Kızıl Çäçäklär

Başlangıç

(Kızıl orlıklar)
Min yäş sabıy idem äle.
Kaydan kilep, kayda baruı hiçkemgä mäğlüm bulmagan ber ütkençe mösafir babay bezdä, häl cıyarga tuktagan vakıtta, ülep kaldı. Ul bik kart ide. Bötenläy yalgız ide. Şunıñ öçen kızganıp yäş tügüçese dä bulmadı.
Menä şul babay ülär aldınnan üzenä çakırdı da miña ber uç tutırıp orlıklar birde.
Bolar — kızıllar ide, maturlar ide.
— Yaz kilgäç,— dide,— bolarnı çäçärseñ! Tufrakların yomşarta tor! Vakıtında su sibärgä onıtma! Öslärenä çüp-çar töşep, koyaş yaktısınnan mährüm bulmasınnar, yahşı kara! Ägär min kuşkança eşläsäñ, cäy köne kızıl çäçäkläreñ bulır, közgä matur kızıl orlıklar cıyıp alırsıñ... İkençe yılga tagın çäçärseñ, şulay itep bakçañ çäçäkkä tular, sinnän kürmäkçe başkalar da şulay
eşlärlär!
Märhümneñ süzen tıñladım. Läkin çäçkän orlıklarım östenä üzem yukta tires tükkännär, nindider ber yavız kara taş belän bastırıp kitkän,— orlıklarım vakıtında çıga almıy kalgannar, kayberläre, tomalanıp, bötenläy çere-
gännär. _
Moña canım bik ärnede. Tiresne seberep tüktem. 1 aş-
larnı çitkä alıp ırgıttım.
Cılı yañgırlar yaudı, yaktı koyaş karadı; ni kürim: oyır atnadan matur sabaklar, yäşel yafraklar çıktı; cäy köne allı-gölle kızıl çäçäklär böten bakçama yäm birde; köz köne ence-märcän börtekläre kebek tigez, matur kızıl orlıklar cıyıp aldım. Bolar minnän böten avılga, böten tirä-yakka taraldı.
Min monı bötenläy onıtkan idem inde.
Tarihnıñ yaña saflangan yomşak tufragında üsep kilgän asıl irlärne söyli başlagaç, niçekter yañadan häteremä töştelär.
...Böyek Başkortstan tufragında, Agıydelneñ kiñ bolınnar, zur taular arasınnan borgalanıp-borgalanıp akkan cirendä üzeneñ zurlıgı, yortlarınıñ tözeklege belän keçeräk şähärgä ohşaşlı ber avıl bar...
Diñgez suları kebek zäñgärlänep uynıy torgan zur, matur kül buyına utırganga, bu avılnı Zäñgär çişmä dip atıylar...
Avılnıñ urtasında zur bazar kaynıy; anıñ ike yagınnan biyek matur saraylar, zur timer yozak belän biklänä torgan ak taş kibetlär tezelep kitälär...
Bolarga totaşıp, beraz çitkä taba, urta hälle keşelärneñ urtaça zurlıkta öyläre, urtaça binalar üz däräcälärenä kürä urın alalar*
Tagı beraz kitsägez, yortlar keçeräyä, karaltılar, yıgıl-masam yarar dip kurkıp, üzläreneñ iske çerek teräklärenä tayana töşep, här cilgä kaltıranıp, här yañgırnı eçenä alıp, yazmışnıñ böten köçläre aldında ıñgıraşıp gomer itälär. İñ ahır barıp, küper başlarında, basu kapkası buylarında çüpleklärgä, tireslärgä salıngan balçık öylär, korımlı çitän kuışlar, üzläreneñ kaygılı yözläre, sälämä kıyafätläre belän, katı cillärgä, köçle burannarga karşı tora aludan ömet özgän ber häldä dönya kiçerälär...
Min menä şul çittäge «öylärneñ» berendä tudım.
Yazmış dulkınnarı belän ber kavışıp, ber ayırılıp yäşägän dürt iptäşem dä şul avılnıñ törle uramnarında, baylıgı-tözeklege törleçä bulgan törle öylärdä tuıp üstelär.
Arabızdan tik Şahbaznıñ gına kayda tuganın belmilär; minem bu gaziz dusımnıñ dönyaga kilüe anasınıñ kabergä kitüenä säbäp bulganga, atasınıñ kem ikäne hiçberäügä mäğlüm bulmaganga, bu balanıñ gomerennän berençe säğatlären hiçber öy üzenä alırga telämi.
Şahbaz cide yäşkä citkäç, çabataçı Ähmi kart ta ülä; şul zur avılda minem kiläçäktäge dürt dusımnıñ berse bulgan bu bala bötenläy yätim, yalgız kala.
II
Zäñgär çişmä üzeneñ zur bazarı belän böten Agıydel buyında dan totkan avıllarnıñ berse,— bälki, berençese.
Bezneñ öy avılnıñ çitendä, olı yulga salıngan küper başında bulganga, bu bazar könnäre minem öçen dä baytak
töşem birälär.
Şau-şu belän avılnıñ zur kötülären ütkärgäç tä, üzem kebek malaylarnı, kızlarnı iyärtäm dä küper kapkasına çıgam. Çönki yırak cirneñ bazarçıları kiçtän ük bezneñ avılga kilep kunalar.
Bez hämmäsenä kapka açabız; kübese bezgä yartı konfetmı, prännekme, katkan klinder kisägeme taşlap kitä. Kayberläre üzeneñ saranlıgı belän mäğlüm bulganga, aldan satulaşıp alabız.
İñ ahırdan, karañgı töşä başlagaç, şıgır-şagır itep, ozın-ozın kärvannar kebek, igen töyägän, at, sıyır takkan çuvaşlar, ruslar, tiptärlär, alatırlar kilä başlıylar.
Bolardan ber närsä dä çıkmavı bilgele bulganga, bez inde kapka açıp mäşäqatlänmibez. Ul arada änkäy dä, küpergä karagan çitängä kilep, miña kıçkıra:
— Soltan, kayt inde, balam! İrtägä irtä torasıñ bar...
Aşa da yat,— di.
Bu vakıt tege bazarçılar simez it peşertälärder, ak kümäç aşıylardır,— ä bezgä närsä?
Köndezdän kalgan ike bäräñgene tozlap aşıym, sötsez, şikärsez ber çınayak çäy eçäm dä, çitän öyebezneñ işegaldına çıgıp, ätkäyneñ çikmänenä uralıp, cir idängä yoklarga yatam.
III
Yaz buyına cıygan kavırsınnarım bar. Öç distädän arttılar inde. Bo larnı satkaç, bazarı uñışlı bulsa, bälki, bik zähär berniçä korıç karmak alıp bulır dip uylap kuyganmın...
Yuınmadım, çäy-fälän sorap tormadım, ber sınık ikmäk katısı belän sanap kuygan çılgıylarımnı aldım da tışka yögerdem.
Çıksam, ni kürim?!
Ätkäy kulındagı öç yäple sänäk belän kemgäder kizänep bara, kıynarga äytä, üze haman kızıp-kızıp sügenä:
— Azrak akılıñ bulsa, uylap kara sin, Ähmät,— di. Gıyrfan baynıñ abzar tizägen keşeneñ öye buyına kiterep tügärgä siña nindi zakon kuşar! — di.
Ni bar, ällä sugışalarmı, dim, alar yanına çıktım.

Kürgäç, minem dä canım ärnep kitte.
Gıyrfan baynıñ yalçısı Ähmät zur ber yök tires töyäp kitergän dä Zäñgär çişmäneñ yar buyına, bezneñ öydän ike-öç sacin gına ber cirgä audargan.
Ätkäyneñ kızuı şunıñ öçen ikän.
Yalçı başta karulaşıp mataştı:
— Ber min tügel, başkalar da kiterep tükkännär bit,— di.
Ätkäy sänäk belän anıñ östenä kıçkırıp bara:
— Tüksälär, min yuk çakta, min kürmägändä tükkännär; monnan soñ min sezneñ tiresläregezneñ sasısın isnäp yäşär hälem yuk,— di.
Ätkäy, Safa abzıy, Şahi babay, köräklär, sänäklär alıp, Ähmätkä tiresne töyärgä bulıştılar häm tiz arada töyäp beterdelär.
Yalçı:
— Miña räncemägez, agaylar... Bay kuşkaç, aptıragannan tükkän idem,— dip söylänä-söylänä, tireslären küper aryagına alıp kitte.
Şahi kart:
— Nu, et soñ bu Gıyrfan digänegez! — dip sügenep kaldı. Talaş-sugış bulmagaç, miña da kızık bette, soñga kaldım dip kurkıp, tizräk bazarga oçtım.
Bazar kaynıy. Annan-monnan karap, tiz genä bazarnı äylänäm dä kırık tartmaçılar yanına kiläm. Kavırsınnı bolar cıyalar, korıç karmaknı da bolardan gına tabıp bula.
Bu ni eş tagı?
Min, avıldan-avılga vak-töyäk satıp yörüçe kırık tartmaçı Şäräfi abzıy yanına kilep, malaylarnı etä-etä kerä başlagan gına idem, art yaktan kemder:
— Almadım... vallahi... almadım...— dip yılap cibärde; ikençe berse:
— Yalganlama, karak malay!.. Üz küzem belän kürdem... Çılgıyların kürsätkän buldı da ike karmaknı eläkterde...— dip sügenä-sügenä, beräüne yañaklarga totındı.
Karmak urlauda ğayeplänep kıynalgan malay, yılap, ärnep, minem karşıma kilep çıktı. Anıñ başında belen kebek izelgän cırtık käläpüş, östendä meñ yamaulı, buy-buy cırtıklı kinder külmäktän başka ber närsä dä yuk. Kap-ka-ra täneneñ hämmä cire diyärlek kürenep tora.
Läkin malay bireşergä telämi:
— Almadım, vallahi, almadım,— dip yılasa da, äyterseñ, et oyasına kilep çıkkan büre balası kebek, üzen sırıp algan bala-çaga belän talaşa, kilep kagılsalar, äle ber yaklap, äle ikençe yaklap, kay cirlärenä turı kilsä, şunnan tırnıy, suga, teşli.
Ul ara da bulmadı, bu et kötüe eçenä sarı başlı, su küzle, äybät kiyemle, yaña itekle nindider ber malay kilep çıktı da:
— Ä, Şahbaz, eläkteñme? Berkön bezne kıynaganda şäp ideme? — dip, ğayeple malaynıñ östenä taşlandı, bu ömägä başkalar da därtlänep kuşıldılar.
Min dä çittä kala almadım, şul bärgäläşneñ eçenä kerep, uñga-sulga yañaklıy başladım. Minem yodrıknıñ iñ nıgı äle yaña gına kilep katnaşkan çibär kiyemle, sarı başlı malayga eläkkän bulırga kiräk: anıñ küz töbe şeşep çıktı, küp konfet aşaudan çeregän teşlärennän kan kitte.
Ul arada zurlar katnaşıp, bezne ayırdılar, kem kıynadı monı dip, tikşerä başladılar. Kavırsınnarımnı kultık astına kıstırdım da yögerdem.
Äylänep karasam, tege ğayeple malay Şahbaz da minem artımnan çaba. Başkalar aña:
— Karak, karak! Garlek, ğarlek! — dip kıçkırıp, taş belän bärälär.
Tuktap köttem dä üzebezgä alıp kayttım.
Änkäy aña ber bäräñge, ber sınık ikmäk birde, kem ikänen soraştı.
Ul tege märhüm çabataçı Ähmi kartnıñ ülgän kızınıñ ulı ikän. Häzer bötenläy yätim bulıp üzeneñ yırak ber agasında tora ikän. İseme Şahbaz ikän.
VI
Atsız gomer itü bik kıyın ide. Äybät buldı, bezneñ ätkäy at aldı: keçkenä genä, yabık kına ber närsä, bıyıl gına sabanga kergän, di. Bu at öçen bez ike disätinä urak urıp, küpmeder peçän çabıp, cıyıp, kibängä salıp biräbez.
Ätkäy äytä, sin dä, di, beraz eşli başlasañ, yaña öy alırbız da, di, bu tires oyasınnan avılnıñ urtasına taba, tege balta ostası Zariflar yanına küçärbez, di.
İh, tizräk üsäse, tizräk ätkäygä eşläşäse dä, bu tires oyasınnan şul avıl urtasına, osta Zariflar tiräsenä küçäse ide!
At bulgaç, ber yörep kaytıym dip, änkäy dä barmakçı ide, Safa babaynıñ kilene bäbäylärgä tora, şuña bulışırga keşe kiräk dip çakırdılar da, ul kaldı, bez ätkäy belän, yaña atnı, yaña arbanı cigep, yalanga aşlık kararga kittek. Cirän kaşkaga aşatırga peçän çabıp alıp kaytu öçen çalgı da aldık,
Basunı äyländek, arba tutırıp yäşel peçän töyädek tä iñ yırakka — borçak cirlärenä kilep çıktık.

