Kuş Kayın Alanlıgı

(roman)
I

Hälimneñ Ğalimägä mähäbbäte ğadäti genä başlanıp kitte. Kız — çibär, yeget isä şulay uk hiç tä töşep kalgannardan tügel, uñgan-bulgan, halık telenä maktau belän kerergä ölgergän ide. Bik tabigıy hällärdän bolar. Mondıy yegetkä nindi kıznıñ küze töşmäs tä, andıy güzällek iyäse yäş tutaşka kaysılarnıñ borını suzılmas?

Alar moña qadär oçraşıp beleşkän keşelärdän tügel idelär. Ğalimä kürşe avıldan, ozın sarı çäçle, sabır holıklı, kündäm, açık zäñgär küzle, buyga zifa, akılga kamil, cırga-moñga küñele tulgan tabiğat narasıyı — sala kızı. Bıyıl urta mäktäpneñ soñgı sıynıfın «dürtkä-bişkä» genä tämamlap, äti-änise razıy bulsalar, Kazanga ukırga kitäçäk. Üze telägän vuzga kerä alırmı-yukmı, «Berdäm däülät imtihannarın» niçek tapşırır — älegä aların ul üze dä belmi, ämma ömete yuk tügel. Mäktäpkä kürşe avıldan, öç çakrım yulnı iptäşläre belän cäyäü uzıp, yörep ukıy. Kayber könnärne Nägıymä apalarına kerep, söyläşep utırgalıy. Açık bulırga tırışa. Nägıymä apası mäktäp kürşesendä genä yäşi. İre Bäker agay kelät dip atalgan ostahanäsendä hätta kiçen-tönen dä ut yandırıp täräzä ölge-kısaları yasıy. Ul — balta ostası. Az süzle, küp eşle agay. Alardan tış, älegä balaların iskä almaganda, yort eçlärendä mäçeläre bar, ala-kola. Hucaları kebek tınıç holıklı. Nägıymä apa köndezlären kolhoz fermasında eştä bula. Bärännär karıy. Aldıngı kolhozçı. Kolhoznıñ soñgı yılı ikänlegen başına kitermi. Kiçlären äle bäleş, äle aş, äle başka törle rizıklar peşerenergä yarata. Kulında haman da ak sölge. Çäy eçep ölgermilär, savıt-sabalarnı yua, korta, kiştälärenä tezä başlıy. Kayber könnärdä kışkı buran çıga, kürşe avıl balaların mäktäptä kunarga kaldıralar. Küñelsez bulmasın dip, mondıy kiçlärdä Ğalimä şuşı Nägıymä apalarına kerä. Alarda ozaklap utıra. İske ahirät duslar sıman çäy eçälär, avıl häm mäktäp yañalıkların söyläşkändäy itälär. Eşennän arıp kergän Bäker agay, alarnıñ süzlärenä kolak sala-sala, östälgä törle sızımnar cäyep, şulardan lupa aşa närsälärder ezli, taba. Annarı televizorınıñ artındagı lampaların tikşerä. Sovet çorınnan kalgan televizorı tiz vatıluçan. Äle bu yulı da kürsätmi ikän. Menä bit, şunı tözätergä alındı.

İnde bülmägä äçe is taralıp ala. Kaynar yabıştırgıç kagılgaç, kanifoldän çıga ikän bu is. Nägıymä apa ber dä riza tügel:

— Tagın närsä yandırasıñ inde?— dip zarlanıp ala.

Ul da bulmıy, televizor eşläp kitä.

— Menä kürsätä başladı. Bik matur. Kazannı karıyk,— dip söyenä bu yulı Nägıymä apa. Ämma Bäker agaynıñ üz tuksanı: surätlärne almaştırıp, televizornı ul ber kanaldan ikençesenä küçerep yörtä tora, üzenä kiräklesen taba almaganga gına hatını süzenä buysına. Kazannan äle İlham Şakirovnı, äle Älfiyä Afzalovanı cırlatırga tiyeşlär. Yuk ikän şul, «Käyef niçek? bara. Salavat yegermençe urınga kalgan, Minnehanov berençegä çıkkan. Zamana cırçıları! Nägıymä apa şularnı huşlanıp tıñlıy. Ğalimä dä anıñ kebek söyenä. Ämma berazdan surätlär tagın yugalalar, tavışların cil ala. Bäker agay televizornıñ kaysıdır ciren borgalarga ölgergän ikän.

— Nigä dip haman şunı botarlıysıñ? Kürsätmi başladı bit. İñ yahşı cirendä genä!

Nägıymä apanıñ zarlarına Bäker agaynıñ cavabı yuk. Ul sabır. Uyçan. Ämma bu yulı ciñnären sızganıp uk «televizornı botarlarga» citeşkän. Tiz genä tözätäçäk tügel. Yapon televizorı alıp kuyasıları bar inde!

Nägıymä apası belän Ğalimä kuhnya yagına çıgalar. Tagın çäy kaynarlatırga kereşälär. İnde Nägıymä apanıñ urtançı kızı kaytıp keräse. Ul rayonda eşli. Kiçen öydä, irtän tañ belän çıgıp kitä. Asfalt yul avılları aşa uzgaç, yegerme çakrım aranı köngä ike kat yörüe ällä ni avır tügelder inde. Maşinalar da uzgalap kına toralar. Burannarda da häräkät siräk tuktalıp kala. Olı yullı avıllarga rähät şul ul, häsrät belmilär. Ä menä Ğalimäneñ avıldaşlarına çiten, bötenläy çittä, taular arasında, kışların kar körtlärenä, cäylären yäşellek eçenä kümelep yäşi birälär. Olı yulnıñ iñ yakın digän urınına da yılga aşa çıga barırga kiräk. Tekä yarlarınnan niçeklär töşäseñ dä, şarlavıklı suları östennän salıngan karañgı taygak küperdän ni räveşle aman uzıp çıgasıñ? Şuña da inde Ğalimäne şuşı uku yılına qadär Aznakay şähärendä internat mäktäptä ukıttılar. Häzer genä, baliğlık yäşenä citkändä, küzlärdän çittä bulmasın dip avılga kaytardılar. Äye, keşegä şulay söylilär. Ätiläre Salavat abıy ay-hay gına da usal keşe. Brigadir hezmätendä genä üze, ämma böten avılnı der kaltıratıp tota. «Tege Sıyrak tagın tibende» digän süz işetelsä, Ğalimäneñ ätise Salavat abıy turında bulır. Anı «yaratudan» şuşı Sıyrak kuşamatı belän atıylar, buyga da çamalı ikänlegen isäpkä algannar, anısı.

Galimälärneñ yortında ber ser bar. Anı balaları da keşegä çıgarmıyça saklıylar: ataları Salavat abıynı änkäläre Kamilä apa yaratıp betermi. Ayırım karavatlarda yoklıylar. Munçanı da ayırım kerälär. Äti keşe Salavat abıy, kayber kiçlärdä beraz isertkeç yotsa, östäl başında utırgan hälendä yılauga, yılaudan cırlauga, cırlaudan kabat yılauga birelüçän. Annarı, avır ber uftanıp:

— Eh Kamilä, mine söymiçä kiyäügä çıktıñ, mine yaratmıyça yäşädeñ, hisläremne sanga da almadıñ,— dip ükerep ber äytä häm, torıp, karavatına barıp kaplana. Şulay yokıga kitä.

Kamilä hanım, balaların koçıp:

— Ätiyegez sataştı,— diyä dä, şulay uk üksep yılıy. Ä kayber vakıtta öydän çıgıp uk kitkäli. Kürşelärgä kerep utıra.

Etle-mäçele dä tormıylar üzläre, ämma Bäker agay belän Nägıymä apanıñ arasındagı irkä ber cılılık yuk alarda. Säbäben Ğalimä inde töşenä dä bugay: ber-bersen yaratışıp öyläneşmägännär alar, ğailä nigezläre beryaklı mähäbbät poçmagınnan gına korılgan bulgan. Änkäse, yörgän yegeten ürtärgä itep, ätise Salavat abıy belän oçraşa başlagannar da, uyınnarı uymakka kitep, ahırda öyläneşkännär. Mirhäydär Fäyzineñ «Galiyäbanu» dramasın mäktäptä uzganda Ğalimäneñ küñelenä sorau kilgän ide: ul Hälil abıydan kıznı tartıp alıp, İsmägıyl abıy barıber bähetle tora almas ide bit inde, üzen genä avır gazap utlarına salgan bulır ide tügelme?

Galimäneñ küñelenä kergän bu soravı zäñgär küzennän yäşlären agızdırıp yılatkan ide.

Äy li, harap bu yäş gomer,

kaylarga kerim?

Agım su yuk utnı alır —

kaygıda yörim...

İrennäre şuşı cırnı pışıldadılar. Ätiseneñ cırın. Häm ul undürt yäşlek bala, sigezençe sıynıf ukuçısı vakıtı, şul vakıtta İsmägıyl abıynı kızganıp yıladı. Annarı därestä inşa yazdılar. Ul monda da Hälil belän Galiyäbanunı tügel, İsmägıylne kızganuın belderde. Ukıtuçı apası aña monıñ öçen «koyrıklı ikele» bilgese kuydı. Äsärne döres añlamauda ğayepläde. Yarıy äle internat-mäktäptä ukıgan çagı ide, äti-änisen çakırtıp, açulanıp gazaplamadılar. İsmägıyl Galiyäbanunı yaratamı-yukmı, ällä matur bulganı öçen genä kızga kızıkkanmı — boların uk Ğalimä añlarlık yäştä tügel ide älegä. Tormış täcribäsenä iyä ukıtuçı apaları da söyläp töşenderep birä almagannar, ahrısı. Eh, mähäbbät ul cırlarda cırlangan Tahir belän Zöhräneke kebek bulırga tiyeşle. Hätta Tahir, Bagdat güzäle Mahım isemle kızga öylänep tä, Zöhräsen hiçniçek onıta almagan, üz ilenä kaytıp, anı koçagına salgan. Yuk, monısı uk uñışlı ölge tügel ikän şul. Ädäbiyätta mähäbbät mäsäläsendä bötenläy dä uñay misal yuk bugay.

