Küzle Bükännär

Hikäyä
I

Keşelärneñ ber-bersenä ohşaş buluları başkalarda butaştıru tudıruçan. Bigräk tä yözläre, kıyafätläre belän üzara tartım surättä ikännär, alarnı tanımıyça, bu adäm şul, şuşıdır, diyäseñ. Ä ul başkası bulıp çıga. Kayvakıtta küplärebez familiyädäş keşelärne tugannar isäbendä, berse — yäş, ikençese — kart ikän, atalı-ullı dip yörtä. Beläbez, tanıybız, imeş. Baksak, alar bötenläy üzara doşman da ikännär äle! Menä siña «atalı-ullı»!

Yarıy, ul qadärese şulay da bulsın di, ämma bit äle anıñ üzara ohşaş keşelärdä şunısı da kilep çıga: berseneñ şöhräte ikençesenä iyärep kuya, güyäki bähetläre üzläreneñ iyälären butagan sıman kilep çıga.

Sez moña ışanmıysızdır inde? Min dä näq sezneñ kebek uylıy torgan idem anı, ämma yalgışkanmın. Hodaynıñ hikmätle eşlären añlatıp ta, töşenep tä beterep bulamı soñ? Älbättä hiç yuk!

Ukıtkan studentlarım arasında ike igezäk kız bar ide. Alardan, kızıksınıp:

— Sezne äti-äniläregez kaysıgıznıñ kem ikänlegen tanıymı?— dip soradım. İsemnären dä tapkannar bit: berse — Elvira, ikençese — Elmira, näq zamança!

Kızlar köleştelär.

— Döresen beläsem kilä ide. Hiç yäşermi äytsägez ide?— dip kabat ütendem, alarnıñ mine dä şayartırga teläkläre barlıgın añlap.

Cavap birdelär:

— Äye, butıylar ide,— didelär.— Bu häl bulmasın öçen berebezgä kızıl bant, ikençebezgä alsu bantik bäylilär ide.

— Ämma Elmiraga bügen kızılın bäyläsälär, irtägä mine, ul dip butap, şul kızıl bantiknı minem çäçemä taga idelär.

— Sez Elvira inde, äyeme?— didem, güyäki tanıymdır sıman kıyafät çıgarıp.

— Äye,— dide ul.

Ägär dä imtihannarga berse urınına ikençese kersä, niçegräk bulasın küzalladım. Sorargamı üzlärennän bu hakta dip uyladım. Bu töpçenüem alarnıñ kolagına şulay eşlärgä pışıldau bulması?

Tizdän şigem ras kilde, bilgelärne alarga butap kuydım: bersenä kuyası «bişle» ikençesenä nasıyp ide. Bu ğadelsezlegemä häyran ittem. Ul gına da tügel: «Alar gomer buylarına keşelärne butalırga mäcbür itterep yäşärlär bit inde! Alarnı butap adämnär tämam aptırarlar inde!»— dip, yatlarnıñ häsrätenä dä birelep aldım.

Ä andıy, butalu-butalu kebek hällär bulgalıy ikän ul. Monıñ belän Allahı täğalä bezneñ «küzle bükännär» buluıbıznı raslıy gına tügelme soñ?

II

Mönteş Hälilen Yazuçılar Berlegenä aldırırga kiräklekne daulap yörgän keşelär arasında, yäş bulsa da, inde berniçä äsäre belän isemen tanıtırga ölgergän Häkim Niyäzov, belgänemçä, iñ kaudarlı keşe buldı. Moña bez gacäplänergä tiyeş tügel idek. Hätta ber anadan, ber atadan tugan häm bergä üskän oya balaları da törle kıyafätlärgä kerep betälär, güyäki yakın tügel hätta yırak tugannar da tügellär. Bu keşe — monısınıñ bertugan abıysı disälär, ışanmıyça aptırap kalasıñ. Ä Häkim Niyäzovnıñ hälen bez añlıy idek: nigä kaudarlanmasın, üzeneñ enekäşen Berlekkä alıp kilergä tırışa bit. Tik menä nişläp ul Mönteş Hälil isemen yörtä?

Miña:

— Ul anıñ psevdonimı!— didelär. Yağni, yalgan imzası bulıp çıga.

