birgän?”- digän sorau anıñ añında küptän inde nıklap urın algan ide.


İke kön ütkäç, irtänge aştan soñ Märgännärneñ törkeme koloniyäneñ eçke yagına tözelde. Ä koymanıñ tışkı yagında kalgan soldatlar häm auçılar urın algan ide. Fortta tizdän cirle halık höcüm itä ikän, digän imeş-mimeş taraldı. Läkin bu häbär öleşçä genä döres bulıp çıktı: telenkitlär kildelär, läkin...


Başta zur-zur berniçä törkem koloniyäne çolgap aldı. Bu häl küpne kürgän soldatlarga da hafa saldı, läkin alar şunduk tınıçlana töştelär: fortnıñ kapkasına taba zur törkem telenkitlär sagı astında Çilkat kuanı yulbaşçısı kilä ide. Törle töstäge kaurıylar belän kiyemen bizägän urta yäşlärdäge keşe ide bu.


Şul vakıtta fort eçendä dä häräkät sizelde: Çilkat yulbaşçısına karşı kapkaga taba Çirikov atlıy, ä anı biş-altı ofitser häm distä yarım korallı muşketer ozata kilä ide. İke protsessiyä kapka yanındagı mäydançıkta oçraştılar da tuktalıp kaldılar. Berençe bulıp Çirikov telgä kilde:


- Bälki, Böyek yulbaşçı kunak öyenä uzar?- dip soradı ul yarım mıskıllı tavış belän. Yulbaşçıga ozın tröbkä tottırdılar, häm ul tınıç kına töten suıra başladı. Çirikov ta tämäke kabızdı.


- Komandor!- dide, nihayät tegese.- Minem halkımnan yäşeren süzlärem yuk, monda gına söyläşik.- Annan soñ tınıç, läkin nık tavış belän dävam itte:


- Äyt! Ni öçen sez bezneñ utız keşene yuk ittegez? Balaların yätim kaldırdıgız?


Çirikov bu soraunı kötä ide bulsa kiräk, tınıçlıgın hiç tä cuymıyça cavap birde:


- Böyek yulbaşçı! Bez bu turıda işettek häm şul uk könne tikşerü ütkärdek. Sezneñ keşeläregezne sitkälelär kırgan. Alar bit sezneñ ırugdaşlarıgız, läkin härdaim sezgä yamanlıklar eşläp toralar. Ni öçenme? Bezneñ belän dus bulganıgız öçen.


Utraulılar belän zur cirdäge telenkitlär elektän ük tatu yäşämägän bulganga, yulbaşçı ikelänä başladı, bu häbärgä ışanırga da, ışanmaska da belmäde. Ä komandor mıskıllı yılmaep, aña karap tora birde.


Ozak kına däşmi torgaç, yulbaşçı bolay dide:


- Soñgı vakıtta sezneñ belän bezneñ ara bozıldı. Bu turıda, komandor, bezgä söyläşäse bar äle. Annan, sitkälelär turında nindi dälilläregez bar?


- Bar, bar!- dide Çirikov häm kulın seltäde, häm şunduk ber törkem diñgezçe alar aldına kilep bastı.


- Menä! Soragız alardan, - dide komandor.


Yulbaşçı beraz däşmi tordı da, kinät borılıp, kapka tışına taba atladı. Cirle halık, koralların äzer totkan kileş, zur saklık belän anıñ artınnan kittelär.


Çirikovnıñ mäkerlelege, kabähätlege küpne kürgän Märgänne dä tañ kaldırdı.


“İnde häzer,- dip uyladı soldat,- ike tugandaş kavem arasında kankoyış başlanaçak. Alar ber-bersen kıraçaklar. Ä Çirikov kebeklärgä şul gına kiräk tä inde. Ni öçen eşlänä bu? Okeanga qadär nikadär cir sugışıp alındı, küpme törle halıklar yuk itelde. Haman da az. İnde Amerika cirenä kilep tıgıldık. Nigä kiräk urıska şul qadär cir, su, keşe mölkäte? Ber zaman tamagına taş bulıp utırmasmı anıñ? Saklıy ala alırmı ul yaulap algan cirlären? Böten baylıgı, köçe, halkınıñ gomere şuña gına kitep tormasmı?


Kiçkä taba karavıldan buşagan Märgän yar buyına töşte. Berazdan anıñ yanına ike kreol kilep utırdı. İkese dä aleut utraularınnan bähet ezläp kilgän keşelär ide bolar. Ataları urıs bulganga, ikese dä urıs telen belälär ide. Utıra torgaç, äle genä bulıp ütkän hällär turında süz çıktı. Kreollarga ışangan Märgän üzen gazaplagan uylar belän büleşte, Çirikov häm anıñ yärdämçeläreneñ säyäsäten hurladı. Balıkçı telenkitlärneñ kem kulınnan hälaq buluın da söyläde.


Küpmeder söyläşkäç, tegelärneñ berse kayıkka utırıp könyakka kitte, ikençese fortka aşıktı. Ä Märgän äle yar buyında ozak utırdı. Anıñ uyları, meñnärçä çakrımnı ütep, tugan cirenä, yäşlegenä kayttılar, kardäşläre, dus-işläre, ata-anası yanında yördelär. Nihäldälär ikän meskenkäylär, yäşilär mikän äle yaktı dönyada?


Märgän ğadätençä akrın gına cırlap cibärde. Härvakıt – dozorda da, karavılda torgan çakta da, avız eçennän genä dip äyterlek, moñlı tatar köylären cırlıy torgan buldı ul, şulardan üze öçen küñel tınıçlıgı, sabırlık, ruhi köç ala kilde.


Üzeneñ söygän yarı Nästügen – Näsimäsen dä iskä töşerde ul. İke yäş yöräk, ber-bersen özelep söyep, közgä tuylar yasarga da väğdä iteşkännär, inde ata-anaları da karşı kitmilär ide. Läkin yazmış alarnıñ bähetenä kirtä kuydı: Näsimägä avıl bayı, urıslar aldında kuştanlanıp üze çukıngan Piträy ulı Mikulaynıñ küze töşte. Näsimä anı yaratmıy gına tügel, ciränä häm çirkana ide. Aña hatın bulu tügel, kız hätta ülärgä dä äzer ide.


Başta Piträy Märgänneñ häm anıñ atasınıñ östenä yala yagıp, alarnı hökem itterergä tırıştı. Ul alarnı möselmanlıkta, çirkäügä küz buyau öçen genä yörüdä ğayepläde. Läkin bu barıp çıkmadı. Ämma şul çakta avılga rekrutlar cibärü yöklämäse kilep töşte, häm Piträy, akça törtepme ällä başkaçamı, Märgänne gomerlekkä härbi hezmätkä ozattırdı.


Saubullaşu kiçe citkäç. yeget belän kız su buyındagı karama töbendä oçraştılar. Näsimä üzeneñ ömetsez kiläçäge öçen yıladı, bägıre telgälängän yeget anı yuatırga tırıştı, sabır itüen ütende. Alar kıznıñ änise ezläp kilgäç kenä ayırılıştılar...


Fortka kaytkanda karañgı töşep kilä ide inde. Kazarmaga kilep kerü belän ük,


anıñ artınnan, işekne kayırıp açıp, öç keşe – fendrik Baranov häm anıñ iyärep, ike soldat kilep kerdelär. “Saburov! Sine İh Prevshodstvo komandor çakıralar, tiz genä bul!”-dip cikerde fendrik, häm anıñ yärdämçeläre Märgänne cilterätep uramga alıp çıktılar.


Çirikov Märgännän üze sorau ala başladı. Başta ul aña ozak kına sözep karap tordı.


- Üzeñ äytep kalasıñmı ällä tereläy tireñne tunıykmı? –dip şaktıy katı bärelde ul totkınga, nihayät.


- Min berni añlamıym, Vaşe Prshodstvo! – dip kotılmakçı buldı Märgän.


- Ul añlamıy, kara sin anı ä!- dip cikerde komandor.- Ä kem kreollarga tuzemetslarnıñ üleme turında söyläde? Kem serne açtı?


- Min barı tik döresen genä söylädem!..-dip aklanırga totındı Saburov.


- Kem kuştı söylärgä? Tege ikençe kreol Sitkädägelärgä yäisä mondagı maymıllarga citkersä, başıñ bette! Annan soñ! – dip kıçkırınuın dävam itte türä.- Sin närsä sızgalıysıñ anda kön sayın? Sin ukımışlımıni? Kürsät äle yazmalarıñnı! Bu nindi yazular? Sin törek şpionı mällä?- dip bäylänä başladı, Märgänneñ garäp härefle köndälegen kürgäç. - Dimäk sin bezneñ kön sayın närsälär eşlävebez turında yaza barasıñ häm ottomannar öçen beldermä äzerliseñ?!


Üz östenä şundıy kurkınıçlı yala yaksalar da, yeget däftärdäge yazularnıñ närsä ikänen, üzeneñ häm ata-analarınıñ kem buluın beldermäskä buldı, däşmäde.


- Yahşı! – dide Çirikov yanaulı tavış belän.- İrtägä, yaktırgaç, teleñ çişeler, dip uylıym. Alıp kitegez!- dip boyırdı soldatlarga, Märgänneñ däftären östäl astına yäşerä-yaşerä.


Tönne Märgän totkınnarnı yabu öçen mahsus eşlängän täräzäsez öydä ütkärde. Başka vakıtta bu zindan törle säbäplär arkasında yabılgan telenkitlär belän tulı bula torgan bulsa da, bügen buş ide. Yegetneñ küzenä yokı kermäde, çönki yazmışı, kiläçäge şomlı toman eçendä ide kebek. Nilär bulır, niçek kotılır ul nahak bäladän. Häyer, iblis kenä ömetsez, digännär bit, Allahe täğalä üze karar, ul niçek kuşkan, şulay bulır. Amin...


İrtängä taba, yal itüçe soldatlar gına tügel, sakta toruçılar da yokımsıragan çakta, tışta ninidider tavışlar, atış işetelde. Urman yagında cirle halık çinap kıçkıra, fort eçendä härbilär akırışa başladı. Borınga yangın, töten ise kilep bärelde. Märgän büränä yırıgınnan tışnı küzätä başladı. Telenkitlär fortnı çolgap alıp, yıraktan gına utlı uklar belän atıp fortnıñ koymaların, eçtäge korılmaların yandıralar, ä soldatlar alarga muşketlardan, tuplardan atalar.


Küp tä ütmäde, böten fortnı yangın çornap aldı. Kalğäneñ koyması kaysıber urında cimerelep töşte. Cirle halık fort eçendäge keşelärne irkenläp kıra başladılar. Utlı häm utsız uklar tuktausız sızgırdı. Soldatlar tegelärneñ küplegen, üzläreneñ ciñelä başlauların sizep, okean yarına taba tartıla başladılar. Läkin anda da kotıla almadılar, isän kalgannarına birelergä turı kilde.


Şulvakıt ber törkem telenkitlär fort eçendäge açıgrak urınga Çirikovnı häm anıñ isän kalgan ofitserların çıgardılar. Küptän tügel genä kikrige şiñgän ätäçtäy kaytıp kitkän yulbaşçı, ciñüçe kıyafätendä komandordan sorau ala başladı. Häyer, ul monı gacäp yomşak, açusız tavış belän başkara ide.


- Komandor! – dip başladı ul.- Sin üzeñneñ mäkerle häm kabähät eş itkänlegeñne, bezne kan kardäşlärebez belän sugıştırırga telägäneñne tanıysıñmı?- Çirikov däşmäde. - Äyt äle!- dip süzen dävam itte tegese.- Nigä kildegez sez monda? Bez bit sezne duslarça kabul ittek, ä sez kan koyu belän cavap birdegez. Sezgä monda ni kiräk?


- Bu cirlär bezneke!- dip cavap birde Çirikov täkäbber tavış belän.- Rus keşese ayak baskan böten cir Rusiyäneke. Bu elek tä şulay buldı, kiläçäktä dä üzgärmäyäçäk.


- Çit il cirläre, mölkäte, baylıgı sezneñ öçen keşe gomerennän yugarırakmıni?- dip soradı yulbaşçı. – Monıñ öçen sez üz halkıgıznı da kızganmıysızmıni?


- Halık? – dip yılmaydı Çirikov masayulı kıyafät belän.- Halık tuzan gına ul. Ul yugarı katlaunıñ iminlegen, baylıgın täemin itü öçen genä kiräk. Bezdä hatın-kız küp, soldatlar kırıla tora, yañaları tua tora. Annan soñ, ägär sugışta küp ganimät alına ikän, halıknıñ isän kalgan öleşe mohtaclıksız yäşiyaçäk.


- Sez böten halkıgıznı, eşlämiçä, basıp, sugışıp alıngan ganimät isäbenä genä yäşärgä öyrättegezmeni? – dip soradı ise kitkän yulbaşçı.


- Monıñ närsäse naçar? – dip kuydı tegese gorur tavış belän.- Äydä bezneñ öçen basıp alıngan halıklar tir tüksen.


- Äfände! – dide yulbaşçı kırıs tavış belän.- Sez rähimsez keşelär, östävenä käpräyüçän. – Häm ul däşmiçä ozak kına Çirikovka karap uylanıp aldı, annan soñ sorau birde: - Ä kayda sineñ bezgä yärdäm itkän namuslı soldatıñ?


- Ä-ä-ä! Tege basurmannı, törek şımçısın äytäseñme? Ul yuk inde!- dip kölde Çirikov.- Ul yuk...


Läkin şul uk mizgeldä Märgän yabılıp yatkan korılmanıñ tübäse yanıp cimerelä başladı, häm annan kıçkırgan tavış kilde. Kabilä başlıgınıñ ımlavı buyınça berniçä indeets şul yakka yögerdelär häm sugış baltaları belän işekne vatıp, Märgänne azat ittelär.


- Şulmı?- dip soradı başlık tılmaç bulıp hezmät itüçe kreoldan. Tegese baş kaktı.


- Ah sin hayvan! Törek tanavı!- dip cikerende Çirikov, tökeregen çäçep.- Sine dar agaçı kötä! Böten ıruıñ tamırı belän yolkınıp yuk iteläçäk...