Ä tormışta — başkaça, Bäker agay belän Nägıymä apanı gına küregez. Alar karşında hiçşiksez başıgıznı iyärsez. Bäker agay altmışkamı citep kilä, Nägıymä apaga ille biş tulamı äle, yazga pensiyägä çıgam digän ide? İkeseneñ dä başlarında ber genä börtek tä ak çäçläre yuk. Altı bala üstergännär. İke olı kızları kiyäüdä, Yar Çallı kalasında yäşilär. Çibärlärneñ dä çibärläre. Urtançı kızları, menä-menä kaytıp citärgä tiyeşlese, rayon üzägendä buhgalteriyädä eşli. Olı ulları tizdän soldat hezmäten tämamlıy. Anı da kötälär. Keçe ulları universitetka ukırga üze barıp kergän. Keçe kızları älegä mäktäptä ukıy, altınçı sıynıfta. Aktivistka, otliçnitsa. Bähetle ğailä menä şuşındıy bula ul! Şuña kürä dä Ğalimä alarga kerergä yarata, şuña kürä dä balaları da yış kaytıp yörilär. Abau, bolar bit kartayışıp betep öyläneşkännär tügelme? Olı balaları — utız biştä, keçe kızları — undürttä. Yuk ikän, näq vakıtında!

II

Hälimneñ kanikulga kaytuın bu kışnı Nägıymä apa ayıruça zarıgıp kötte. Ulı turında sagınıp söylär ide dä:

— Ya Hoday, balama yörgän yullarında iminlek bir!— dip äytep kuyar ide. Anı işetep torgan Ğalimäneñ zäñgär küzlärenä ere yäş börtekläre kilep, üz änkäsen isenä töşerep, şuşılay izge dogalar ukıydırmı ikänlegen uylap aptıraşta kala. Nägıymä apa aña qaderleräk häm izgeräk ana sıman toyıla. Häl beleşüne sıltau itep kergän kiçlärendä hätere dä yahşıra, küñele dä niçekter çistarıp, rähätlekkä çumıp ölgerä. Hiçber vakıt keşelär hakında avır süz äytmäs, kullarına äle bäyläü eşen totar, äle tastımalın alır bu apa Ğalimälärgä kaysıdır äbiläre yagınnan tugan tiyeşleräk tä ide. Häyer, bu tuganlıknıñ barı tik häbäre genä kalgan. Ul äbineñ kaysı buında bulganlıgı, iseme, yäşägän yılları hakında belgän keşe dä yuk. Ämma da Ğalimä, ätise Salavat abıynıñ oçragan yulçılardan: «Galimä apamnıñ hälläre niçekter?»— dip soragan vakıtların, sälamnär äytep cibärülären keçe yäşennän işetep-belep torganlıgı säbäple, üzara yakın tugannar ikänlegenä küñelendä şik tudırganı yuk ide.

Hälim bik akıllı yeget bulırga kiräk. Ğalimäneñ anı barı tik fotosurättä genä kürgäne bar. Häyer, mäktäptä dä Hälimne yış iskä alalar. Ul, ukıgan vakıtında, yäşlär komitetınıñ citäkçese bulıp, zur eşlärne başlap başkarıp çıgıp, kıyu-kıyu ğamällär kılıp, tübänräk sıynıf ukuçılarga ürnäk ölgelär kürsätep kaldırgan. Mäktäp şul yıllar näticäsendä menä ike yıl rättän Tatarstanda gına tügel, Räsäydä dä «İñ yahşı belem häm tärbiyä yortı» digän maktaulı isemgä, Küçmä Bayrak belän büläklänügä layık itelgän, direktor Hafiz Galiyeviç «Atkazangan ukıtuçı» isemen algan häm tagın ällä nilär, ällä nilär. İkmäk kamırı da şulay, başlam birüçe çüpräse, borçak qadärle genä bulsın-bulmasın, yahşı ikän, küäseñne kabartıp çıgara. Hälim dä näq şundıy ukuçı sıyfatında ukıtuçılarınıñ häterendä kalgan, hämmäse dä däreslärendä anı iskä alalar. Ul bulsamı, bar cirdä tärtip saklanır ide, imeş. Bu süzlären Ğalimä dä işetä. Ä Hälimne ul belmi dä, tanımıy da. Nindider äkiyäti patşa yegetter sıman toyıla, hanzadä kebek küz aldına kilä. Küräse, şuşındıy yegetlärneñ nindilegenä küz salası, kızıgıp karap torası kilä anıñ. Älegä qadär ul mondıy bulgan yegetlärne barı tik kinofilmnarda, multfilmnarda gına kürde, kitaplardan gına ukıdı. Tormışta da bulırga tiyeşlär dip belde. Yöräge niçek hislär eçendä yazgı çäçäklär kebek huşlansa, hıyalları şuşı qadär çiksezlänä bardı. Yuk, aña Hälim belän tanışu, anıñ yanına kilü turında uylarga da yaramıy. Ğalimägä karamayaçak ta äle ul! Borını çöyek, üzen ällä kemgä kuyuçı yegetter!

Kız alay uylıy, bolay... Küzlärenä tora salıp yäşlär tıgıla. Ämma yılıy almıy. Äle ber dä kürmägän, äle ber dä söyläşmägän Hälim aña kem inde?

Kem dä tügel, ul anıñ Nägıymä apasınıñ sagınıp kötkän balası. Soldattan olı ulları kaytıp, ike-öç atna kunak bulıp yörde dä apalarına dip Yar Çallı kalasına kitep bardı. Anı kaygırtmıy häzer Nägıymä apası, keçe ulın kötä. Bügen-irtägä kaytıp kerer dip belä. Ä ul yuk ta yuk. İnde studentlarnıñ niçäse kaytıp, kalın bäleşlärne töbenä qadär aşap, ak yözlärenä kızıllık yögerttelär. Alarnıñ, mäktäpkä kerep, birgän belemnärenä rähmät äytep çıguları turında ukıtuçılarınıñ söyenep iskä aluları Ğalimäne genä dä niçä märtäbä kauşattı. Ul da bıyıl, imtihannarın uñışlı tapşıra alsa, Mädäniyät institutına ukırga kerergä küñelendä ömetle hıyal saklıy. Bälki tormışka da aşar? Ägär yulı uñmasa, kaytıp, ukıtuçılarınıñ yözenä nindi küzläre belän karar, alarga niçek kürener? Ukuçılarınnan rähmät süzen işetkän mögallimnärneñ kuanıp şul hakta iskä aluları menä şunıñ öçen dä Ğalimäne kauşata. Bälki bu hakta aña bötenläy dä uylarga, ömetlänergä kiräk tügelder? Nägıymä apası äytä, ulımnıñ, di, Kazanga kitär dä, ukırga kerep, şunda kalırın uylamagan idem, di. Yazmışıñnı aldan isäp-hisapka koru mömkin tügel, şulay bulırga Hoday üze kuşkandır, imeş.

Hälimneñ sabır yeget buluı hakında süzlär küp yörde. Mäktäptä ukıgan çagında ul ällä ni tırışlıgı belän ayırılıp ta tormagan, dilär. Ällä döres süz, ällä hata? Ğalimä bu mäsälädä ikelänä. Niçek inde alay bulsın? Ukuçılarnıñ aktivistı, komitet citäkçese, sport yarışlarında daimi ciñüçe — tagın-tagın ällä kemnär. Äle citmäsä, şuların da işetkäne bar: yörgän kızı da bulgan. Ämma mähäbbätläre genä ternäklänep kitä almagan. Şul kıznıñ änise häzer äytä di: «Kızımnı Nägıymä malayı bähetle itä ala ide, aralarına kerdelär, könläştelär, yuk süz belän küñellären suıtkannar!»— dip, tämam sukranıp.

Mähäbbättä köndäşlek bulmıy kalmıy inde ul. Bu hakta Ğalimäneñ azmı işetkännäre bar ide. Ä yaratıp karaganı yuk. Bulsa, ul yeget Hälim kebek bulır!

Aklı-karalı fotosurätlärennän genä belgänlege säbäple, Ğalimä öçen Hälil abıysı kara çäçle, ak yözle, tınıç holıklı, kürkäm zatlardan ide. Uramda ägär dä kaytıp kilüçe berär şuşındıy yäş keşene kürsä, anıñ hiçşiksez Nägıymä apalarınıñ kapkalarına taba borılıp, aşıga-aşıga kerep kitäsen küzätkännäre dä buldı. Ämma alar yul-sukmaktan kar yırıp ütep kitep bara gına tordılar.

Ä kar soñgı könnärdä küp yaudı. Uramnarnı traktor belän açıp kına kitälär, tagın kaplap ütä. Mamık kar. Rähät, cılı itep yaudı da yaudı. Ä bügen menä kinät cılıttı. Küklär tomalangan häldä kaldılar. Tübä kıyıklarınnan tamçılagan kar suları bozlavıkka äverelsälär, sukmaklarda inde şugalaklar barlıkka kildelär. Tizdän fevral başı, yazga tagın da yakınaya baru könnäre aşkınıp kilep citä bara şul.

Hälim... Hälim abıysı bügen-irtägä kaytıp citärgä tiyeş. Anıñ hakında mäktäp ukıtuçıları:

— Ğalimä, sin Nägıymä apalarıña kerep yöriseñ, ulın kötäder. Kayttımı äle?— dip soradılar.

— Kaytırga tiyeş ide inde dip kötä Nägıymä apa. Häbäre yuk. Närsä uylarga da belmi,— dip, yözenä tagın da kızıllık yögertep cavap birä Ğalimä. Aña ul bit yanuların sarı çäç tolımnarına da küçäder sıman toyıla.

III

Hälimneñ kaytkanlıgı turındagı häbär köne-säğate belän mäktäptä bilgele buldı. Yuldan soñ yal itär dä kilep kerer, ukıtuçıların, ukuçılarnı nurga kümär dip köttelär. Ämma kürşedä genä bulgan ike katlı ak kirpeç mäktäben yeget sagınmagan ide bulsa kiräk.

İkençe könne dä Hälimneñ ukıtuçılarına sälam birergä kermäyäçäge irtännän bilgele buldı. Anıñ tegermängä ak on tarttırırga yök belän kitep barganlıgın ukuçılar däreskä kilgändä kürep kalgannar. Eşe köne buyına suzılaçak. Monı Ğalimä dä belä. Ätise Salavat abıy, ägär dä tegermängä on tarttırırga kitsä, kiçkä qadär yugala. Karañgı töşkäç kenä tuñıp-öşep, beraz kızmaça kaytıp kerä. Anda çirat, anda eş küp ikän.

