Kıyssai Höbbi Huca

Bismilla dip başlıymın, isemeñ belän, ya Alla!
Möselmanlık başıdır: «Alladan başka İlah yuk».
Söyekle itep yarattıñ Möhämmäd päygambärneñ nurın,
Annan alıp yarattıñ bu ğalämneñ barısın.
Unsigez meñ ğalämne, barısın da yarattıñ,
Aynı-könne yaratıp, anıñ belän yar itteñ.
Kük täheten, yazmış taktasın, cännät hezmätçelären
yarattıñ,
Ocmah-tämugnı — barçasın keşe öçen yarattıñ.
Annan soñ yarattıñ iñ elek Adäm galäyhi-ässälamne,
Añardan tudırıp tarattıñ bu keşelärneñ
barısın da.
Bu dönyadan küp ütte päygambärlär häm äüliyälär,
Barçasınıñ da citäkçese — Möhämmäd päygambär.
Oluğ Sır-Däryanıñ buyında tuksan tugız häm tagın
Meñ şäyehneñ kuanıçı — Huca Ähmäd Yäsävi.
Bu dastannı belsägez: ir Höbbineñ dastanı,
İhlas belän tıñlagız — Allaga ğaşıyqlarnıñ
gölbakçası
Huca Ähmädiyeñ urınbasarı — Häkim ata Söläyman,
Moradımnıñ al arnıñ ruhlarına citüen telimen.
Öçençe isemen belergä teläsägez — min boyırıksız da
äytäm:
Alla gıylemen küñelenä çiksez küp sıydırgan.
İşetsägez, möselmannar alar — Ganbär ana onıkları;
Ay häm kön sayın nurlırak bula bara alarnıñ
ikeseneñ eşläre.
Ganbär anaga karasagız — Bogra hannıñ kızı ul,
Alar avızındagı süz — barı ayät belän hädis kenä.
Han kızı belän äüliyä (Häkim ata Söläyman)
ber-bersenä kuşıldı,
Aklı-kızıl yıfäktäy ber-bersenä işelde.
Şäfkatlelek vakıtında cannı-canga kuştılar,
Ganbär ana annan soñ öç ir ugıl taptılar.
Din hör zaman — halıknıñ barçasın da cıydılar,
İkeseneñ isemnären Äshär, Mähmüt kuydılar.
Keçeseneñ isemen Soltan Höbbi kuydılar,
Tasvirlasam alarnı — ocmahnıñ çın gölläreder.
Äshär, Mähmüt — ikese igen igü belän şögılländelär.
İkeseneñ eşlären yahşı gına kürdelär.
İzge Soltan Höbbigä Ganbär ana şäfkatle buldı,
Ul, anası närsä kuşsa, ni disä dä, şunı ütäü öçen
canın birer ide.
Ul vakıtta ir Höbbi şonkar-laçın belän auga yörde,
Babasın hörmät itep, ul kuşkan eşne eşläde.
Süz başladı Söläyman izge Soltan Höbbi turında,
Ganbär ana, anı olılap, urınınnan tordı.
Äytte: «Bibi! Ulıgız şonkar-laçın belän auga yörü
eşen sayladı,
Bezneñ süzne tıñlamıyça, babasınıñ eşen eşläde».
Cavap birde anası Häkim ata süzenä:
«Kullarında koşları, ämma Alladan ul gafil tügel».
Äytte: «Bibi! Kilegez, ullarımnı, çakır äle,
Öç ugılnıñ hällären häzer açık bel äle!»
Şul mizgeldä Söläyman: «Äshär! Mähmüt!»— didelär,
İtäkläre bilendä, şunda uk kilep cittelär:
«Ber aylık yul ikän, yasmık igep yördek bez,
Boyırıgıgıznı totıp, can babam, aldıgızga
kildek bez».
Äytte: «Bibi! Sez tagın ullarnı çakırıgız.
Häzer bulsa ulıgız, annan soñ miña äytegez!»
Ganbär ana şul zaman: «Uglım! Höbbi!»— didelär,
Ulı kilmägängä anası kaygı-häsrätkä battılar.