- Komandor! –dide kabilä başlıgı tınıç kına tavış belän. –Bez telenkitlär sezneñ kebek sugış yaratuçan halık tügelbez. Ämma sez bezne kan koyarga mäcbür ittegez. Şulay da min sezne azat itäm. Korablarıgızga töyälegez dä kaytıp kitegez, başka monda kilep kürenmägez! Tik başta bezneñ cirne talap cıygan malnı yarga çıgarıp kuyıgız!


Şunnan soñ ul Märgängä borıldı:


- Ä sin, märhämätle keşe, nindi kararga kiläseñ? Minem añlavımça, ileñä kaytırga yaramıy. Monda kalasıñ ikän, sine berse dä kıyırsıtmas, kiresençä, hörmätle keşe bulırsıñ.


Märgän bu süzlärgä tiz genä cavap birä almadı. Çirikov belän ber korabta baru – mömkin bulmagan ğamäl ikäne kön kebek açık ide. Taş östendä utırıp, soldatlarnıñ korablardan cänlek tireläre buşatuın, Çirikovnıñ azat itelüen häm iptäşläreneñ cilkännär kütärep kuzgalıp kitüen küzätte. Äle korablar kuzgalıp kitkäç tä torıp kitä almadı. Älbättä, anıñ uyları küñelsez, kiläçäge ömetsez ide. Närsä kötä anı monda? Hörmätle keşe bulırsıñ, dip äyttelär äytüen, läkin adäm balasına ul gına citmi bit. Tugan il kiräk aña, ata-anası, tugannarı, yäşlek dusları, söygän yarı, nihayät.


Märgängä karata cirle halık çınnan da yahşı, duslarça mönäsäbättä buldı. Anıñ böten eşe diñgez yarı buyında yörü häm Çirikovnıñ yanıp ölgermägän öyennän alıp çıkkan köndälekne tutıru ide.


Ber-ike atna yar buyında taptangaç, Märgän nıklı ber kararga kilde: ul irekle keşe häm tugan yagına kaytırga tiyeş. Zur häm nık kına köymägä utırıp çıksa, Aleut arhipelagı buylap utradan utrauga küçä - küçä, Komandor utravına barıp citär tösle ide aña. Bu turıda ul tanış kreoldan soraştı. Ä annan Kamçatkaga da yırak kalmıy. Diñgezdä yörü tärtiben belmägän keşegä 4 – 5 meñ mil aranı ütüneñ nikadär hävefle ikänen añlasa da, üze öçen bütän çara kürmi ide ul.


Köymäne telenkitlär başlıgınnan sorarga buldı. Tegese, bu uyınnan kire kaytaru öçen Märgänne ozak kına ügetlägännän soñ köymä birergä buldı. Ul gına da tügel, Märgängä yärdämgä üzeneñ tärcemäçe kreolın da birde, häm bu häl yegetne bik nık söyenderde.


- Min aña bolay gına okeanga çıgarga kiñäş itmäs idem, emma ul şundıy kararga kilgän ikän, bar Kadyakka çaklı ozatıp kuy. Anda minem tanışım kabilä başlıgı bulıp tora, ul siña kire kaytırga yärdäm itär,- dide yulbaşçı kreolga.


Azık – tölek, su häm başka kiräk – yarak närsälär töyälgän zur gına köymä (urıslar alarnı “koç” dip atıylar), diñgez dulkınnarında çaykala-çaykala, könbatış tarafına yul aldı. İşkäklär öskä alıp kuyılgan, çönki arttan iskän cil, tiz genä ämälläp alıngan cilkänne küpertep köymäne alga kua.


Märgän belän Uan (kreolnıñ iseme şulay ide) duslaşıp ta kittelär. Ber-bersenä üzläreneñ ütkän gomerläre turında söylädelär. “Min üzem Kıskadan, Aleut utraularınıñ könbatışınnan, –dip añlattı Uan.- Ätiyem urıs bulgan. Ul Kamçatkadan biregä ştormga elägep kilep çıkkan. Äniyem aleut kızı. Ätiyem cirle halık belän ızgış vakıtında hälaq bulgan. Äniyem mine alıp, kontinentka küçkän, ä telenkitlär başlıgı anı üzenä hatınlıkka algan. Urıs telen äniyem öyrätte, çönki ul ätiyemne bik yaratkan.”


- Sineñ tugan utravıñ Kadyaktan yırakmı, anda kaytırga uylamıysıñmı?- dip soradı Märgän.


- Min annan bala çagımda uk kitkänmen, ul utrau mine tartmıy,- dip kulın seltäde kreol.


- Sin telenkit yulbaşçısı uglı bulgaç, kiläçäktä anıñ urınına kala alasıñdır?- dip soradı Märgän.


- Anıñ üz balaları bar, min aña ügi,- dide Uan. – Annan soñ. Minem maksat – Evropanı kürü, şunda yäşäü...


Öç – dürt täülek ütep, kön yaktıruga Uan borçulı kıyafät belän alga taba karap tora başladı.


- Ni bar, Uan?- dip soradı Märgän.


- Küräseñme ofıktagı kara bolıtnı?


- H -u -u -u! Äle aña qadär yırak bit,- dip kulın seltäde tegese.


- Alay tügel!- dide kreol. – İke säğat tä ütmäs, ştorm başlanır.


Uannıñ hafalanuı, älbättä, döreskä çıktı: kön urtası yakınayuga okeanda kotoçkıç ştorm kotıra ide inde. Bertuktausız yañgır koya, kap-kara bolıtlarnı yäşen telgäli, kaya karama tau – tau dulkınnar. Köymä äle biyek dulkın sırtına elägep kükkä çöyelä, äle tirän upkınga töşep kitkän kebek dulkınnar arasına çuma.


- Menä siña Tın okean!-dip kıçkırdı Märgän iptäşenä. İke diñgezçe bertuktausız köymädäge sunı tügälär. Cilkän inde küptän tetkälänep betkän, işkäklär häm köymädäge äyberlär yukka çıkkannar.


İke mesken yä häldän tayıp köymä töbenä kaplanalar, yä beraz häl cıygaç, çiläklär belän su tügälär. Vakıtnıñ isäbe yugaldı. Kön belän tön kuşılganday buldı.


- Kaya taba alıp bara bezne okean?- dip soradı Märgän iptäşennän kıçkırıp.


- Täğaen gına äytüe kıyın, alay da bez häräkät itkän yakta hava yaktırak kebek. Könyakka okean urtasına etärä bugay bezne davıl.


Okeannıñ kotırınuı dävam itte. Köymäne tuktausız dulkınnar kaplıy tordı.


Su tügü ifrat küp köç taläp itä ide. İnde niçänçe kön stihiyä belän köräşüçe ike meskinäkneñ köçläre betä başladı. Alar bit avızlarına valçık ta kapmıy eşlädelär, çönki azıkların su alıp kitte. Bu kotoçkıç davıl tagın ber – ike säğat kenä dävam itsä dä, köymägä su tulıp, alar okean töbenä kitäçäklär.


- Uan!- dip soradı Märgän.- Bu mähşär niçä kön bara inde?


- Belmim!- dide tegese.- Biş-altı könder inde.


- Ğadättä ul küpmegä suzıla?


- Atna – un kön,- dip cavap birde Uan säyer häm tınıç tavış belän.


- Betäbezmeni alaysa?- digän sorauga kreol cavap birmäde, nindider böten närsägä karata bitaraflık beldergän küzeläre yomıldı. İptäşe östenä iyelgän Märgän dä onıtıla baruın sizde. Anıñ ülem turında uylarlık häm yaktı dönya belän huşlaşırlık ta häle kalmagan ide. Nihayät, ul da añın cuydı.




Märgän añına kilgändä, alar ikese dä yar buyındagı cılı kom östendä yatalar ide. Küktä yaktı koyaş balkıy, ä tirä - yakta - davıl yarga çıgarıp taşlagan närsälär aunap yata. Nilär genä yuk anda: tamırı belän yolkıngan agaçlar, miçkälär, köymä kaldıkları, tagın ällä nilär.


Beraz isenä kilgäç, Märgän iptäşenä däşte:


Äy Uan, sin tereseñme?


- Tere, Märgän. tere!


- Bez monda niçek kilep çıktık ikän ä, Uan?


- Hoday täğalä çıgargan, başka kem bulsın. Cirdä rizıgıbız da, eşebez dä betmägän äle, dimäk.


- Bez kay cirdäbez ikän?- dip soradı Märgän,- Diñgez yarındamı ällä utraudamı? Keşelärdän sorarga kiräk...


Ul arada yar buylap kilüçe keşelär kürende. Bolar cirle halık ide ahrısı, ämma kiyemnäre, üzlären totuları häm telläre yat, telenkitlärnekenä ohşamagan ide. Alay da alarnıñ berse telenkit telen az bulsa da belä bulıp çıktı. Uan anıñ belän ozak kına söyläşep tä aldı.


- Beläseñme, bez kayda?- dip soradı ul ahırda Märgängä borılıp.


- Kayda?


- Bezne davıl ike meñ mil könyakka, Öregän cirenä kiterep taşlagan.


- Tukta, tukta! –dide Märgän.- Bu närsä, utraumı ällä ...


- Yuk, yuk! Bu şul uk Amerigo cire,


- Amerikadır!


- Äye, alay dip tä äytälär.


Ul arada indeetslar, kunaklarnıñ hälen añlap, aşap alırga täqdim ittelär. Rizık kaklangan balık, kazılık häm ikmäktän tora ide. Märgän açı kamırdan peşerelgän ak, läkin bik katı ikmäkneñ nindi aşlıktan ikänen soradı.


- Maistan häm arpadan,- dip añlattı aña Uan, tegelär belän söyläşep algaç. Alar aşlıknı üzläre üstermilär ikän. Tau artındagı tigezlektä yäşäüçe şeşennärdän balıkka alıştırıp alalar.


- Niçek atala inde bu rizık?- dip soradı Märgän.


- Äpi.


- Äpi? Bu bi kızık! Ä nindi tämle!


Kinättän aşap hälläre betkän säyähätçelär tagın komga suzıldılar. Märgän şul tirädä yörgän hindlelärne küzätep yattı. Tösläre telenkitlärnekenä ohşamagan ide bolarnıñ. Tegeläge Märgän Yakutskida yäki Kamçatkada kürgän cirle halıklarga ohşagan bulsalar, boları üzgäräk ide. Buyga da biyegräklär, gäüdäläre dä tözräk, yözläre dä tabak bitle tügel, borın töpläre dä kalku ide.


- Niçek, Uan! Telläre telenkitlärnekennän nık ayırılamı bolarnıñ? – dip soradı Märgän cirle halık belän äñgämä korıp utırgan iptäşennän.


- Bu bötenläy üzgä tel,- dip cavap birde tegese,- bu kavem penuti isemle ikän. Ä penutilär üzläre berniçä törlegä bülenä. Boları üzlären cimşännär dip atıylar.


Cimşännär kunaklarnı avıllarına alıp kittelär. Taularga taba baytak vakıt atlagaç, urman eçendä biyek utırtma koyma belän uratıp alıngan alaçıklar kürende. Avıl 30 – 40 keçkenä öyçeklärdän tora, läkin arada zurrakları da bar. Öylärneñ kaysıları dürt poçmaklı häm ozınça bulsa, kaysıberläre tügäräk ide. Morcaları kürenmi, töten öy tübäsendäge tişektän çıga. Kaysıber alaçıklarnıñ işege dä tübädä urnaşkan.


Kunaklarnı kabiläneñ başlıgı kabul itte. Östenä kaurıylar belän bizälgän kiyemnären kigänçe kötep torırga turı kilde. Ozın tröbkäsen tarta – tarta tärcemäçene tıñlıy, ä küzläre kilgän keşelärne sınap karıy.


- Nindi ildän kildek dip äytä äle ul?- dip soradı başlık tılmaçtan.


- Rusiyädän,- dip cavap birde Uan.


- Rusiyä? İşetkänem yuk. Zur ilme ul,köçleme?


- Bik zur häm bik köçle!- dip cavap birde Märgän.


- İspaniyädän köçleräkme?


- Köçleräk bulır,- dip baş kaktı kunak.


- U-u-u! Dimäk bu yaktan İspaniyä häm Britaniyä kilä, arttan franklar, ä olı diñgezdän Rusiyä, - dide başlık uylanıp algaç.- Yarıy, inde sez nişlärgä uylıysız?...Yahşı!- dip dävam itte ul süzen, kunaklardan añlayışlı cavap ala almagaç. - Älegä bezdä yäşägez, annan soñ...


Märgän belän Uannı ber buş alaçıkta urnaştırdılar. Oçlı tübäle bu tügäräk kuışsıman närsä “tipi” dip atala ide. Argan häm çiktän tış yonçıgan säyähätçelär şunduk yokıga taldılar. İrtän alar üzläre öçen kaldırılgan rizıknı aşadılar da yar buyına töşärgä buldılar, çönki aulakta üzläreneñ yazmışı häm kiläçäge turında uylaşırga, kiñäşergä kiräk ide.


Läkin kötelmägän vakıygalar äle dävam itä bulıp çıktı: su buyına kilep citmäs borın uk, Uan diñgez yagına karap kıçkırıp cibärde, çönki näq şuşı turıga zur gına ber korab yakınlaşıp kilä ide. Ul başta yardan iskän cilgä karşı uñ gals belän bardı, annan soñ sul galska küçte. Korı cirgä citärgä biş – altı kabeltov kalgaç, tuktadı häm länker töşerde.


- Bu galera tügel,- diye Uan,- min ispan korabların yahşı beläm.Alar Kadyakka qadär kilep çıkkalıylar. Ä mondıylarnı berençeläy küräm. Kara äle, Märgän, üzlären niçek tınıç häm vayımsız totalar bolar.


Ozaklamıy keşelär töyälgän ike şlyupka korabtan yarga taba yünälde. Köymädägelärneñ ikesendä genä muşket, kalgannarında işkäk ide.


- Alay da bezgä sagrak bulırga kiräk,- dide Märgän,- kem belgän alarnıñ niyäten. Äydä kuaklar arasına, annan da kürenä bit.


Başta cirle halık korabtagılardan şürli töşte bugay: ozak kına diñgez yarında berkem kürenmäde. Läkin beraz vakıt ütkäç ıgı – zıgı başlandı, başta bala – çaga, annan soñ avıl halkı da yarbuena töştelär.