Yazuçılar Berlegendä tugan-tumaçalıknı söymilär, min dä önäp betermim. Şulay da Mönteş Hälilen «talantlı» dilär bit. Şiğırlär yaza. Döres, Häkim Niyäzovnı da ul qadär belep betermim. Anısı da yaza bugay, tanılgan äsärläre bar, dilär. Härhäldä tellärdä şulayrak yöri. Naçar yazsa, anı Berlekkä almas idelär. Bez bit, yazuçılar, üzebez kitaplar yazıp çıgarttırsak ta, ber-berebezneñ äsärlären ukıp tormıybız bugay, çönki, beläsezder, başmakçınıñ — başmagı, balta ostasınıñ üz öye bulmıy. Şunıñ kebek yazuçı da — kitap ukımıy.

Häyer, barısı hakında da alay uk kisterep äytä almıym, bälki arada ukıy torgannarı da bardır. Aları inde itekle itekçelär, başmaklı başmakçılar misalındalar, yağni mäsälän!

III

Bervakıt avtobusta kaytıp kiläm. Karıym, Mönteş Hälile dä anda bara. İnde tanışlıgıbız da yuk tügel. Ul da kürep aldı, olı başın keçe itep, yanımarak kilde. Kul bireşep küreştek.

— Sezne Yazuçılar Berlegenä alası ide,— dim.

Elmaya.

— Min inde kerdem!— di.— Rähmät Arıslan Ğalimovka, anıñ yärdäme küp tide!

Äye şul, Arıslan Ğalimovka sukmaknı yeget sala belde. Häkim Niyäzov şuşı Mönteşne Berlekkä kertü öçen tırışıp yörde, ä Arıslan Ğalimov mayın-kaymagın, balın, iten çumırdı. Närsä äytmäsennär, yazuçılar alar sanaulı halık, ni-närsälärne kılıp-mataştırıp yörüläre kürenep, sizelep, belenep, söylänep tora.

— Kiçä televizordan şiğırlär ukıdıgız. Bik yaratıp tıñladım. Talantıgızga soklandım!— didem añarga, süzläremne çın küñeldän söyläp. Äle kuätle çıksınnar öçen «billähi» dip tä östämädemme ikän?

Ä ul haman yılmaya. Rähmät äyterme, disäm:

— Min tügel idem lä, Häkim Niyäzov ide,— di.

Tänemne güyäki zäñgelä tottı. Berara kügärenep kaldım. Annarı kabat yılmaydım da:

— Ä, äye şul,— didem.— Ohşagansız, tugannar üzara ohşaş bulalar!— diyäräk, «bik böyek» süz äyttem. Tik ul:

— Bez tugannar da, kardäşlär dä tügel!— dip, küzgä karap kölep tora bit.

Yarıy äle anıñ tuktalışına kilep citkänbez ikän: avtobustan töşep kaldı. Ä min uylanıp bara birdem. Mögayın bu mizgeldä böten dönya ber töstä, ber räveştä, ber sıyfatta sıman toyılgandır. Cäy başı bit, barlık tirä-yün yäşellekkä törengän, şähärebez üzara igezäklär kebek basıp torgan yortlardan gına gıybarät, uramnarında da ber kalıptan çıkkan başmaklar, kirpeçlär, iteklär kebek maşinalar yögerä. Standartlar zamanı şul. Keşelär dä üzara ohşaşmıy kalmaslar. Änä kıtaylar, töreklär, negrlar niçek boday börtekläre kebek kürenälär, ber-bersennän alarnı ayırıp tanuı da mömkin tügel. Yarar, törege ällä kem tügel äle, alarnıñ kıyafätlärenä küzlär künegep kilä, ä ul vetnam kaveme ähellären niçek busı — ul, monısı — tege dip belergä mömkin? Söyläşüläre dä çıpçıklarnıkı kebek bulıp, çırkıldau sıman işetelä şuşı bezgä tagılgan evropalı kolaklarıbızga.