İh, malay, borçagı närsä bit! İnde bötenläy kuzaklanıp betkän — sırga kebek, sabaknı sıgıp utıralar. Sanap karadım: kayber kuzaklarda sigezärdän ike rät tezelgän. Kürşe Safa babay äytä, ber kuzaktan unaltı borçak bulsa, ul inde bik uñgan bula, di.
Çü! Tukta!
Tegendä kemnär ul bezneñ borçak eçenä kerep yatkannar?
Ätkäy nider kıçkırıp kaldı, min, aña karamastan, çıbırkını aldım da bar köçem belän şul bezneñ borçak eçenä kerep yatkan malaylarga yögerdem.
Ni kürim?
Berse tege bazarda minem belän sugışkan sarı başlı, çerek teşle, äybät kiyemle malay. Anıñ belän yänäşä tagın beräü yatkan — taza, nık, töptän yuan üskän, sabır gına ber ir bala. Öçençesen azrak tanıym. Bu—Gıyrfan bay mähälläseneñ Zahit häzrät ulı Fazıyl mäğzüm bugay: çibär genä kiyengän, ozınça yözle, zur kügelcem küzle, neçkä kara kaşlı, minem çamalı ber malay.
Açuımnan närsä äytergä belmädem:
— Nik bezneñ borçaknı urlıysız? — didem dä çıbırkı belän malaylarga beräm-beräm seltänä başladım.
Tege Fazıyl mäğzüm akıllı küzläre belän miña tekäläp karadı da, niçekter, gacäp ber ostalık belän çıbırkımnı totıp aldı, haman şulay tekälep karap:
— Soltan, sin nigä haman bezgä bäylänäseñ?.. Berkön timerlek yanında menä Gıylacinıñ küzen çıgara yazdıñ... Bez siña tigänebez yuk bit! — dide.
Bu malaynıñ küz karaşı yörägemä töşte, tavışı, akıllı süze bötenläy hälemne beterde. Eçtän şulay ciñelsäm dä, tıştan haman kireländem:
— Nik bäylänmäskä? Nik Şahbaznı räncetäsez? Nigä bezneñ borçaknı taptap, aşap yörisez? — didem. Fazıyl ällä nindi ber ciränü belän:
— Harap bulgan ikän! İmeş, borçaknı aşıysız. Änä yänäşädä bezneñ ike disätinä borçak yata: bik kiräk bulsa, töyä dä alıp kayt! — dide dä kapkan borçagın tökerep taşladı.
Bezneñ talaşnı ätkäy işetkän, ahrısı.
— Soltan, sin nigä alay akılsızlanasıñ?.. Kemnär ikänen tanımıysıñmıni? Kilegez barıgız da monda! — dip kıçkırdı.
Bardık.
Fazıyl mäğzüm atnı maktadı, sarı başlı malay minem östemnän tel söyläde:
— Bez, yalan karap yörep, sezneñ borçak eçenä häl cıyarga utırgan idek, ulıñ bezgä bäylänä,— di. Ätkäy kölde:
— Soltan, sin bolarnı tanımıysıñmıni? Nigä alay su-
gışıp yöriseñ? — dide. Sarı başlı, äybät kiyemle malayga karap:
— Busı Gıyrfan bay ulı Gali bula,— dip östäde, annan soñ tege ozın, aksıl yözle, kügelcem küzle, akıllı Fazıyl mäğzümne kürsätep:—Busın tanımaska ber dä yaramıy, bu — baylar mähälläseneñ mullası Zahit häzrät ulı mäğzüm Fazıyl... Ä menä busı, osta Zarif babañnıñ töpçege,— dip, taza, sabır malayga kürsätte. Annan soñ barıbıznı da koçagı belän borçak cirenä taba etärgäläp: — Yä, barıgız, yukka sugışıp yörmägez, sargayganrak cirennän borçak cıyıp kiteregez... Min ut yagıp kuırırmın,— dide.
Bez bergäläp kittek. Bergä borçak cıydık. Şayara-şayara söylänep, talaşkalal aldık.
Gali haman miña bäylänä, Şahbaznı sügä:
— Soltan,— di,— närsä şul uynaştan tugan häyerçe malay öçen minem belän sugışıp yöriseñ? — di.
Fazıyl mäğzüm, bezneñ belän yäştäş bulsa da, çınnan zurlar^ kebek akıllı söyli. Minem kuldan tota da:
— Yä, Soltan, monnan soñ bezneñ belän sugışmassıñ bit inde? — di.
Tege Zarif osta malayı Gıylaci däşmäde — cıydı da cıydı; duñgız närsä ikän, bez yukka sugan satıp yörgändä, ul menä digän kipkännären ber käläpüş tutırıp ta ölgergän.
Arba yanında töten kürende, ul arada ätkäy dä:
— Citär inde, kaytıgız,— dip kıçkırdı. Barsak, bez bötenläy hur buldık. Ätkäy kölä:
— Sez, ahrısı, eçegezgä cıygansızdır. Menä Gıylaci ceget içmasam!.. Ul atasına ohşagan: küp söylämi, eşli dä eşli,— di.
Borçak tiz kuırıldı; käläpüşlärgä tutırıp aldık ta, arbaga biyek itep töyälgän yäşel peçän östenä atlanıp utırdık.
Kaytır yul tübän taba ide.
Cirän kaşka, yäş bulsa da, köçle ikän: şulçaklı peçän belän biş keşene bertuktausız yögertep alıp kayttı.
VII
Borçak cirendä bäreleşü — bezneñ aradagı sugışlarnıñ aktıgı buldı. Şul könne bezneñ arbaga töyäleşep kaytkaç, Zäñgär çişmädä bik ozak su kerdek tä, tatulaşıp, duslaşıp taraldık...
Şahbaz şul bazardagı sugıştan birle miña bik baglanıp kitkän ide. Eş betkäç, ul här kön diyärlek bezgä kilä ikän. Änkäy aña:

— Gıyrfan baylarga atası belän kitte. Şunda uynıydır,— digäç, mine kötep utıra-utıra ikän dä boyıgıp kaytıp kitä ikän.
Berniçä kön üzemä dä oçradı.
Köçläp diyärlek Galilärgä alıp bardım. Läkin üzebezneñ kompaniyägä tiz genä kuşıp bulmadı.
Başka vakıtta laçın kebek ütken malay şul Gıyrfan baylarnıñ, Zahit häzrätlärneñ yortına kilep citsä, bötenläy yugalıp kala: zur kapkalarga, yäşel tübäle öylärgä karıy da, beraz aptırap süzsez torgaç:
— Bolarnıñ etläre bik usal bugay... teşlärlär... Min kaytam...— dip kitä dä bara.
Uramnarda, bazarlarda, Zäñgär çişmä buylarında oçrap, Galilär, Fazıyllar, Gıylacilar belän bik küp tapkır bergä uynap, cenlänep, köräşep, başka kompaniyälärgä karşı sugışlarga katnaşıp, üze bik küp bahadirlıklar kürsätkäç kenä Şahbaz bezneñ arada üz bulıp kitä aldı. Şunnan soñ gına ul Gıyrfan baynıñ zur saraylarınnan, taş pulatlarınnan kurıkmıy başladı.
Berkön şulay Fazıyllarnıñ bakçasında saban sörep uynıy idek.
Gıylaci saban artı totkan, Fazıyl belän min töpkä, Gali oçka cigelgän, Şahbaz, näq sabançı malaylar kebek, köyläp-köyläp, «atlar» kua ide.
Namazdan kaytışlıy, Zahit häzrät bu äybät tavışnı işetkän dä bakçanıñ koymasınnan karap torgan. Şul yakka taba borılgaç, häzrätne kürdek tä, oyalışıbızdan sabannarnı, kamıtlarnı taşlap, şır kilep kaçtık.
Häzrät açulanmadı:
— Uynagız, uyna! — dide. Fazıylga karap:
— Menä bu yırtık kiyemle bala kem ul? Köyläp at kuuçı şulmı? — dip soradı.
Häzrät, Şahbaznı çakırıp, başınnan sıypadı, ike tiyen sadaka birde. Fazıylga:
— Äydä, ker äle öygä,— dide.
Bez yañadan sörergä kereştek. İke äylänep tä citmägänbez, atılıp Fazıyl kilep çıktı. Kulına beraz kiyelgän, şulay da bik taza külmäk, ber iske çalbar, ber käläpüş, ber kamzul totkan. Üze şat. Ansız da matur zur küzläre bötenläy açılıp, nurlanıp uynıylar:
— Beläsezme,— di,— etäm bolarnı Şahbazga birde. ^Bolar minem ülgän abzamnıñ kalgan kiyemnäre... Etäm äytä, doga kılsın,— di...
Şahbazdan bigräk bez şatlandık. Başka vakıtta yünläp
süzgä katnaşmıy torgan Gıylaci da kaya baskanın belmi, kul suga, sikerä...
Bez, aknı-karanı kürmästän, kaya baskannı belmästän Zäñgär çişmägä çaptık. Barıbızga da bäyräm ide, ige-çige bulmagan şatlık ide. Kilep citügä Şahbaznıñ meñ yamau-lı pıçrak, yırtık külmägen saldırmıyça uk östennän öz-gäläp, tartkalap alıp beterdek tä: «.au... ällälä... hau... ällälä... ällälä...» —dip, uratıp-uratıp suga ırgıttık. Annan soñ, uynap, kıçkırıp, anı barıbız bergä yuındırırga kereştek.
Şunnan soñ Şahbaz bezneñ kompaniyäneñ iñ nıklı, iñ kiräkle keşese bulıp citte.
VIII
Bez, ber avılda tuıp, ber sunı eçep üskän bulsak ta, törlebez törle uramnarda, törle öylärdä torgangamı, holıklarıbız, hönärlärebez bik törleçä ide.
Fazıyldan başka bezneñ kompaniyä ällä kayçan taralgan bulır ide. Kayber vakıt yuk-bar öçen talaşıp kitäbez. Bärgäläşep algan çaklar da bula. Menä mondıy zamannarda Fazıyl ällä kaydan akıl taba, kızık süz äytä, yaña uyın çıgara da, äle biş minut elek kenä bugazga bugaz kilgän malaylar, görläşep, koçaklanışıp, yañadan uynarga totınalar. Talaşnı, sugışnı bötenläy onıtalar.
Min böten kompaniyägä balık totularda, urmanga, tauga, ciläkkä yörülärdä komandir buldım. Minsez mondıy eşlär başlanmıy, başlasalar da, oçlap çıgara almıylar.
Zarif kart ulı Gıylaci sugış-talaş vakıtlarında bezne kotkara.
Bez, üzara bik artık yakınayıp kitkäç, avıl malayları östennän bötenläy başlık kebek buldık. Teläsä yazgı at çaptırularda, teläsä bazarlarda, teläsä başka uyınnarda — bez haman üzebez telägänçä alıp barabız. Moña başkalarnıñ eçläre poşa. Bezneñ doşmannar könnän-kön kübäyä. Şuña kürä atna sayın diyärlek bäreleşlär bula. Menä mondıy vakıtlarda Gıylaci bulmasa, bez, laçınnan kaçkan çäükälär kebek, tarkalabız da betäbez... Tik ul gına üzeneñ kurku belmäs yöräge, taza kalın beläkläre belän bezneñ doşmannarıbızga karşı tora aluıbızga säbäp bula.
Ciläk citsä, keçkenä-keçkenä tuballar, köz kersä, avılnıñ ber başınnan ikençe başına işettererlek yañgıratıp suga torgan biyek, tekä kakmalar — bolar hämmäse şul atasına ohşap tugan Gıylaci kulınnan yasalıp kilä.
Galine äytäse dä yuk. Närsä yasarga: agaçmı, neçkä taktamı, kalaylarmı, kadaklarmı — hämmäsen Gali taşıy. Akça digäneñ alarda özelmi. Konfetlar, klinderlar, pränneklär belän anıñ üzeneñ teşläre çerep betkän. Bez dä bo» lardan ara-tirä avız itärgä kire tormıybız.
Şahbaz iñ soñ kilep kuşılsa da, ul tiz arada bezneñ kompaniyäneñ üzäge bulıp aldı.
Ber cirgä uyınga barasımı, ciläkkä, balıkka baru öçen cıyarga kiräkme, yäki berärebezne kıynıy başlagannarmı — yanıñda Şahbaz bulsa, ber dä aptıramıysıñ! Ul, ike barmagın teşlärenä kuyıp, berniçä sızgırıp cibärä ikän, beznekelär häzer sizep alalar da, kayda, nindi eştä bulsa da, çabıp kilep citälär. Äyterseñ äkiyättäge cennär inde! Bu sızgıruda avılda gına tügel, tirä-yakta da anıñ tiñdäşe yuk, dilär. Ul ällä niçä törle sızgıra. Bez inde anıñ sızgıruınnan närsä äytergä telägänen tel belän söyläp birgän, süz belän kıçkırgan kebek añlıybız... Yögerüdä, suda yözüdä dä aña çıkkan keşe yuk. Cırlauga, moñlanuga, kölke süz äytep başkalarnı mıskıl itärgä turı kilsä, ul inde doşmannarga gına tügel, bezneñ üz yöräklärebezgä dä yış-eş agulı ukların kadıy.
IH
Şulay üsäbez...
Äyterlek zur almaşınular bulganı yuk.
Tik Şahbaz gına ber dä kötelmägän eş eşläp taşladı.
Ber könne anıñ mañgayı yarılıp kilde. Bäylämägän-nitmä-gän, tik az gına toz sipkän — şulay yarası kanlanıp kürenep tora.
— Siña ni buldı? Kem kıynadı? — dibez.
Başta däşmäde, bik kıstagaç, söyläp birde.
Ul bit yırak ber agasında tora. Şunıñ hatını bik usal ikän. Äräm tamak sin, yukka aşap yatasıñ dip, haman ärli, talıy ikän. Üz balalarına aşarga birgändä, monı öleşsez kaldıra ikän. Ber könne şulay keçkenä bäleşlär peşergän dä ike balasına ikene tottırgan. Zur ulı, anası çıgıp kitkänne genä karap torgan da, üzeneñ öleşennän yartısın Şahbazga bülep birgän. Keçkenä kız bala, yögerep, anasına äläklägän: «Şahbaz sorap, aldap aldı»,— digän.
Hatın kızıp, cenlänep kerä dä: «Bäheteñne aşagan närsä! Üz bäheteñne aşavıñ citmägän, inde minem balalarım rizıgına totıngansıñ ikän!» — dip kahärläp, miç buyındagı kayçını alıp, Şahbaz başına bärä. Yätimneñ mañgayı yarıla.

Bezneñ öçen bu bik zur eş buldı. Gali belän Fazıyl öylärennän ak kümäç kisäkläre, bäleş kaldıkları çıgarıp birdelär. Gıylaci belän bez, tiz genä su kiterep, yudık, yaranıñ eçen karadık: zararlı tügel, söyäkkä timägän kebek. Çüpräklär taptık ta üzebezçä bäyläp kuydık.
Fazıyl atası yanına kerep çıktı da:
—Vät närsä, Şahbaz,— dide,— ul ciñgäñ barıber kön kürsätmäs, sin bezdä kal!
Şahbaz däşmäde. Läkin yañadan tege yortka kaytmagan— Fazıylda torıp kalgan.
Bez moña bik şatlangan idek, Şahbaz üze dä küñelle kebek kürenä ide.
Läkin bolar ozakka barmadı.
Fazıyllarnıñ ber asravı küp savıt-saba kütärep bara ikän — ayagı taygan da, yıgılıp, böten närsäsen vatkan. Ostaz-bikä:
— Niçämä yöz täñkälek äyberemne äräm itteñ! Teläseñ kayan tap, tülä,— dip kıçkırına başlagaç, asrau, üzen aklar öçen, Şahbaz östenä nahak süz söylägän:
— Min kerep kilä idem... menä bu uynaştan tugan malayıgız ällä kaydan yögerep karşıma çıktı da miña bärelde... Min şunnan yıgıldım...— digän.
Zahit häzrätneñ ostazbikäse Şahbaznı çakırıp ala da:
— Yätim bozau asrasañ, avızıñ-borınıñ may itär, yätim bala asrasañ, avızıñ-borınıñ kan itär, digän borıngılar... Sinnän häyer bulmas, küzemä kürenmä, bar, bügennän çıgıp kit! — dip, ayak tibep tirgäp kua.
«Gayıple» bala däşmi-tınmıy, çıga da yugala.
Kaya kitkänder? Hiçkem belmi—hämmä keşe aptırap kala.
Ber atna ütkäç, häbär kilde: Şahbaz Zahit häzrätneñ ostazbikäse kuıp çıgargan könne bu avıldan kitkän dä, İvanovkaga barıp, tatarça belä torgan kart çuvaşka duñgız kötärgä yallangan. Äle dä şunda, di.
Min aptırıy kaldım. Gıylaci däşmäde. Gali, ber dä ise kitmägän keşe kebek, kölä genä:
— Närsägä ul çaklı häyran kalasız,— di.— Çabataçı Ähmi balasınıñ kötüçe bulıp kitüendä nindi gacäp eş bar,— di.
Tik Fazıyl gına mine beraz tınıçlandırdı:
— Kurıkma, Soltan! Şahbazga bernärsä dä bulmas,— di.— Üzen-üze yugalta torgan ceget tügel ul. Kuldan-kulga küçep, hatın-kızdan kıynalıp, tirgälep gomer itkänçe, anda üz könen üze kürer,— di.
Bu vakıt ul da, bez barıbız da undürtençe yäşkä çıkkan gına idek.

Şahbazdan soñ başkalar da beräm-beräm tarala başladılar.
Fazıyl mäğzüm Kazanga kitä. Ul rusça da, möselmança da ukıy, di. Anı maktap söylilär. Ğalim bulır, zur keşe bulır, Zäñgär çişmä buyın yaktırtır, dilär.
Citmäsä tagı, Gali dä kışlarda ällä naylarga kitep yugala torgan buldı. Ul da ukıy, di. Satu-aluga öyrätä torgan gıylemleklär artınnan yöri, imeş, di.
Närsä söyläp torırga?! Gali ukır öçen tügel, baylıkka, simezlekkä çıdaşa almagannan gına yöri inde!
Moñarçı hiçkaya kuzgalmagan Gıylaci da ayaklandı.
Bıyıl yañgır az yaudı. İgendä ömet zur tügel. Avılnıñ baytak cegetläre, eş betär-betmäs, çitkä käsep ezläp çıgıp kittelär.
HI
Közlärdä, kışlarda iptäşlär şulay taral gal asalar da, yaz kaytalar. Cäyne bergä ütkäräbez.
Yörgän taş şomara, min monda kügärep yatam.
Kiçä kötmägänräk vakıtta Gıylaci kaytıp töşte dä bezne cıydı. Yörüe bötenläy buşka bulmaganga ohşıy: ayakta itek, östä kara çikmän, kulda kün biyäläy, başta yaña kırma bürek. Üze dä üskän, nık tazargan. Az gına mıyık ta çıgarga çamalıy bugay. Öydägelären onıtmagan: señlese Gayniyägä ike täñkä yarımlık şäl, atasına ber çitek, änkäsenä külmäklek algan.
— Sezne dä onıtmadım, — di. — Menä sezgä altın şahtası yanında yasalgannan ber kızılbaş! — dip, atası çıgıp kitkäç tä, bezneñ alga ber bötenne utırtıp kuydı. — Bügen sezne sıylarga çakırdım, — di.
Min beraz oyaldım — Fazıyl bezneñ yäştäş, bala çaktagı iptäş bulsa da, häzer ul gıylem keşe bit; anıñ aldında bolay kılanu kileşep betärme ikän?
Gali — et närsä berük; monı kürügä çarşau artına çıktı da Gıylacinıñ änkäse belän nider pış-pış söyläşep aldı.
Küp vakıt ütmäde, tegennän, çarşau astınnan, Gayniyä-käyneñ ak kulı bezgä zur ber tälinkä belän äybätläp kiselgän ikmäk, ärçep turalgan sugan, baytak uk salkın it suzdı.
...Bu eçüdän Gali häyran gına iserde. Aña arakı dip su eçerälär. Annan soñ ber çınayak bik katı çäy birälär dä, Gıylaci anı tışka, havaga alıp çıgıp kerä.

