Kızıl Kar

(hikäyä)
— Citep torır, balam, yat inde. İrtän torasıñ bar...

— Äni, äz genä kaldı bit.

— Citte-citte, yatkan kileş ukıma, ulım, küzeñ avırtır.

Yaratkan äkiyät kitabınnan telär-telämäs kenä ayırılıp, Fändäs anı mindäre astına salıp, yurganın tartıbrak yabınıp yattı.

— Äni, irtägä kötü çıgar mikän?

— İ, Allakayım! Tagın närsälär genä iseñä töşte? Bügen abıyıñnar belän kartätiyeñ käcäse öçen çıktı bit. İrtägä sarıkları öçen çıgası. May ayınıñ başı gına bulsa da atnadan artık çıga inde kötü, yaz irtäläde bit bıyıl, balakayım. Malkaylarga çemçenergä yäşel ülän bar. Akmañgayıbız küp itep söt alıp kaytır...

— Ä min sin sıyır saugannan soñ kartätilärgä söt iltergä barırmınmı?

— Barırsıñ balam, barırsıñ. Tik başta käcälären alıp kaytırsıñ. Yugıysä kötüdän arıp kaytkan köye kartätiyeñ berüze ezläp yörede.

— Däreseñne kara, dip üzeñ alarga barırga röhsät itmädeñ dä. Äni-i, min inde zur bit, äyme?

— Äye, balam, äye, Allaga şöker! Ä häzer yokla, irtän toralmassıñ, mäktäpkä soñlarsıñ, — änise şulay dide dä, ulınıñ bitennän übep alıp öygä kerep kitte. Fändäs verandada beryalgızı kaldı. Malaynıñ küz aldına äle genä kitaptan ukıgan Kamır batır kilep bastı. “Eh, anıñ kebek köçle bulsañ ikän, änä bit ul niçek di̇yü päriläre belän köräşä...”

— Kayda äle, östeñä tagın berär yurgan yabıym, — änise anıñ östenä kalın yurgan yaptı. Malay bastırık belän bastırgan kebek kıymıldıy almaslık buldı. — Ällä kaydan yämsez, kara bolıtlar çıgıp tora, yagır yavarmı, ällä karmı? Hodayım häyerlegä bulsın.

— Äni-i may ayında da kar yavamıni?

— Kayvakıt yava inde, ulım.

— Fänisä apa ällä aldıy, ällä çın kızıl kar yava, di. Äni, kızıl kar yavamı ul?

— Yava dilär, balam, tik anı bar keşe dä kürmi, di.

Änise tınıç yokı teläp kerep kitte. Menä kızık, inde tugız yäşkä citep anıñ kızıl kar da kürgäne yuk. İ-i, bäläkäy şul äle ul. Fänisä apası kebek zur üskäç, kürer äle. Änä änise dä yava dide bit. Ul aldamas. Yaugaç, ber ul gına kürmi kalmas. Tik nigä tizräk yaumıy ikän? Bälki yavıp ta Fändäs kürmi kalgandır? Ällä anıñ küze naçar küräme? Alay disäñ bıltır ukırga töşkändä bolnitsada anı tikşergän ak halatlı apa ber nidä äytmäde. Yuk, anıñ küzläre yahşı kürä. Fändäs üzläreneñ cilkapksına menep karap utırganda ätisen, abıyların ällä kaydan, kibet yanınnan uk tanıy. Ä kartätisenen äytep torası tügel, ul anıñ kük eşläpäsen ällä nindi yıraktan uk tanıp tora. Şulay uylana torgaç malay tatlı yokıga taldı.

* * *

...Äminä karçık kartı Galiullanıñ ıñgıraşuına uyanıp kitte. Kurkıp: “Galiulla, ni buldı?”—dip däşte. Tiz genä torıp ut kabızdı. Annarı kartınıñ külmägen töymälären ıçkındırdı.

— Galiullam, närsä buldı? Endäş, tavış bir,— dip kartına yalvardı. Kartı endäşmäde, döresräge, närsäder äytergä dip avızın açkan ide dä, tavışı çıkmadı. Ul yabık, hälsez kulları belän närsäder añlatırga teläde. Ni qadär genä tırışmasın Äminä karçık berni dä añlamadı. Ä bu minutlardaa anıñ kartı, ille öç yıl bergä gomer kiçergän Galiullası ülem belän tartkalaşa ide.