IV

Mönteş Hälilne avtobusta başka oçratmadım. Ber ministrlıkta zur türä urınına ürmälägän, didelär. Moña beraz aptırabrak ta yördem. Häbärdarlıgım citkän qadär belä idem: bezneñ ul Mönteş äfändebez uçastok inspektorı bulıp eşläp, ahırda otstavkaga çıkkan ikänlegen. Döres bulmadı mikänni? Min bit anı, ul işetkännäremä tayanıp, kızıl pogonlı hälendä, tämam hıyallanıp, eşsezlektän şiğırlär çıgarıp yatkan dip belä idem. Äle ul kara ıspay çäçläre, taştan yuınıp eşlägän sıyfatlı bite-kıyafäte inde militsiyä furackasınnan başka küz aldına kilmi ide. Menä bit dönyalar niçek, kaysıdır avıl rayonında klublar öçenme citäkçe rolen dä başkarırga ölgergän, didelär. Häm menä ministrlıkta üzenä biyek urın tapkan.

Häyer, ul ministrlıklarda bulgalaganım bar. Alarda kemnär genä eşlämi, barısı da küzle-başlı, barısı da cavaplılıknı üz öslärenä alıp tormıyça gına «tartıp» baruçılar. Eşlären dä kürep beläm: üzlärenä buysıngan, yağni üzläre cavaplılıgındagı hezmät yünäleşläre buyınça äüväle yöklämä-plannarnı cıyıp alalar, annarı şular buyınça otçet-cavaplarıñnı kiteräseñ, alarnı bergä terkilär, gomumiläşterälär, yugarıdagılarga tapşıralar. Yöklämä häm ütäleş yıllık, kvartallık, aylık häm atnalıklarga bülenälär. Kıskası, ber dä eşsez utırmıylar, şul käğazlär nirgäsendä ilne alga äydilär.

Mönteş äfändene eş östäle artında küz aldına kiterdem. Ul nigäder uçastok militsionerı yaratıp kiyä torgan kızıl bille furackadan ide, ber yul şiğır yazuga, keşe-mazar kürmädeme dip, östäl tartmasına tiz genä salıp kuya da, berazdan kabat ala, tämläp ukıp karıy, annarı tagın şuşı häl kabatlana da kabatlana sıman.

Tizdän anıñ ul äsärläre kitap-kitap bulıp halıkka bastırılıp çıgarılaçagın, törle tellärgä zakaz belän tärcemä iteläçägen dä beläm. Tagın da ışanıçım zur: Häkim Niyäzovnı onıtmas, aña da yärdäme tiyär!

Häm menä monısında yalgıştım.

Eşlekle ofista idem. Hezmät könem şunda ütä. Küzemä kürenäme dip toram: karşıma Mönteş äfände üz şähsi personası belän kilep basmasınmı! Süzlären kıska häm eşlekle tottı:

— Sezneñ kebek tanılgan curnalist üz fikeren äytergä tiyeş! Arıslan Ğalimovnıñ sezgä dä faydası tigän dip beläm. Ul sezneñ turıda yahşı fikerdä. Anı bıyıl däülätebezneñ layıklı premiyäsenä täqdim ittek. Mäqalä yazuıgız sorala!— dide, güyäki şunda hätta östäl dä sugıp.

Eş bülmämdä yarıy äle hezmättäşlärem yuk vakıt ide, alay-bolay kürep kalsalar, oyatıñnı kaya kuyarsıñ? Kara nindi mäğrur yöz, nindi şäp ton, nindi märtäbä!

Şulay da äytä aldım:

— Maktap yazıymmıni?

— Barı maktap kına! Arıslan Ğalimov aganı beläsez, küp sugıldı, küp kıynaldı. İnde rähätkä çıgarga tiyeş. Min, şağıyr bulıp tanılgaç, şunı eşlärmen dip üz aldıma süz birdem. Bu eşkä totınırga vakıt!

Anıñ bu süzläre küñelemne öşenderde. Şulay da aña, kıyulıgım citep, kiñäş biräse ittem:

— Häkim Niyäzov belän söyläşegez äle. Ul yazıp kitersä, bastırırbız! Kaläme yahşı, fikere döres! Vakıtım şundıyrak çak,— didem. Ä eçtän genä: «Eşeñ barıp çıkmaska tora!» dip, mäkerle uynıñ yalkınlı utın yögerttem.