Kämmäse beraz aynıylar.
Gali beraz tärtip belän tagı süz başlıy:
— Min,— di,— cegetlär, ukıym äle... Säüdä gıyleme ukıym... Rusnı, cidnı gına tügel, nemetsne ciñärlek bulgançı ukıym...
Fazıyl anıñ süzen bülä:
— Ukıp betkäç, ni eşliseñ?
— Annan soñmı?.. Annan soñ sau bul, Zäñgär çişmä! Sez dä miña zur şähärlärneñ bersenä bergäläp kunakka rähim itegez... Kalanıñ urtasında, iñ zur uramda minem yort bulır... Baylık äle dä bar... Eş başlarga şul citär, tik himmät1 kenä kiräk... Ataydan mal, minnän gıylem belän himmät! Kalaga küçäm... Matur saraylar saldıram... Hatınnıñ menä digänen saylıym. Cännät kebek bakçalarım bula. Kalanıñ barlık türäse, iñ zurları da mindä eçälär, minnän burıç alalar, miña yıraktan kul kuşırıp toralar... Menä minem plan şulay, cegetlär!.. Nu, söylä, Gıylaci: sineñ isäp niçek? Minem belän kalaga küçäseñme?.. Küçsäñ, akça biräm, podryadçik bulıp, zur yortlar saldırıp yörerseñ!
Gıylaci tutırıp ber çokırnı eçä dä kızmaça söylänä:
— Minme? Gali tugan,— di,— min, di, açka ülsäm ülärmen, Zäñgär çişmä buyların bötenläygä taşlıy almam,— di.— Zäñgär çişmä tirä-yakta ber genä! Änä täräzädän kara: ul niçek ay yaktısında dulkınlanıp yata... Diñgezmeni!.. İñe kaydan kaya cäyelgän... Yuk, tugan... Min monı taşlamam, patşaga hezmät itep kaytam da, bil baglap, ciñ sızganıp, izüne çişep, eşkä totınam... Minem atay,— di,— gomer buyına balta ostası bulsa da, kulga alırlık koralı yuk... Mineke alay bulmas... Min baltanı korıçtay eşlätäm. Ul agaçnı gına tügel, katı taşnı da kıyıp töşerer. Minem pıçkılarım, ötergelärem, ışkılarım kul tiderü belän üzläre yörep torırlar... Min, Safi kart kebek, küzemne kıyşaytıp, başımnı bögep, tözläp mataşmam... Minem ülçäülär ike büränä arasına yalgış kısılgan yafraknı da sizärlär. Beläseñme?.. Hatınım üzemnän dä uñgan bulır. Bu uramnı taşlıym. Sezneñ yanga küçäm... Yortlar narattan bula... Atnı ikedän artık asramıym. Bolar kırık potnı Zäñgär çişmä belän kala arasında «eh» tä dimi yörtälär. Arbalar bar da timerle... Kamıtlar hämmäse kayıştan... Öy buyında bakça: anda cimeşlär peşä... Indırda bäräñge bakçası, anda kıyar, karbız, kavın, torma, çögender, kişer, käbestä — canıña ni kiräk, hämmäse bar... Dönyanı şulay
1 Himmät — tırışlık.

korıp betäm dä, sezneñ dürtegezne ber vakıtta hatınnarıgız belän parlap kunakka çakıram... Yılga ike märtäbä: berse — çana yulı töşkäç tä, avılda kazlar, sugımnar suygan, kız birgän, tuy uzdırgan çorlarda... İkençese—cäy köne, peçängä töşär aldınnan, yäş täkälär ölgergäç, avılda kız ozatu, kilen töşerü könnärendä... Bal-may üzemdä küp bula... Başkorttan miçkäläp kımız aldıram... Kart-korı, mulla-muntagay kürmägän arada töşergäläü öçen çirege belän menä bu kızılbaşlarnı kitertep kuyam... Yarıymı şulay bulsa?..
Gali bu ozın süz vakıtında närsä uylaptır katıp tordı. Fazıyl kölep kuydı:
— Gıylaci, sindä dä şul hıyal belän aldagı dönyanı yasap kuyu bar ikän!.. Nu, berärne eçäbez dä taralabız...
Min däşmädem. Läkin başka keşelärneñ uyları barıp çıkmasa da, Gıylaci üzenekenä ireşer kebek toyıldı. Anıñ eş söyär yöräge, osta kulı, nık, taza gäüdäse — bu eşlärne aña bik ciñel, bik yakın kürsätälär...
Bez berazdan taraldık...
Böten avıl tınıç, rähät yokıda. Minem yatasım kilmi.
Kapka baganasına söyäldem dä yözem belän Zäñgär çişmägä äyländem.
Äyterseñ gomeremdä berençe märtäbä küräm min bu külne!
Monı yukka kül dilär. Bu bit diñgez. Diñgezneñ dä maturı, zurı!
Zihenem yırakka kitte.
Härkem ber närsä turında uylıy. Kiläçäkkä zur uylar yörtä. Min äle haman şul küper bantınnan, tireslektäge çitän öydän dä çıga almıym.
HII
Yatsam da yoklıy almadım.
Tañnan torıp, Zäñgär çişmädän su kiterdem, arış költäse tapadım, çolannan körpä alıp çıktım da ulak tutırıp cirän kaşkaga butap birdem.
Äle öydägelär tormagannar.
Minem başımda haman ber uy. Atay kartayıp bara. Gomere şul tires başında ütä. Min inde citkän ceget buldım, menä berniçä yıldan patşa hezmätenä çakırırlar. Öç yıl anda ütär. Ul vakıtta tagı yalgız kalalar. Tagı yort-cir tözätep yöri almaslar.
Yuk, bolay yaramıy! Häzergä üz könnären üzläre kürerlär. Min kitäm, bügen ük kitäm dä, altı poçmaklı öy, keçeräk ber kelät alıp, şul arnı Zarif ostalar yanına küçerergä citärlek akça tabıp kaytam.

İrtänge çäygä utırgaç, şul turıda süz açtım:
— Ätkäy, — min äytäm, — altı poçmaklı öy belän keçkenä
ber kelät alıp, şul arnı tege Zarif ostalar yanına küçerep
salu öçen küpme akça kiräk bulır? — dim.
Ätkäy dä, änkäy dä riza buldılar. Läkin ikesendä dä
nindider ber eçke ömet katnaş kurku sizelä ide.
HIII
Bezdän unbiş çakrımda Märgäntaş digän biyek ber tau bar. Monıñ başınnan çişmä çıga. Ber kaber dä bar. Başkortlar Salavat kaharmannıñ yakın duslarınnan Märgän şunda kümelgän, şuña karatıp isem birelgän dip söylilär.
Şahtalarga bara torgan yul menä şunıñ itägennän ütä.
Öydän çıkkan kızu belän bu tauga citkänçe tuktamadım, artka äylänep tä karamastan, haman bardım da bardım. Beraz yal itim, tämäke tartıp alıym dip, kalkurak ber taşka utırsam, tirä-yaktagı küreneşkä häyran kaldım.
Zäñgär kül diñgez kebek cäyelep yata. Äyterseñ äkiyättäge siherle közge inde. Közge koyaş yaktısında şulay matur bulıp, canlı bulıp nur eçendä uynıy.
HIV
Altı ay eşlädem. Cidençegä kitkändä minem eçke külmägemneñ kultık astında keçkenä böti kebek äybätläp tegelgän yözär sumlık ike käğaz härvakıt tänemne kıtıklap rähätländerälär ide.
Monıñ öçen nilär genä kürmädem, kaylarda gına bulmadım...
HV
Şahtadan şahtaga yöri torgaç, ahır barıp, aktık utız täñkämne tutıru öçen, rus-tatar baylarınıñ urtak ber kompaniyäsenä hezmätkä yallangan idem. İnde yaz da kerä ide, hak zur bulmasa da, aşaudan kısıp, könenä unbişär säğat eşläp, ayga yegerme biş sumnar kaldırırlık çama bar ide. Bezneñ yaklardan, Kazan, Sember, Saratau gubernalarınnan kilgän bik küp tatar cegetläre dä eşlilär ide...
HVII
Bezneñ baraktan un gına sacin cirdä bik zur bakça bar. Urtasınnan keçkenä genä yılga da aga. İptäşlär kitkäç, şuña çıgıp utırdım. Küñelem Zäñgär çişmägä, Agıydel buylarına kitte. Ozak-ozak Gayniyäne uyladım. Bu kız belän väğ-