Hälim belän dä näq şulay diyärlek buldı. Anıñ hakında, hätta kiçen klubta kürenmävennän dä çıgıp, törle süzlär yöri başladı. Beräülär yegetneñ erelänüenä häyran itsälär, ikençeläre, kiresençä, meskenlänep, yabıgıp kaluın telgä alıp söylädelär. Keşelär alar şundıy inde. Härkaysınıñ üz küze, üz uy-fikere, üz tabigate. Başkaça bula almıylar: dönyanı üzlärençä kürälär, üzlärençä bäyälilär, üzläreneñ buylarına nisbättä ülçäp kisälär häm tegep kuyalar. Hälim alar öçen bu yäşäeşneñ ber küreneşe genä, yağni zamana yöze tukımasına töşerelgän yalgız çäçäk kenä. Üz buyıña ülçäp kiskändä kayçıñ anı urtalay yarıp uza ikän, dimäk şulay kilep çıkkan, başkaça bula almagan. Sin kayçıñnı yüri kıygaytıp, mahsus turap uzmadıñ. Ülçäm taläbençä eş itteñ. Barı şul gına.

Ulların yort arasında eş belän kümü öçen kötkännär bulsa kiräk, Bäker aga belän Nägıymä apa Hälimneñ tırışlıklarına kuanıp betä almadılar. Bügennän irtägägä kaldırılıp kilgän küpme ğamäl, küpme närsä bar ide. Eş östenä eş cıyılgan, öyelgän. Häm menä Hälim şul avır yökne buşata başladı. Öçençe könendä anı salam alıp kaytartu hästäre belän cibärdelär.

Mäktäp koridorında ukıtuçı apalarınıñ söyläşep torularına oçrap, Ğalimä ireksezdän alarnıñ serenä töşende.

— Hälim ber dä mäktäben sagınmagan,— dide rus telen ukıtuçı.

— Äye,— didelär aña.

— Yahşı ukıgan balalar şundıy inde alar, niçä tapkır sınaganım buldı,— dide ölkän yäştäge, däreslärendä Hälimne maktap berniçä tapkır iskä algan tatar tele mögallimäse.

— Alarga salgan küñel, alarga kuygan tırışlık,— dide öçençese.

Arada barı tik yäş ukıtuçı kız gına süzsez ide. Ul mögayın da Hälimne belmi, işetülärennän häm mäktäp albomnarında saklanuçı fotolardan algan mäğlümatı buyınça küzallap bulsa kiräk:

— Abıysına ohşagan,— diyäräk, başkalarnıñ süzlärenä kuät birgändäy äytep aldı. Ämma aña iğtibar itüçe tabılmadı. Tagın da başka studentlar turında istäleklären yañartıp, kabat Hälimgä äylänep kayttılar.

— Änise zarlana torgan ide töne buyı kitap ukıp çıga, ätise ber dä bu ğamälen yaratmıy dip...

Bu süzlären äytkändä tatar tele mögallimäse yötkerep aldı. Soñgı aylarda salkın tiderep, haman da savıgıp citmäve anı küñelsezli häm üçekli ide bulırga kiräk.

— Yütälem täki betep citmi, may da kaynatıp eçep karadım, eç mayın,— dide.

Galimä bu vakıtta koridor täräzäse yanında, alardan yırak tügel genä basıp tora ide. Anı ezläp tabıp, bayan artına utırırga kuşkan decur ukıtuçı da, başka mögallimälär yanına kilep, studentlardan bügen ike kıznıñ sälam belän kerüen, däreslär betkän vakıtka kabat kagılıp çıgasıların äytte.

— Nindi kagılıp-sugılıp çıgu inde ul?— dide tatar tele mögallimäse, tagın da kabınıp kitep: — Kersennär äle, kagılıp kına çıkmasınnar. Barısın da bäynä-bäynä söylätmiçä çıgarmıym min alarnı.

Anıñ bu süzläre koridornı kamap alganday itte. Ğalimä, bayanda osta uynauçı kız bularak, tänäfes vakıtı citte isä, ukuçılarnı biyetä, şul räveşle yal ittertep aldırta. Aña almaşka cır däreslären alıp baruçı mögallim abıy da bar. Ägär dä ul mäktäptä bulsa, Ğalimägä bayan artına utıru tätemi dä diyärlek. Ämma ul kürenmäde.

Bügen Ğalimäneñ bayanı nigäder sagışlı-salınkı köylärne genä sayladı. Mäktäp buylap moñ däryası agıldı. Kıznıñ küz aldına Bäker agası, Nägıymä apası kilde. Ulları Hälim kitkäç, tagın da kergäli başlap, häl beleşep yörülären yañartıp cibärer äle. Ä häzergä mömkin tügel. Ğalimä ällä Hälim abıysına kürenergä oyala, ällä añardan kurka — belmässeñ. Nindider yat, nindider ällä kemder sıman toyıla ul aña.

IV

Studentlar belän oçraşu kiçäsenä böten mäktäp äzerlände. Här yıl sayın şuşılay istälekle kiçälär bulıp, küñelle dä, moñsulı da hälgä töşälär.

Hälim abıysın oçraşu kiçäsenä çakırırga Ğalimägä yöklädelär. İke kön aldan kergän ide, Nägıymä apa:

— Öydä yuk şul äle, timerçelekkä kitkän ide, kaytıp citmäde,— dide.

İkese bergä utırıp, tatlı cimeşlär belän çäy yasap eçtelär. Bolarnı student ulı Hälim alıp kaytkan ideme ikän, ällä kaladagı kızlarımı — ul hakta Nägıymä apa äytmäde. Ğalimäneñ ayırım soraştırırga cöräte citmäde. Ä çäy ğadättägeçä tämle buldı.

Annarı, huşlanıp, çäydän soñ beraz tınıçlap söyläşep utırdılar. Bäker abzıy yort arasında eştä ide. Anıñ işek allarında uzıp-kitep yörüläre täräzälärdän kürengäläp kaldı. İl östenä äkrenläp eñger töşä tordı. Kük yözeneñ zäñgärlege genä kala barıp, yoldız küzläre dä açıla başladı. Bülmädä yaktı ut elensä dä, vakıt-vakıt täräzä yagın küzätüe säbäple, Ğalimägä uramdagı üzgäreşlär bilgele ide. Hälim abıysı haman da kaytmadı. Vakıt digäne aşıga tordı. Östäldä öyelep kuyılgan kitaplar-däftärlär Hälim abıysınıkı bulırga kiräk. Ğalimäneñ alarga karap utıruınnan çamalap, Nägıymä apa:

— Kazanda ukıp yatuı gına citmägän, monda da şul östäl artınnan başın kütärgäne yuk,— dip, ulınnan zarlanganday äytep kuydı.— Şuşı qadär ük yarıymı ikän soñ? Küp ukısañ, kitap ul zihenne çualta di ätise...

Bolarga karşı Ğalimäneñ äyter süze yuk. Andıy hälne işetkäne bulmadı. Älegäçä mäktäptä haman-haman ukırga küpme öy eşe birep, östeñä tau kebek öyälär. Ukımagız digännären işetkäne yuk. Nägıymä apası da, Bäker agası da yalgışa bulırlar.

— Ukudan zıyan kilmi inde, anısı...

Galimäneñ süzläre zägıyf çıktılar. Bu anıñ ikelänüennän tügel ide yugıysä. Ämma Nägıymä apası anıñ ul äytkänennän üzençä fiker aldı, gömanın töşenderep tä birde:

— Bäker abıyıñ kurka, kürşe avıldan Adler Timergalin kebek bula kürmäsen, di.

— Anıñ belän närsä bulgan?— Ğalimäneñ aptırap kaluı bu.— Tanılgan fantast yazuçı...

— Şulay şul, yazuçı...— Nägıymä apa kara kuyı çäçläreneñ işelep çıkkan kıl börteklären cıyıştırıp, yaulıgı eçenä kıstıra-kıstıra yäşerde. Güyäki doga ukıp kuyganday pışıldap alıp, bitlären sizdermi genä sıpırdı. Annarı gına: — Bäker abıyıñ äytä, Adler, di, küp ukudan ilgä kaytmadı ul, di... Kurkam inde, bik kurkam. Hälim ulım tönnär buyı yoklamıyça ukıp çıga. Hätere butalmasa gına yarar ide.

Eleklärne, uzgan ğasırnıñ illençe yıllarında zamanası şundıy bulgan: Adler Timergalinnıñ, tıyılgan dip sanalgan kitaplarnı ukuı arkasında Däülät iminlege komitetı tırnagına elägep, çak kına harap bulmaganlıgı hakında yaktaşları işetep belä idelär, ämma hatınnar bu häbärne küp ukudan yülärlänä yazgan dip añlap, bötenläy başkaça näticä yasap kuygannar. Bu hakta Ğalimä başına da kitermäde. Ämma küp ukunıñ zihengä zıyanlıgı hakında kolagına kerep kaldı. Ananı yuatırga da süzlär taptı:

— Borçılmagız, Nägıymä apa, ulıgıznıñ küñele saf, dilär, andıy keşeneñ akılı butalmıy torgandır ul... Adler abıy änä häzer nindi böyek kitaplar yaza, «Milliyät süzlege» genä ni tora!

Galimäneñ bu räveşle bik tä beldekle, döres itep äytüe Nägıymä apasın tagın da şikkä sala, bilgele. Şuşı kız bala kayan kilep ul qadär ük süzlär söyli alırga tiyeş äle?

— Äti-äniyeñ ni hällärdä, señlem? Kolhoz fermasında bärännärne karap aşatıp, kiçkä yabıp kaytkanda, karıym, ätiyeñme dip toram, däü at belän kaşevkada uzıp kitte beräü. Terlek duhtırı Samat abzagız ikän. Tuktap tormadı. Eşe aşıgıç ideme?

Anıñ bolay soraganı söyläşü temasın alıştıru öçen citä kala inde.

— Rähmät, Nägıymä apa! Ätkäm köne-töne eştä. Änkäm äytä, şul kolhoz dip üläseñ inde, yal da kürmiseñ, di. Ätkäm brigadirlıgın niçä taşlap karadı, barıber kabat şul eşenä kaytardılar.

— Ber künekkän eş bulgaç, cayın da belä, keşegä dä iğtibarlı!

— Hälim abıynı studentlar belän oçraşu kiçäsenä çakırırga dip kergän idem...

Şunda Nägıymä apası aña borçılu katnaş soraulı küzläre belän avır gına sınap karap aldı. Ğalimäneñ yözenä kızıllık yögerde. Kız üzeneñ süzlären kinaya belän, yeget ezläp yörgän kebek äytmäde yugıysä. Ä menä ällä niçek kilep çıkkan.