Kapkınıma kaptı bit bu: rizalaştı. Rähmäten yottı da çıgıp kitte. Ä ber atna digändä Häkim Niyäzov kilep citte. Min aña kütärelep karap kuydım: kür äle monı, çınnan da Mönteş belän bigräk ohşaşlar ikän!

Üzenä dä şul hakta äyttem. Cäyelep ber kölde. Bötenläy dä dönyanıñ törle taraflarınnan ikännär, citmäsä berse mişär taifäsennän, ikençese — Kazan artınnan. Menä bit Hodanıñ hikmätläre nindi!

Häkim Niyäzovka Arıslan Ğalimovnıñ icatı ber dä oşamıy dip belä idem, ä ul şundıy itep, şundıy itep yazgan, hätta böyek dahi yasap betergän.

V

Mönteş äfände kütärelä bargan sayın Häkim Niyäzovnıñ märtäbäse yukka çıga toruın bez baştarak toymadık, ämma alga taba ul nık sizelä, hätta sukır küzgä dä kürenä, sañgırau kolakka da işetelä başlagan vakıygalar tezmäsenä äverelde. Bu hällärgä häyran itmi mömkin tügel. Menä siña yazmış şayartuı!

Bezneñ Häkim äfändebez nigilist ide. Arıslan Ğalimovnı maktap yazganın ukıgaç ta, monda närsäder başka säbäplär bar ahrısı dip uylagan idem, anıñ küñele minekennän dä aldarak sizengän bulgan ikän. Mönteş Hälil tizdän nigäder Häkim Niyäzovnı yuk itü eşenä kereşte. İñ berençe itep kitabın näşriyät planınnan sızdırıp attırdı, däülät zakazı belän bastırıluçılar isemlegenä bütän keşeneken kiterep tıktı. Ul utırışta min dä bar idem. Yuk, Arıslan Ğalimovnıkın da tügel, belmädegez: üzeneken! Monda dä äle ällä närsä uylamadık. Kemneñ kulında — şunıñ avızında, digändäy, baş katırası tügel, bezgä närsä, Mönteşneke ni dä, Niyäzovnıkı ni — çıga torsın! Alar ber-bersenä komaçau itmilär. Niyäzovnıñ danın Mönteş Hälil urlıy almıy, ä Mönteşneke Hälilgä buşka da kiräk tügel!

Ämma da alay barmıy ikän äle bu dönya digännäre. Televizornı açtım, beräü şiğır ukıy. Min anıñ Mönteş ikänen tanıp tıñlap utıram, hatınım äytä:

— Bulmagannı! Häkim Niyäzov häzer şuşındıy yuk-bar şiğırlär yaza başladımıni? Kaya tägäri bezneñ tatar ädäbiyätı?— di.

Min añlatıp karıym, Mönteş belän Niyäzovnıñ törle keşelär buluın äytäm. Ä ul süzläremä tügel, küzlärenä ışana. Tatar bit. Kem äytmeşli: «Tatar mañgay küze belän kürgänne genä hak dip belä!»

Bu kiçne Niyäzovnı şağıyrlektän sızıp taşlauçılar ber ul gına bulmagan ikän. Hätta curnalist halkı da ikençe könne kolak itemne aşap beterä yazdı:

— Kot çıkkısız,— dilär,— oyat! Häkim Niyäzov niçek şundıy «şarlatanskiy şiğırlär» yaza başlagan? Niçek anı televizordan kürsätergä mömkin?

Äüväle alarga ak belän karanı butauların äytep karadım, annarı:

— Äy, söylänegez lä!— dip, süzlärenä kulımnı seltädem.

Bu inde Häkim äfändeneñ abruyı bötenläy betügä taba yul alunıñ başı ide. Min monı da soñrak añladım. Häyer, vakıtında töşenep ölgergän bulsam da, anı yaklau öçen taşlansam da, ul tırışlıklarım bata bargan keşegä yärdämgä dip salam taşlavım ber bulaçak ide. Ni fayda?