dä alışu tügel, cünläp söyläşkänem dä yuk. Şulay bulsa da, ul minem yörägemä hatınım bulıp kerep utırgan. Min kiläçäk könne başkaça uylıy almıym. İnde yegerme biş sum gına kiräk. Annan soñ yulga, vak-töyäk büläk-yarakka ber unbiş sum eşlim dä avılga kaytam. Yortnı küçeräm. Gayniyälär belän yänäşä bulabız.
HIH
...Häyerle säğattä monnan kitäm!
Bäyräm aldınnan — kiçäge kön barlık eşlägännärem öçen tiyeşle akça alıngan ide.
Düşämbe kön hezmätkä çıkmadım.
Biletımnı aldım, kitäçägemne belderdem, yaña külmäk belän itegemne kapçıkka salıp arkama astım da Uralnıñ saf kömeş yılgaları, borgalanıp-borgalanıp bolıtlarga suzılgan biyek tauları, zur külläre buylap tagı şahtalar ezlärgä kittem.
Ozak yörergä turı kilmäde. Dürtençe köndä min yañadan ber altın priiskasına kilep yallandım.
Tagı berniçä atnalar eşlägäç, ike yöz täñkäne tutırıp, anıñ östävenä yullık, öygä vak-töyäk büläklek tä arttırdım.
Vak akçalarnı böten ike yözärlekkä almaştırıp, yöräk östenä böti yasap tektem dä, Uralnıñ tirän şahtaları belän bähilläşep, Zäñgär çişmä yagına taba yul tottım.
Kaytışlıy, tagı Salavat bahadirnıñ Märgäne kabere yanına — biyek tau başına utırıp, häl cıydım.
Yañgırlı-bolıtlı köz, anıñ artınnan karlı-buranlı katı kış ütkän; minem baştan da ällä niçaklı hällär kiçkän, läkin Zäñgär çişmä az gına da üzgärmägän.
Ul haman da elekkeçä zur, mähabät bulıp, ällä kaydan cäyelep, haman elekkeçä matur koyaş nurları belän uynap yäşi ikän äle.
HH
...Min avılga kaytıp töşkändä, solı, boraynı çäçep betergännär, tarı, karabodayga yaña çıkkannar gına ide äle. Ätkäy kat-kat rähmät ukıdı:
— Ahırı häyerlegä genä bula kürsen, hiçber kötelmägän eş bulıp çıktı bu, balam,— di.
Änkäyneñ şatlıgına çik-çama yuk. Aña dip alıp kaytkan külmäklek belän yaulıknı birgäç, tüzmäde, yılap cibärde:
— Mal da, büläk tä ömet itmägän idem... Başı isän-sau gına kaytsa yarar ide dip, namaz artı sayın yılap-elap doga kıla torgan idem... Bervakıt ällä kaysı şahta cimerelgän,

unaltı keşe asta kalıp izelgän, utız keşe imgängän, imeş, dip söylädelär, şunı işetkäç, aşaganım aş, eçkänem su bulmadı... Berdänber balam ide, añardan da ayırdıñ, küräseñ, dip, kön yıladım, tön yıladım, — di.
Öydägelärdän avıl hällären soraşıp, ni kürgännäremne söyläp, berniçä säğatlär utırgaç, uramga çıktım da iptäşlärne ezlärgä kittem. Bälki, Gayniyäne dä oçrata almammı digän ömet bar ide.
Şul arada minem büläklär, ike yöz täñkälär böten avılga taralıp ta ölgergän ikän.
HHI
Siksän biş sumga yugarı oç Galävineñ altı poçmaklı öyen aldık. Üze ike genä yıl torgan. Büränäläre yañalar, korılar. İşek, täräzä, idän, tüşäm — barı da bik böten.
Tik, beraz biyegräk bulsın öçen, nigezgä berär büränä salırga turı kiläçäk.
Utız sumga Sadıyk baynıñ ber keläten aldık. Zur gına, irken genä. Ösäkläre dä bik yahşı ikän. Bulgaç-bulgaç ak kelät bulsın dip, moña keçeräk kenä ber täräzä dä kuydırırga isäplim.
İkençe köndä kürşe-külänne cıyıp, ömä sımagrak yasap, öyne mükläp kütärdek. Busına inde Zarif osta berniçä säğatkä kaytıp üze dä bulıştı... Yaña kürşe Gayniyälär aş-su belän yärdäm ittelär.
Berniçä könnän miç tä ölgerde.
Şulay itep, ber atna digändä, bez bu yaña urınga, yaña öygä bötenläy torırga da küçtek — küper başındagı çüplektän mäñgegä-mäñgegä kotıldık.
İgennär, bezneñ bähetkä, iskitkeç däräcädä şäp bulıp citkännär.
Halık şat ide. Kärkem bıyılgı igen belän üzeneñ tereklegen tözätep kalırga ömet itä. Burıçlılar burıçların tülärgä, atsızlar at alırga, öysezlär öy salırga, ulı citkännär kilen alırga, kızı citkännär kız birep tuy yasarga, — härkem şulay bu baylıktan üzeneñ dönyasın rätläp kalırga uylıy.
Şundıy därtlär, şundıy uylar belän härkem bil baglap, ciñ sızganıp, izü çişep, urakka töşte... Härkem här kön üzeneñ cirenä barıp-töşkän sayın, arışnıñ salamga ozınlıgın, başakka tuklıgın, költäneñ küp çıguın, çümälälärneñ yışlıgın, zurlıgın kürep, bu ömetlär dä, bu uylar da nıgıy bara. Ara-tirä yañgırlar bula torganga, tarı, karabodaynıñ da şäp bulaçagına kamil ışandıralar. Başka närsä çäçärgä häle citmägän yarlılar bıyıl üzläreneñ un-unbiş tayak tarıları belän dä, hiç bulmasa» berniçä ay tuk torunı uylap, zur därt, zur gayrät belän eşkä — urırga, çabarga totındılar.
Şundıy ömetlär, şundıy uylar belän yanıp, rähätlänep, şatlanıp, şaulaşıp eşläp yörgän zamanda, köpä-köndez hämmä halık yalanda urakta çakta, patşadan färman kilep töşä:
— German belän sugış!
— Kämmä ir canı korallanırga, frontka kitärgä tiyeş! Ayaz köndä, dimäk, hiç kötmägändä, yäşen sugu niçek äsär
itsä, patşanıñ bu färmanı añardan yamanrak buldı...
HHHII
...Basular yılap kaldı. Ura başlangan cirlärne beterergä tügel, yartılay kuyılgan çümäläñne oçlarga da ihtıyar birmädelär: patşadan färman kilep töşügä, ällä niçä cegetne, at menderep, basuga çıgardılar da, kıçkırıp, ay-baylap, ay-hay-au saldırıp, hämmä halıknı kuıp kaytardılar.
Berençe näübättä elek soldat bulıp hezmät itkännärne kırık yäşkäçä sörgännär ide; alar kitep, alar öçen tügelgän küz yäşläre kibep ölgerä almadı — opolçinnarga häbär kilde...
Şular artınnan uk bıyıl karalası nikrutlarnı alıp kittelär...
Kart-korı, karçık-korçık üzara cıyılalar da, tik şundıy yuk-bar süzlär, kurkınıçlar söyläşep, küz yäşe tügälär, doga kılalar, sadaka öläşälär...
Härkemnän bigräk analar kaygıralar... Kön yuk, tön yuk, al arnıñ küzläre yäşle... Kayda gına oçrap, sugışka kitkän ulı hakında avız açma: alar ber-ike süz dä äytä almıylar.
— Bigräk bähetsez zamannarga turı kildegez inde, balalar! — diyälär dä, küz yäşlärenä buıla-buıla, özelep yılarga kereşälär.
Atası sugışka kitkän bala-çaganıñ yözendä nur kalmagan,— bolar üzlären yätim kebek toyalar, ahrı... Ülem turında, yaralanular turında berär süz işetsälär, başların aska iyälär dä pışık-pışık balavız sıgarga totınalar...
HHHIV
Şahbaz, Gıylaci, Fazıyl, Gali, min — bez barıbız yäştäşlär dip yöri idek. Änkäylär dä bezne ber yılgı balalar dip äytälär ide, bez üzebez dä ber yılda karalabız, bergä soldatka kitäbez, bergä-bergä patşaga hezmät itäbez, annan soñ bergä-bergä öylänäbez, tuy yasıybız dip uylıy, şulay söyläşä idek.
Niçekter, başkarak bulıp çıktı.
Şahbaz Zäñgär çişmägä kaytmadı — ul üzeneñ eşlägän cirendä karalgan da şunnan uk sugışka kitkän... Fazıyl da Kazanda ide. Avılga kürenmäde, şunda karalıp alınganmı, niçekter, Mäskäügä bargan da laşmançılarga başlık sıman bulıp urınga kergän.
Üzbäklärne, kazaqlarnı soldatka almıylar ikän... Şulay da... alarnı bu yakka hayvan kebek kötü-kötü kuıp kiterälär ikän dä, ällä nindi kara, pıçrak eşkä kuşalar ikän, şularga bezneñ ukıganrak keşelärne başlık yasap, patşaga agent kuyalar ikän.
Bezneñ Fazıyl da üzeneñ Mäskäüdäge dusları, bayları arkasında şunda barıp sıyıngan, di. Anıñ bu eşe küñelemä ber dä, ber dä oşamadı! Ällä kaydan kiterelgän biçara kollarnı, çıbırkı totıp, kara, pıçrak hezmätkä kuıp, şuña başlık bulgan bulıp yörü cegetlekmeni ul! Alay itkänçe, üzeñ soldat bul, üzeñ sugışka kit tä üz yazmışıñnı üzeñ kür!
Gali dä çarasın taptı.
Baylarga närsä? Akça küp, tanışlık zur. Altın bulgaç, doktorın da, allasın da, mullasın da, patşasın da satıp alıp bula ikän şul: ike meñ totkannar, dilär... Bälki, artıgrak ta bulır — küpme çıksa çıkkandır, Gali «şähärgä» barıp karaldı,— ahrısı, bötenläygä kotıldı...
Bez Gıylaci belän bergä alındık, bergä uynadık. Bergä
frontka kittek.
Başkalar ayak-kul bozalar, küzgä, kolakka agu salalar. Bez moña yakın barmadık. Ülsäm ülärmen, ämma üz kulım belän üzemne garip yasap, imgätep mataşır hälem yuk. Ni yazgan —
şul bulır...
Gıylaci da, minem kebek, bozuga karşı bulsa da, ul, nikter, kazarmadan kazarmaga, fronttan frontka kuılıp yörüne yaratmıy ide.
Baştan uk küñelenä utırtıp kuydı:
— Min,— di,— Yarmanga plenga kitäm... Anda dönya küräm, eşkä öyränäm,— di.
Ul süzendä tordı, tugız ay häbärsez ğaip bulıp yörgännän soñ, Yarmannıñ zur ber şähärennän hat kilde: min isän-sau, di; sohari cibäregez, di; üzem balta eşenä kereştem, di.
Annan soñgı yıllarda dönya kaynadı, moñarçı gel bertösle genä, tınıç kına agıp torgan tormış diñgez kebek dulkınlana başladı. Bu dulkınnar, bu öyermälär eçendä yıllar ütte, hällär üzgärde, mäñgelek duslıkta kırıgar märtäbä ant iteşkän bezneñ iptäşlär üzläre genä taralıp kalmadılar,