Şunda Ğalimä kabatlanırga mäcbür buldı:

— Hälim abıynı studentlar belän oçraşu kiçäsenä çakırunı miña yöklägän idelär, Nägıymä apa! Şunı küzdä totıp äytäm.

Menä bu yulı kıznıñ süzläre başkaça çıktı, alarda yöräk hisläre taşkını urınına inde tantanalı häbär ähäñnäre genä kalgan ide.

— Borçılma, Ğalimä señlem, añladım. Kabatlamasañ da bula...

— Ällä niçek kilep çıktı bit...

Nägıymä apasında başka keşelärdän küpkä östen eçke sizemläü köçe bar. Monı Ğalimä bik yahşı belä. Monıñ nigeze näsele zatlılıgınnan ikänlege hakında da işetkälägännäre bar.

İnde alar, çäylären tämamlap, tür yaktagı yomşak divanga küçep utırdılar. Televizor da üz cayına eşli başladı. Nägıymä apa kulına bäyläü eşlären aldı. Şunda Hälim kaytıp kerde. Öyläreneñ uram işege yagınnan:

— Änkäy, bu min äle!— digän belderü tavışı işetelde.

Galimäneñ yöräge urtalay yarılganday hälgä kerep, tüşämgä elenep torgan yaktı lampoçkalarnıñ utları karañgılanıp kitkändäy toyıldı.

— Äydä, Ğalimä señlem, ulım belän bergä utırıp çäy eçik!— dip, Nägıymä apa algı yakka taba çıgıp kitte. Ğalimäneñ urınnan kubarlık ta häle yuk ide. Hälim abıysı, aña iğtibar itmästän, tür yakka kerep, östäldäge kitaplarına karap tordı da kabat änise yanına çıktı. Ğalimä telen tügel, güyäki bägıren tibrätep, şunda hätta üz kolagına da işetelmäslek däräcädä:

— İsänmesez!— dip pışıldap kaldı.

Dönyada çayalıgı, teläsä — bayanda uynauçı, cır häm bi̇yügä ostalıgın yäşermäüçe, küñelenä kilsä — şiğır söyläüçe sabırsız Ğalimä belän şuşı soñgı könnärdä ällä närsä buldı, yuk kına süzlärdän dä koyılıp töşä başladı. Ä monda Hälim abıysı aña küz dä salıp tormadı, iğtibarına da almadı. Ul şunıñ öçen sıynıftaş duslarınnan kalıp, bügen mäktäpneñ kürşe avıl balalarına dip bülengän internet yagında tön kunarga kaldımıni? Aña torırga, kaytıp kitärgä kiräk. Karañgı töşsä dä yulnı tabar. Moña qadär yörelde äle. Ber säğattän üz öylärendä bulaçak! Ä monda...

Kız oyaludan başın tübän salgan hälendä divanga señä bardı. Haman da kuzgalıp kitä almadı. Ul bu vakıtta başın kanat astına yäşergän dä şulay dönyadan kaçkanday üzen his itkän kaz bäbkäsen häterlätä ide.

— Nigä, ulım, Ğalimä belän isänläşmädeñ?— dide yegetkä änise.

— Kayçan, änkäy? Bolay hämmä oçragan keşe belän isänläşäm kebek...

— Ulım, kürmädem dimä! Anda, tür yakta divanda Ğalimä señlem utıra, sine studentlar kiçäsenä çakıra kergän,— dide Nägıymä apa, süzlären korı totıp, rizasızlıgın tavışına çıgarıp.

— Gafu, änkäy, gafu!— dip, Hälim tür bülmägä kabat kilep kerde, divanda güyäki kaya kaçarga belmi utırgan kıznı kürep aldı. İsänläşte. Annarı:— Gafu itegez, señlem, min sezne kürmädem!— dide.

Galimä şunda yegetneñ yandırıp karap aluına tüzä almıyçamı, yözen kaplarga itkändäy sabırsızlanıp, kalın sarı çäç tolımın kükrägenä kıstı, annarı anı ike kulı belän totıp, kayın agaçına totınganday häm güyäki anıñ artına kaçarga telägändäy itte. Yözenä kızıllık iñde. Kız balanı urınsız oyaltuınnan Hälim üze dä kıyınsınu kiçerde. Kauşadı. Kire çıktı. Anıñ üzen bolay totuı bülmägä işektän başın tıgıp aluı kebek ber täesir kaldırdı.

— Änkäy, ul çibär kıznıñ iseme niçek?— dide Hälim, tavışına çıkkan kauşavın yäşerä almıyça.

— Ğalimä, äyttem bit! Kürşe avıldan,— dide Nägıymä apa,— üzennän sorasañ da bula ide. Bezneñ yırak kardäşebez dä äle!

Anıñ bu süzläre güyäki: «Ulım, bu kız bala siña häram, küzeñ töşep, ozata bara kürmä!»— digändäy kilep çıktılar. Ämma monıñ belän ana üze dä kileşergä telämi ide bulsa kiräk, başkaça da äytep kuydı:

— Agay-ene digändäy... Yakın tugannar gına häram... Yıraklar häläl inde anısı.

Yarıy äle bu süzlärenä dikqat itelmäde. Ğalimä närsä uylarga da belmäde. Nägıymä apası da şuşındıy häldä ide bulsa kiräk, berazga süzsez kaldılar. Üz balasın härber ananıñ bähetle itäse kilä. Bik tabigıy häl bu. Türlärenä üz kanatları belän oçıp kergän asıl koş kebek şuşı kızga üzeneñ ulınıñ kısanmı-irkenme koçakların çitlek itü uyı başına kerep karamagan ikän, ul vakıtta Nägıymä apa hakında närsä uylap bula inde?

— Ätise Salavat abıyıñnı, änise Kärimä apañnı belä torgansıñdır?

Ulına añlatıp birergä cıyıngan ananıñ aptıraştarak kalgan küñelen tınıçlandırırga aşıkkanday Hälim dä:

— Änkäy,— dide,— beläm, bik beläm! Salavat abıynıñ Saraylı avılı brigadirı ikänlegen dä...

Ä menä Kamilä apanıñ nindi eştä ikänlege añarga mäğlüm tügel, hätta kürep tä belmi ikän şul. Monısın da äytte:

— Ä menä änise Kamilä apanıñ...

— Medpunktta eşläven dä belmäskä inde sin, tomana bala tügelseñ lä!

Nägıymä apa nindi genä yomşak küñelle bulmasın, barıber dä avıl hatını ide. Şunlıktan süzlärendä kiskenlek tä kürengäli. Ämma anıñ sizger küñele cavap takıldarga telägän ürdäkneke tügel, telen genä tıya alırlık köçkä dä iyä. Şuşı sıyfatı belän inde Nägıymä apa keşe aldında zat häm abruy aldı. Anı avılda-çittä naçarga kertep söylärlek hiçkem yuk. Bar da hörmät itte.

Yarıy äle şunda keçe kızları mäktäptän kaytıp kerde. Ul anda divar gazetası çıgaru belän mäşgul bulgan. Elep tä kuygannar. Bik yahşı kilep çıktı, di.

Ä menä ul Ğalimä apasın kerä-kereşkä kürep aldı, söyeneçen belderep, apam dip yanına kilep utırdı, koçaklap alganday itte. Moña qadär kinät tıgızlangan öy havası irkenäyep, açılıp kitte. Rayon üzägendä eşläüçe apası da kayttı. Yort eçen ul tagın da yämläp cibärde. Nägıymä apanıñ soldat hezmäten uzgan olı ulı Yar Çallıdan irtägä apaları-ciznäläre belän kaytası ikän. Telefonnan şaltıratıp äytkän.

— Kunak bulıp yörü tuydırgan ikän alaysa!— didelär anıñ turında, şayartu häm rizasızlık katnaştırgan ahäñ belän.

Şuşı üzgäreşlärdän faydalanıp, Ğalimä dä Nägıymä apalarınnan huşlaşıp çıgıp kitte. Bu vakıtta Hälimneñ dä ätise Bäker agaga yärdäm yözennän «kul astına kerergä» dip mal-tuar abzarları yagında yugalganı kızga, täräzädän ut yandırulı işek aldı yagınnan şäyläp kaluı säbäple, yahşı mäğlüm ide. Yegetneñ küzenä kabat çalınmavına, forsattan faydalana aluına ul çiksez zur şatlık kiçerde. Kauşauları yugalgan kebek toyıldı. Ämma adımnarı yışaygan sayın, kanatlanıp oçkanday üzen his itte. Bu aşkınuı anı tagın dulkınlanu, hislär dönyasına alıp kerde. Tutaşnıñ küñele ömet, hıyal, teläk kebek omtılışlar eçendä yözä birde. Mäktäp işek aldı kıznı yaktı utları belän üz itep karşı aldı.

KUŞ KAYIN ALANLIGI
(roman)
V

Kiçägä Hälim beraz soñarıp kilep kerde. Aña qadär mäktäp direktorı niçämä tapkır zalga küz salıp çıktı. Vakıt citkän ide, yugıysä, ämma kiçä başlanmadı. Berär säğat aldan kilep ölgergän çakırulı kunaklarnıñ üzara söyläşer süzläre dä betkän sıman. Beraz kaynaşkan häldä mäktäp ukuçıları, törkem-törkem cıyılışıp, ak yaka, ütüklängän kiyemle häldä poçmaklarga sıyıngan räveşlärendä kala birdelär. Oçraşu uñayınnan mäktäp kontsert äzerlägän ide. Başlap cibärü öçen direktordan röhsät köttelär. İnde menä Hälim dä kürende. Anı güyäki meñ küz belän kötep algannar sıman ide. Döres ikän, barısı da diyärlek ul kilep kergän işekkä taba tartılıp aldılar. Hälim yabık yözle, ak çıraylı, sargılt-köränräk çäçle yeget, beraz alsu töskä kerep, kıyınsınuın ciñärgä tırışıp:

— İsänmesez!— dide, başın kaktı.

Dusları, tanışları arasına kerep yugalırga telägändäy haman da divarlarga yakınayıp, sınaulı karaşlı küzlärdän çitkäräk kitärgä teläde. Anıñ başkalardan kalku buyı, tuktausız kul birep küreşüläre güyäki suga çuma-çuma yözep baruçı keşene häterlätä idelär. Direktornıñ kabat kerüe, änä ikän dip Hälim artınnan karap kuyuı, başladık digändäy iyäk kagıp ım birüe tantanalı kiçäneñ fatihası idelär. Sähnägä kütärelgän kıznıñ talçıbıktay bile sıgılıp kuyu, yözenä oyalçanlık bilgese bularak kızıllık yögerü, cilkäsennän kaytarılıp, bildän dä tübängä taba uzıp salınıp torgan kalın sarı çäç tolımına iğtibarlarnıñ tartıluı üze ber äkiyäti-sihri dönyanıñ küz allarında açılıp kitüe sıman toyıldı. Anıñ iseme student yegetlärneñ artıgı belän kızıksınu obektına äverelde.