VI

Äytkän idem bit, keşene üz bähete dä tanımasa, başka adäm belän butap integergä mömkin dip. Hay şulay ikän ul, şulay ikän! Häyer, moña ışanuı avır. Min dä ışanmıy idem. Ämma turı kilä, nişliseñ bit!

Bälki min küp närsäne töptän belep tä betermimder? Şulay da fiker yörtergä hakım bardır sıman. Üzemneñ zur akıl iyäse tügellegemne dä beläm, añlıym. Döresräge, şır tilelegem bar, anısı. Şuña kürä tormışta yäşärgä keşelärne öyrätergä alınganım yuk. Minem gäcit-curnal eşendä häm yazuçılıkta azmı-küpme märtäbäm, däräcäle isemem bulunıñ säbäben dä ukuçılarım beläder: zamanında Däülät iminlege belän bäyle Komitetnıñ «kıñgır» eşläre hakında mäqalälär yazdım, şunıñ faydası tide. Alarnı, döresen genä äytkändä, böyek rus milläteneñ ilne töptän kayırıp bitärläp taşlagan curnalistlarına iyärep, alarnıñ fikerlärenä birelep kitep kenä, misallarnı üz cirlegebezdän algalap kına yazgan idem. Şul da citä kaldı. Halık yarattı. Kön kadagına suguçı mäqalälär bulıp kittelär. Anısı — minem bähet, ä küplärgä ul da tätemäde. Niçämä kaläm ähele äle bügen dä üz isemen danlau öçen ällä närsälär maytarıp karıylar, sukmıy bit şularnıñ säğatläre, sukmıy. Kadakları käkräyä.

Ul vakıtlarda, yağni Däülät iminiyäte Komitetı yegetläre hakında yazgannarımda, bik alay cäyelep kitmäskä ber närsä mäcbür itte: bu oyışma äle haman da ilebezneñ bügenen-kiläçägen häl itü öçen tırışıp eşli, keşelärne urınga kütärüne küzätep bargan kebek, bu protsesslarda häm protseduralarda aktiv katnaşa, här kandidaturanı üz iläge aşa uzdıra, bäyäli, «ayakları aksarlık ikän», andıylarnı «uramga çıgarıp taşlıy». Şuña kürä dä iminlek, häm nindi genä äle, däülät, il iminlege sagında toruçı Komitet bit ul. Andagı yegetlär, alarnıñ «uyınnarı» belän isäpläşmäsäñ, köneñneñ niçek betkänen belmi häm sizmi dä kalasıñ. İñ citdi urınnarga «klyuçevoy», yağni töp buın urınnarga kiräkle keşene şuşı Komitet tabıp kuya häm, härhäldä, andıy ışanıçlı zatlar barı tik alarnıñ üz aralarınnan tabıla toralar. Ägär dä şuşı Komitet bulmasa, ällä kayçan butalışıp, sataşıp, talaşıp betkän bulır idek. Şunıñ öçen genä dä andıy öräk kiräk, imeş!

Bolarnı tege çaklarda uk añlap aldım, bu säbäple ul yegetlärne bik ük alay hur itep taşlarga batırçılıgım citmäde. Kurkaklıkta ğayeplärsez. Äye, yäşermim, elek, yäş çagımda, balalar, ğailä dip örkep yäşädem, inde häzer eş urınım öçen, saulıgım, kartlık pensiyäm dip häsrät çigäm. Eh, batır keşelär bar ul. Mögezlären tırpaytalar da sözep kenä taşlıylar, ä minnän bulmadı.

Mönteş Hälil isä bik tä ülçäüle häm ülçämle keşe, ul yagı belän beraz miña da ohşagan. Eçendägen tışına çıgarırga yaratmıy. Ämma niçek şiğırlär yaza ala ikän soñ ul? Eçeñdäge tışıñda bulmasa, ihlaslık yuk ikän, sine sıgıp ber şiğır yulı çıgarıp bulırmı? Kötä bir! Monı gına kara urmanda yäşäüçe ayu da belä torgandır?