Kilüçelär köymälärdän törle närsä buşatıp, kire korbka taba aşıktılar, ä biredä kalgannarı tauarnı yar buyına tezä başladılar. Uan belän Märgän, kuaklar arasınnan çıgıp, korabtan buşatılgan äyberlärne kararga kereştelär. Nilär genä yuk ide monda: kiyem – salım, savıt – saba, törle koral, ciläk - -cimeş häm aşamlıklar, isertkeç eçemleklär, toz...


Märgän agaç ärcälärgä salıngan yäşelçäsıman närsä yanında tuktaldı. Ozınça yäki yomrı, kızgılt töstäge bülbelärne ul berençe tapkır kürä ide.


- Monı Kadyakka könyaktan ispannar kiterep sata torgannar ide,- dide Uan. Şunnan soñ ul tanış tılmaçnı oçratıp söyläşep algaç, Märgän yanına kilde dä: - Bu urında üstermilär ikän, könyaktarak şeşennär utırta, läkin vak bula. Anı “pätäytä” dip atıylar ikän. Şunda gına basıp torgan satuçı bolarnıñ ni turıda söyläşüen añlap, pıçak belän älege bülbene kisep aldı da Märgängä tottırdı. “Potato!”- dide ul şunnan soñ häm baş barmagın yugarı kütärde. Märgän susıl sargılt kisäkne avızına kaptı, läkin şunda uk kire tökerde. Satuçı kıçkırıp kölep cibärde.


- Ana peşerep aşıylar bit,- dip añlattı Uan kölä- kölä häm tagın tılmaç belän söyläşep aldı. Ä satuçı älege rizıknıñ peşkänen kiterep çıgardı häm Märgängä tottırdı. Bu yat yarmalı rizık bik tämle toyıldı yegetkä.


- Sezneñ yakta yukmıni soñ mondıy rizık?- dip soradı añardan Uan. Tegese başın çaykagaç, dävam itte: - Monı Evropada da bik yaratıp betermilär ikän. Almannar hätta şaytan cimeşe “kartoyfel” dip atagannar...


Ul arada kinättän zurayıp kitkän bu bazarda satu – alu, almaştıru kıza bardı. Cirle halık törle yaklardan urman häm su cänlege tireläre, kaklangan balık häm başka tauar taşıdı. Kaysıberläre zur – zur torsıklarga salıp, çişmälärdän su kiterdelär, ä diñgezçelär anı, miçkälärgä tutırıp, korabka taşıy bardılar.


Auropalılarnı barınnan da bigräk altın kızıksındıra ide. Ä yakın – tirädä ul yuk ikän. Şuña kürä taulardan kilgän hindlelärgä alar ayıruça iğtibarlı buldılar. Cirle halıknıñ hıyalı bulgan utlı koralnı alar barı tik altınga gına almaştıralar ide.


Şulvakıt Märgän kemneñder üzenä tekälep karap toruın sizde. Tirä - yakka küz töşergäç, älege “pätäytä” satıp torgan keşeneñ nindider härbigä (ofitserga bulsa kiräk) Märgängä karıy – karıy nider söyläven kürde. Alarnı, älbättä, Rusiyä soldatı kiyeme gacäpkä kaldırgan ide bulsa kiräk. Märgän tetkälänep betkän mundirın küptän salıp atmaganına da ükenep kuydı. Ä ofitser ber soldatnı iyärtte dä aña taba atladı. Märgän başta kaçarga uylagan ide dä, läkin bu uyınnan kire kayttı. Tege aña nindider teldä sorau birde, läkin cavap ala almadı. Şunnan soñ ul Märgänne köymälär yanına alıp kitte. Şlyupkalarga tauar töyäüçelär yanındagı öç – dürt ofitser da añarga kızıksınıp karadılar, berniçä teldä soraular birdelär. Märgän kükrägenä suktı da “Rusiyä, rus”! –dip, kay yaktan ikänen añlattı. “Rusiyä, raşen!”- diyeştelär tegelär isläre kitep. Ölkänräk ofitser ber matrosnı tiz genä korabka cibärde.


Ul arada bazar bötenläy kızgan ide inde. Şul tirädäräk yörgän Märgänne tagın ofitserlar yanına çakırdılar. Äle genä korabtan kilep citkän tege matros ta şunda ide inde. Ölkän ofitser Märgängä köymägä utırırga kuştı häm anı korabka alıp kitte.


Korabka yakınaygaç, anıñ zurlıgına ise kitte Märgänneñ. Çirikovnıñ 15 – 18 tuplı korabı moñardan küpkä kalışa ide. “ 60 – 70- läp tup bar monda”,- dip uyladı yeget, tiz genä küz yögertep çıkkaç. Ofitser da anıñ soklangıç küz karaşın sizde ahrı: “Fregat!” – dide ul gorur tavış belän häm baş barmagın öskä tırpayttı.


Märgänne kayut – kompaniyägä alıp kerdelär.Anda alarnı ike keşe karşı aldı. Berse, yäşräge, yahşı gına añlayışlı urıs telendä söyläşä bulıp çıktı.


- Kapitan Roulingz, - dide ul olırak kürşesenä kürsätep. - Ä min korab hucası lord Kenninghem. Sezne Rusiyädän, dip äyttelär, bu çınnan da şulaymı?


- Näq şulay, ser! – dip cavap birde “ser” süzen ıçkındırganın sizmi dä kalgan Märgän. Ä anı ul küpne kürgän soldat häm ofitserlardan işetkän mäzäklär buyınça belä ide.


- O-o! Sez ofitsermı? – dip soradı lord.


- Yuk, ser! Min soldat, muşketer, - dip cavap birde Märgän.


- Menä niçek! İmperator armiyäsendä şundıy mäğrifätle soldatlar da barmıni?


Şunnan soñ lord Märgänneñ niçek bu yaklarga kilep çıguı turında soraşa başladı. Yeget başta başınnan kiçkännärneñ barısın da söyläp birergä uylagan ide dä, läkin bu uyınnan kire kayttı. “Kem belgän alarnı?”- dip uyladı ul.


Şulay da kupmesender döresen söylärgä turı kilde. “Çirikov ekspeditsiyäse belän kilgän idem, şlyupkamnı davıl alıp kitep, monda kiterep taşladı”,- dip añlattı ul.


Tegelärne isä Çirikov häm anıñ komandası turındagı häbär bötenläy şöbhägä töşerde bugay. Alar ozak kına üzara şaulaşıp aldılar. Ahırdı lord Märgängä borıldı da gafu ütende, annan soñ ekspeditsiyä häm anıñ eşe turında soraşa başladı. Telenkitlärneñ Çirikovnı kuıp cibärgänen belgäç, şaktıy kuanıştılar. Lord Alyaska tiräsendä urıs korabları yörüen işetkän ikän, bälki Çirikov şunda töyakka barıp çıkkandır, -dide ul.


Hucalar Märgänne kofe eçärgä çakırdılar. Ul, älbättä, bolarnıñ yugarı katlau keşeläre ikänen añlıy, bu alarnıñ kiyem – salımnarınnan da, üz- üzlären totışlarınnan da kürenä. Östäl artına utırgaç ta, ul aşıkmadı, hucalarnıñ häräkätlärenä, aşau – eçü tärtibenä iğtibar itep utırdı, sizdermiçä genä yahşı ğadätlär üzläşterergä tırıştı.


Lord aña törle soraudar birde, Rusiyädäge tormış turında soraştı, ä Märgänneñ süzlären kapitanga tärcemä itä bardı.


- Minem Rusiyädä bulganım bar, - dide ul ahırda. – Britaniyä korole galicänaplarınıñ Petr patşa, döresräge imperator zamanındagı ilçelegendä hezmät itkän vakıtımda. Ah ul yıllar! Üzläre ber kalın kitapka sıymas ide... Läkin mine säyäsät tuydırdı. Okean – diñgezlär üzenä tarttı... Minem unike korabım bar bit. Ämma monsı – minem gorurlıgım!.. Äytegez äle! – dide ul kötmägändä. – Sez bit urıs tügel.


- Äye, ser! – dip cavap birde Märgän, beraz däşmi torgaç. – Sez haklı: min tatar keşese. Möselman. Läkin bezne köçläp çukındırgannar.


- Şulaydır, dip uylagan idem dä inde, - Sankt – Peterburg kazematlarında küplär ide alar. Patşaga karşı baş kütärgän öçen kiterep yapkannar, dip söylilär ide. Şunnan soñ lord bu turıda kapitanga da söyläp aldı.


-Uau! – dide tegese Märgänneñ kem ikänen belgäç. –Tartar!


- Tartar tügel, tatar! –dip tözätte anı lord häm Märgängä borılıp, -Min Rusiyä tarihın az gına beläm. Ul Ri m imperiyäsenekenä ohşagan.


- Rum tarihına, ser?- dip kaytarıp soradı Märgän.


- Rum tügel. Rum dip möselmannar Vizantiyä imperiyäsen atıylar. Ä bu Rim imperiyäse. Rum anıñ yartısı, soñrak Rimnan bülenep çıkkan. Menä şuşı rimlılar da ike meñ yıllar elek Rusiyä kebek bik küp illärne häm kavemnärne basıp algannar. Älbättä, kol itelgän halıklar Rimga karşı tuktausız baş kütärä torgan bulgannar. Rimga härber provintsiyäda küpsanlı legionnar totarga turı kilgän. Ä buşap kalgan töp Rim cirlärendä akrın – akrın çit illärdän härbi äsir itep kiterelgän keşelär, kollar urnaşkan. Alar töp halık belän kuşıla bargannar. İkençedän, provintsiyälärgä cibärelgän legionerlar da akrınlap şundagı halıklar arasında eregännär, küp kenä legionnarda cirle halık ta hezmät itä başlagan. Näticädä Rim plebeylarınıkı gına tügel, patritsiylarnıñ da tabigate, üzañı üzgärgän. Alarda elekke rimlılarga has sugışçanlık, baskınçılık häm patriotik hislär kimegän, betkän, häm imperiyä cimerelgän. Anı bütän halıklar basıp algannar.


- Ozak yäşägänme soñ ul Rim imperiyäse? – dip soradı Märgän uyçan tavış belän.


- Meñ yılga yakın, – dip cavap birde lord.


- Ä Rusiyä kayçan barlıkka kilgän?


- Baltik buyınnan kilgän urıslarnıñ slavyan kabilälären berläşterep, yakın – tirädä yäşägän törkilärne basıp ala başlagannan başlap isäpläsäñ, 700 – 800 yıllap bulır. Ä häzer üzegezneñ tormışıgız turında söylägez, bu bezne bik kızıksındıra. Çirikov ekspeditsiyäsenä niçek kilep eläktegez?


Märgän rekrutlıkka alıngan çagınnan başlap, inde yäşermiçä başınnan ütkännärne bäyän itä başladı. Lord anıñ süzlären kapitanga tärcemä itä bardı. Ahırda ozak kına süzsez utırdılar. Şunnan soñ lord telenkitlärneñ ni belän satu itüläre turında beleşte.


- Sarı metall yukmı alarda? – dip soradı ul ahırda.


- Altınmı? Yuk dip äyterlek. Ä menä tönyaktarak yäşägän atapasklarda küp, dip söylilär.


- Atapasklarda?...H –m – m!...Maykl (İnglizlär Märgänneñ isemen şulay üzgärtkännär ide)! Bu cirdäge töp halıknıñ häle sezneñ yazmışıgıznı häterlätä tügelme soñ?


- Älbättä, ser! Niçek kenä häterlätä äle, - dip cavap birde Märgän.


- Bez Kenninghem äfände belän çit cirlärne, irekle halıklarnı basıp alunı huplamıybız, - dide kapitan. Monda da küräsez, satu itärgä genä kildek. Ä bezneñ tuplar piratlardan saklanu öçen genä.


- Äye, äye! – dip, anıñ süzlären cöpläde lord.- İnde irkenläp satu itär urınnar da kalmıy başladı. Könyakta ispanlılar mayiyä, astık, yota häm şeşennärne kırıp beterä yazdılar, ä isän kalgannarın kol ittelär. Könçıgışta frantsuzlar çikäsäülärne, keriklärne kırıp yatalar, beznekelär Atlantik okean yarındagı hindlelär cirendä inde unöç koloniyä tözedelär. Ul gına da tügel, tizdän bu tirädä dä kızu könnär başlanaçak bit: Britaniyä korolevası flotı äle raştuaga çaklı uk bu cirlärne imperiyägä kuşarga tiyeş.


- Bu turıda cirle halıkka häbär itärgä yarıymı? – dip soradı Märgän.


- Älbättä. Bu inde ser tügel. İkençedän, biredäge halık sugışçan tügel, citmäsä az sanlı. Tup häm muşketlarga karşı alar närsä kuya ala?


Maykl! – dide ul beraz süzsez utırgaç. – Bähäsläşä alam, sez Çirikov ekspeditsiyäsennän yukka gına torıp kalmagansızdır.


Märgän bu açık yözle häm üzenä karata küpmeder igelek kürsätergä omtılgan keşelärgä yalganlıysı kilmäde häm Novoarhangelskoyıda bulıp ütkän vakıygalar turında enäsennän – cebenä söyläp birde.


Lord häm kapitan anıñ kulın alıp kıstılar.


- Sez namuslı keşe, Maykl! – dide lord dulkınlangan tavış belän. Äytegez, sezneñ öçen bez nindi yahşılık eşli alabız?


- Minem tugan ciremä kaytasım kilä, ser! – dide Märgän ömet çatkıları yangan küzlären inglizlärgä töbäp.


- Anda üzegezne närsä kötkänen añlıysızmı? – dip soradı lord.


- Añlıym.


- Añlıysız, ä şulay da kaytırga aşkınasız! Äytegez äle , Maykl! Bu sıyfat tatarlarga gına hasmı, ällä Rusiyäneñ başka halıklarına da mı?


- Nindi sıyfat, ser?


- Tugan cirne söyü. Ülem kurkınıçı astında da şunda kaytırga omtılu.


Märgän däşmäde.