Açulanıp anası: «Höbbi! Balam!»— didelär,
Häzer bulıp balası: «Canım! Anam!»— didelär.
«Belmi kaldıñmı, can balam, ber çakırdım, kilmädeñ?
Min borçulı anañnıñ hälen ber minut soramadıñ».
«Zur däräcäle keşelär bälagä töşkän, köymäläre
batkan ide,
Olısı-keçese — barısı da: «Höbbi!»— dip yılaştılar.
Şul vakıtta köymäneñ äyberlären tartıp aldım,
Keşeläre belän äyberlären yarga çıgardım».
Işanmadı Söläyman ir Höbbineñ äytkänenä,—
Cilkäsen açıp kürsätte (Höbbi) arkannıñ batkan ezen:
«Sabır itsäñ, can babam, kärvannıñ barısı da kilerlär,
Mallarınıñ unnan beren bezgä birerlär».
Şul vakıtta kärvan halkı citep kildelär,
Näzer äytkän malların Söläymanga birdelär.
Kabul itmäde Söläyman, ullarına bülep birde,
Auga çıkkan Höbbigä öleş birergä onıttı.
Şul vakıtta ir Höbbi ber närsäne uyladı.
Sugımçılarga boyırıp, un sıyırnı suydırdı,
Oluğ-keçe barçanı ikmäk häm itkä tuydırdı.
Halık suygan sıyırnıñ cäyep kuydı tiresen,
Soltan Höbbi al arnı berse östenä bersen öyep kuydı.
«Ber eş kıyl sin, can babam, halıklar kürsennär:
Şuşı suygan sıyırlar torıp-yörep kitsennär.
Hodayımnıñ ämerennän bez üzebez ölkän tügelbez,
Ul kodrätle Allaga bez tigänäk tügelbez.
Boyırsagız, can babam, bezgä moñarçı kürelmägän
eş eşläp kürsät,
Äüvälgedäy tirelärgä tagın cannarın bir äle».
«Bismilla!» dip, här tiregä ber sulış ördelär,—
Äüvälgedäy sıyırlar torıp-yörep kittelär.
İzge Soltan Höbbineñ ayakların üptelär,
Röhsät alıp, sıyırlar utlıy-utlıy kittelär.
Şul vakıtta Söläyman başın yugarı kütärde:
«İkebez dä akıl iyäse bulıp, ber ilgä sıymabız bez»,—
didelär.
«Bu eşne bezgä eşlädegez, kitär yulnı sorıym min,
Sez kalıgız, can babam, bez zägıyflär kitärbez».
«Täqsıyr!»— dide ir Höbbi, torıp, yörep kittelär.
Ana, ugıl — ikese ber bülmägä kerdelär.
Ganbär ana bülmäneñ işegen bikläp aldı,
Ganbär ana Höbbine bülmädä dip belde.
Soltan Höbbi öyennän yatıp kilde kiçkırın,
Öleş çıgarmaganga bäğre cılı kan (kimsenü)
belän tuldı.
Yukka çıktı ir Höbbi, kiyemnäre kaldı,
Terek yörgän Soltan Höbbi şul vakıt yukka çıktı.
Kızarıp tañ atkanda, Ganbär ana tordılar,
Ulımnı kürim diyep, şul bülmägä kerdelär.
Ulın tapmıy anası, alıp çıktı kiyemen,
Bik kıçkırıp yılıydır Hodayına yalvaruın.
Zar kıylıp yılıydır: «Kayda yukka çıktıñ?»— dip,
«Min zägıyfne, can balam, inde häsrätkä saldıñ»,—
dip.
«Can balamnan ayırıldım, nider minem gönahım?
Zägıyf bulıp ayırıldım, häbär bir soñ, Hodayım!
Soltan Höbbi, can balam, terek köye yuk buldıñ,
Min borçulı zägıyfne inde häsrätkä saldıñ.
Terek köye yuk buldıñ, inde kemnän sorayım?
Ayrıldım can balamnan, sabır bir sin, Hodayım!»
Avaz kilde bilgesez cirdän: «Soltan Höbbi terek ul;
Hozır belän İlyasnıñ bergä yörgän iptäşe ul!»