Äminä karçık samovardan çäşkegä su agızıp alıp kilgänçe kartı tınıp kalgan, anıñ yöräge tibüdän tuktagan ide. Äminä karçık kartınıñ kükrägenä kulın kuyıp karadı, yöräge tipmi. Kulındagı çäşkese töşep vatıldı. “Ülgän! Galiullası ülgän! İ, Rabbım, inde nilär genä eşlärgä?! Öydä berüze, yalgız, hälsez karçık ni eşli ala? Ä närsäder eşlärgä kiräk. Keşelär çakırırga.... Hiçşiksez, keşelärgä çakırırga!” İşetkäne bar karçıknıñ mäyetne berüzen genä kaldırırga yaramıy! Ä ul berüze. Bulsa soñ, yaramıy dip tañ atkançı bolay utırıp bulmas. Tön zamanında uramga çıgıp kıçkırıp bulmıy da inde. Kıçkıruın da kıçkırır ideñ, tik sine kem işeter. Vakıt ta bik soñ, tönge ike tulıp kil. Äminä karçık kartnıñ küzlären yomdırdı, avızı açılmasın dip iyägen yaulık belän tarttırıp bäyläde, kulların rätläp kuydı, östenä yurganın rätläbräk yaptı da, tiz genä kiyenep Galiullanıñ enese Däüläthannarga kitte. Kiçtän kara, sargılt bolıtlarnıñ kuyırıp toruı yukka bulmagan ikän, cir östenä hätfä yurgan bulıp yomşak kar yatkan. Ul yomşak, ap-ak karda Äminä karçıknıñ vak-vak kına galuş ezläre yatıp kaldı. İşekne açu belän äytep salıngan kaygılı häbärgä Däüläthan kauşap kaldı. Beraz is cıygaç ul kortkası Şämsiyäne iyärtep abzıysınıñ öyenä kittelär.

— Ciñgäçäy, kiçä kiçtän abzıy menä digän yörep yata ide bit äle. Kötüdän kaytkanın kürdem, beraz söyläşep tä tordık. Ber-ber cire avırtkan keşegä dä oşamagan ide. Zarlanmadı...

— Şulay ide dä, menä uylamaganda kitte bit,— dip cavap birde Äminä karçık Däüläthanga.

— Bezneñ ätäy dä şulay bik kinät ülgän, dip söyli ide bezgä inäkäy. Bezneñ näseldä şulay küplär kinät kitä digäne dä häterdä. İnäkäy üze dä kiçtän bar, irtängä yuk buldı bit...

— Şulay inde, şulay, tugan, barısı da ber Allahı Täğalä kulında. Yazmıştan uzmış yuk. Sez kerep abzagız yanına utıra torıgız. Min kiyäü belän kızımnı da uyatıym äle, – dip alarnıñ yortına yünälde.

Äminä karık kiyäve Räis belän kızı Näziräne dä, kürşe-küländäge kart-karçıklarnı da uyatıp çıktı. Alar töne buyı mäyetne saklap çıktılar.

Sızılıp tañ attı. Bügen may ayınıñ unısı... İrtän torıp tışka çıkkan keşelär yaña yaugan karnı kürep häyran kaldı. Galiulla kartnıñ ülüe hakındagı kaygılı häbär dä inde avılga taralıp ölgergän ide. Kemder şuşı ike vakıyga arasında bäyläneş bulganlıgın isbat itärgä tırışıp mikän: “Galiulla babay ülmäsä, kar da yaumagan bulır ide”— dip kuydı. İkençese: “İzge keşe bulgan Galiulla kart”,— dip süzgä kuşıldı. Keşe dönyalıkta izgelek kılganmı, yamanlıkmı — ul ülgäç, ahirätkä, mäñgelek yortka küçkäç, anıñ hakında naçar süz äytergä yaramıy. Bu keşelär şuşı hakıykatne istä totıp, Galiullanı iskä alıp tordılarmı, başkamı?..

Avılda häbär tiz taraluçan: yahşısıda, yamanı da. Yugarı oçka, avılnıñ iñ çitendä yäşäüçe Gäräylärgä genä häbär bu könne ni eşläpter barıp citmägän ikän. Gäräy avıldagı mal kötüen çiratka saluçı cavaplı keşe. Şunısı da bar: kötüne başlap anıñ öye yanınnan tübän oçka taban cıyıp alıp töşep kitälär. İrtänge sigezdän biş minutka gına soñlasañ da añardan “cılı” süz işetäseñ. Gomergä bulmagan häl bit — säğat tugızınçı un minut citte, Galiulla kart haman yuk. Sarıkları öçen tagın ber kön çıgasın kiçtän kisätkän ide. Ällä kiçä arıp kaytıp yoklap yatamı bu “hitrıy eşläpä”? Avıl halkı kartka yaratıp, üz itep şundıy kuşamat takkan ide. Siksängä citkän kartnıñ yoklap yatuı da ikele. Üze buldıra almasa onıklarına äytsen ide, änä üzläre ber kötü – altı bala üsep kilälär. Gäräy kayış çıbırkısın kulbaşına salıp, sukrana-sukrana tübän oçka atladı.

Älbättä, ul Galiullalarga uk töşep citä almadı, uramnıñ tege oçında kartnıñ üleme turında äyttelär. Ul kartnıñ kürşese Äslämcanga kötügä çıgarga kuştı da, Galiullalarga kerep ozak kına mäyet yanında utırdı. Ul kiçtän genä yögerep yörgän teremek kartnıñ kinät ülemenä tämam aptıragan ide.