- Yarıy! İnde sezneñ üteneçegez turında. Kızganıçka karşı, bez äle berniçek tä Rusiyägä taba bara almıybız. Evropaga da tizdän kaytmıybız. Citmäsä, bez barası cirlärdä urıs härbi flotı buluı mömkin... Menä närsä. Minem sezgä şulay da ber büläk tapşırasım kilä,- dip, inglizle Märgängä zinnätläp eşlängän keçkenä muşket tottırdı. “ Pistolet!”- dide ul yılmaep.


Märgän yarga çıkkanda karañgı töşkän ide inde. Yar buyında ber genä keşe – anı kötep utıruçı Uan gına kürende.


- Min sine kürüemnän ömet özä yazgan idem inde, - dide ul, iptäşeneñ kotıluına söyenep. Tegese kıskaça gına korabta bulgan hällär turında söyläp birde.


İke dus irtän torıp yar buyına çıguga, korabtan cillär iskän, ä şaulap torgan bazarnı komlı yar buyındagı çüp – çar arasında kazınıp yörgän bala – çaga gına häterlätä ide.


- Uan! – dide Märgän iptäşenä. – Bezneñ tege tanış tılmaç kayda ikän?


- Nigä kiräk ul siña?


- Kabilä başlıgın kisätep kuyarga kiräk. Ozaklamıy biregä Britaniyä härbi flotı kiläçäk, dip äyttem bit kiçä. Äle kış citmäs borın uk penutilarnıñ cirläre basıp alınıp, Britaniyä koloniyäsenä äyländerelergä tiyeş ikän.


Tılmaçnı tapkaç, alar Kara Bolıt yanına yünäldelär. Kabilä başlıgınıñ başka alaçıklardan zurlıgı häm çagıştırmaça zinnätländerelgänlege belän ayırılıp torgan ööyenä tiz genä kertmädelär. Bolar kilep kergändä Kara Bolıt, törleçä bizälgän kiyemen kiyep, bik ere kıyafättä türdäge täbänäk urında utıra ide.


Märgän añarga inglizlärdän işetkän häbär turında citkerde. Başlık öçen bu yañalık tügel ideme ällä başka säbäptänme, anıñ çırayında ber üzgäreş tä sizelmäde.


- Niçek uylıy kunak, - dip soradı Märgännän türä, - inglizlär döresen söylilärme?


- Döresen dip uylıym.


- Ni öçen alay uylıy, hörmätle keşe?


- Alar miña ışanıçlı keşe bulıp kürendelär.


- Yahşı! – dide başlık häm berençe märtäbä Märgängä sınaulı karaş taşladı. – Bez bu turıda Olı Tügäräktä kiñäşläşerbez. Bügen ük bu turıda Ziräk Kondızga häbär itärmen. Ul penutilarnıñ häm cimşännärneñ iñ olı başlıgı. Kunaklar da yırak çıgıp kitmäsen: başlıknıñ bu turıda alarnıñ üzennän işetergä teläve bar.


İke könnän soñ Märgän belän Uannı kabilä başlıgı yanına çakırdılar häm atlarga atlandırıp könçıgışka, taular yagına alıp kittelär. Kara Bolıt üze çuar atka atlangan, ä anıñ sakçıları cäyäü idelär. Bolarnıñ utlı koralı az ide, ahrısı, yegermeläp hindleneñ barı ikesendä genä muşketlar, kalgannarı uk, cäyä, söñge, balta işe närsälär belän genä korallangannar. Ä atlar isä böten kabilägä 5 – 6 gına ide şikelle.


Taular häm urmannar arasındagı yäşeren sukmaklar buylap kön buyı bargaç, zur gına ber avılga kilep cittelär. Monagı öylär dä agaçtan eşlängän bulıp, yartılaş cirgä kümelgännär, läkin arada cir östenä çıgarıp salıngannarı da bar. Mondıylarınıñ işekläre dä bar, ä tegelärenä tübädäge tişek aşa kerep yörilär ikän.


Ziräk Kondıznıñ karamagında cide kabilä başlıgı bar ikän. Kiñäşmädä başta Kara Bolıtka süz birelde. Ul kıskaça gına Märgän belän Uan turında äytep kitte. Annan soñ Märgängä söylärgä kuşıldı, häm ul tagın ber märtäbä inglizlär korabında işetkän häbär turında bäyän itte.


Şunnan soñ här kabilä başlıgı söyläp aldı. Alarnıñ küpçelege Märgänneñ süzlärenä ışanmıy gına tügel, anı ak tänlelärneñ şımçısı, dip isäplilär ikän. Yomgaklaunı Ziräk Kondız üze yasadı häm kunaklarga ışanuın belderde. Ahırda kızıl tänlelär tarafınnan älegä urınnan kuzgalmaska, läkin sak bulırga häm korallarnı äzer totarga karar kılındı.




Ber atnalap vakıt ütkäç, diñgez buyında yörüçe Märgän belän Uan yakınayıp kilüçe korablarnı kürdelär. Alarnıñ berse korvet, ä ikese bark bulıp, maçtalarında Britaniyä flagı cilferdi ide. Korablar yarga mömkin qadär yakınrak kildelär dä, döber – şatır länker töşerdelär. Küperçeklärdäge şkiperlar ozın – ozın küzätü torbaların buşap kalgan yar buyına, urman çitlärenä, yıraktagı taularga töbädelär. Şunnan soñ korablardan ere – ere şlyupkalar – barkaslar töşerelde, alarga muşketlar totkan diñgez pehotaçıları töyälde. Korıga çıkkan sugışçılar yar buyına tezelä tordılar, ä barkaslar yañaların taşıdı.


Märgän belän Uan urman eçenäräk kerep yäşerendelär. Agaçlıktagı küzätçe cimşännär Kara Bolıtka häbär itärgä yögerdelär ahrısı, yukka çıktılar.


Ul arada ofitserlar soldatlarnı bişär atlam ara kuyıp tezdelär dä saflarnı urman yagına borıp kuyıp, mıltıklarnı korırga kuştılar. Ä korablar belän yar buyı arasınada tuktausız şlyupkalar yörep tordı. Alardan keçkenäräk kır tupları töşerep, tägärmäçlärgä berkettelär. Berniçä keşedän torgan ike dozor urmanga kerep yugaldı.


- Niçä sugışçı bar ikän bu saflarda? – dip soradı Uan.


- Öç yözläp bulır,- dide Märgän,- korabtan haman da töşälär bit. Yañalarınıñ da kilüe mömkin äle. Niçek uylıysıñ, Uan, bu hällär niçegräk betär ikän?


- Kisken başlaularına karaganda, inglizlär eşne kızu totarga cıyına bugay. Küräseñme, cirle halık belän söyläşülär alıp barırga cıyınuçılar bötenläy kürenmi. Bolarnıñ taktikası – kötelmägänlek häm täväkällek ahrısı.


- Häm kansızlık. – dip östäde Märgän. – Bu miña bik tanış taktika. Uan! Häzer inde nişlärgä bezgä? Yar buyında kalabızmı, ällä Kara Bolıtnı barıp kisätep kuyabızmı?


- Ul beläder inde bu hällär turında. Anıñ yar buyında küzätçeläre bar ide şikelle bit. – dide Uan. – Annan soñ, Märgän, bezgä inglizlärgä birelsäk yahşırak bulmas ide mikän? Bez bit alarga bernindi dä zarar kitermädek. Bälki tugan yagıña kaytırga yärdäm itärlär, ä miña – Evropaga, ä?


- İtärlär, tot kapçıgıñnı. Alarda bezneñ kaygı tügel häzer. Härbi äsirlär dip, Rusiyä korabına tapşırsalar. Çirikov telägänçä bulıp çıkmasmı?


- Ansı bar, dide Uan. Citmäsä, bolar turında bez cimşännärne dä kisätep kuygan idek bit äle. İnglizlär bu turıda belsälär, baş tireñnän kolak kaguıñ da ihtimal.


- Döres, - dide Märgän,- başnı balta astına salırga aşıkmıyk.


Tagın beraz kiñäşläşkäç, ike dus cirle halık kına yöri torgan sukmaklar belän avılga kittelär, läkin avıl buş ide.


Şulvakıt yırak ta tügel nindider tavışlar işetelde. Uan belän Märgän avılnı çolgap algan koyma buyındagı biyek häm kuyı ülän arasına kaçtılar. Şul uk mizgeldä kapkadan avıl uramına 3 – 4 distägä yakın ingliz yaugirläre kilep kerde. Alar aşıga – aşıga öylärgä taraldılar häm ezlänä başladılar. Märgän koyma yırıgınnan tışkı yakka karadı häm avılnıñ ğaskärilär belän çolgap alınganın kürde.


Ul arada öylärne talarga kergän härbilär buş kul belän çıktılar häm şaulaşa – şaulaşa avılnıñ urta ber cirenä cıyıldılar.


- Sin bolarnıñ telen añlıysıñmı? – dip soradı Uan. Märgän başın çaykadı.


Mäydanga ofitser kilep citügä, kaydandır 3-4 cimşänne söyräp kiterep, anıñ aldına taşladılar. Ber ğaskäri su kiterep, tegelärneñ östenä audardı. Ber äsir kuzgalıp kuydı häm başın kütärde. Anı kultıgınnan totıp başlıknıñ aldına kiterdelär. Birelgän soraularga cavap almagaç, ofitser kıska muşketın äsirneñ mañgayına teräp atıp cibärde. Monı kürep, äle genä añına kilgän cimşänneñ tele çişelä başladı. Ul kulı belän kayadır kürsätep söylärgä totındı, ä tılmaç tärcemä itä tordı. Arada “Rusiyä” digän süz dä kolakka çalınıp kaldı. Monı işetkän ofitsernıñ kanı kıza başlap, ul kıçkırınırga, cikerenergä totındı. “ Raşen!”, “Skalp!” digän süzlärne dä kıstırgalıy ide ul. “Bolar minem hakta söylilär bugay! – dip uyladı Märgän. - Ä menä “skalp” süzen nigä kıstıralar? Ul bit baş tiresen añlata.


- Hindlelär, ä häzer ak çıraylılar da äsirlärneñ baş tiresen tunap alalar, çäçe belän bergä. Şuşı skalplar alarga yuk itelgän doşmannarnıñ sanın belderä, -dip añlattı Uan.


- Dimäk alar minem baş tiresen alırga tırışaçaklar?


- Şulay bulırga ohşıy, - dide Uan, - läkin sineken genä tügelder. Alar öçen bez ikebez dä “raşen” bit inde. Ahrısı, bolar bezneñ cimşännärne kisätep kuyuıbıznı belgännär, mondagı halıknı tapmagaç, açuları kilep, bezdän üç alırga tırışaçaklar.


- Äye, - dide Märgän, – monda kalu bezneñ öçen ülem belän ber.


Ul arada inglizlär äsirlärne atıp üterdelär dä tämäke tartırga totındılar. Şulvakıt alar yanına tagın ber cimşänne kiterdelär. “Bu bit Kara Bolıtnıñ tılmaçı”, - dip pışıldadı Uan. Äsirdän beraz sorau alıp mataşkaç, tegene ber öygä yaptılar da, karavıl kuyıp, aşıgıç räveştä kayadır kittelär. Kitmi kalgan 10 – 15 ğaskäri ber buş öygä kerep kitte, ä kapka yanında öç sakçı kaldı.


Kiç citte. Sakçılar ut yaktılar.


- Bezgä häzer ıçkınırgı kiräk. – dide Uan.


- Tılmaçnı üzebez belän alırga kiräk, - dip, tege öygä taba başı belän ımladı Märgän.


Tagın beraz kötkäç, yuan gına tayaklar totıp, arttan kilep, sakçıga höcüm ittelär häm anıñ mälceräp töşkän gäüdäsen atlap çıgıp, işekne açtılar. Monı hiç tä kötmägän äsir aptırap kaldı, läkin anı tiz genä baulardan azat itep, üzläre belän aldılar. Koyma aşa çıgu avır bulmadı, çönki tılmaçnıñ üze belän yörtkän ozın häm nık bavı kiyem eçenä yäşerelgän bulgan ikän.


- Sin bolar kulına niçek kilep eläkteñ? – dip soradılar tılmaçtan.


- Kara Bolıt sezne ezläp tabarga kuşkan ide, menä şulay eläktem.


- Cimşännär kayda häzer?


- Kabilä häzer könçıgışka taba häräkät itä. Bez alarnı Ziräk kondız avılında kuıp citärgä tiyeşbez, - dip cavap birde tılmaç.


- Äyt äle,- dide Märgän häyläkär yılmaep, - ägär sin bezne inglizlär arasında kürgän bulsañ, sin nişlärgä tiyeş ideñ?


- Miña andıy kürsätmälär birelmäde, - dip cavap birde tılmaç tınıç kına.


Tön karañgı buluga karamastan, tılmaç sukmaknı taba häm alarnı alga alıp bara birde. Berniçä säğattän tön karañgılıgı kimep, taular kürenä başladı. Şularnıñ könbatış itägendä zur gına avıl urnaşkan ide.


Avılga kerü belän ük alarnı Ziräk Kondıznıñ öyenä çakırdılar. Kıysıber kabilä başlıkları, tege vakıttagıça, alarga mıskıllap karadılar. Barı tik tılmaç inglizlärneñ Märgän belän Uannı üterergä teläüläre turında söylägäç kenä, ike aksıl çıraylıga süz birelde. Alar doşman turında bar belgännären söyläp birdelär.


- Sez kitergän häbärlär bezgä inde mäğlüm, - dide Ziräk Kondız. – Sezgä rähmät, tege vakıtta kisätep kuymagan bulsagız, Kara Bolıtnıñ keşese bälki kalmas ta ide...Bez inglizlärne monda karşılamaska buldık, - dip dävam itte iñ Olı kabilä başlıgı, çönki biredä sugışuı uñaysız. Bez alarga sez äle genä ütkän tarlavıkta kötmägändä höcüm itärbez. Ğailälärebezne bügen ük tau artındagı avıllarga ozata başlıybız, ä kiçkä yulbasarlarga “sıy” äzerlibez.


- Avılnı yandırasızmı? – dip soradı Märgän.


- Häzergä yuk. Kiräk bulsa, bez bu eşne kayçan da eşli alabız.