Ber äüliyä dä tapmadı bu dönyanıñ äylänü orbitasın,
Bilgesezlektän süz işette, küñele taptı çın
hakıykatne.
Mäğlüm buldı bu eşlär, Huca Ähmätkä citeşte,
Yukka çıkkan Höbbine ğaläm halkı işette.
«Söläyman häkim kilsen»,— dip, Huca Ähmät çakırdı,
Ğaşıyq Yosıf kilgännän soñ, kulların ul bäyläde.
Söläymannıñ muyınınnan ber sıyırga taktılar,
Orıp-sugıp Häkimne, Huca Ähmätkä ilttelär.
Huca Ähmätneñ aldında gayıben belderdelär.
«Täqsıyr!»— dide Söläyman, Huca Ähmätkä karamadı,
Söläymannıñ eşläre Huca Ähmätkä yaramadı.
Ber yılga qadär ul Söläymannıñ täqsıyren kabul itmäde,
Dürt kat täkbir äytsä dä, hiç tä cavap birmäde.
Ber yılga qadär Söläyman kön dä utın taşıdı,
Kiçä bulsa, küp halık anıñ şeltäläven işette.
Ber yıldan soñ Huca Ähmät anıñ gönahın kiçerde,
Muyınnarın çişü belän dürt kat täkbir äyttelär:
«Gönahıñnı min kiçerdem, bel ki, Hoday kiçermäde,
Sineñ täneñ östennän hiç tä şeşeñ kitmäde.
Canıñ täneñnän çıkkannan soñ, täneñne gürdä yatkırır,
Oluğ Emu-Däryanı kırık yılga qadär agızır.
Kırık yıldan soñ, Söläyman, sineñ täneñ paq bulır,
Äğzalarıñ çerü belän, ahirättä tufrak bulır.
Ayırılmastır, Söläyman, canıñ belän imanıñ,
Açık belde Huca Ähmät, hiç kalmadı gönahıñ».
«Täqsıyr!» — dide Söläyman: «Sezgä niçek
karıym min?
Ayırıldım min balamnan, inde kaya barıym min?
İşetäbez: katıknıñ eze kala, tügelsä,
Möselman kolnıñ küñelen tegep bulmas, sütelsä».
«Kürep torıp hak eşne, niçek üterdeñ anı sin?
Siksän irneñ kulonın (simvolın) üzeñ yalganga
çıgardıñ sin?
Soltan Hobbi izgeder, tuar ide siksän ir,
Citmeş dürtkä citteñ sin, inde kerdeñ kara cirgä.
Ütker buldı Söläymannıñ küñelendäge kılıçı,
Kırıp-çöyep saldıñ sin, siña tide ni üçe?
Ğaşıyq kolnıñ küñelendä nilär barın belmässeñ,
Soltan Höbbi işetsä, bulır ide yärdämçe».
Bu dastannı ukıgan häm ukır da, yazar da,
Ukıgannı işetkän moradına citär dä.
Rizıklarnı birüçe şul bar itüçe (Alla) bulır,
«Akıl iyäse min»,— dip, küp şäyeh dönya malı cıyıp
yatarlar.
Küp päygambärlär, äüliyälär bu dönyadan üttelär,
Bu dastannı Kol Şärif şulay yazıp ukıdı.

Şunda Häkim Söläyman, Huca Ähmät Yäsävidän röhsät alıp, kaytırga buldı. «Balamnı ber kürsäm ikän, Allahe Täğalädän sorap ber doga kıylıgız»,— dide. Huca Ähmät Yäsävi doga kıyldı. «Bar inde, öygä citkänçe ük balañnı kürerseñ»,— dide. Häkim Söläyman, kuanıp, öyenä kaytıp kitte. Öyenä citte — hiçnärsä kürmäde. Nikadär tırışıp yak-yagına karap barsa da, hiçber keşene kürmäde; mägär ber agaç başında öç ak koş kürde. Küñelennän uyladı: «Şäyhem Huca Ähmät ihlassız doga kıylgan ikän»,— dip. Berkadär vakıttan soñ yänä Huca Ähmät Yäsävigä bardı. Äytte: «Balamnı kürerseñ digän idegez, kürmädem»,— dide. Huca Ähmät äytte: «Agaç başında öç ak koş kürdeñme?»— dide. Söläyman äytte: «Äye, kürdem». Huca Ähmät äytte: «İkese Hozır belän İlyas ide, berse Höbbi Huca ide». Söläyman huca äytte: «Tagın kürergä nasıyp bulmasmı?»— dide. Huca Ähmät äytte: «Kıyamätkäçä ^sabır itäseñ. Häm härkem berär bähetsezlekkä duçar bulsa, «Ya Höbbi, yärdäm bir!» disä, häzer ük kilep yärdäm itä ikän. Älbättä, ul — küzdän yugalgan izge keşelärneñ berseder».