— Kem ul, kem?— digän soraular hämmäseneñ dä teñkäsen korıtıp aldı. Ul da tügel, şuşı tutaş:

— Mäktäbebezdä ukıp, kanat üstergän, törle yugarı uku yortlarında belem aluçı studentlarıbız belän oçraşu kiçäbezneñ başlanuın belderergä röhsät itegez!— dip, här süzne tögäl yañgıratıp, kolakka häm küñelgä tabigıylege belän yatışlı itterep äytergä ölgerde. Anıñ süzläre dävamında därtle tantanalı köy mäktäp zalın kümde. Bayanda cır ukıtuçısı Firis Gäräyeviç uynıy ide. Küñellärgä bu tantanalık tämam huş kilde. Studentlarga mäktäp yıllarınnan yahşı tanış şuşı bayanistnıñ uynavı häm ostalıgı hätta elektr utlarına da yaktılık östägändäy ide. Bu inde magnitofonnarda härtörle tälinkälär uynatıp mataşu tügel, tere moñ. Hämmä küñellärne därtländermi kala alamı soñ mondıy köyçe?

Kiçäne alıp baruçı tutaş Ğalimä ide. Citmäsä yegetlärneñ küz uñnarın ul daimi nurlandırıp tordı. Anıñ äle iptäşläre belän, äle yalgızı gına şiğırlär dä söyläve, berazdan hätta cırlauları, biyuläre — bolar barısı da zur ostalık häm talant belän başkaruları çibärlegen tagın da arttırıp, yäşlärneñ küz aldında zatın buy citmäslek biyeklekkä kütärde.

Kontsert tabigıy agımda bardı. Studentlar üzläreneñ uku yortları hakında, ukıp betergäç kem bulaçakları turında, hıyalların häm ömetlären hiçber yäşermiçä, kontsert nomerları belän aralaştıra barıp, köçle ber dulkınlanu belän söyli tordılar. Alarnıñ da cır-bi̇yügä, başkasına ostalıkları bar ikän. Mäktäptä ük kaysı cırlagan, kaysıları biyegän, ä kemnäre törle kölke nomerları başkargannar, student bulularına karamastan, vuzda da ostalıkların üstergännär. Hiçber kıyınsınu kürsätmiçä, aldan äzerlänep tä tormıyça diyärlek, kontsertnı dävam itterdelär.

Menä näübäte citep, sähnägä Hälim çakırıldı. Anıñ cırga ostalıgı mäktäp öçen bötenläy dä bilgele tügel ide. Hälimneñ yanına bayan totıp çıgıp baskan Ğalimä tutaşnı kürep, küplär häyranlık häm aptıraş diñgezenä töşkändäy üzlären his ittelär. Bayan «Kara urman» köyen başlap cibärde. Hälimnän bu cırnı yırıp çıga alır dip hiçkem kötmäde. Ozın buylı, nıklı gäüdäle, batır kıyafätle yegetneñ berençe avazlardan uk hämmä küñellärneñ bik ciñel genä türenä uzaçagın sizmi dä kaldılar. Hälimneñ sabır, här avaz häm moñ tibräneşlären eçtän toyıp, his itterep cırlaganda tavışı köçäygännän-köçäyä bardı. Bigräk tä çandır gäüdäle, yılgır küzle, här nota häm milizmga sizger cır ukıtuçısı öçen kötelmägän häl ide bulırga kiräk, ul, onıtılıp kitep, urınınnan niçä tapkır sikerep diyärlek tordı. Küplärneñ cırga kuşılası kilde. Ämma Hälim şul uk sabırlık häm ahäñle zatlı sagış eçendä tämam yugalganday cırlıy birde. Anıñ bärhet bas-bariton tavışı şundıy da kötelmägän, şundıy da yagımlı, rähät toygı-hislär uyatır däräcädä täesirle ide.

Hälim cırlap tämamlagaç ta, bolay gına tügel, az buldı, bolay gına betmäskä tiyeş bit äle digändäy, hislär eçendä yugalıp, kiçädägelär güyäki rizasızlık, hätta azsınu-kanäğatsez kıyafätlärendä beraz tın utırgannarınnan soñ gına, moñlı-sagışlı köy täesirennän aynıp, därräü kul çaba başladılar. Añardan mondıy yegetlekne kötmägännär, bu şulay uk küñellärendä soklanu katış gacäpsenügä äverelde. Hälimneñ moğcizalı cırınnan soñ başka kontsert nomerlarınıñ töse kitep alganday toyıldı. Bolay barganda, kiçä küñelsez tämamlanır sıman ide.

Mäktäp aşhanäsendä kunaklarga çäy eçertü oyıştırılgan ikän. Äle häzer genä taralmayaçakları belende. Alda tagın da cılırak äñgämälär oyışıp kitäçäk, monı härkem belä. Mäktäp direktorı, sähnägä kütärelep, täbrik süzlären äytkännän soñ, ukuçılarnı, ukıtuçılarnı häm studentlarnı sıy-hörmätkä çakırdı. Bu bik tä urınlı bulıp çıktı. Zalnı alıştıru hislär-toygılarnı da üzgärtte. Oçraşu kiçäse kabat üz cayına kaytıp, tagın da küñelleräk dävam itte. Ahırda ukuçı balalar häm studentlar arasında, ayırım komandalar tuplanıp, «Şayannar häm tapkırlar yarışı» uzdırıldı. Ğadättägeçä bu bäygedä ciñüçelär dä, ciñelüçelär dä bulmadı, bäyälär tigez kilep çıktı. Şul şatlık häm kul çabular belän kiçä tämamlandı. Studentlarnıñ da, ukuçılarnıñ da aşıgıp taralışasıları kilmäde. Oçraşu kiçäseneñ täesire alarnıñ küñellären kuzgatkan, hislären dulkınlandırgan, ciñel genä utırmas ta, ahrı.

Galimä üzeneñ dus kızları belän kaytırga dip yulga çıkkaç, artlarınnan iyärgän yegetlärneñ kemnär ikänlegen beläse kilep, söyläşkän süzlärenä kolak saldı. Hälim abıysınıñ tavışı işetelmi ide. Kıznıñ moña käyefe kitte. Nigäder küñelenä Hälim abıysı ozata kiläder sıman toyıla ide. Yugıysä, tantsaga algaç, ul aña:

— Sezne, tutaş, kapka töbegezgäçä iltep kuymıy bulmas. Yugıysä karañgı töndä totıp aşarlarınnan kurkam,— dide.

Galimä närsä äytergä dä belmäde ul vakıtta. Ämma oyaluı yözenä çıgıp, serne başkalar da sizenüdän kurıktı, yözen yegetneñ cilkä eçenä yäşergändäy itte. Hälim monı üzençä añladı häm:

— Rähmät, Ğalimä tutaş!— dide.

Yulları kürşe avılga iltüçe uramga taba borıldı. Yaktı ay kütärelgän, avıl betügä açılıp kitkän yapan-kırlardagı ak kar kömeş kebek yaktırıp, bar taraflar da balkıp torganday ide. Kayta başlasañ, ber säğatläp barasıları bulır. Kışkı tön beraz sıngan sıman. Yullarnı traktor belän çistartıp açıp, takır yasap kuygannar.

Kızlarnıñ uyın-kölkene ber avızdan söyläşep baruları, kiçä şaukımınıñ täesirennän vakıt-vakıt cırlap ta aluları yöräklärenä köçle därt birä. Çoñgıl tavına kütärelep kilgännärendä, böten dönyalık güyäki uç töbendä kalganday kürenä. Arttan iyärep baruçı yegetlär, şayanlıklarında onıtılıp kitep, kızlarnı uynatırga teläp kılançıklanıp ta alalar. Ä Hälim — yuk. Anıñ väğdäsezlege Ğalimäneñ bägıren korta, açuın kiterä. Citmäsä yegetlärneñ kılanuları, huşın alganday, nazlı canın qadersezli.

— Citte inde sezgä!

Galimäneñ bu räveşle açu belän äytep kuyuınnan hämmäse dä sagayıp kalalar. Tuktalganday bulalar.

— Ni buldı şuşı qadär açulanırlık?— diyeşälär.

Şunda Ğalimäneñ küñel kıllarına arttan kilgän yalgız ayak tavışları kar şıgırdauları belän kilep ireşep çirtä. Kız kisken borılıp karıy häm Hälim abıysın kürep ala. Anıñ başkalarga tınıç kına iyärep baruın töşenergä ölgerä. Yöräge tamçıday özelep töşkändäy itä, sulışın hälsezländerä.

Galimä cırlar ide menä häzer. Nigäder hätta üksep yılap ta cibäräse kilä. Başı äylänep kitkändäy. İnde tau sırtına menep tä cittelär. Alarnıñ avılları änä genä, öy täräzälärennän, uram baganalarınnan utların balkıtıp, betmäs-tökänmäs tuganlık hisläre belän tulışıp, nur eçendä utıra. Elektr utlarınıñ sarı altın töslärdä buluı kömeş kar tantanasında avılnı serle tac itep kürsätä. Yaktı tulgan ay, küñel söyeneçe, cannıñ çiksezlekkä tartıluı, hislär kaynarlıgı — hämmäse bergä kuşılıp, güyäki moñga, cırga äverelergä tiyeş.

Bergä uzgan yaktı sukmaklarnı

Häterliseñ mikän, bägırem?..

Galimäneñ yomşak kına çıkkan tavışın başkalar kütärep alalar:

Niçä tapkır bergä uzılgandır...

Yäşlegemne özelep sagındım!

Kızlarnıñ cırı berençe mähäbbät, ütkän gomer turında ide. Nindi ğadelsezlek: alar äle genä yäşi başlap kilälär, ä küñellärendä ayırılışu, yäşlekneñ uzıp kitüe sagışı. Bu cır alarnıkı tügel, başkalarnıkı yugıysä! Ämma bu cır cäyge çellädä sargayırga ölgergän yalgız yafraknıñ cil irkenä birelüennän häm şunıñ belän alda közneñ dä kiläse barlıgın iskärtü kebek yäşäp kalırga öndäüçe hislärdän genä tugan tügelme?