— Menä siña “hitrıy eşläpä”, kötügä çıkmaska bula barıber säbäben taptı bit! — dip cor süzle Gäräy şayarttı da, saubullaşıp kaytıp kitte.

* * *

Fändäs yokısı tuyıp uyandı da uylanıp yata başladı. “He-he, änise tizdän anı uyatırga çıgaçak. Ä ul inde yangan, anıñ kilüen kötep yata. Äniseneñ yakın kilüe bula, Fändäs sikerep toraçak. Vät, kurkaçak änise. Tukta, nigä şul qadär yaktı soñ? Karañgı bula ide tügelme soñ ul irtän torganda? Bälki änise anı uyatırga onıtkandır?” Malay urınnınnan sikerep töşep öygä kerde. “Öydä ber keşe dä yuk. Säğat un tulıp kilä. Änise kayda? Kayda abıyları? Kayda kitep betkännär bolar?!” Ul külmägen kide, çalbarın elgeçtän aldı. “Hi-hi, aldakçı, uyatam, digän bula bit äle avız tutırıp. Şuşı vakıtta mäktäpkä barıp ker inde, oyalmıyça”.

— İ-i, balam, tordıñmı? Töne buyı ayak öste yörep bötenläy onıtkanmın töpçegemne.

— Äni-i, nigä uyatmadıñ? Häzer menä mäktäpkä soñga kaldım. Ukıtuçı apaga närsä dip äytermen? Yokladım, diyärmeni?

Äniseneñ küzlärendä yäş börtekläree kürende, ul alarnı ciñe belän sörtte dä ulın kükrägenä kıstı.

— Äni, nigä yılıysıñ? Yılama! Fäniyä apaga üzem äytermen. Änineñ eşe küp ide, üzem tora almadım diyärmen. İlşatlar “yokı çülmägen” dip kölsälär dä äytermen, yoklap kalganmın diyärmen.

— Yuk, balam, aña yılmıym min. Başıbızga olı kaygı töşte. Mäktäpkä bügen barmassıñ...

— Mäktäpkä barmaska, nigä?

— Bügen tönlä kartätiyeñ ülde, balam...

Başı äylänep, küz alları karañgılanıp kitte Fändäsneñ. “Niçek inde ülde? Niçek? Anıñ ülgän sarık, tavık, kaz kürgäne bar. Ätise alarnıñ muyının kisä dä alarnıñ kannarı aga. Kannarı akkaç alar ülä. Dimäk, kartätiseneñ dä kanı akkan...” Ul äniseneñ kulınnan ıçkınıp tışka atıldı. Östenä dä, başına da kiyep tormıyça işek töbendä yatkan zur galoşnı österäde dä ike öy aşa gına yäşägän kartätilärenä yögerde.

“Menä siña, mä! Kar yaugan, kızıl yaugan”. Malay üz küzlärenä üz ışanmıyça küzlären ber açıp, ber yomıp tordı. Läkin karnıñ töse üzgärmäde. Karätise ülgän, dimäk anıñ kanı akkan! Äniseneñ süzläre döres bulıp çıga tügelme?!”. Fändäs barıp kergändä öy eçe tulı keşe ide. Malayga iğtibar birüçe bulmadı. Anıñ kartätsen öyneñ urtasına kuyılgan krovatka salgannar, küzläre yomık. Kartänise kürep kaldı da Fänisne karätisenä yakınrak alıp kilde. Malayga karätise häzer torıp utırır da: “Kildeñme, äydä türdän uz, utır. Ukular niçek bara soñ? Perännik birimme?”— diyär, çäçlärennän sıypar tösle ide. Ä kartätise kuzgalmıyça tik yata birde. Bötenese ülgän dä ülgän, digän bulalar. Yöze beraz agargan-agaruın, bit ülgäç kan bula?! Malaynıñ küze täräzägä töşte. Tıştagı kar kıp-kızıl. Kartätiseneñ kanıdır. “Ülgän”, diyuläre dörester... Fändäsneñ başı äylänä başladı, küz alları karañgılandı. Ber kart yıgıla başlagan malaynı totıp kaldı. Şul vakıt öygä kilep kergän Näzirä ulın kütärep aldı.

— Kurıktı ahrı, bala keşese bit! — Ul şälenä törep töpçegen öylärenä alıp kaytıp kitte.

Galiulla kartnı kümep kaytkannan soñ da äle malay tiz genä terelä almadı. Avızınnan kübeklär çıgarıp sataşıp yattı. Miç başına 2-3 kat yurganga törep salıp mätrüşkäle çäy eçergäç kenä beraz arulandı Fändäs, küzen açıp karap yata başladı. Öydägelärneñ başı kükkä tide. İkençe könne töpçek torıp yöri ük başladı. Toru belän berençe bulıp täräzägä kaplandı. Kar inde erep yuk bulgan ide. Ber çittä ulına yılmaep karap torgan änisenä barıp sıyındı:

— Äni, kızıl kar yaumasın ber dä, kiräkmi!

1995 yıl.