Kıymmätle Cäühär

Sadıyk kart — küptän inde pensiyägä çıkkan keşe. Balaları inde anıñ barısı da üsep cittelär, keşe buldılar, üzläre dönya kötä başladılar.

Sadıyk kart üzeneñ 30 yıllık hezmäte belän kartlıknı tınıç ütkärergä hokuk yaulagan bulsa da, pensiyä aluı östenä äle ber kızınnan akça, ikençe ulınnan posılka, öçençesennän büläklär kilep torsa da, könnären eşsez ütkärü belän hiç tä kileşä almıy ide.

Karçıgı belän ike arada tavış kübesençä änä şul nigezdä çıga torgan ide. Tavış digäç tä, ul cäncallı kıçkırış bulmıy, üpkäläü tösendä äyteşü genä ide.

Soñgı könnärdä kart tagın kayadır yugala başladı. Bu yugalu irtänge säğatlärdä buluı belän karçıknıñ «tagın eşkä kergän, ahrı» digän şöbhäsen köçäytte genä. Berkönne ul kartınıñ köndägeçä: «Min hava alıp keräm, gazetalar da alası bar», — dip kitüe belän ük anıñ artınnan çıktı häm yıraktan gına anı küzätep bardı. Kart, uramga çıguına uk, yäş keşelär kebek başın yugarı totıp, kızu adımnar belän alga atladı, gazeta kioskı-sına da tuktalmadı, ä uram buylap ozak kına bargannan soñ, «3 nçe nomerlı yortlar idaräse» dip yazılgan işektän eçkä kerep yugaldı.

«Menä siña hava alu, menä siña gazeta!» — dide karçık. Anıñ öçen mäsälä açık ide inde. Läkin ul şulay da kartnıñ telägenä karşı töşmäskä karar birde. «Tik üzençä hava alıp yörsen, tik gazeta alsın!» — dip kölemseräp, öyenä kaytıp kitte.

Sadıyk kartnıñ üze belän bergä kartaygan sçetı bar. Anıñ töymäläre gäräbälär kebek yaltırap toralar. Al arnı tezgän timerçıbıklar da bervakıtta tutıkmıylar. Çönki sçet här minut, här kön sayın häm äle dä bulsa üzeneñ hucasına turı hezmät itä. Anıñ töymäläre yärdämendä Sadıyk kart närsälär genä isäpläp çıgarmadı! Ul, bik küp tiyennärne bergä kuşıp, zur-zur summalar tupladı, rashodlarnı dohodlardan çigerep taşladı, ällä nindi zur sannarnı tapkırladı, bülde. Kayvakıt-larda hätta ber dä kiräksez sannarnı isäpläp çıgarudan da tartınmıy ide. Mäsälän, berkönne ul 50 yäşlek karçıgınıñ dönyada niçä säğat yäşägänlegen isäpläp çıgardı.

Bu künegülär anı arifmometrday bertuktausız isäpläüçe cansız maşinaga gına äyländermädelär, älbättä.

Ul şunıñ östenä neçkä hisle häm ütken küzle kart ta bulıp kaldı.

Berkönne ul, gazetalarnı ukıgaç, bik ozak nider isäpläde. Karçıgı anıñ yanına kilep närsä eşläven belergä teläsä dä, Sadıyk kart, üzeneñ isäpläre tögällänmi torıp, serne açmadı. Nihayät, kartnıñ eşe bette, anıñ tele dä açılıp kitte.

Ul:

— 11000 bit! — dip kuydı.

Karçıkka isä äle haman da bernärsä dä añlaşılmıy ide.

Menä kiç citte. Kemder al arnıñ işegen şakıdı. Bu al arnıñ töpçek kızları Cäühär ide.

Cäühär isänläşep türgä uzdı. Sadıyk kart anı bik şatlanıp karşı aldı, kiyäveneñ saulıgın soraştı.

— Bik vakıtlı kilep çıktıñ äle, siña äytäse süzlärem bar ide, — dide.

— Nindi süz? — dide Cäühär.