küñelläre dä üzgärde, yulları şulçaklı ber-berenä karşılandı, bez ber-berebezneñ bugazlarıbızga kilep sarılıştık. Ber-berebezneñ kükräklärenä mıltık tözäp atışu däräcäsenä citeştek. Aralarda upkınnar yasaldı.
HHHV
Petrograd. Zur şifahanälärneñ berse... Bezneñ zalnıñ ak, paq karavatlarında avıru soldatlar buy-buy tezelep yatkannar. Tın, tınıç. Tik ara-tirä kayber hästälär genä, ahrısı, katı gazapka tüzä almastandır,— yöräkläreneñ ällä kay cirlärennän kilgän ber tavış belän avır-avır ıñgıraşıp alalar. Bolar cannarıñnı ütä kisep töşä. Şundıy gazaplı, şundıy häsrätle ıñgıraşalar.
...Bolar mine arıttılar... Hälem bette... Yarım yokı, yarım hälsez... Şulay sataşa başladım... Germaniyä belän sugış kebek ide... Rus soldatları belän nemetslar arasında kanlı bäreleşülär bara... Navada ike yaknıñ aeroplannarı, yañgır aldınnan kuzgalgan koşlar kebek, kaynaşıp, berberen kuıp oçalar... Alardan bezneñ öskä ut yava... Bomba yava... Menä arttan bezneñ avır tuplar kuzgaldı... Karşılap Germaniyänekelär cavap birergä totındılar... Bez uttan yasalgan öyermä eçendä kaldık — tön karañgı ide... Nider buldı... Bez, yazgı taşkın kebek, katı cil belän kuzgalgan diñgez dulkınnarı kebek, kayadır, ni öçender, cimerelep, işerelep aga, kuıla başladık... Belmim, cir yottımı? — nider buldı... Ber sazlıkta yalgızım kaldım... Tirä-yak batkak ide... Aldımda ber yalgız kayın tora ide... Su yukmı ikän dip, şuña yögerdem... Barsam, bile urtalay özelgän ber nemets soldatı yata... Üze ülmägän... Tirä-yagı kan belän tulı... Küzlärennän, belmim, ülem, belmim, cähännäm gazabı karıy... Kotım oçtı, kütärgän ştıgım kire töşte... Yögerä bantladım... Ul, urtalay özelgän bändä, miña kıçkırgan kebek: «Soltan, kil yañadan... Mine kızgan... Mine üterep kit... Miña ber seltäü citä... Gazaplama... Minem yörägemne sugıp yar — ul tuktasın, min tınıçlanıym»,— digän kebek buldı.
Hälem bette... Yañadan borılıp karıy almadım... Yögerdem, artıma karamas öçen, ul küzlärdäge ülem gazabın yañadan kürmäs öçen barlık köçem belän yögerdem...
Kayandır ber soldat yögerep çıktı da mıltıklar, söñgelär belän korallangan bik küp cegetlär yanına kilep kıçkırdı: «Ura, ura, iptäşlär! Bez ciñdek!.. Kerenskiy kaçkan!.. Ul duñgıznı kulga töşerä almadık... Kerenskiynıñ generalı kazaçiy ataman Krasnov böten ştabı belän bezneñ
kulga eläkte,— di. — Änä bezneñ komandir üze dä kilep citä»,— di.
Soldat süzen äytep beterä almadı, avtomobilneñ işege açıldı. Berniçä keşe kilep çıktı. Bersennän küzläremne ala almıy kattım. Buyga minem çaklı bula yazar... Sabır, akrın, läkin cir-kükne üze artınnan iyärtkän, tagıp alıp kilgän bahadir kebek köçle salmak atlap kilä. Yözendä ällä nindi ber usal katnaş açumı, kemgäder ige-çige bulmagan doşmanlıkmı bar... Küzläre üterep, yörägeñne ciñep karıylar... Kantları yözendä-küzendä bulgan bu avır karaşnı, bu açı kahärle doşmanlıknı tagı da köçäytep kürsätälär — bolar, niçekter, şul küzlär östenä korılgan timer kalkannar kebek, tübän taba salınıp toralar... Bu keşeneñ böten yözendä tirän akıl, betmäs-tökänmäs köç belän bergä, arıslan häm laçınnıñ ikesennän kuşılgan ber rähimsezlek kürdem.
Kemder: «Menä şul inde bezneñ kızıl komandir»,— dide... Ul söyli başladı,
Cirneñ töbennän kütärelde, diñgezlär kiçte, kan däryaların ütep çıktı, dönyanıñ kara köçlären üz kulı belän bugazladı, yırak küklärgä menep, andagı allalarnı, färeştälärne karaga, pıçrakka buyap, bogaulap ırgıttı, arıslan, laçın küzläre belän aldagı könnärgä ber karaş taşlap, bu ülemnär, kannar eçenä, bu gazap dönyasına kayandır ber täräzä açtı: annan koyaş kürende, nur aga başladı, tirä-yak çäçäklär belän tuldı... Bolar barı da kızıllar ide. Karap tuygısız maturlar ide. Ahırın tıñlıy almadık, kaydandır kuyı kara sörem kütärelde, alar keşegä äyländelär, kullarında söñgelär bar ide, Gali belän Fazıyl tularnıñ aldında kebek ide...
«Tuktagız!.. Karap kilegez!.. Kızıl çäçäklärne äräm itäsez bit!» — dip kıçkırdım.
İşetüçe bulmadı. Tege kara söremnän yasaluçılar ştıkların suzıp bezgä taşlandılar.
Kemder bomba ırgıttı... Iñgıraşa başladılar... Arkamnan närsäder cıp-cılı närsäder agadır bulıp toyıldı, karıy almadım... yögerdem...
Hälem betä, yıgılam...
HHHVI
Kemder, ayak oçı belän genä basıp, yanıma kilgän kebek buldı.
Küzemne açsam, bezneñ palatanıñ doktorı — Anna Fedo-rovna karşımda tora.

— Sineñ avıldaşıñ bulsa kiräk, — di,- — Şahbaz Fähriyen digän ber bik ütken komandir ber atnadan birle här kön kilä dä kerergä talaşa. Häleñ avır bulganga, kertmädek, menä bügen ul miña zapiska kaldırgan. Ukıp biregez digän, — di.
Kay arada ukırga-yazarga öyrängän bu yeget — min beraz gacäpsenäm.
Marca ukıp birde:
«Duskay, Soltan, un kön inde irtä-kiç sineñ lazaretnı taptıym. Kertmilär. Kuşına kilde digäç, bügen siña zapiska kaldıram. Bez tizdän frontka kitäbez. Şuñarçı niçek kenä bulsa da sine küräse ide. Bik sagındım! Zäñgär çişmä buyların ber söyläşep utırır idek.
Şahbaz, 1918 yıl, mart».
HHHVII
Dönyanıñ cähännämnären kiçtem. German ştıklarınnan yaralandım. Kerenskiy, Krasnov kazaçiylarınıñ, Petrograd yunkerlarınıñ bombalarınnan gazaplandım... Öç märtäbä yardılar...
Min haman tere. Min tagı ayakta.
Yul mäşäqatlärennän soñ üzebezneñ tugan ilgä ber ay otpuskaga dip kaytıp citkän könnärdä, Agıydelneñ kiñ bolınnarında çalgı tavışları işetelä başlagan; tormışnıñ ul katı dulkınnarınnan azgamı, küpkäme çittä kalgan cegetlär, kartlar, irläre sugışka kitkäç çalgı totarga öyrängän taza beläkle kilennär, agaları, ataları frontka kitkän kızlar, kiyek kazlar kebek tezelep-tezelep, peçän çabarga totıngannar ide inde.
Min köräşne yaratam.
Köräşsez ütkän könnärne äräm sanıym. Katı köräş dulkınnarı arasında minem canım rähätlänä, yörägem üzenä köç ala, gayrät ala.
Avılda ber ay tınıç kına häl cıysam, kamil tazarıp citärmen dä, yañadan şul kanlı köräş öyermäläre mine üz eçlärenä tartıp alırlar dip, İdel yarına basar-basmas, üz aldıma uylap kuygan idem.
Ay tügel, atna tügel, ber kön, ber säğat kötärgä dä irek birmädelär.
Min Zäñgär çişmägä cäyäüläp, arkama äyberläremne asıp kilep kergändä, koyaş batıp bara ide inde.
Çü! Bu ni eş?
Kemder, närsäder rättän öç märtäbä atıp cibärde!
Monı işetügä kullarım ireksez koburama suzıldı.
«Naganım isänme ikän, urınındamı ikän?»— dip kapşap karadım.
Mäçetne, Gıyrfan baynıñ zur taş kibetlären ütsäm, bötenläy şaşa kaldım. Kötelmägän, uyga kilmägän, kilmi torgan ber küreneş!
Bazarnıñ urtasında peçän ülçi torgan baganalarga berniçä keşe ayaklarınnan yugarı asılgannar. Bolarnıñ berse bezneñ avılda dürt yıl buyı balalar ukıtkan mögallimä Hädiçä ide. Bolar terelärderme, ülelärderme, belep bulmıy. Kulları salınıp töşkän, yözläre adäm karagısız bulıp yaralangan... Kan tamçıları cirgä tamalar... Bu asılgannar tiräse kara bolıt kebek, tufan kebek halık kötüe belän kaynıy. Kıçkıralar... talaşalar... Närsäder bersennän-berse tartkalap alırga tırışalar... Belmim, hämmäse akıldan şaşkan, belmim, kıyamät bulgan: keşelär ni eşlägännären belmilär, küzlären kan baskan... Nindider ber köç belän äle ber yakka, äle ikençe yakka kuzgalıp, şau-şu belän, gauga belän dulkınlanalar. Bolarnıñ başında zur ber komandir kebek bezneñ Gali yöri. Anıñ da küzläre kanlı, tavışı karlıkkan, üze anda yögerä, monda yögerä, şul bozık gırıldavıklı tavış belän bertuktausız akırına:
— Cämäğat, kötkän könnäregez kilep citte. Sez kotılasız... Forsatnı kaçırmagız...
Aptırap Galineñ östenä karadım: başında äfisär furackası, ayakta şporlı yaltır itek, beläktä ak tasma, kulında menä digän mauzer!
Üzemne-üzem belmädem:
— Gali, sinme? Bu ni eş? — dip kıçkırıp, aña barıp totındım. Halık tındı, minem bildäge nagannı kürgäç, berazı, kurkıp, ikegä ayırıldılar.
Läkin Gali üzen-üze yugaltmadı, kanlı küzläre belän miña ber genä märtäbä karadı da, beraz kire çigenep, ällä nindi zähärle, kahärle tavış belän:
— Ä... alaymı? Asıl koş üze kilep ayagınnan eläkteme?.. Cämäğat, menä sezgä Soltan Urazbayıv!.. Dönyanı tuzdıruçılarnıñ iñ yamannarınnan berse! Totıgız da bäylägez monı! — dip kıçkırdı.
Ul süzen äytep beterä almadı, kemnärder mine totarga kilä başladılar.
Üzemne-üzem sizmästän, naganımnı suırıp aldım da:
— Kem miña kagıla?.. —dip, rättän dürt märtäbä yak-yakka attım.
Halık, laçınnan kaçkan çäükä kötüe kebek, kurkışın, çitkä taraldı. Urtalıktagı açıklıkka karasam, nindider ber gäüdä ıñgıraşıp yata. Yörägemä nider çäneçte, tanış