İke - öç säğattän avıl buşap kaldı. Ä uk häm cäyä, söñge häm sugış baltaları – tomagavklar belän korallangan ir – atlar tarlavık yagına yünälde.


“ Bu gına çerü ciñä alır mikän inglizlärneñ alayın? – dip uyladı Märgän. – Keşelär sanı tigez bulsa da, tegelärdä bit utlı koral!”


Cimşännär inglizlärne kötep, tön buyı taular arasında yattılar, läkin urman tın ide. Anıñ karavı, tañ belängän vakıtta dozordagılar kilep doşmannıñ yakılaşuı turında häbär itte. Yaktıruga yulbasarlar üzläre dä kürende. Tarlavık yagına alıp bara torgan yul buylap başta dozor ütte, anıñ artınnan muşketların atarga äzer totkan zur törkem atlıy ide.


Sakta toruçı cimşännär 2 soldattan torgan dozornı yakın uk kiterdelär dä, kinät öslärenä taşlanıp, pıçaklar yärdämendä yuk ittelär. “ İh, irtä yuk ittelär bit dozornı! Otryad tarlavıkka kergäç kenä kiräk ide bit!” – dip uyladı Märgän. Yakında gına yatkan Ziräk Kondız da irennären teşläp kuydı.


İnglizlärneñ otryad başlıgı dozor kürenmi başlagaç, tavış birep , tegelärne çakırdı, läkin cavap ala almagaç, nindider boyırık birde. Soldatlar urman eçenäräk kerep, bişär adım ara kaldırıp tezeldelär dä tau yagına taba kuzgaldılar.


Aldagı saf cimşännär yatkan urınga kilep citkäç, kuaklar arasınnan uklar sızgırıp çıktı. Berniçä inglizle kıçkırıp cirgä audı, kalgannarı cähät kenä cirgä yattılar da kuaklarga taba ata başladılar. Berniçä cirdä yaralangan hindlelärneñ tavışı işetelde.


Ziräk Kondız kaşların cıyırdı, çönki anıñ planı tormışka aşmagan: inglizlär tarlavıkka aldap kertelmägän ide. İnde bu sugış ozakka suzılaçak häm korbannar küp bulaçak. Här ike yaknıñ da üzenä kürä östenlege bar ide: cimşännär üz ilendä, här kuaknı belälär, yahşı auçılar; inglizlär – küpne kürgän täcribäle soldatlar, ä alarnıñ utlı koralları cirle halık öçen kük kükräp yäşen suguga tigez.


Ul arada asta tavışlar işetelde: pozitsiyälärgä yaña diñgez pehotaçıları yakınlaşa ide. Alarnıñ ber törkeme, tuktap ta tormıyça, uñ yakka borıldı, ä ikençese - sulga.


“ Flanglarga çıgalar, çolgap alırga çamalıylar! – dip uyladı Märgän häm yulbaşçıga karadı. Ziräk Kondız bu vakıtta kulın kütärep artka seltäde. Bu çigenergä, yaña pozitsiyälärgä küçärgä boyırık ide.


“ Keşelären saklap kalırga tırışa!” – dip hupladı Märgän bu boyırıknı.


Cimşännärneñ alayı kiñ üzänneñ argı yagındagı taularga küçte häm şundagı kıya taşlar artında yäşerende. Bu töştä inde inglizlär açık cirdän höcüm itärlär, häm alarnı kıru ciñelräkkä kilergä tiyeş ide. Ämma ingliz ofitserı başlırak bulıp çıktı: başta ul tau başına karatıp öç ciñel tup urnaştırdı.Annan soñ iñ töz atışuçı yözläp muşketernı şundıy uk pozitsiyägä kuydı. Kalgan soldatlarga tau başına taba höcüm itärgä kuşıldı. Öç yözläp pehotaçı, mıltıklarına baginetların berketep, saf – saf bulıp, tauga ürmäli başladılar.


Tau başındagı cimşännär uklardan ata başlauga, asta yatuçı soldatlar tuplardan häm muşketlardan atıp, tegelärne taşlar artına kaçarga mäcbür ittelär. Höcüm itüçelär tau başına menep citär çakta gına östägelär rähätlänep uklardan ata aldılar, läkin soñ ide şul inde. İnglizlär baytak kına mäyet kaldırsalar da, tau başına menep cittelär häm kul sugışı başladılar. Läkin cimşännär yagınnan tuktausız uklar, söñgelär häm tomagavklar oçıp, alar östenlek ala başladılar. Tagın berniçä mizgel - häm inglizlär kire tau astına kaçaçak. Läkin şulvakıt yıraktan bırgılar kıçkırtkan, barabannar kakkan tavış işetelde: orış kırına tagın ber otryad soldat yakınlaşa ide.


Monı kürgäç, inglizlärneñ küñele kütärelep kitte. Alar kulındagı baginetlar da nıgrak kadıy, yadräläre dä turırak oça başladı. Ä cimşännärneñ añ töpkelendä can saklap kalu teläge urın ala başladı. Akrın – akrın tau artına taba çigenep, urmanga kerep yugaldılar. Yözlärçä çakrımga suzılgan bu urmannarda cimşännärne tiz genä tabu mömkin bulmasa da, alarnıñ yazmışı häl itelgän ide inde.




Berniçä kön ütte, ä Märgän tuktamıyça, könçıgış tarafına yul tota. Ul belä: artta, okean yagında aña ülem kurkınıçı yanıy, çönki häzer anda inglizlär hakimlek itä. Penuti halkınıñ alarga karşı torırlık köçe yuk. Monı şul yaktan işetelgän tuplar kanonadası buyınça da añlarga bula ide, läkin inde alar da işetelmi. Kiçeregez, cimşännär! Min genä sezne kotkara almam inde.


Küpmeder atlagaç, aldagı kuaklar arasınnan taular kürenä başladı. Tagın ike täülek bargaç, Märgän bolıtlarga qadär kütärelgän mähabät taularnıñ itägendä ide inde. “Bu taular artına inglizlär tiz genä kilep citmäslär, miña şunda barırga kiräk”, - dip uyladı ul.


Tagın ber täülek öskä ürmälägäç, sırtka menep citte häm çalkan kitä yazdı: könçıgış tarafında küz küreme cirdä, şäfäq kızıllıgına mançılıp, bersennän – berse yugarırak yaña taular kürenä ide. Märgän tañ kaldı: mondıy sihri maturlıknı berençe tapkır kürergä turı kilde yegetkä. “ Moñardan da güzälräk küreneş bula mikän dönyada!” – dip uyladı ul.


Beraz yal itep algaç, tagın kuzgalırga buldı. Yul keşeseneñ yulda buluı yahşı, dip yukka gına äytmilär şul.


Bu taularnı ike - öç köndä ütärgä telägän bulsa da, yalgıştı: iñ biyek taunıñ sırtına menep citär öçen aña sigez kön kiräk buldı. Kayber urınnarda bigräk tä avırga kilde. Avıllar oçrasa, urap ütärgä turı kilde. “ İh, Uan bulsa ikän!” – dip yuksındı ul kaydadır sugış kırında ayırılıp kalgan iptäşen.


Taunıñ tege yak itägenä töşär öçen, tagın berniçä kön kiräk buldı. Äle yarıy koralları bar: tomagavk häm cäyäne cimşännärdän algan ide ul, ä pistoletınnan ber tapkır da atıp karamadı, çönki kiräge dä çıkmadı. Nindi genä cänlek yäki koş oçrasa da, küp uylap tormadı, şunduk ugın oçırdı. Urmannarda törle cimeş, ülän , kırgıy arpa häm solı belän tuklandı. Tau yılgalarında uk belän balık atıp aldı. Mondıy hönärne ul äle Çirikov komandasında çakta telenkitlärdän üzläştergän ide.


Menä taş kıyalı taular da artta kaldı. Alda oçsız – kırıysız urman katış dalalar cäyelep yata. Soñgı ürne genä töşäse dä...


Şulvakıt alda nindider tavışlar işetelde. Meñnärçä at toyakları gülävenä ohşagannar ide alar. Dönya yañgıratıp keşelär kıçkıruı da, barabansıman närsälär döberdäve dä kuşıla ide. Tau itägendäge kiñ alan östendäge bolıt eçennän kilä ide ul güläü. Kinät şul tuzan bolıtı eçennän küz kürmägän, kolak işetmägän hayvannar kilep çıktılar da tauga, Märgän yagına ırgıldılar. İñ zur ügezlärdän dä däüräk bu mögezle acdahalar, alnı – artnı kürmiçä, öskä taba omtılalar, ä yözärlägän kızgılt – körän hayvannan torgan bu kötüne tayaklar häm söñgelär totkan atlı keşelär kualıy, bu korıç toyaklı cennär öyeren, yak – yakka cibärmiçä, taş kıyanıñ çitenä taba yünältälär.


Menä aldagı däü hayvan kıya çitenä kilep citte, anıñ belän rättän tagın berniçäse soñgı mizgeldä ayakların teräp tuktalıp kaldılar. Läkin alarnıñ yazmışı häl itelgän ide inde: aşkınıp kilgän artkı ügezlär aldagılarnı upkınga, tırpayıp torgan oçlı taşlar östenä etep töşerdelär. Ä anda alarnı söñgelär totkan auçılar kötä ide.


Cide – sigez hayvannıñ başına citkäç, kötüne arttan kualaudan tuktadılar, häm artkı hayvannar aldagıların kısrıklamıy başladılar. Ä berazdan böten öyer kiregä çaptı.


“Üzlärenä kiräk qadär genä üterdelär, - dip uyladı Märgän, - bolar malnı yukka äräm itmilär”.


Elege vakıyga anıñ nindider yaña käsep belän şögıllänüçe köçle halık cirenä ayak basuın kürsätte. Ämma, Märgän turıdan – turı alar yanına barırga bazmadı, başka yul tabıp, tau astına töşä başladı, ä bu sukmak isä yegetne bötenläy ikençe yakka, başka kabilälär cirenä alıp kitte. Yırakta kürengän urmanlı dalaga kilep citkänçe äle tagın baytak atlarga turı kilde.


Mondagı agaçlar berençe karauda aña tanış kebek toyıldılar. Ämma nıklabrak küz töşergäç, alarnıñ üzgä ikäne belende. Menä öräñge agaçı. Ul bit idel buyında da şundıy uk. Läkin nigä soñ anıñ kabıgın kıygaçlap çapkannar häm agaçnı “elarga” mäcbür itkännär. Öräñgeneñ “yaşenä” barmagın tiderep avızına kapkaç, Märgän bu kuyı sıyıkçanıñ bik tatlı ikänen toydı. “ Bal – şikär agaçta üsä ikän bit monda”, – dip uyladı ul.


Kuaklar arasınnan keçkenäräk kenä ber yılga kürende. Yeget saklanıbrak kına yılga yarına yakınlaştı häm su çupıldagan tavış işette. Karana torgaç, 30 – 40 adım tübändäräk su koyınuçı şır yalangaç ber keşe kürende. Märgän anıñ 16 – 17 yäşlärdäge sılu tänle ber kız bala ikänlegen kürep tañ kaldı.


Egetkä tege yarga çıgarga kiräk ide. Şuña kürä ul bil tiñenten suga kerep, yılganı kiçte häm sulı kiyemen östendä kileş kenä sıga – sıga, kuaklar arasındarak tuktadı. Kız yegetne kürmi ide. Ul arada çibär yarga çıktı, ozın çäçlären sıgıp aldı da kiyenä başladı. Bizäklänep tegelgän ıştan häm şundıy uk kıska külmäk kide, çäçlären zäñgär tasma belän bäyläp kuydı, aña nindider koşnıñ matur çuar kaurıyın kıstırdı, ayagına yomşak kün başmaklar eläkterde.


Şulvakıt kuaklar arasında nindider kıştırau işetelde. Şul uk mizgeldä tege yak yarda taza gäüdäle, bite kara buyau belän sızgalangan ber hindle kürende. Ul kızga kürenmiçä genä birge yak yarga çıktı da inde kiyenep betkän çibär yanına atladı. Märgän dä şulay uk yäşerenep kenä anıñ artınnan kalmadı. Yäş hindle cähät kenä kızga taşlandı häm anı bilennän sıñar kulı belän eläkterep, tege yak yarga çıga başladı. Kız tavışlanıp, tıpırçınıp karasa da ıçkına almadı. Şul mälne yulbasar açı sızgırıp cibärde, häm anıñ karşısına iyär urınına nindider kalın çüpräk salıngan atı kilep çıktı. Küz açıp yomgançı hindle kıznı totkan kileş atına sikerep mende. Ber sekundtan soñ bulaçak: yulbasar kıznı alıp kaçaçak. Märgän ireksezdän “Tukta!” – dip kıçkırdı häm tiz genä keçkenä muşketın çıgarıp atıp cibärde. Şul uk mizgeldä kız urlauçı da ozın näzek saplı ütken baltasın çıgarıp, yeget yagına ırgıtırga ölgerde, ä üze pulya tiyep avıp töşte. Tomagavk Märgänneñ yözlek östenä kilep kadaldı.


Ayagın ugalap ıñgıraşıp yatkan yeget beraz isenä - akılına kilgäç, bayagı kıznı kürde: tegese iyelep, aña karap tora ide. Yar buyında hindleneñ gäüdäse yata, yanında atı tora ide.


Kız yegetneñ yaralı ayagına ımlap närsäder äytte, läkin yaralı baş kaktı: añlamıy, yänäse. Kız kuaklar arasına yögerde häm ozak ta ütmi, nindider ülän yafrakları totıp, kilep citte. Annan soñ ul Märgänneñ tuzıp tarkalırga citkän ayak kiyemen saldırdı, yaraga älege yafraklarnı yaptı, häm bukça kebek närsäsennän çüpräk kisäge alıp, yarasın bäyläp kuydı.


Şunnan soñ kız tagın nider soradı, läkin yeget añlamagaç, üz kükrägenä törtep kürsätte:


- Sar Kain!


- Närsä diseñ?


Kız yılga buyında üskän agaçlarga kürsätte:


- Sar Kain!


- Sarı Kayın? – dide yeget aptırap.


- Hee! Hee!- dip kıçkırıp kölde çibär. – Men Sar Kain.


- Min Märgän! – dide yeget kükrägenä törtep.