VI

Bu inde moñsulanırga ölgergän Saraylı avılı ide. Şuşı irken Saraylı avılınıñ tuklıktan kiñäygän Saraylı uramnarı ide. Yäşlär, berençe kapkadan uk erep yugala barıp, ahırda Ğalimä belän Hälimneñ ikesen genä kaldırdılar. Cılı öylärneñ tönge sarı küzläre nurlanıp toralar. Ğalimä aldan atlıy. Kisäk kenä suık iñüdän barlıkka kilgän köndezge cepşek kar pıyalaları anıñ ciñel ayak adımnarınnan da çelter-çelter ualıp kalalar. Hälim sabır. Endäşmi. Öç-dürt adım arttan kilä birä. Häzer anı kıznıñ kızık itäsen, üz kapkalarına tön karañgılıgına çumganday kerep yugalasın da añlamıy. Adäm balası şuşı qadär dä berkatlı bula ala mikänni? Niçä çakrım ozata iyärep kilep tä, şuşı hälendä korı kaytıp kitärme? Anıñ küñelendä nindi uylar? Yeget keşe ul batır bulırga tiyeş!

Galimäneñ kisäk kenä borılıp, üz kapkalarına kerep yugaluı Hälimne çınnan da aptıraşta kaldırdı bugay. Ul tuktaldı. Ni borılıp kaytıp kitä belmäde, ni kapka töbenä kilmäde. Añsızlıkta tordı-tordı da, yulın berniçä adım dävam itte. Arırak kitep, şunda kara şäülä hälendä basıp tordı. Küzläre Ğalimälärneñ täräzäsendä ide bugay. Kız anı kapka yarıgınnan tınsız küzätte. Yöräge özelep töşsä, kaynar kümer bulıp ak kar östendä tötenlär ide. Çiksez dulkınlanu kiçerü aña betmäs-tökänmäs kebek toyılgan can läzzäte birde. Ul äle monıñ izge mähäbbät oçkını ikänlegen belmi, töşenmi, hätta sizenmi dä. Barı tik başı ciñelçä äylänep kitte. Üzen-üze beleştermi uram yagına çıgıp bastı. Aña ayak adımnarı hilaf idelär. Ul nişli, ni öçen monda çıga, monda basıp tora — bolarnıñ bersenä dä cavabı yuk. Anı Hälim kürmimeni? Ni öçen ul bolay taba yakınaya? Ay, oyatlı buldı, hurlıkka kaldı. İnde närsä dip äyter? Ni öçen kerep yögerde dä kabat yegetneñ karşısına kilep bastı? Alar küptännän inde, äzäldän, dönyanıñ barlıkka kiterelüennän birle ber-bersen belä idelärmeni?

— Ğalimä, sez şuşı yortta yäşisezmeni?

Hälimneñ tavışında nindider ikelänü, borçılu, gacäpsenü tösmerlände. Bu mizgeldä kız, anıñ kükrägenä başın salıp, üzen beleştermi: «Canım, bägırem!»— dide bugay? Härhäldä Ğalimä eçke dönyası belän şuşı rähätlekne toydı. Küñelen tıyarga akılınıñ köçe citmäde. Mägäre ul üzen kulga alırga tırıştı, yegettän ike-öç adım gına çittä basıp toruın añlarlık hälenä kayttı. Yarıy äle küz aldında şäylängän hıyalıy pärdä mizgel eçendä taraldı, yarıy äle ul, Ğalimä, şuşı Hälil abıysınıñ kükrägenä başın salmagan, çittä basıp tora ikän.

Kauşagan tavışı belän yeget tagın da soravın kabatladı. Ul belergä teli ideme, ällä küñelenä kilgän şuşı ähämiyätsez soraunı birep, närsä dä bulsa äytergä, yugalıp kalmaska teli ideme — bu hakta uylarga kıznıñ başına da kilmäde, şunlıktan cavap ta birep tormadı. Täne buylap kaltıranu yögerde. Anıñ här küzänäge kontsertta Hälim abıysı cırlagan «Kara urman» köyendä sataştı. Menä ul köy bozıldı, annarı başkası, Ğalimäneñ yalgız başına cırlana torgan «Şämdällärdä genä utlar yana»sı başlanıp kitte. Monısı ozınga häm ozakka suzıldı, annarı, tınıçlana barıp, kayadır küñel tiränlegenä kerep yugaldı. Här tän küzänäge güyäki ayırım-ayırım, üz başlarına, üzleklärendä üzlärençä yäşi başladılar. Ğalimä üzen tönge ay yaktısında barlıkka kilgän koyma-kapka külägäsendä erep yugalganday his itte. Karşında Hälim abıysın tügel, güyäki başka ber keşene kürde: ul ozın buylı, saf yaktı nurdan koyılgan, şul tän sürüe eçendä arlı-birle yögereşkän törle töstäge başka ber nurlanudan gına gıybarät ide. Annarı kız üzenä baktı. Ul üze dä saf nur ikän. Ämma bu saf nurlar täne buylap ber taraftan ikençesenä tigez agımda agalar, äle kullarına, äle ayaklarına yögerälär, ä üzäktä — kıp-kızıl göl çäçäge — yana da sünä, yana da sünä. Ah gönah şomlıgı, bötenläy dä kabınmaska teläp sünä, ämma, Hodaynıñ rähmäte, kabat balkıp kitä!

Mondıy da ozın mizgel bula ala dimeni? Sataşudır bu. Ämma Ğalimägä bu sataşu hise tügel, hakıykat, çınbarlık! Tormışta mondıy hällär dä bulalar mikänni?

— Hälim abıy, sezneñ kire kaytasıgız da bar!

Monı Ğalimä äytteme? Äye, ul üze äytkän ikän şul.

Kız sihri halätennän kotılırga teläde. Hälim abıysı karşında mondıy säyer hälendä kaluına eçe poştı. Şul uk vakıtta sihri çınbarlıknı yugaltası da kilmäde. Keşeneñ hıyaldamı, histäme, ällä ğamäldäme hakıykıy yäşäven kem belsen? Hıyal, his, ğamäl — şuşı öç çınbarlık anı bar itä, şuşı öç asılı anı yukka çıgara. Adäm balasınıñ akılı şuşı öç ülçäü tälinkäsen daimi tigez totarga tiyeş. Bu ülçäüdä ike genä tälinkä ikän, ällä ni avırga da kilmäs. Hıyal häm ğamäl üzara karşı kuyılganda, adäm balası alarnı tigez totarga mahirlık tabar. Küplär tormışta hıyalın ğamälendä bar itep yäşilär. Ämma könnärneñ berendä hiçber kanäğatlek taba almıylar. Gomerläreneñ buş ütkänlegen añlıylar. His häm ğamäl belän yäşäüçelär sirägräk. Alarda küñel sizemläve köçle, eçke küzallauları ğamällären mäğnäle itä. Mondıy keşelär başkalarga güzäl kebek toyılalar. Ämma alar da, buşka yangan şäm kebek, gomerläre israf bula bargan sayın, bitaraflık çoñgılına avışa toralar. Ägär dä kemneñder ülçävendä hıyal, his häm ğamäl tälinkälären kürsägez, böyeklek belän oçraşkanıgıznı belmi kalmagız. Ni öçen bu tälinkälärdä akıl yuk digän uy sezne borçımasın. Andıy keşeneñ akılı şuşı tälinkälärneñ tigezlegen saklau belän mäşgul bulır. Hıyal, his, ğamäl... Ğamäl, hıyal, his... His, hıyal, ğamäl... Bolar keşe küñeleneñ meñ poçmaklı zatlı brilliant kaşı, altın akılnıñ bibahä tacı.

Galimä şuşı mizgeldä anıñ nurlanışın toydı. Ämma küñele bu öç yaklı ülçäü tälinkälären totıp tora alırlık kuätkä iyä tügel ide. Akılına monıñ ähämiyäte añlaşılmadı. Ul äle yılap cibärer, äle üpkälär, äle usal ber süz äyter sıman ide. Şunda Hälim abıysı:

— Ğalimä, señlem!— dide aña.

Ällä närsä buldı. Küñelendä saflık barlıkka kilep, hıyal, his häm ğamäl tälinkäläre çaykalıp torgan şul sihri ülçäü, avış-kıyış tibrälüdän tuktap, üz aldına, bernindi cepsez häm elmäksez, sıyık zäñgär kük yözenä elengändäy kuyıldı. Uram başında kemder açı itep sızgırdı. Ğalimäneñ küzallagan şuşı eçke surät vakıygasına pärdä töşte, barısı da yukka çıktı.

Kız mondıy siherlänüneñ barlıgın belmi ide. Berär şäfkat iyäsenä kiñäş sorap söyläsä, ul anı mähäbbät dip atap, añlatıp birer dä bälki?

Adäm balalarında söyü säğadäte törleçä his itelä. Ul kabatlanmıy torgan kiçereşlärdän gıybarät. Üzegezdä kötelmägän bertörle säyerlek barlıkka kilsä, bu şul hikmätneñ bilgese inde. Ğalimäne monıñ öçen açulanırga mömkin ideme soñ?

— Niçek tä kaytırmın äle. Minem bit kürşe avılga qadär kızlar ozata barganım yuk ide. Yıragrak kitelgän şul...

Küktäge yalgız aynıñ sabırlık tulı nurlı yöze dä Hälim abıysınıñ üz cayı belän irkä itep äytelgän tabigıy süzlärenä tirän mäğnä östi idelär. Ämma Ğalimäneñ küñelenä sihri şaukımnı kaytara almadılar. Kız citdilände. Hisle küzänäklären tän kapçıgına tıgızlap bäyläp kuydı. Çaykalgan küñel diñgezeneñ dulkınnarına karşı akıl kıyasınıñ taşlı yarın kuydı:

— Nägıymä apanı açulandırıp yörisez!

VII

Keşe küñelendä his rähätlege nurga äverelä häm yözendä yaktı bulıp balkıp kürenä başlıy. Adämneñ bähete anıñ — yahşılıgınnan! Dönya şundıy inde ul, gel häylädän tora, häylä belän bargan, häylä belän tuktalgan. Ä Hälimdä bervakıtta da häylä bulmadı. Ul artıgı belän döres keşe. Şulay tärbiyälänep üste. Haman çistalıkka, pöhtälekkä omtıldı. Anıñ apaları malay çagınnan anı küz uñınnan ıçkındırmadılar, kiyemnärenä dä tuzan da kundırmıy idelär. Ak yakalı külmäktän yörep öyrängän balaga yazgı-közge uram batkaklıkları aşa uzıp çıgu da sazlıklarga batu kebek ber kurkınıç, avır häl ide. Yırak babaları yagınnan zatlı näsel idelärme, ällä yahşı tufrakka töşkän orlık idelärme — bilgesez, ämma hälimnär ğailäse avıllarında ber bulıp ayırılıp tordı. Yeget üze dä zatlı sıyfatlar belän citlekte.