Möteşneñ şiğırlären ukıp karaganım bar. Yäşermim, könläşü-nitü yuk alarga karata mindä, soklanganım da bulmadı. Moña qadär başka şağıyrlär yazgannarnı kabat bezgä äväläp kaptıra ikän bu digänräk toygı kaldıra anıñ kaläme. Şulay bulır da, ille yäşendä genä anıñ dönyada barlıgın belderep berençe şiğırläre bezneñ gazetada basılıp çıktı bit. Älbättä äüväle baş möhärrirgä küçtänäçkä bar sarık kiterep kitte, annarı Arıslan Ğalimov:

— Yegetlär,— dip şaltırattı.— Nişlätik? Şiğırlär yaza bit, anıñ da basılıp çıgarga hakı bar! Birik inde ber olı sähifäneñ öleşen aña!?.

— Süz başı bulırmı?— didek.

Äytte, kiterep tä birde. Arıslan Ğalimovnıñ şul «fatihasın» ukıgaç, ädäbiyät mäydanına yaña Tukay kilüenä söyenep meñ şökerlär äyttek. Şagıyreneñ yäşenä iğtibar itelmäde, bilgele.

Baş möhärrirebez, şul nomer basılıp çıkkaç, yartı säğatläp Mönteş äfändene maktap utırış uzdırdı. Bez inde üzebezne genä tügel, böten halkıbıznı yaña Tukayıbız belän kotlarga tiyeş idek.

İñ berençelärdän bulıp Däülät iminlege Komitetına bäyle yegetlärebez telgä kilde. Alar Mönteş äfändene şulkadär küklärgä çöyep söyli başladılar ki, güyäki kük belän cir urınnarın alıştılar da, utka kuşılıp su yanarga totındı. Beläsezder, yazuçı häm curnalist halkı arasında tege Komitetka bäyle yegetlär az tügel. Ägär dä tellärendä haman da «KGB» digän häreflärne uynatkalap toralar ikän, bu yäisä beraz örkenep, küp söyläüläreñne tıyuga, yäki kemleklären belderep alu öçen faydalanıla. Yuksa ul Komitettan yırak keşelärneñ tele tügel, küñelläre dä anıñ barlıgın onıtuçan bit.

VII

Mönteş ul arada ministrlıkta bik tä cavaplı urınbasar ide inde. Yazuçılar kitap bastıru häsrätendä, akçaga häm akçasız, törle näşriyätlarda tomlıkların kıçkırtıp çıgartu belän mäş kilüne hup kürälär. Şunısı da bar bit äle anıñ: kitap çıga, ä satıp aluçısı da, ukuçısı da — yuk. Ul «tovarnı» kaya da bulsa kuyarga kiräk, buşka taratsañ — qadere betä.

Häm alar därräü diyärlek Mönteş äfändeneñ işek töbenä yögerälär. Olı märtäbägä ireşüen şunda gına añladı ul abzagız. Anı küplär elgäre Häkim Niyäzov belän butasalar, häzer inde ayırırga häm tanırga öyrändelär. Mönteş kütärelä bardı, «igezäge» tämam yukka çıktı.

Bu yugaltunı äüväle sizenmädek. Döres, ul äle isän ide, ämma anıñ ni isemen, ni yözen matbugatta kürsätü inde häräm däräcäsendä ide. Curnalistlar — sizemle halık bit, monıñ şulay kiräklegen añlap eş ittelär.

Ul yılda Yazuçılar Berlegenä yaña citäkçelekne saylau vakıtı kilep citep mataşa ide. Kandidaturanı Däülät iminlege Komitetına nisbätle yegetlär berençelärdän bulıp kütärep çıguçan. Alar barısın da aldan belep tora. Kötmägändä hämmäse ber tavıştan Mönteş äfändeneñ isemen kütärep yöri başladılar. Mäsälä başkaça çişelä almıy ide. Eşneñ asılın belep betermäüçelär isä Mönteş äfändegä kitapların satıp alu-taratuda yärdäm itkäne öçen rähmätle bulırga tiyeşleklären iskärdelär. Ä küplärgä Mönteş Hälil ni dä, Ğalimcan İbrahimov ni — kaysı da yarıy ide. Häyer, Ğalimcan äfände kaberennän kubarılıp kilä almadı, Mönteşne sayladık.

Ul könne iñ bähetsez keşe Häkim Niyäzov ide. Eşneñ kaya taba barganlıgın aldan belep torgan keşe sımanrak ul ber poçmakka sıyınıp kına utırdı da, bötenläy yuk buldı...