kebek buldı, dönyanı onıtıp, şul ıñgıraşkan gäüdägä taşlandım. Ni kürim?
— Su, ber genä tamçı su! — dip, çak-çak işeterlek ber tavış belän sataşıp, ıñgıraşıp, minem dustım Gıylaci yata.
Kütärep alıym dip iyelsäm, muyınıma arkan saldılar...
Ul arada Gıylacinıñ atası Zarif osta belän minem ätkäy kilep çıktılar. Şau-şu yañadan kütärelde. Şahbaznıñ agası, anıñ artınnan başka vakıtta cıyınnarda siräk kürenä torgan bezneñ iske kürşelär, avılnıñ çitlärendä, balçık çitän öylärdä yäşäüçelär, atasınnan, töp yorttan kuılıp çıgıp, çitlärdä öydäş toruçılar telgä kildelär:
— Köpä-köndez adäm üteräsez!
— Bu ni eş!.. Çeh dip, ul çaklı masaymagız!..
— Bezneñ oçta da yañadan bäyräm bulır äle! — dip kıç-kıra-kıçkıra, mine kotkardılar.
Gıylacinı, arkılı agaçka salıp, öyenä alıp kittelär.
HI
Bezdän unike çakrımlık stansadan doşmannıñ berençe otryadı kiçä köndez säğat ikelärdä ütep kitkän ikän. Gıylaci üzeneñ ike iptäşe belän Zäñgär çişmä häm İvanovka arasında Gıyrfan baynıñ ciren-urmannarın büleşü turında çıkkan ber añlaşılmaunı tikşerergä kilgännär ikän. Çehlarnıñ kilep citüe belän, Gali korallanıp çıkkan da, unbiş-egerme keşe belän kontornı kilep baskan, Gıylacilarnı şunda uk kıynap, österäp, bazar mäydanına çıgargannar. İke iptäşen, avıldagı ber mögallimäne askannar. Bezneñ dusnı kıynaludan kotkara almasa-lar da, küz kürgän keşe bulganga, asarga irek birmägännär ikän.
Min öygä kaytıp bu häbärne söylätergä, Gayniyäne kürergä dä ölgerä almadım, Safa babay kilep citte: yalanayak, külmäkçän, üze yögerä-yögerä arıp, gıcıldap betkän:
— Soltan balakay, di, sine barıber äräm itärlär... Anda iske urätniklär, elekke starosta belän starşinalar, zemski näçälniklär — barı da Gali bayga cıyılgannar! — di...— Nasıyb bulsa, dönyalar tınıçlangaç, yañadan kaytıp, ätkäñ-änkäñne kürerseñ... Ber minut torma, häzer kit! — di.— Dönyanıñ berär cirendä beznekelär bardır äle, şularnı ezläp tabarsıñ üzeñ! — di.
Safa babay belän ätkäy mine Agıydel yarınaça ozatıp, köymä belän aşa çıgardılar.

Agıydel elekkeçä şaulap aga kaldı, arkama äyberläremne askan häldä, min, bolındagı tallar arasında salıngan sukmak belän, kalaga karap yul tottım.
Niçek kenä bulsa da, Fazıylnı kürergä, anıñ arkılı Gıylacinı bu kotırgan etlär avızınnan kotkarırga kiräk.
Anıñ kvartirı nindider ber zur bayda ikän. Turı şunda bardık. Gacäyep matur bay bülmä, kitaplar, gäzitlär belän tulı.
İşekne bikläp, açkıçın kesäsenä saldı, yomşak kresloga utırdı da miña tekälep karadı:
—Yä nindi eş sine miña kiterde?
Min söyläp birdem.
— Nık kıynalsa da, äle ülärlek tügel... Anı monda hökemgä ozataçak bulıp kaldılar... Bälki, kitergännärder dä... Sin Gıylacinı kotkarırga tiyeşle!
— Menä närsä,— di,— Soltan tugan: sin beraz soñgarak kalgansıñ!..
Galilär Gıylacinı arbaga salgannar da monda cibärgännär; atası Zarif kart ta kalmıy ozata kilgän ikän. Kalaga citär aldınnan, İdel tugayında, bu ahmak babay, ber eş belän tuktagan çakta, azrak hällänä başlagan ulın cilkäsenä kütärepme, niçekter, agaç arasına alıp kerep kitä başlagan. Karavıl ber süzsez şul cirdä totkan da artlarınnan atkan. Zarif ta, Gıylaci da şul cirdä can birgännär.
Min artık süz äytmädem:
— Beläbez bez andıy kaçularnı! Kaçkan vakıtta al yaktan yöräkkä atularnı! — didem dä çıgıp kittem.
HI1
Kön kittem, tön kittem...
Küp adaşulardan, küp ezlänülärdän soñ arıp, häldän tayıp, avırıp, danlıklı ber partizan ğaskärgä barıp yıgıldım...
Dürt yakta doşman bulsa da, härber adımnı tik sugışıp kına atlasak ta, küñel ışanadır ide: kaydadır yaktılık barqayçan da bulsa bez şuña ireşerbez, di idek.
Yöräk yalgışmadı, kızıl yaktıga barıp çıktık. Berazdan çehnı da beterdek.
Annan soñ min avılga kayttım.
Mine kürügä, urta buylı, şadra yözle ber kız kıçkırıp cibärde:
— A... Soltan abzıy kayttı!.. Soltan abzıy!..
Arbadan töşkänne dä kötmädelär:

— Soltan abzıy, Soltan abzıy!..— dip, mine sırıp aldılar; ber-bersen bülä-bülä, üz hällären söylärgä, minnän berber artlı soraşırga totındılar.
Äyberläremne, yasalma ayagımnı, tayagımnı törle kulga tarattılar da, ul arada tazarak ike ceget üzemne ike yaktan kultıklap, cilterätep:
— Äydä, menä monda sineñ äniyeñ,—dip, bakça eçendä, kayçandır bezneñ ätkäy belän Zarif babay märhümnär eşläp birgän altı poçmaklı öygä alıp kittelär...
Bez bakçaga kerügä, öy eçennän äni kilep çıktı. Mine kürügä:
— Ay, balam... Bu cirlärdä rizıklarıñ betmägän ikän äle... —dide dä koçaklap kattı. Yılıy da, artık süz dä äytä almadı.
Min änineñ hälen soraşıp beterergä ölgerä almadım, yäşlär kayandır may, yomırka, söt, ikmäk tä tabıp kiterdelär. Üzläre haman ber-ber artlı söylilär, soraşalar ide...
— Bez sezgä küñelsezlänergä irek birmäbez... Härvakıt tik tä yatkırmabız... Düşämbe kön bezneñ urtak kiçädä özelgän ayagıñnıñ tarihın söylärseñ, Zäñgär çişmä buyları mondıy hällärne işetergä bik susagannar... yarıymı? — dip, minnän kat-kat väğdälär algaç, şaulaşıp çıgıp kittelär.
Kiç Gıyrfan bay kızı kerde... Kız bar seren yäşermi yäki yäşerergä telämi... kaylarda bulalar, nilär kürälär, ahırda üze tagın monda niçek kaytıp yıgıla... hämmäsen-hämmäsen avır facigıy häsrät belän söyläp birä...
Bolarnı söylägändä kız, ridikyulennän yaulık çıgarıp, yäşle küzlären sörtte dä abzasınıñ aktık süzläre yazılgan käğaz kisägen miña birde...
Cirändem, närsägä mondıy pıçraknı miña birälär, dip uyladım. Şulay da sovet, revolyutsiyä doşmanınıñ niçek dömegüen beläsem kilde.
Ber çitkä: «Bu yazunı Şahbaz belän Soltanga kürsätsägez ide », — dip kuyılgan.
Aşıgıç küz yörtäm:
«Sez töziyäçäk tormışnı min kütärä almıym... Elekke könnärneñ, elekke ideallarnıñ kayçan da bulsa yañadan ber kaytuına imanım kalmadı... Mal bette... Yort-cir kitte... Därt, vöcdan da kaydadır yugaldı. Äytegez, ni belän yäşim?..»—da.
Fazıylnıñ ataları Zahit mullalar da şulay taralgannar. Mulla üze Semipalat şähärendä tiftan ülä. Ostazbikäse akıldan yaza. Häzer kayda ikäne mäğlüm tügel, di.

Tik Fazıyl üze genä haman bireşmi ikän äle. Kolçaktan omet kiselgäç, Fazıyl meñ azap belän başkortlarga kilep kuşıla. Şulay itep, ul üzen kotkara. Bötenläy bezneñ yakka çıga. Sovetçı bulıp kitä.
Häzer inde partiyädä kandidat, di. Bik tırışıp, bil baglap bezneñ yulda eşli, imeş.
«Hata buldı bezneñ elekke yullar... Ärämgä kan tüktek bez. Revolyutsiyäne añlamıy harap buldık»,— di, imeş.
HÜP
Yäşlär kuygan «teatr»ları gacib däräcädä canlı, küñelle bulıp çıktı. Bik susagannar bulsa kiräk, avılnıñ böten halkı diyärlek — ire-hatını, kartı-karçıgı, balası-çagası, kilene-kızı, ceget-ciläne — hämmäse Gıyrfan baynıñ yortı eçenä tulgan ide. Baynıñ zur zalları da bu çaklı cämäğatne sıydıra almaslık bulganga, bik küplär kürüdän mährüm kaldılar — kire kittelär yäki işektän, täräzädän tıñlap, karap azaplandılar...
Kiçädä berençe närsä — Miñcamal oyıştırgan hornıñ cırı ide. Şundıy küñelle, moñlı çıgardılar ki, kütärenke köygä cırlangan bu cırlar yöräklärne aşkındırdılar. Halık kayda ikänen onıttı, şul tirän moñ belän, şul muzıka uñayına Agıydel buylap aktılar, şulay agıp barganda, ike yaktagı biyek taularga, allı-kızıllı çäçäklärgä karap, häyran buldılar. Şul zur yılgalar, kart urmannar, şul matur çäçäklär arasında akkan kannarnıñ, tügelgän küz yäşläreneñ, çigelgän häsrätlärneñ hämmäse yöräktän kütärelep başka mendelär, annan dönyanı kaplap kattılar da, akkoş balaları kebek tezelep, moñlangan yäşlärneñ saf muzıkaları belän kayadır yugala başladılar, kükkä taba menep, bezne kotkaralar kebek buldı.
Kul çabu hiçkemneñ häterenä kilmäde, muzıkanıñ, cırnıñ tuktaganın, muzıkantlar çıgıp kitep, sähnä buş kalgaç kına añlıy aldılar. Kiçädäge başka närsälär dä, niçekter, halıknıñ yörägenä yattı.
Monda tamaşaçı belän uynauçını ayıru kıyın ide. Sähnä belän zal, niçekter, küñeldän berläşälär kebek, bergä uynıylar, bergä cırlıylar, bergä biilär kebek ide.
HÜŞ
Öyemä kergäç, karşıma kilgän keşedän aptırap kaldım. Kem bulır disez?
Yaña gına kaytıp, minem bülmämdä, öslären dä çişenmiçä kötep utıruçı sezgä bik yakınnan tanış -— minem