- Mär Gän! Mär Gän! – dide kız uçların çäbäkli – çäbäkli.


- Äye Märgän.


- Mär Gän! – dide tagın kız anıñ isemen ikegä bülep. Annan soñ cirdä yatkan cäyäsen alıp, närsägäder küzlägän bulıp kılanıp, yañadan yegetneñ isemen kabatladı.


Märgänneñ tagın ise kitte. “Ul bit minem isememne cäyädän atuçı, dip añlattı. Bezneñçä dä bit Märgän töz atuçı digän süz”.


Şunnan soñ Sarı Kayın tiz genä yulbasarnıñ atın alıp kilde dä atlanırga kuştı. “ Teü yıkta çikätaular”! – dide ul şomlanıp.


İkese ber atka atlanıp, yeget belän kız könçıgış tarafına çaptılar, läkin yırak kitä almadılar: arttan toyaklar şakıldavı, kemnärneñder açı itep kıçkıruı işetelä başladı. Argamaknı uñga borıp, kız yılgır gına sikerep töşte dä Märdängä töşärgä bulıştı. Yeget ayagı avırtuına teşen kısıp, pistoletın çıgardı. Sarı Kayın isä cäyäse belän ukların äzerläde.


Kua kilüçelär öçäü ide. Alar inde cänfärman çapmıylar, atların tıya töşep, karana – karana gına kilälär.


Kız işäraläp urtadagısına kürsätte, ä üze aldagısına ugın töbäp atıp ta cibärde. Märdän dä kalışmadı. İke çikätaulı beryulı atlarınnan mätälep töştelär, ä isän kalganı yäşen tizlegendä atınnan sikerep töşte dä yukka çıktı, ämma şunduk Märgän aldında päyda buldı häm baltasın oçırdı, ä annan soñ pıçagın çıgarıp, baltadan taypılıp kalgan yegetkä taşlandı. Bähetkä karşı, kız atkan uk çikätaulınıñ tamagın tişep çıktı, ämma anıñ ütken pıçagı Märdänneñ botın yarıp ölgerde.


Sarı Kayın pıçagın çıgarıp mäyetlärneñ baş tirelären tunap aldı. Skalp saldırunı ul gayät osta häm tiz başkara ide .


Egetneñ tagın ber yarasın bäylägäç, ike atka atlanıp yulga çıktılar. İyäsez kalgan hayvannar arttan iyärde. Çirek säğatläp bargaç, nindider yılganı kiçtelär.


- Süt! – dide anıñ isemen kız.


- Söt? –dip soradı Märdän häm suga karadı: yılga suı aksıl ide.


Ul arada keşe tavışları işetelde. Yılganıñ tege yak yarında agaç tagannarga kalın tukıma kiyerelep yasalgan çatırlar urnaşkan ide.


Tıştagı şau – şunı işetep, urtadagı zurrak häm zinnätleräk çatırdan urta yäşlärdäge ber keşe çıktı. Anıñ östendä yulbaşçı kiyeme, kulında bizäkle tayak ide.


Sarı Kayın anı kürügä, “Ätinä-ä-ä-m! Ätinä! – dip kıçkırıp cibärde häm, tezlänep, atasınıñ ayakların koçtı, ä üze yılıy – yılıy närsäder söyläde. Küptän tügel genä çikätaular belän ana kaplanday sugışkan kız atasın kürügä narasıy balaga äylängän ide. Tegese kızın ayagına bastırdı häm irkäläü katış şeltä beldergän tavış belän balasın yuattı. Annan soñ kabilä başlıgı çittäräk torgan dürt yat atnı kürep, alarga soklanıp karap tordı, barıp muyınnarın sıypadı. Şunnan soñ gına Märdängä iğtibar itte häm kızına nindider sorau birde. Tegese dulkınlanıp atasına nider söyläde. Ä Märgänneñ bu vakıtta häle ciñel tügel ide. Cärähätlär sızlap yegetne ber essegä, ber salkınga sala, vakıtı – vakıtı belän ul añın da cuya yaza ide. Nihayät, niçä täüleklär buyı yarımaç häm yalsız häräkätlängän yeget çıdamadı: baskan urınında añsız yıgıldı.


Añına kilgändä üzeneñ bişek kebek närsädä tirbälüen sizde Märgän. Aptırap baş kalkıtıp karasa, üzen dürt hindleneñ agaçlarga çeltärsıman närsä tagıp eşlängän yatakka salıp alıp baruların abayladı. “Kabilä küçenä ahrısı”,- dip uylap ölgerde ul häm tagın añın yugalttı.


Eget yañadan isenä - akılına kilgändä, alar zur gına ber avıldalar ide. Tirä yakta agaç öylär genä tügel, hätta kızıl balçıktan sugılgan ere – ere yandırılgan şakmaklardan salıngannarı da bar ide. Avıl çitendäräk cirgä kazıp yasalgan kuışlar da kürenä. Uramnarda keşelär, mal – tuar yöri.


Märdänne avıl urtasındagı iñ zur yortka terätep eşlängän, yan yakları çıbıklardan ürelgän, tübäse botak – yafrak belän yabılgan ber alaçıkka urnaştırdılar. Mondagı ciläs saf hava yaralı avıru keşe öçen bik faydalı ikän.


Egetnet üzen genä kaldırmıylar diyärlek: nindider urta yäşlärdäge hatın(imçe bulsa kiräk) yaraların öşkerä, dävalıy, könenä biş tapkır aşarga kiterälär. Ä inde Märgän öçen iñ kötep alına torganı – Sarı Kayınnıñ kilüe. Häyer, kız üze dä ozak köttermi, yuk yomışın bar itep, gel kergäläp yöri.


Märgängä avıl halkı gına tügel, yulbaşçı üze dä hörmät kürsätä, yış kına hälen belep kitä, yegetneñ terelüen kötä ide.


Bu kavem siu halıkları ğailäsennän bulıp, dakota isemle kabilä ide. Alarnıñ bötenese berniçä distä meñ keşe bulıp, güzäl häm mul sulı Missuri buyların bililär. Şunsı naçar, kuannar arasında berdämlek yuk, törle yuk – bar säbäp arkasında ızgış bara ikän.


Kabiläneñ töp şögıle – terlekçelek, igen üsterü, sunarçılık häm balık totu.


Märgän ike atnadan artık inde urında yata, yaraları betäşep betä almıy. Torırga aña röhsät yuk. Yalkıç. “Sarı Kayın kilsä ikän!”- dip uftanıp kuydı yeget, häm şul uk mizgeldä kıznıñ kölgän tavışın işette. Menä ul koyaştay balkıp üze dä kilep kerde. Aña äle isem dä yaulap ölgermägän unbiş yäşlek enese iyärgän. Tagın ber yıldan aña isem biräçäklär ikän, inde “Citez kuguar” digän isem dä äzerlängän, läkin üsmer ul isemgä layık ikänen auda yäki yauda isbat itärgä tiyeş.


Berazdan kız belän yeget ikäü genä kaldılar häm telsez keşelärdäy ber – berenä karap utıra başladılar. Bu minutlarda kız yegetkä bik yakın häm qaderle toyıla ide. “Bu halıkta söyü turında äytü ğadäte bar mikän? Yäşlär niçek itep añlaşalar, kavışalar ikän?”- dip uylıy ide yeget yış kına, ä soraşırga kıyınsına da, hälennän dä kilmi ide, çönki dakota telen üzläşterä başlagan gına ide äle...


Dakotalar teleneñ tatarnıkına yakın buluı tañ kaldıra ide Märgänne. Ayırım süzlär bötenläy täñgäl kilä. İkençelären ohşatıp añlarga bula. Kalgannarınıñ mäğnäse süz söreşennän belenä. Tatarnıkına ohşagan tellär Seber cirlärendä dä oçraştırgaladı, ä şulay da tugan yaklardan meñnärçä çakrım yıraklıkta, cir çiteneñ argı yak iqlimnärendä tanış süzlär işetü, küñelgä yatışlı itep söyläşkän keşelärne kürü gacäyep häl ide.


- Ayagıñ sızlıymı? – dip soradı, nihayät, Sarı Kayın.


- Yuk, - dide yeget, - röhsät bulgan bulsa, küptän inde yörep kitkän bulır idem.


- Aşıkma! Aba yahşırak belä. Sin monda bulganda bezgä küreşep torırga da uñay.


- Sarı Kayın! – dide yeget uyçan yäm dulkınlanu beldergän tavış belän.


- Sarı Kayın tıñlıy sine...


Läkin bolarga başlagan süzlären dävam itärgä turı kilmäde: alaçıkka Olı Kıya üze kilep kerde häm kızın çıgıp torırga kuştı. Yäşlärneñ ber – bersenä bitaraf tügellegen ata sizä ide, ahrısı, läkin monı kürsätmi ide.


- Sarı Kayın kunaknı bezneñçä söyläşergä öyrätteme inde? – dip başladı ul süzen.


- Azmı – küpme öyrändem. Bezneñ tellär ohşaş bit.


- Sizelä, - dide Olı Kıya. Annan soñ kulındagı bizäkle tayagınıñ oçı belän idän urınına taptalgan kızgılt balçıkka nilärder sızgalıy başladı. Karıy torgaç, Märgän Missurinıñ kuşıldıgı bulgan Söt yılgasın, üze ütkän taş kıyalı taularnı häm, nihayät, okeanga koya torgan Humul yılgasın tanıdı.


- Mär Gän kaysı urında inglizlärne kürde? – dip soradı ul häm tayagın yegetkä tottırdı. Cavap algaç, dävam itte: - Olı Kıya ul cirlärdä bulganı bar. Cimşännärneñ başlıgın da belä. Yarıy, Mär Gän tagın un märtäbä koyaş bayıgançı yal itsen äle, - dide ul beraz utırgaç, - annan soñ söyläşerbez. Ä Olı Kıya häzer tirlämägä kerä, nigäder täne yonçıdı.


Märgän un kön yatıp tüzä almadı: dürt – biş könnän soñ torıp alaçıknı äylänep çıktı, bala – çaga belän bergä tayagına tayanıp yılga buyına töşte. Anda malay –şalay uk belän balık atarga öyränälär ikän. Şulvakıt nindider çır – çu işetelde: kızlar nogıt borçagı cıyıp kaytalar ikän. Buy citkergän çibärlär arasında Sarı Kayın da bar ikän. Ul şunduk yögerep kilep citte häm yagımlı şat tavış belän yegetne bitärli başladı. Süz dä äyttermiçä yegetne dävalanu urınına kaytardı häm yatagına saldı.


- Sarı Kayın! – dide yeget. – Sin bit yulbaşçı kızı, nigä başkalar belän bergä eşläp yöriseñ? Ätiyeñ kuşamı.


- Kuşmıy. Sarı Kayınga anda küñelle. Tizdän mäis cıya başlayaçakbız. Ansı inde avırrak eş. Ul çakta minem ätiyem üze dä eşli. Äle bıyıl pätäytä utırtıp karadık. Üsep yata bit. Balçıktagı bülbeläre menä mondıy buldılar inde! – dip, kız baş barmagın kürsätte.


- Sarı Kayın Mär Gängä küçtänäç kiterde, - dip, kız keçkenä bizäkle kapçıgınnan beläk buyı qadärle mäis çäkäne çıgardı. – Bez anı utta kızdırdık, sıylanamı sin?


- Pätäytä, mäis, tämätle - dip kuydı Märgän. –Beläseñme, bezdä bu närsälär üsmi bit.


- Üsmi? Nigä üsmi? Utırtkan çakta bezneñ kebek oya sayın ber uç çerek tizäk salamı sez?


- Añlamadıñ, min bu üsemleklärne monda berençe märtäbä kürdem, - dide yeget aptıragan kızga.


- Yarıy, Sarı Kayınga kitärgä kiräk. Kiçlätep kilep citär. Üzegezneñ yaklar turında söylär sin.


Kız çıgıp kitkäç, yeget tirän uyga battı. “Nişlärgä soñ miña? – dip uyladı ul.- Üzemneñ hislärem turında Sarı Kayınga belderergäme,yukmı? Min bit bu kıznı Nästügem kebek küräm. Näsimämne onıta baram tügelme soñ min? Söyüemne bu kızga küçerdem tügelme? Ägär min monı aña beldersäm, ul da miña karata şundıy uk hislär belän yanıp yörgän bulsa? Ul çakta bit öylänergä, yazmışımnı şuşı halık belän bäylärgä tiyeş bulam. Nişlärgä soñ miña?


Şundıy uylar haman da yışrak bili ide Märgänne.


Berniçä könnän soñ yeget yanına tagın Olı Kıya kilep kerde. Beraz tämäkesen tötätkäç, aşıkmıy gına süz başladı:


- Mär Gän söyläsen, kaydan kilde, kem bula ul, ata- anaları kem? Monda niçek kilep eläkte? Barın da.


Märgän ozak kına uylanıp tordı da, avırlık belän genä süzlär saylıy – saylıy, älegä qadär ukuçıga mäğlüm bulgan vakıygalar turında bäyän itte. Nihayät, hikäyäten tämamlap tuktalıp kaldı. Alaçıkta tınlık urnaştı.


- Küpne kürgän, Mär Gän! Anıñ ile yırakmı monnan? Kön niçä märtäbä bayıgançı barırga kiräk? Zur diñgezneñ tege yagında bit?


- Äye! Anı okean dilär. Bez ul su aşa korabta utız märtäbä kön bayıgançı yözdek. Ä okeanga qadär cide – sigez meñ çakrım kilergä kiräk, - dip añlattı yeget. – Cäyäü atlasañ, ber cäydän ikençesenä qadär barırga kiräk.


- Bezgä ul yaktan hävef – hätär yanıymı?


- Yanıy, -dip uylıym, –dide Märgän, ozak kına fikeren täğaenläp algaç. Annan soñ dävam itte:


- Ägär inglizlär kitsälär, barıber urıslar yä ispanlılar basıp alaçak bu cirlärne. Monda kilep citkänçe, alarga karşı torırlık köçle kabilälär kürmädem min. Ä könçıgışta niçek?