Bu vakıt inde karçık ta alar yanına kilgän häm ata belän balanıñ süzlären yılmaep kına tıñlarga kereşkän ide.

— Kızım, — dide kart, — sin bik kıymmätkä töşkänseñ ikän.

Cäühär kızarıp kitte. Anıñ isenä äle küptän tügel genä algan yıfäk külmäklär, manto, botılar kilep töşte. «Kiyem östenä kiyem sorap, kiyäüne borçıysıñ», — dip äytä inde, ahrı, dip kötte Cäühär.

— Häl belergä kilgän kızıñnı yuk-bar süzlär belän borçıma inde, kart, — dide karçık, — bolay bulsa, sin balalarıñnı bizderep betererseñ.

Läkin kart bu süzlärgä karap kına tuktalıp kalmadı. Ul telenä kilgän süzne, kemneñ kem buluına da karap tormıyça, tup-turı itep äytä, başına töşkän uynı başkarıp çıga torgan keşe ide. Bu inde añarda ber ğadät bulıp kitkän ide. Bügen dä ul üzeneñ şul iske ğadätenä tap töşermäde.

Stenadagı kadakta elenep torgan sçetın alıp isäplärgä dä totındı.

— Tehnikumga äzerlek kursında 50 sum stipendiyä alıp 6 ay ukıdıñmı? — dide kart.

Kızınıñ raslavın da kötmästän, üz soravına üze cavap birde:

— Ukıdıñ. Altı cirdä 50 — bula ul 300 sum! — dip kuydı.

Kızı, mäsälägä töşengäç, irkenräk sulış aldı.

— Fu, kotımnı aldıñ, äti, — dip kölemseräde. Sadıyk kart isäpläven dävam itte:

— Tehnikumda 3 yıl, bu bula — 1800 sum. Vuzda 4 yıl ukıdıñmı? Ukıdıñ! 200 sum stipendiyä aldıñmı? Aldıñ. Ul bula 9600 sum. Sine belemle keşe itep çıgaru öçen, hökümät stipendiyägä genä 11700 sum akça totkan bit. Ä ukıtuçılarga küpme tülägän? Ä bina rashodları, yagu, yaktırtu...

Kızı, atasınıñ süzen bülderep bulsa da, sorau birmi buldıra almadı:

— Monıñ belän närsä äytergä telisez soñ, äti? — dide ul.

— Süzem şul, — dide kart, — kiyäügä kaytıp äyt: min sine añar iptäş bulır öçen genä üstermädem, ä balam cämgıyätkä faydalı keşe bulsın didem...

Cäühär haman kızara bardı. Ul cavaplılıknı kiyäü östenä sıltap kotılırga da uyladı:

— Nişliseñ soñ anıñ belän, ällä min hatınımnıñ gına tamagın tuydıra almammı, di dä kırt kisä bit, — dip mıgırdandı.

Kart inde şaktıy kızgan ide. Ul östäldäge gazetanı cillätep alıp kilde.

— Menä monda, — dide ul, gazetaga kulı belän sugıp, — incener-himik kiräk, digännär, menä monısında, himiyädän ukıtuçı kiräk, dip yazgannar. Ä sin— kıymmätle Cäühär — eşsez kügärep yatasıñ!

Cäühär tagın nider äytmäkçe ide. Läkin kartnı häzer tuktatuı ciñel tügel ide inde.

- Niçek kenä eşsez yatarga kiräk, añlamıym, añlamıym. Bigräk tä yäş keşegä... Äle min kart başım belän dä... — dip, ul gimnasterka kesäsenä tıgılıp nider al-makçı ide, karçıgınıñ şunda gına basıp toruın kürgäç, berazga tuktaldı.

Läkin inde mondıy vakıtta serneñ açıluınnan da kurıkmıyça, kesäsennän ber yazu alıp kızına suzdı. Anda ere häreflär belän: «Sadıyk Rähmätullin — 3 nçe nomerlı yortlar idaräseneñ sçetovodı», — dip yazılgan ide.

1940