balalık, yäşlek dustım, revolyutsiyädä doşmanım bulgan Fazıyl ide.
Küñelemdä ike katlau, ike dulkın tudı, şulay da tıştan ser birmäskä tırıştım. Berençe sälamnän, berençe süzlärdän soñ üzennän dä yäşermiçä:
— Kaya, ceget, küp üzgärdeñme? — digän kebek, yözenä, ös-başına ozak karadım.
Üzgäreşe bik zur da, ber dä yuk ta.
Ayakta zur itek, soldat pustavınnan tegelgän galife çalbar belän kileşle frenç; bildä, arkada kayışlar, sarı kobura, anıñ eçennän nagan başın çıgarıp karap tora.
Gäüdä nık, taza, katı kürenä; elekkedän küp çınıkkanga ohşıy.
Sakal-mıyıknı äle dä kıra ikän. Läkin ozak yulda buludandır, yañakları, muyınnarı kügärep, yartı karalıp kilälär, irennär köygän, karasulanıp köyep, beraz kızu kanlılık äsäre kürsätälär. Fazıylda elek bu yuk ide. Küzläre elekke kebek matur, akıllı, läkin tirän ber uy belän karıylar.
Soñgı yıllardagı ütkenlängän sıynfıy doşmannıñ sugışı bezne ut belän su kebek karşı kuysa da, milärneñ, yöräklärneñ yulları tagı bergä kuşılıp aga başladı bugay.
Küp süzdän soñ min aña mäsäläne turı kuydım:
— Açıgın äyt: Gıylaci belän anıñ atası Zarif kartnıñ kanı sineñ kuldamı, tügelme? — bu ber. Häzerge üzgäreşeñ ihlas küñeldänme, ällä can saklau öçen, tagı elekke kebek halıknıñ başına menep utıru öçenme? — menä bu ike.
Fazıyl yäşermäde — küzläremä turı karap:
— Häzer atıp ütersäñ dä, min sineñ kulıñdamın, döresen äytäm: Gıylaci belän Zarif babay märhümnärneñ gaz-raile min tügel, läkin teläsäm, vakıtında ul gazrailne tuktata ala idem min,— dide. — İhlastanmı, baş saklau, halık cilkäsenä yañadan atlanu öçenme? diseñ... Sin bit mine beläseñ!
Fazıylnıñ küzlärennän tirän häsrät bolıtı ütep kitkän kebek buldı, avır häsrätle ber tavış belän dävam itte:
— Zur süzlär bar ide...— di.— Beräülär böyek Rusiyä di ide, vatan di ide. Bez törek-tatar bayragı di idek. Milli azatlık namına çehka, milli idarägä, Kolçakka tagıldık... Halıknı al arga çakırdık. Gıylmebezne, talantıbıznı şularga koral ittek... Polklar tözep birdek. Ak ofitserlar birdek... Eşçe-krestyannıñ palaçları buldık... Revolyutsiyägä karşı sugıştık. Läkin, läkin närsägä ireştek?.. Bezneñ kebek ihlas küñelle zıyalılarnıñ algan näticäse, ireşkän hakıykate ber genä buldı: İvannarnıñ da, bezneñ

dä ul böyek bayraklar, şigarlar hämmäse alpavıt belän burcuanıñ ciren, suın, baylıgın, altının saklarga; arttırırga ber koral gına ikäne kön kebek açıldı. Bez hämmäbez şul yulda eşläüçe ahmak, sukır, yäki añlı, läkin satlık agentlar gına ikänlege avır kanlı köräşlär yalkınında bezgä revolyutsiyä nurı belän açık mäğlüm buldı... Monı añlagaç, min üzemä-üzem kızganıç buldım... Hurlandım... Niçä märtäbä üzemne üterergä telädem... Çeh, Kolçak belän
yörep, Sovetka karşı sugışuım öçen hurlandım......Yuk,
didem... Proletariatka baram... Ul mine añlar, didem. Gafu itär, didem. Menä şulay itep, bez kiçä tabıngan täñrelärne utka yaktık... Kiçä taptagan allalarga häzer tabına başladık... Kolçaktan Leninga, proletariatka kildek,— di.
Fazıyl süzen beterer-betermäs urınınnan tordı, tämäke töpçegen miçkä taşladı da yañadan minem karşıma kilde. Küzläremä turı karadı.
^— Beläseñme, Soltan? — di.— Min ber aşıgıç eş belän kayttım. İrtägä säğat dürttäge poyızdga ölgerergä tiyeş-lemen,— di.
— Nik bik tiz?.. Nindi aşıgıç eş ul?
— Min, tugan, Gali märhümneñ señelesen alırga kayttım,— dide.
Kıznı çakırttım...
hıh
Fazıyl karşı barıp aña kul birde:
— Sez mine tanıysızmı?
Kız yılmaydı, yegetneñ kulların kıstı.
— Ber-berebezne bik yahşı belüebezgä tayanıp,— di,— min hämmä mäsäläne tup-turı kuyaçakmın. Buyap, bizäp torırga hacät kürmim. Monıñ öçen açulanmaska süz biräsezme?
— Rähim itegez!
— Menä närsä, tutaş,— di. — Min sezneñ öçen, sezne alu öçen kayttım,— di...
Köndez säğat unikedä zur tarantaska kıñgıraulap cigelgän par at Gıyrfan baynıñ Seberdän kaytkan kızı belän Fazıylnı häzer kolhoz üzägenä äylängän Gıyrfan bay yortınnan koyaş bayışı yagına taba alıp çıgıp kitte... Kittelär.
Läkin Fazıyl minem yörägemä kara kan saudırıp kitte. Mine yöz yıllık kartaytıp kitte. Şahbaznıñ ahır facigasen tik kitärgä dip atlar cigelä başlagaç kına söyläde...
Şahbaznıñ başı öçen meñnärçä altınnar väğdä kılın-gan ikän. Ber hıyanät belän kulga töşergännär dä, basmaçılarnıñ kara oyalarında biyek baganalar belän yugarı asıp,

tübännän cähännäm kebek ut yakkannar, di... Kaharman şunda kıçkırıp-kıçkırıp yangan, imeş...
Älbättä, tügel. Änä kızıl invalidnı şaulap karşı algan yäşlär... Änä şular eçennän tagı isäpsez Şahbazlar tuıp kütäreläçäklär.
* * L
Monnan biş-altı yıl elek sugışka kitkändä, Gayniyä
mine:
— Kötärmen... aylar, yıllar kötärmen... Ayaksız, kulsız bulıp kaytsañ da, sin mineke! Başkalarga küzem dä, küñelem dä töşmi! — dip, yılap ozatkan ide...
Bezneñ tormışlar, niçekter, üzennän-üze kuşılıp kittelär...
Berkönne şulay Gayniyä ciläktän kaytışlıy:
— Äbkäyem, bik harap susadım. Bozlı äyräneñ yukmı? Sindä bula torgan ide,— dip, yanıp-peşep, kızarıp, bezgä
kerde.
Minem äniyem üzeneñ hälsez kulları belän ker yuıp azaplana ide.
Kız tüzmäde:
— İh, äbkäyem, ber dä räteñ kalmagan sineñ häzer. Bar, öyeñä ker. Min üzem bu närsäläreñne başkarırmın,— dide.
...Gayniyä zäñgär yaulıgın artka kaytarıp saldı, ak alyapkıç belän bilne kısıp, kükräkne kalkıtıp bäyläde, ak şalkan kebek tulı matur beläklärne sızgandı da, ber samavır kaynap çıgarlık vakıt ütmägänder, böten çüp-çarnı yuıp beterde. Annan soñ, ike çiläkkä tutırıp, köyäntä belän bögelä-sıgıla Agıydelgä töşep kerlären çaykap
ta mende.
Ul arada änkäyneñ samavırı da kaynap çıkkan ide... Gayniyä cıyıp kaytkan ciläklär belän tämläp çäy eçtek.
Östälne cıyıştırgaç, ındırdan ber çiläk äre bäräñge alıp kayttı, koyı töbendä kırıp yudı da peşerep bezne sıyladı. Koyaş batkan ide inde. Bäräñge aşagaç, bez ikäüläp öy buyına bakçaga çıgıp utırdık...
Şul könnän bezne:
— Soltan öylängän ikän,
— Gayniyä kiyäügä çıkkan ikän,— dip söyli başladılar. Bez yahşı torabız.
Gayniyä tiz arada tagı çibärlänep, nurlanıp, ciñellänep
kitte.
Min kaytkan çorlarda anıñ küz töplärendä nindider ber äytelmägän häsrät eze belenä ide. Yözendä, böten torışında da yañgırsızlıktanmı, katı cil-davıldanmı beraz gazap-

langan, beraz şiñä töşkän kızıl çäçäkne häterläterlek ber tös bar ide.
Bakçadagı kızıl çäçäklär cılı yañgırlardan soñ yaktı, koyaşlı ayaz könnärdä niçek maturayıp, kızıllanıp, yanıp kitsälär, häzer Gayniyä dä şulay buldı.
Yaña yılga balabız da tuaçak. Monı bezdän bigräk änkäy bik kötä.
Kaydan sizä torgandır, Gayniyä äytä, ugıl bulır, di. Bez aña Şahbaz dip isem kuşarbız, di. Min, söyep, riza bulıp, anıñ mañgayınnan, çäçennän übäm. Gıylaci belän Şahbaz yörägemneñ zur ber öleşen özep alıp kitkännär ide. Kalganın böten köyençä revolyutsiyäneñ avıl frontına häm Gayniyägä birdem. Ul minem yuldaşım da, terägem dä, küñelem köçe dä bulıp bara.
Ara-tirä Fazıyl iskä töşkäli. Anı da bik az gına yaratam bugay... Läkin bu östän genä, akıl belän genä yaratu bulsa kiräk.
Ämma yörägemne yañadan hiçber vakıt üzenä ala almas inde, ahrı... Şahbaz belän Gıylaci bervakıtta da küñelemnän çıkmıylar. Bu ike iptäşem minem yörägemdä revolyutsiyä belän bergä baglanıp kerep utırdılar.
Menä şulay bulıp bette bezneñ yazmışlar.