Ä dönyanıñ eçe tulı häylä ikänlegen iskärtkän idek bit. Hälimneñ şuşı ıspaylıgı, saflıgı, sabır häm kanäğatle buluı küplärneñ küzenä nindider häyläkärlek sıman kürende. Yeget belän yakınnan aralaşkan keşelär isä andagı saflıknıñ ğadäti häm tabigıy buluına häyran ittelär. Bigräk tä Ğalimä öçen Hälim abıysı baş äyländergeç olı bähet sıman toyıldı. Şuşı hakta uylauga, täne buylap kurku katnaş kaltıranu yögerde. Gomerenä dä mondıy keşe belän oçraşkanı, bälki oçraşıp ta aralaşkanı, andıylarga iğtibar da itkänlege bulmaganlıktan, ul häzer hätersez kalganday ide. Beryulı hämmä keşe, hätta äti-änise, señlese, abıysı, kürşeläre-tugannarı — hämmäse aña berdäy çit-yat, yırak, barı tik Hälim genä berdänber yakın, üz häm qaderle sıman toyıldı. Ä yugıysä alarnıñ söyläşkän süzläre dä az buldı, yeget anı koçmadı, hätta koçaklarga talpınıp, işarä itep tä karamadı.

Alar, äydä, Hälim abıy, bezneñ Saraylı uramnarın kürsätep kiläm digäç, avılnıñ argı başınaça çıktılar. Anda kolhoz ambarları, sıyır, at, başka törle terlek-tuar fermaları ide. Karavılçı yortınıñ yanındagı bagana başında gına yalgız köçle ut yana. Barça toraklar cılı par eçenä çumıp, sukır lampoçkaların pıskıtıp, yurgan astınnan küz kısıp kına karap yatkan sabıy balalar sıman irkälektä idelär. Bolarnıñ barısına da Ğalimäneñ ätise Salavat abzıy cavaplı. Anıñ ämerennän başka monda salam börtege dä selketelmi. Ul — brigadir, böten avılga berüze baş. Hökemdar da, eş barışın oyıştıruçı da. Ul Hälim abıylarınıñ avılında gına kolhoz idaräse, avıl sovetı, maşina parkı, başkası bergä-bergä bulganlıktan, huca östenä huca, baş östenä baş, şunlıktan irkenlek tä, tärtip belän tormışnı alıp baru da, keşegä caylı mönäsäbät tä yuk. Saraylılar anda barsalar, ber-ike säğat eçendä halkınnan, başlıklarınıñ başbaştaklıgınnan, enäneñ cepkä yalganmavınnan tämam aptırap, arıp betep, «Nu bolarnı!» dip, uy-niyätlären dä taşlap kaytıp kitü cayın karıylar. Ul avılda güyäki tabiğat tä başkaçadır sıman...

Uramnan atlap uzgan vakıtta Ğalimä, suzılıp, Hälim abıysınıñ kulınnan citäkläp almakçı ide, yeget kurka kaldı. Kızga, batırayıp, bu telägen kabatlarga turı kilde. Citmäsä:

— İyärep yörergä min bit äle äbi bulmagan!— dip şayarttı.— Abıyıma citäklänep barıym! Karşı kilmäs bit?

Hälim anıñ bu süzlären üzennän kölüeme, ällä yakın itep äytüeme ikänlegen añlarga-añlamaska belmi, beraz vakıt häyranlıkta bardı. Ul uyını-çını şayartulardan küñele belän üpkäläü ğadäten belä, ämma hiçni eşli almıy. Canın yuatırga mäcbür. Yuktan da käyef kırılu yeget keşe eşe tügel, imeş.

Tugan avılı uramnarı, agaçları, yortları, koymaları Ğalimäne yaklıy idelärme — ul söyläşü agımın da üz cayına alıp barıp, Hälimne teläklärenä buysındırdı da kuydı. Yeget tulgan ay yaktısında yoldızlarga kükräk terägän Saraylı avılı mäğrur taularınıñ hozurlıgına da, yort-kuralarınıñ erelegenä dä soklanıp yörde. Berençe tapkır bulgan cirdä härvakıt şulay: toygılar yaña, hislär saf, çista. Citmäsä yanında Ğalimä kebek dönyanıñ ber güzäle sayrap atlıy ikän, yeget keşe bähete öçen tagın närsä kiräk? Barısı da böten häm kamil.

Yörägenä urgılıp tulgan rähätlektän Hälim nazlana, ruhın söyenderä ide. Anıñ vakıt-vakıt Ğalimägä karap kuyuları, kıznıñ da anı toyuları, oyalganday süzsez kaluları şuşı rähätlekkä tagın da yaña köç häm därt östi tordı. Ut yaktısında häterendä kalgan zäñgär yaktı küzläre, sarı ozın häm kalın tolımnarı, ak yöze, kızıl irennäre hätta tönge ay nurlanışında da Hälimgä açık kürenä idelär kebek.

Galimä soraştıra da soraştıra. Aña studentlar tormışı kızıklı: kiläçäktä üze dä vuzda ukırga cıyına. Teläge — mädäniyät ölkäsen saylau. İnde uylap ta kuygan: recisserlıkka ukırga! Hälim anıñ talantlı buluın, bayanda da yahşı uynavın, cırga-bi̇yügä, şiğır söyläügä dä ostalıkların inde üz küze belän kürep bäyälägänlektän, kiläçäk kazanışlarına şik belderä almıy. İnstitutka kerä aluına da ömete zurdan. Şunlıktan kıznıñ hıyalların da sabır gına tıñlıy. Küp vakıtta süzlären «äye», «döres» digän raslau kälimälärendä cöpläp bara birä. Ğalimä anıñ kulına şundıy itep kısıp totıngan, häzer cibärsäñ, yıgılıp kitär tösle.

Alar yaktı ay, annarı, aña kuşıp, ere ence börtek yoldızlar turında söyläştelär. Tönge kük yöze gomer bulmagannı sıyık zäñgär yaktı ide. Tañga älegä yırak. Ä kükkä karasañ, cäyder sıman. Daimi üzgäreşsez bu manzara ni öçender keşelärne üzenä çakırıp tora. Raketalar yasap, oçıp kitep karıylar, kitaplar yazıp, yoldızlarga säyähätlär hakında farazlı hıyallar koralar. «Anda nilär bulmas diseñ, oçsız-kırıysız kük bit ul»,— digänme Tukayıbız?

Hälim ni qadär genä hıyalıy yegetlär hisabında yörmäsen, Ğalimäne cir östenä kire kaytardı. Alar mäktäptä uku hakında söyläşep aldılar. Kız:

— Sezne ukıtuçılar kerep sälam birerme dip niçek köttelär! Kürenmädegez!— dide, tavışında borçılu häm kanäğatsezlek bilgeläre kürsätep.

Bolay da süzsez bargan yeget bötenläy dä üz eçenä çumdı. Ğalimägä añardan berär avaz işetü häm tartıp çıgaru da avır ide. Şunlıktan ul kübräk üze söyläde. Ber cepkä tezelep bargan ence börtekläre kebek saf, häyläsez süzläre Hälimneñ küñelendäge bozlarnı ereterlek ide. Şunda kız tagın da sorap kuydı:

— Yegetlärneñ kalada da yörgäne, avılda da söygän yarı bula dilär... Döresme?

Cavap birmiçä kaldırırga yaramıy ide. Ämma Hälim ikelänep kaldı. Anıñ ozak uylavınnan çıgıp, kemlegen açıklarga mömkin bulaçak. Ämma kız üze dä soravınnan şomlanıp kalgan ide mögayın. Hälimneñ kalada yörgän kızı barlıgı hakında äytüe anıñ yörägenä agulı uk sıman kilep kadalası.

— Yuk, bu bar yegetlärgä dä karamıy! Mäsälän, miña,— dide ul, inde tele açılıp. Ämma dälillärgä köçe citmäde, hıyalı da mömkinlek birmäde. Güyäki ul närsäneder yäşeräder sıman toyıldı. Mondıy yegetkä kemneñ dä bulsa küz salmıy kaluı säyer häm şikle ide. Kız, süz dilbegäsen kulınnan ıçkındırmıyça, şunda uk kabat sorau birergä batırçılık itte:

— Kala kızları karamasalar, anda çibär-çibär avıl kızları betkänmeni? Ällä şuşı qadär dä keşedän kurkasızmı?

Galimäneñ bu süzläre, berençedän, yegetneñ küñel kıllarına çirtü bulsa, ikençedän, serlärenä töşenergä omtılış belän bäyle, öçençedän, Hälimgä küñele yatkanlıknı dälilläü räveşendäräk kilep çıktılar. Şuşındıy kapma-karşı hislär öyermäse häm teläk-omtılış därte bergä cıyılıp, ber yöräkneñ ikençesenä höcüm itüe sıyfatın aldı. Häzer Hälim kalada yörgän kızı barlıgın äytsä, Ğalimä ah itäçäk, yuk ikänlegen yäşermiçä dälilläp birsä, mıskıllanu utında yanaçak. Anıñ endäşmiçä kala aluı kaynar uylar eçendä aptıravınnan isä dä, alarnıñ oçına çıgu yulın tapmavı äñgerälegenä bärabär iteläçäk.

Kız üzeneñ akılına soklanuın yörägeneñ hälsezlänä baruınnan toyarga mäcbür. Ul hislären tabigate yärdämendä basa belüen añlatırga omtılıp:

— Mögayın alarnıñ küzläre yuktır, küñelläre yoklagandır...— dide.

Galimäneñ bu äytkännäre Hälimne tämam telsez kalgan cirennän uyatkanday ittelär. Ser diñgezenä batkan cirennän kinät kalkıp çıkkanday ul, kükrägendä hava alıştırıp, kiñ sulış alırga ölgerde. Ämma bu yulı da endäşmi kalırga üzendä köç taptı. Adımnarın sataştırıp aluı, atlap kilgän cirennän tayıp kuyuı Ğalimäneñ kölkesen uyattı. Şuşı citlekkän mäktäp balasınıñ küzätüçän buluı anıñ tabigıy akıl belän korallanganlıgına dälil isä dä, yeget:

— Närsä, ällä min şuşı qadär kölke, şökätsezme?— dip soradı. Anıñ östenä öyelgän ğadelsez toygı avırlıgın kız ciñelçä süz belän genä alıp taşladı:

— Min bala bit äle, bu kölüem dä şuñardan gına!— dide.