- Anda da inglizlär, - dide Olı Kıya. – Köntuış yaktagı olı diñgez buylarına gına tügel, Andaman taularına da kilep citkännär. Läkin alarga qadär bik yırak äle, häm anda karşı torırlık halıklar bar. Ä menä köntorışta eşlär küpkä hätärräk. Mär Gän äle belmi, bezneñ kardäşlärebez mayiyä häm astıklar küp yıllar elek monnan kitep, Yukatan digän cirgä barıp urnaşkannar ikän. İllä dä gayrätle kavemnär bulgannar alar. Läkin ispannar alarnı barıber ciñä algannar. Häzer inde ul ilbasarlar bezneñ tarafka taba häräkät itälär. Älegä alar şeşennär belän bäreleşä, ä bit kayçandır bezneñ näübät citäçäk. Döres, şeşennär tiz bireşä torgannardan tügel... Mär Gänneñ kaveme niçek atala? – dip soradı ul beraz däşmi utırgaç.


- Bez “tatar” digän halık, - dide Märgän.


- Kabilä başlıgınıñ atı niçek? – dtp soraşuın dävam itte yulbaşçı.


- Bezneñ üz başlıgıbız yuk, urıs padişahı kulında yäşibez.


Şunnan soñ Märgän kıskaça itep tatarlarnıñ ayanıç yazmışı turında söyläp aldı. – Sezne dä şundıyrak yazmış kötä, ahrısı,- dide ul ahırda.


- İhtimal, - dip kuydı başlık – monda uylanırlık närsälär bar. – Annan soñ ul baytak kına däşmi utırdı. – Mär Gänneñ yäräşkän kızı barmı? – dip soradı ul ahırda.


Märgängä Näsimäse turında söyläp birergä turı kilde.


- Anıñ belän kavışu nasıyp tügelder inde, - dide Olı Kıya. – Minem kızım kileşäme?


- Min anı näsimäm kebek küräm, - dip cavap birde Märgän.


- Mär Gän karşı kilmäsä, min kızımnı aña hatınlıkka biräm.


- Ul üze minem belän yäşärgä rizamı soñ? – dip soradı mondıy kisken borılışnı kötmägän yeget.


- Bezdä bolay hatın – kıznıñ rizalıgın sorau ğadäte yuk, läkin min berdänber kızımnı yaratam häm anıñ telägen isäpkä alam.


- Dimäk ul riza? – dide Märgän aptıraulı häm şul uk vakıtta söyeneçle tavış belän.


- Şulay dip uylıym.


- Olı Kıya! Sin kızıñnı minem belän dönyanıñ tege yagına cibärergä rizamı?


Başlık ozak kına yegetkä karap tordı da yılmaep kuydı.


Kabilä başlıgı çıgıp kitkäç, Märgän äle ozak uylanıp utırdı. Olı Kıyanıñ täqdime yegetneñ telägenä turı kilsä dä, bu bik kapıl häm tormışnı töptän üzgärtä torgan täqdim ide. Tugan cire, ata – anaları, tugannarı belän küreşüdän vaz kiçep, monda tamır cäyärgä tiyeş bula ide bit ul.


Läkin Olı Kıyanıñ Märgän belän alış – bireş itü uyı tormışka aşa almadı, çönki vakıygalar küpkä tizräk häm kurkınıçrak borılış yasıy başladılar: könbatıştan, Kıyalı taular yagınnan inglizlär turında häbär alındı. Alarnıñ çirüe inde çikätaulılar cirenä yakınlaşkan ikän. Döres, tau halkı, sunarçılar kaveme alay tiz genä bireşä torgannardan tügel, läkin alarnıñ da okean artınnan kilgän ilbasarlar belän ozak sugışu mömkinlege yuk ide şikelle.


- Olı Kıya Märgänne öyenä kiñäşläşergä çakırdı.


- İnglizlärneñ sugışçıları küpme? – dip soradı ul süzne ozakka suzmıyça gına.


- Min kürgäne – biş yözläp bulır, - dip cavap birde Märgän, - läkin alar küpme kiräk şulkadär keşe kiterä ala,- dip uylıym min.


- Çikätaulardan soñ bezgä höcüm itärlärme ikän? – dip töpçende başlık.


- İtärlär, ahrı. Sezneñ cännättäy cirläregez alarnı kızıktırmıy kalmastır, mögayın. Gomumän alar böten Amerika cirlären basıp alırga tırışa bulır.


- Bolay bulsa, bez nişlärgä tiyeşbez?


- Yä birelep alarga kol bulasız, yä berläşep karşı torasız. Öçençe yul yuk, dip uylıym min. Bezneñ, tatarlarnıñ hatasın kabatlarga yaramıy. Sezneñ kavemdäşläregez kemnär?


- Böten hükä - siü halıkları, - dip sanap kitte Olı Kıya, - çirüklär, huklar, keriklär, meskäklär, tötönnär. Könçıgıştarak tagın barlardır äle.


- Alarnıñ barısın da kem berläşterä ala? - dip, Märgän Olı Kıyanı uyga kaldırdı. Tegese, nihayät, başın çaykadı:


- Bu ciñel eş tügel, -dide ul, - alay da berniçä kabilä başlıgı belän söyläşep kararga bula. Yıraktagılarına vam – pum cibärermen.


- Närsä ul vam – pum?


Olı Kıya näzek baulardan eşlängän töyen häm çeltärlärdän torgan ber ürem kiterep çıgardı.


- Menä şuşı inde ul. Sarı Kayın öyräter äle bu çeltärlärne, töyennärne ukırga.


- Sezdä utlı koral barmı? – dip soradı Märgän. – Muşketlar, tuplar.


- Muşketlar az gına bar, tuplar turında işetkän dä yuk.


- Ansız aksıl çıraylılarga karşı torıp bulmayaçak. Äyt äle, Olı Kıya, çikätaulılar kemnär alar? Ni öçen Sarı Kayınnı urlap kitärgä tiyeşlär ide?


- Bu berençe märtäbä genä tügel. Alarnıñ yulbaşçısı Kara Kozgın kızımnı üzenä hatınlıkka sorıy. Läkin Sarı Kayın monı telämi. Döres, ul küngän sürättä, ike kabilä arasındagı doşmanlık yukka çıgar ide. Ämma min kızımnıñ telägen ayak astına salıp taptıy almıym.


- Sin, Olı Kıya, yahşı ata häm namuslı keşe.- dide Märgän. - Çikätaular sezgä tel buyınça yakınmı?


- Bik yakın. Bez alar belän tılmaçsız söyläşäbez.- dide başlık.- Tik şögıllär başka: bez igen igäbez, mal totabız. Alar sunarçılar. Anda bezdäge kebek tigez cirlär yuk, taular da urmannar gına.


- Bezgä böten siu halıkların berläştermiçä kollıktan kotılu yuk. Ä başlarga kiräk çikätaulılardan. Alar inglizlärneñ närsä alıp kilgännären belälärder inde. Ägär dä min çikätaulılar belän kileşä alsam? – dide Märgän.


- Barıp çıgarlık bulsa, täväkällärgä kiräk, - dip cöpläde Olı Kıya, - ä min başkalarnıñ kılların çiyertep kararmın. Tik min şunsınnan kurkam: Mär Gän bit alarnıñ dürt sugışçısın üterde, üç alırga telämäslärme?


- Älbättä, monda uylanırlık bar. Ämma alarga da, bezgä dä yanagan bäla küpkä kurkınıçrak. Başı bulsa, Kara Kozgın monı añlar. İkençedän, bolarnı kem añarga minnän dä yünleräk itep añlata alır?


- Mär Gän haklı.


- İñ möhime – bezgä utlı koral kiräk, -dip dävam itte fikeren Märgän, - ä ul inglizlärdä genä bar. Alar yanına barır öçen bezgä çikätaulılar cire aşa ütärgä kiräk. Küräseñme, tagın şularga barıp törteläbez.


- Mär Gän inglizlärdän utlı koral alırga cıyınamıni? – dip soradı Olı Kıya.


- Başka yul yuk. Satıp alırga citärlek sineñ altınıñ yuk. Kara Kozgında da yuktır inde ul, şulay bit?


- Şulay! – dip cöpläde yulbaşçı. – Bulsa da az.


- Küräseñme? Ber genä yul kala: talap alırga. Bu eşkä irtägä ük totınırga kiräk. Üzeñ añlıysıñ, bezneñ vakıt bik az kala. Tagın ber täqdimem bar, - dide Märgän, - ägär berniçä kabiläne cıynıy alsak, barısın bergä “Siu halıkları berläşmäse” dip atarga kiräk. İñ baş keşene yulbaşçılar bergäläp saylarga tiyeşlär. Bu eş berkemne dä kimsetmäs.


- Yahşı. – dide Olı Kıya Märgängä ihtiram belän karap, - yulbaşçılarga şulay dip äytermen, bu töple fiker. Minnän nindi yärdäm kiräk?


- Öç – dürt buldıklı yeget... häm sineñ uglıñ, - dide Märgän küzläre mañgayına mengän başlıkka.


- Minem uglım?! Minem berdänber uglım! – Bu bit anı kürälätä hälaqätkä duçar itü digän süz! - dip çıgırınnan çıktı Olı Kıya.


- Ozaklamıy bez barıbız da şul häldä kalaçakbız. İkençe yaktan, uyla: sineñ uglanıñ bulmasa, Kara Kozgın miña ışanırmı? Annan soñ, uglıña barıber isem yaularga kiräk bit...


- Ansı şulay, -dide çiktän tış dulkınlanuı yözenä çıkkan yulbaşçı. – Alaysa äzerlän. Tañnan yulga çıgarsız. Yegetlär äzer bulır. Atlar kiräk bulırmı?


- Kiräk bulsa, tabarbız. Atlarıñ bolay da az.


- Yä, huş, yeget! Uñışlar telim!




Tañ atıp, ofık kızıllana başlagaç, tönne yokısız ütkärgän Märgänneñ


alaçıgına Sarı Kayın yögerep kerde. Anıñ häsrätle küzlärennän atılıp çıgarga citkän yäşläre mölderäp tora, dulkınlanudan häm tiz yögerüdän sulışı tıgılıp, kalku kükräge ber kütärelä, ber töşä ide.


- Mär Gän! – ... dide ul köç – häl belän. – Mär Gän! Sin nik miña äytmädeñ?!...Kaya barırga cıyınasıñ? Mine taşlap kitäseñme?!.. Üzem belep kilmägän bulsam, huşlaşırga da cıyınmıy ideñme?...Äle yarıy enem...


Şundıyrak küz yäşläre aşa äytelgän süzlär belän kız tezlände häm yegetneñ ayakların koçıp yılıy başladı. Üze haman üpkä süzläre äytte. Läkin alar Märgänneñ bägırenä kadalmıylar, ä nindider can känagätlänüe birälär, yegetneñ hislärenä cavap bulıp yañgırıylar sıman ide.


- Sarı Kayın! – dide yeget kıznı ayagına bastırıp.- Yılama!...Min kaytırmın!.. Min sine taşlamam!.. Işan miña!...


Şulvakıt ayak tavışları işetelde häm alaçıkka dürt yeget kilep kerde. Bolar Olı Kıyanıñ iñ buldıklı häm ışanıçlı yaugirläre, ä iñ yäşe – Sarı Kayınnıñ enese ide.


Çikätaulılar cirenä citkänçe, alarnı olı gına täcribäle ber keşe ozata kilde. Çik bulıp hezmät itkän yılgaga citkäç (şuşı yılga buyında Märgän Sarı Kayınnı kotkargan ide), ul tege yarda kalıp ni bulasın yäşerenep küzätep tordı. Märgän monı yafraklar selkenep kuyudan añlap aldı. Ul gına da tügel, botak – yafrak tagın berniçä cirdä kıştırdap kuydı.


Şul mälne çikätaulılar yagınnan da tavış kilde, häm ike - öç minuttan distägä yakın sugışçı dakotalarnı çolgap aldılar, şaulaşa – şaulaşa koralsızlandırdılar, barısın da agaç käüsälärenä bäyläp kuydılar. “Ägär häzer kuaklar arasınnan bezne kotkarırga uylap atsalar, böten niyät bozılaçak”, - dip şomlandı Märgän. Ul arada çikätaulılarnıñ öç – dürte tiz genä ütken pıçakların çıgarıp, äsirlärneñ baş tiresen saldırıp alırga cıyındı, läkin bu vakıtta Märgän telgä kilde:


- Timägez bezgä! Bez Olı Kıyadan Kara Kozgınga söyläşer öçen barabız, bez ilçelär bulabız. Menä Olı Kıyanıñ vam – pumı.


Şuşı süzlärdän soñ açuları çıraylarına çıkkan çikätaulılar başlıklarına buysındılar, äsirlärne yulbaşçı yanına alıp kitärgä buldılar. Ayak


-kulların bäylägän baularnıñ ozın oçın iyärsıman närsägä berkettelär dä, atlarga atlanıp, yulga çıktılar.


At artına tagılgan äsirlärne atlata – yögertä yartı kön intektergäç, taular arasındagı kalın urman eçendä yäşerengän zur gına avılga kilep cittelär. Mondagı toraklarnıñ kübese tügäräk bulıp, östän aska qadär zur – zur kalın kün kisäkläre belän kaplangannar ide. “Bu bit tege ere ügezlär aulagan halık, - dip isenä töşerde Märgän, - dimäk alar öylären şul hayvan tirese belän kaplagannar”.


Berazdan äsirlärneñ ikesen (Märgän Olı Kıyanıñ ulın üze belän aldı) Kara Kozgın yanına kiterdelär. Anıñ zur gına tügäräk öye tipi dip atala ikän. Yulbaşçı yanına barıp kergäç ük, şundagı ber yäş kenä keşe kıçkırıp cibärde häm tiz genä pıçak çıgarıp Märgängä taşlandı. Kara Kozgın tegene katı tavış belän tuktattı häm ni bulganın soradı. Älege yeget Märgänneñ üzen atıp üterä yazganın söyläde. Şunda gına Märgän yegetne tanıdı: ul Sarı Kayınnı urlap kitärgä telägän çikätaulı ide. “Tere kalgan bit mälgun!” – dip uftandı Märgän.


- Sin ni öçen minem ulımnı üterergä telädeñ? – dip cikerde yulbaşçı. – Monıñ öçen sineñ baş tireñ tunalaçak, ä iteñ belän etlär tuklanaçak!