Şulay da, yartı yıllap gomerlär uzgaç, min anı oçrattım. Ul üz zarın söyläp aldı:

— Mönteş äfände şaltıratkan ide. Miña, yäşermiçä, sezneñ çitkä kagıluıgıznıñ töp säbäbe — könçelek. Alar üzläre sezneñ kebek talantlı tügel ikänleklären belälär, şuña kürä kümäk cıyıntıkka da hikäyägezne kerttermädelär dip äytte. Äüväle, yuk la, isegez kitmäsen, didem. Minme inde talantlı, kaysı ciremnän könläşsennär? Işanmadım. Berlekkä bardım. Ä anda kümäk cıyıntıknı tözüçelär, yäşermiçä, Mönteş Hälil kerttermäde, üz kulı belän isemegezne sızıp taşladı, didelär. Aptırap kaytıp kiläm äle!

Yuatırga tiyeş idem. Aña:

— Yuk, sez talantlı! Könläşüläre dä hak buluı bar!— dip, maktau süzläre dä äytimme?

Kurkak keşe bularak, barı tik aptıravımnı gına belderdem. Häkim Niyäzov, belüemçä, Mönteş äfändedän kimendä un yäşkä yäşräk ide. Ämma da ber tamçı su kebek diyärlek üzara ohşaşlar bit. Hätta bähetläre dä alarnı üzara butagan bulırga tiyeş!

Döres, vakıtında Häkim Niyäzovnı yuata almadım. Häyer, tiyeş idemme soñ?

İnde ul söyläşüdän soñ niçä genä yıl uzdı. Tege vakıtta isemen kütäreşkän yazuçılarga Mönteş äfände härtörle premiyä-büläklär öläşüdä häm birdertüdä kulın rähätländerep uynata tordı. Şunıñ belän märtäbäsen tagın da kütärde, ayak astın nıgıttı. Anıñ häzer «tayanıçım — taş, totkanım — timer» dip yäşärlege bar ide. Kitap kiştäläre, uku zalları anıñ törle-törle tellärdä bastırılıp çıgarılgan şiğır tomlıkları belän tuldı. Äle kiçä genä Yazuçılar Berlegeneñ işek töbendä kerä almıyça basıp torgan äfändebez, inde bügen türendä utıra, äle kiçä genä ber şigıren bastıru öçen sarık hidiyä itüçe, etelep-törtelep aptıragan häm aptıratuçı şagıyrebez inde bügen Däülät premiyäsen alırga cıyına!

Häm menä tagın ber yañalık: äle häzer genä, basarga äzerlänelgän nomerıbızga, «kaynar» material kilep kerde: Mönteş äfändene Däülät Sovetına deputat itep saylarga cıyınalar ikän. İsemlekneñ iñ aldında diyärlek tora.

Saylanaçak! Monısına inde şik bula almıy. Partiyäneñ dä kaysına kerergä ikänen belgän: «Berdäm Russiyä» digänenä. Äle kayçan gına millät-millät dip şiğırlär yaza ide, närsägä kiräk buldı ikän?

Menä şunda min, hıyalga birelep, Mönteş Hälil urınına «igezäge» Häkim Niyäzovnı kuyıp karadım. Bötenläy başka keşelär ikänleklären kürdem. Häkim Niyäzov bolay uk buldıra alır ideme? Yuktır...

Ällä soñ keşene urın kütärä häm urın bozamı?

Alay dip tä uylarga bula, ägär dä namus digän töşençäne, namus toygısın isäpkä almasak. Ul bit iman kebek ük. Namusıñ ägär dä itägeñnän tartıp oyaltıp tora ikän, berni dä kıla almıysıñ.

Şularnı uyladım-uyladım da, «küzle bükän» buluıma açına başladım. Ä annarı yılmaep cibärdem: min genämeni, bez, halık, barıbız da «küzle bükännär» tügelme?

Kaygırmagız, kiselep taşlangan bulsak ta, yaz citügä yafrak yararga tırışabız bit äle!

Oktyabr, 2007.

Click or select a word or words to search the definition