Şunnan soñ, Söläyman ükenep, soñra sabır kıylıp, öyendä beraz Ganbär ana belän gomer sörep, ber vakıtnı Söläyman Huca koyınganda Ganbär ana, anıñ tänen kürep, küñelennän uyladı: «Täne bik kara ikän»,— dip. Häkim Söläymanga Alladan ilham kilep, monı belde, küñelennän uyladı: «Monnan da karaga barırsıñ». Şunnan soñ, äcäl avıruı citkäç, balaları Äshär belän Mähmütkä vasıyät äytte häm Ganbär anaga vasıyät äytte: «Min dönyadan küçkännän soñ kırık kön bulganda, küzdän yugalgan irlär yuatu öçen kilerlär. Şular arasında ber kara adäm bulır. İseme Zäñgi bulır. Şul keşegä anagıznı nikah ukıtıp birersez»,— dide. Häm Ganbär ana işette häm riza bulıp utırdı. Annan soñ Häkim Söläyman dönyadan küçte. Äytkänçä, kırık köndä yugalgan irlär kildelär. Arasında berse bik kara ikän. İseme Zäñgi ikän. Anaların nikah ukıtıp birdelär. Täne kara ikän, kümer şikelle ikän.
Annan soñ Zäñgi baba sıyır kötä torgan buldı. Ganbär ana sıyır kötä torgan cirenä ike savıt aş alıp bara ikän: bersendä — esse aş, bersendä — suık aş. Tagın ike tayak alıp bara ikän: berse — yuan, berse — näzek. Az gına açuı kilsä, näzek tayak belän ora ikän. Ägär açuı katı kilsä, yuan tayak belän ora ikän. Häm esse aş teläsä, essene birä ikän; ägär suık aş teläsä, suık aş birä ikän. Ayak tunın çişmi kilsä, yänä dä tayak belän ora ikän. Bu ber gıybrät bulmasmı? Ganbär ana üze Bohara hanınıñ kızı bulsa da, Häkim Söläymannı, täne kara dip, anı Allahe Täğalä añardan da karaga bilgeläp kuydı. Küräseñ, güyä ki Ganbär anadan miras kaldı irlären yaratmagan hatınnarga: irlären hurlap çıkkan hatınnar, äüvälge irennän yamanrak irgä baralar; yäisä irläre ülsä, şundıy äüvälge ire kebek bulmıy dilär.

Tämam buldı, bötenläy bette.
İlah — Täñre.
Ayät — Korän sürälärendä ayırım cömlälär, ayırım bäyetlär.
Hädis — Möhämmäd päygambär söylägän süzlär, söylämnär.
Alladan gafil tügel — Allaga ziker äytüne onıtmagan.
İtäkläre bilendä — tiz yögerer öçen itäklären bilgä kütärep.
«Täqsıyr!» — ruhanilarnı olılap endäşü süze.
Hozır, İlyas — legenda buyınça, mäñgelek yäşäü sere bulgan «tereklek suı»
eçep, mäñge yäşi torgan izge keşelärneñ isemnäre. Ğadättä, alar
ikese bergä yörilär imeş.
Ğaşıyq Yosıf — monda şağıyr Söläyman häkimneñ üzeneñ ostazı Huca Ähmätkä çın küñeldän birelgän
buluın Kol Galineñ «Kıyssai Yosıf» äsärendäge Yosıf päygambärneñ Allaga bulgan gıyşkı belän çagıştıra.

Click or select a word or words to search the definition