- Sineñ ulıñ ikänen belgän bulsam, atmagan bulır idem, - dip cavap birde Märgän. – Olı Kıyanıñ kızın urlarga kilgändä üzeneñ kemlegen beldermäde iç ul. Beläm, sez Olı Kıya belän dus tügelsez, läkin hälaqät yakınayıp kilgändä, üzara doşmanlıknı onıtıp torırga kiräk. Citmäsä sez bit äle yatlar da tügel, tugandaş kavemnär.


- Sin kem? – dip soradı yulbaşçı tupas tavış belän. – Aksıl çıraylımı? Ällä kreolmı? Bälki, inglizlärneñ şımçısıdır.


- Yuk, Kara Kozgın! Alar minem dä doşmannarım. Min Olı Kıyadan ilçe bulıp kildem. Anıñ uyı – böten siu halıkların berläşterü. Ul äle keriklär häm başkalar yanına kitte, mine biregä cibärde. Sineñ aksıl çıraylılarnıñ yavızlıgı, mäkerlelege, köçe turında işetkäneñ bardır bit? Böten tugandaş kabilälärne bergä cıynap, utlı koral belän täemin itelgän, yahşılap öyrätelgän çirü buldırsak kına ilbasarlarga karşı tora alaçakbız.


- Nigä miña kem beländer berläşergä! – dide Kara Kozgın masayulı tavış belän. – Min üzem inglizlärne kıynayaçakmın. Art sabakların ukıta başladık ta inde.


Märgängä üzeneñ kürgännäre häm doşmannıñ kem buluı turında söyläp birergä turı kilde.


- Aksıl çıraylılarnıñ uyı – böten Amerika cirlären büleşep alıp, cirle halıklarnı kol itü. Işan miña, alar yartı yulda tuktap kala torgannardan tügellär...


- Ä min siña ışanmıym! – dip kıçkırdı başlık. – Sin üzeñ dä şularga ohşagansıñ, citmäsä, minem küptänge doşmannarım – dakotalar belän kildeñ. İñ naçarı – minem ulımnı üterä yazgansıñ. Ä iptäşeñ kem? Olı Kıyanıñ köçegemeni? Ansı şäp! Bez anı ämanät itep totarbız.


Şunnan soñ ike äsirne “çokıl” dip atalgan karañgı öygä yaptılar. İptäşläre turında ul berni dä belä almadı.


Çokılda açlı – tuklı berniçä täülek yatkaç, bolarnı yänä Kara Kozgın yanına kiterdelär. Yulbaşçı karañgı çıray belän ozın näzek tröbkäsen tötätep utıra ide.


- Sineñ süzläreñ döres bulırga ohşıy, - dide ul. – Bez älegä doşmannı totkarlap torabız, läkin diñgez yagınnan häbär aldık: öç korabtan tagın isäpsez – hisapsız yaugir töşerelep yata ikän. Sin nişlär ideñ, minem urında bulsañ?


- İñ elek utlı koral tabarga tırışır idem...


- Kayda bar, di ul utlı koral?


- İnglizlärdä genä. Sineñ altınıñ barmı?


- Altın yuk! – dip kırt kiste Kara Kozgın.- Şul bernigä yaramagan sarı taş öçen nikadär korbannar kiterelgänen işettek bez dä. Bezgä andıy allanıñ kiräge yuk! Ä koralnı doşmannan sugışıp alırga kiräk!


- Yahşı! – dide Märgän. - Äle genä ber närsä uyladım...


Tañ belän atlarga atlangan unbişläp keşe, Kara Kozgın avılın kaldırıp, könbatış tarafına yünälde. Alarnıñ başlıgı – Märgän häm Kara Kozgın ulı Tau Börkete ide.


Keçkenä çerü bik saklanıp kına auçılar salgan sukmaklar buylap bara. Alga öç keşe cibärelgän. Alar ber – bersen kürä - kürä atlıylar. Soñgısınnan Märgän küzen almıy. İke märtäbä koyaş bayıgançı bargaç, şundıy kötelmägän häl buldı: aldan baruçı yeget kinät kenä tuktaldı häm iyelep närsäder ezli başladı: çerü inglizlär ezenä yulıkkan ide. Märgän könbatışka taba kürsätte häm:


- Menä şuşı yul belän doşmannıñ töp urnaşkan cirenä çaklı barabız, läkin yul belän tügel, urman eçennän. Alar bezneñ ezlärne kürmäskä tiyeş. Taptanmagız monda!..


Kupmeder atlagaç, tagın ber vakıyga bulıp aldı: kinät botak – yafraklar kıştırap kuydı, häm mizgel eçendä bolarnı ukların atarga äzer totkan hindlelär törkeme çolgap aldı. Bu – cimşännär ide. Märgänneñ yuldaşları koralların alırga da ölgermädelär. Şul çaknı kuaklar arasınnan tavış kilde: -


- Äy, Märgän! Sinme bu?


- Min, Uan, Min! Sin kayda yugaldıñ, dus?


Agaçlıktan Uan häm Ziräk Kondız kilep çıktılar. Barısı öçen dä zur şatlık ide bu. Märgän häm Uan baştan ütkännären söyläp aldılar. Ahırda Märgän üzläreneñ nindi eş buyınça yörülären äytte. Bälki, sez dä kuşılırsız,dip soradı ul.


- Älbättä! – dide Ziräk Kondız. – Bez nişläp çittä kalıyk? Östävenä, sin ezlägän urınnı bez beläbez: aksıl çıraylılar minem avılımnı fort ittelär bit. Östäläp nıgıttılır. Admiralları da şunda urnaştı. Arsenal da şunda. Döres, avıl tiräsendä şımçılar küp, läkin bezneñ yäşeren yullarıbız bar, ütärbez. Tuzdırıyk bergä kozgın oyasın...


Tagın öç täülektän soñ fortka yakınlaştılar, häm tau başında tuktaldılar. Avıl monnan uç töbendäge kebek açık kürenä ide. Şuşında bäreleşneñ böten yagı uylanıldı.


Avılga yäşeren genä ike törkemgä bülenep kerdelär. Öç - dürt sakçını şım gına yuk itärgä turı kilde. Berniçä yeget kuaklar arasınnın barıp, iñ ere häm iñ bay biş – altı öyne beryulı yandırıp cibärdelär. Avılda mähşär başlandı. Ofitserlar akırışuı, atışkan tavışlar, yangın çıtırdavı – barısı bergä kuşıldı. Ä bu vakıtta hindlelär yäşerenep kenä ukların oçıralar häm yangın sünderegä mataşkan ğaskärilärne kıralar ide. Un minutlap ütügä bar da häl itelde: utız – kırık soldat, mäyetlären kaldırıp, urmanga kaçtılar. Avıl cirle halık kulında kaldı. Läkin bu ozakka tügel ikäne barısına da añlaşıla ide.


Avıl tiräli sakçılar kuyıp, yandırılmıy kaldırılgan arsenal yanına kildelär häm täräzäsez öy eçendä bulgan böten muşketlarnı, darını häm başka kiräk – yaraknı atlarga töyädelär. Mıltıklarnıñ ike yöze Ziräk Kondızga tide. Kalgan cide - sigez yözen Märgän belän Tau Börkete aldılar. Ziräk Kondız avılnı yandırırga boyırık birde.


Ozak kına bergä bargaç, cimşännär belän ayırılırga turı kilde. Ziräk Kondız inglizlär belän tuktausız sugışırga väğdä birde. Uan anıñ belän kaldı. Alar Märgän belän koçaklaşıp saubullaştılar. Cimşännär Märgän belän 4 – 5 yegetlären cibärdelär: alar ike arada häbärçe bulırga tiyeşlär ide.


Dakotalar häm çikätaular kütärenke küñel belän bardılar. Monıñ säbäbe – uñışlı ütkän höcüm häm koralnıñ kulga töşüe ide. Bigräk tä Olı Kıyanıñ ulı şat ide. Eş şunda, yeget bu orışta batırlık kürsätte. Ul çakta dakota yegete Märgän häm Tau Börkete yanındarak sugışa ide. Ber zaman çikätaulıga beryulı biş – altı doşman sugışçısı taşlandı. Alarnıñ ikesen Märgän üz östenä aldı, bersenä Olı Kıya ulı höcüm itte, ä ikese Tau Börketen çigenderä başladılar. Şul mälne ber inglizle arttan kilep, çikätaulınıñ arkasına baginetın kadarga cıyındı. Tau Börketen Olı Kıya ulı kotkardı. Doşmannıñ bersen baltası belän cärähätläde, ikençesenä pıçagın oçırdı.


- Rähmät! – dide çikätaulı. – İsemeñ niçek?


- Minem isemem yuk äle.


- Nindi isem äzerlängän siña? – dip soradı Tau Börkete.


- Citez Kuguar! – dip cavap birde avızı yırılıp kitkän yeget.


- Sin Tau Börketen ülemnän kotkardıñ, Citez Kuguar! Häzer sin aña tugan bulasıñ...


Çikätaular cirenä kilep citkäç, inglizlärneñ kısrıklavı yomşarganı mäğlüm buldı. Bu, älbättä, älege Märgän ütkärgän operatsiyä belän bäyle ide. Çikätaular häm dakotalar doşmanga karşı bergäläp sugışırga süz birdelär. Märgän üzläre belän bäyläneş totar öçen Tau Börketen alıp kitte. Kara Kozgın alarga berniçä distä baş at birep cibärde.


Berniçä könnän soñ Märgänneñ keçkenä çerüe Olı Kıya bilämälärenä kilep citte. Alarnıñ isän – aman kaytıp kerüe, koral kiterüe, yulbaşçı ulınıñ isem yaulavı barısı öçen dä olı söyeneç buldı. Olı Kıya şuşı uñaydan bäyräm ütkärergä karar birde. Aldagı köndä andıy bäyrämnär ütkärep buluınnan da şiklänä ide, ahrısı ul, kem belä dönya hällären?


“Tauäytü” digän tantanalı bäyräm irtä belän koyaş çıkkaç ta başlandı. Zur mäydan törle koşlar, kırgıy cänleklär bulıp kiyengän keşelär belän tuldı. Alar nindider borıngı zamannardan başlap kilgän, tirän fälsäfi mäğnägä iyä bulgan biyulär, yola küreneşlären başkardılar, häm bu küreneşlär alar öçen bäyräm genä tügel, üzläreneñ küpsanlı allalarına tabınu, alardan kiçerü ütenü, alda torgan sınaularnı uñışlı ütäüne sorau ide.


Menä cirle halıknıñ allalarınnan berse – Kozgın Ata çıktı, häm tagın dini – yola bi̇yüe ütkärelde. Añardan soñ cänleklär häm koşlar sıyfatındagı tagın berniçä alla tiyeşle ihtiramnı häm tabınu yolaların kabul ittelär. İnde barısı da iñ Baş allanı kötälär ide. Nihayät, tügäräk urtasına äkren genä, mäñgelek yäşäeşne gäüdäländerüçe, töplelek häm nigezlelek bilgese Äkäm – tökäm alla çıktı. Cıyılgan barça halık cirgä yöztübän yatıp anı sälamlädelär. İñ Baş allaga törle kamnar, imçelär, küz buuçılar häm başka tege dönya belän bäyläneşle zatlar iyärgän ide. İnde bäyrämneñ barışı iñ yugarı noktasına citte, gomumi tantana başlandı. Mäydandagı böten halık siherlängän keşelärdäy, üzläre dä sizmästän, törle tabigıy bulmagan häräkätlär yasıylar, nindider säyer tavış belän kıçkıralar.


İrtängä taba bäyrämneñ barışı nindider köçle ruhka buysınganday ber törle tärtipkä kerä başladı. Äle küptän tügel genä añı tomalangan keşelärneñ häräkätläre mäğnälelek tösmere aldı. Ul da bulmadı, nindider küzgä kürenmägän barabannar halıknı üz artlarınnan çakırıp, tezep, tügäräk buylap yörtä başladılar. Ayaklar, kullar, hislär, toygılar häm baştagı özek - özek bulgan fikerlär ber tärtipkä, kotılgısız zarurilıkka buysındılar. Äğzalar tözäyde, ayaklar korıçtay nıgıdı, kullar koral ezli başladı, ruhlar kakşamas buldı. Bu – sugış bi̇yüe, tugan ilne soñgı sulışka qadär saklarga äzer toruçılar bi̇yüe ide.


Töne buyı bargan bu ğalämät Märgän belän Sarı Kayınga gına kagılmadı. Alarnıñ häzer üz allası, üz kaygısı, üz bähete böten närsädän yugarırak, östenräk ide. Alar äle atka menep könçıgış tarafındagı oçsız – kırıysız preriyägä çaptılar, äle könbatışka, Kıyalı taularga, Söt yılgasına taba omtıldılar. Yörep tuygaç, ikese öçen bilgelängän vakıtlı alaçıkta çıbıktan ürelep, kızıl balçık belän sılanıp yasalgan miç yanında cılındılar. Bügenge tön – alarnıñ mähäbbäteneñ tantanası töne ide.




Däftärneñ soñgı bitendäge yazmanı, hörmätle ukuçım, Märgänneñ üz süzläre belän citkeräsem kilä:


“ Yıraktagı tugannarım! Atam – anam! Yaktaşlarım! Yäşli söygän yarım!


Sezne kürergä nasıyp bulırmı, belmim. Täqdirem şundıy bulıp, kayta almasam, kiçeregez mine!


Zur vakıygalar kötelä. Bez hükä - siu halıkların berläşterä aldık. Zur yau tözedek. Ul çerüne atışırga, sugışırga öyrätü eşe miña yöklände. Min şuşı halıknı doşmannardan saklaunı üzemneñ burıçım itep isäplim. Alar da bezneñ kavem kebek kara yazmışka duçar itelmäsennär ide.


Bu köndälegemne yazunı inde tuktatam. Barıp kererme ul tugan yagıma, alla belä.


Näsimä, bägırem! Ayırıluıbızga bik küp yıllar ütte, läkin min sine onıta almıym. Ämma kavışu bezgä yazmagan ikän. Kiçer mine, sine bähetle itä almadım!


Ulıgız, tuganıgız, yaktaşıgız Märgän yäki Maksim Saburov.




“Kazan utları” curnalı 2006 yıl №7