Anıñ tavışında ilahi ber rähätlek ahäñnäre barlıkka kilep, tulgan ayı, yoldızları, ak karı, sarı küzle täräzäläre belän bergä Saraylı avılın sihri dönyanıñ üzägenä äverelderdelär. Yäşlärneñ küñelen çaykaldırıp eçke moñ agılmasa, bik säyer bulır ide. Bu — söyü-säğadät moñı.

Alar rähät kenä atlıy da atlıy birdelär. İnde kulga-kul da totınışırlık sabırlıkları yuk ide. Yöräk därte alarga kanatlar birgän, bötenläy dä bütän dönyaga kütärep alıp kitep, şunda yäşätä başlagan. Alar monıñ şulay ikänlegen ikese dä berdäy toyalar, ämma ber-bersenä belderergä genä kıymıylar.

VIII

Güyäki ğaläm çitennän cır işetelä ide: «Söygän yarlar kavışsınnar, berük, mährüm itmägez...» Kemder radiomı, televizormı, köy uynatkıçmı kuygan ällä — därtle cır yöräklärgä ütep-ütep işetelä. Yäşäüneñ barışı üzgärä, taraflarnı sataştırgannar döres yulga kire kaytalar, saf küñellär bähetlärenä taba yaña därt belän aşkına...

Hälimneñ bik soñ kaytuı da, irtännän uyana almıyça yoklavı da, kinät sagışlanıp kalgan köläç yöze dä änise Nägıymä apanıñ küz uñınnan, uy-häsrätennän çittä kalmadı.

— Ul Ğalimäneñ änkäse ber dä zat iyäse bulmadı, ire Salavatnı bik intekterde,— dide ul, akılı mähäbbät häsrätennän aynıp citmägän, yuınıp östäl yanına çäygä utırgan ulınıñ küñelendä sagış yalkının tergezep. Ananıñ balanı hatadan kotkarırga teläve ber dä yaman ğamäl tügel, monı añlarga kiräk. Nägıymä apanıñ ülçäüle, süzdä häm eştä tögällekne yaratuı gomum-mäğlüm isä dä, yöräk hislärendä ällä ni isäp-hisaplı tügellegen ulı belmäskä dä mömkin ide. Bu yulı Hälim işetmägändäy kılandı. Bala çagınnan ser saklauçan ulınıñ küñel buasın cimermäs öçen Nägıymä apa da ikençe cömläsen sagrak äytep kuydı:

— Saraylıga qadär barıp yörgänseñ ikän şul, ulım!

Monısını uk söyläp birerlek, änkäsenä kiterep citkererlek keşe-karanıñ küzenä çalınmavın yeget yahşı belgändäy ide, ämma da häyran itte, hätta aptırau bilgeläre yözenä ük bärep çıktı. Adäm belän söyläşüneñ tärtiben belü öçen yugarı uku yortlarında gıylem estäp gazaplanunıñ kiräge yuk, küzätüçän ikänseñ, tormış täcribäse bar sabaklarnı da birä. Nägıymä apa ulındagı üzgäreşlärgä yılmaep kına kuydı. Hälimneñ tönlä kaytmıyça kaluı anıñ yokısın algan ide, bilgele. Niçä tapkırlar işek aldına çıgıp, uram yakka kolagın kuydı: ber-ber oçta sugışmıylarmı, talaş-ızgış, tavış-mazar yukmı? Ul hätta kürşeläreneñ olı yonlaç Sarbayınıñ, ayak astında kar şıgırdatıp, ay nurında üz şäüläseneñ şuışa iyärep kilüennän dä şiklänep uzıp kitüen, koyma artında küzätep torgan hatınnıñ tının da sizmi yörüen küzätep kaldı. Bişençeme çıkkanında gına tau yagınnan beräüneñ töşep baruın, adımnarı tigezlegennän ulı ikänlegen çamaladı. Bähetenä ay yaktı, Hälimneñ yöreşe citez, atlauları yegetlärçä täväkkäl häm ere idelär. Nägıymä apa öyenä kerep yugaldı. Şulay uk yokısız gazaplangan, ämma hatınına sizderergä kiräk tapmagan ire Bäker abzıyga, min sineñ häyläñne beläm digändäy:

— Kayta,— dip äytte.

Ata keşe, açık itep:

— Allaga şöker ikän!— dide.

Hälim mıştım gına kilep kergändä alar ikäüläp tiñ güyäki rähät yokıda idelär. Gırıldap-gırıldap ta aldılar.

Ulları ut yandırmadı. Häyer, yaktı ay nurları täräzälärdän urgılıp cılı öy eçenä tulgan, güyäki mahsus şulay eşlägännär kebek ide. Sataşıp ätäç kıçkıruı cennärneñ kotın algan bulırga kiräk, idän astı hayvannarınnan küseme-tıçkannarmı çabışıp uzdı. Ul häsrät çikterüçelärdän kotılu çarası itep kuyılgan kapkınnar da, salıngan agular da yärdäm itmädelär. Cılı nigezne alar da söyä. Nigez suınsa, yuk bulasılar inde, anısı. Hoday saklasın!

Kaysınnan «Hoday saklasın» dide äle? Boların uk uylap beterergä ölgermi, Nägıymä apa da, ulınıñ urınına kaytıp yatuına söyenep yoklap kitte. Balaları altı poçmaklı yortlarınıñ tür yagında, üzläre algı yakta idelär. Hälimneñ karavatı eçke bülmäneñ uñında uk, bu yakka yakın, sulış aluın da yäşerergä irek birmäslek işek yanında gına.

Ul niçek yatsa, şulay tınsız kaldı. Ciñel sulışı ananıñ küñelendäge häsrätlären alıp taşladı. Ul inde anıñ Ğalimäne ozata baruın da, «eşeneñ peşüen» dä tiz töşende. Moña qadär alarnıñ ikesen bergä par itep kürergä teläp yäşäsä, inde bu uyınnan kire kaytıp, aralarına kirtä utırtu uyına kereşüen sizmi dä kaldı. Ğalimäneñ änise Kamiläne cene söymägänlege isenä töşte bulsa kiräk:

— Kızı ätisenä ohşasa gına inde,— dide.— anası kebek canına tıngı tabalmıyça irdän kitep-kaytıp cäfalamasın!

Hälimneñ sagayıp kaluı yözenä çıktı. Çäy eçep utırgan cirennän kulındagı çınayagı tibrälep, östälgä tügelep aldı. Aptıraulı vakıtta haman şulay bula, dikqateñ yugala.

— Bu nindi bala-çaga kebek çäy tügep utıru inde?— dide Nägıymä apa. Ul üze bu vakıtta kolhoz fermalarınnan sarık bärännären karap, irtänge eşennän kaytkan, yoklamadım dip yugalıp yöri belmi, tändä häm zihendä daimi nıklıknı östen kuyuın üz barlıgı belän dälilli alırlık häldä ide.— Ätiyeñ işek aldında irtännän eşkä kötä. Minem dä tagın fermaga kitäsem bar! Ä sin yokıñnan uyana almıysıñ!

Süzläreneñ berse östenä ikençese öyelüe äniseneñ çınnan da aşıguı hakında söyli idelär. Soñarıp kaytuı Hälimneñ üzenä dä uñaysızlık sala, käyefenä tiyä.

— Ätkäy yanına eşkä çıgarga aşıgadır idem, avızım peşkän kebek buldı. İnde kitär vakıtlar da yakınayıp kilä.

Hälimneñ küñelennän urgılıp çıkkan sagış här süzeneñ yomşak avazına kuşıldı, ananıñ hätere bolay da sak ide, inde tagın da ualıp kitkändäy taraldı. Yöräge aşa uzıp çıkkan «ah»ı vakıtsız buldı, gaz plitäse yanında peşerenep mataşkan cirendä kaynar tabaga kulı belän yabışıp alıp, anı töşerep cibärä yazdı.

— Änkäy, närsä buldı?

Ulınıñ östäl artınnan sikerep torıp, närsä belän niçek yärdäm itärgä belmi aptırap talpınuı vakıtında ayagı sulı çiläkne, tiyep kitep, çak audarıp cibärmäde. Kıyafätsez di̇yü päriye dä şuşı qadär saksız bulmas. Balalarnı üzeñ öçen, yärdämen, bäheten kürermen dip üsteräseñ dä, anı kırıkmasa-kırık yat üzenä däğvalap alıp kitä — şuşımı kotıñnıñ därmanın vatmasın? Söylärgä genä ciñel!

— Abıyıñ da avıl yagına äylänep tä karamadı, kaytıp ta kergäne yuk! Apaları yanına Çallıga kitep bardı da, kaytam dip väğdä birgän ide dä, ikençe könne ük KamAZ maşinasın yörtergä eşkä çıkkan. Soldat hezmäten betersä, gel yanda yörerme, didem, ä anıñ kaytıp kerergä vakıtı da yuk. Äle Ufaga çabalar, äle arırak kitälär, di. Apañ da rayonda. Ätiyeñ kul arasına kerer dip sineñ yalıñnı kötte. İnde Kazanga kitep barır vakıtıñ da cittemeni?

Nägıymä apanıñ bu süzläre ulınnan, kapkan rizıgın taşlatıp, ätisenä bulışırga dip işek aldına eşkä çıgarga aşıguın teläüdän ideme, ällä inde başka säbäpläre dä barmı — aların uk Hälim uylap ölgermäde. Ayak öste genä çäyen tämamladı da elgeçtäge kışkı kiyemnärenä kulın suzdı. Nägıymä apanı güyäki cen alıştırgan diyärseñ, fikere-uyı da tarkau, kulındagı eşläre dä arkılıga-torkılı kilep toruçanga äverelgän idelär. Bolarnıñ säbäbe barıber dä tönge yokısızlıktan, ulın küz-kolaktan yugaltıp torudan, borçılu cäfasın çigüdän dä, Ğalimäne ozatıp, Hälimeneñ «yalgışuınnan» da ideme — yeget keşe niçä uyına kertep, soñgısına «alay ikän» dip tuktadı. Şulaydır... Ğalimäne söymi torgannardır...

Keşe üzeneñ hatalanuların añlap betermäskä dä mömkin. Hälimneñ zihene ul könne, küñel hisläreneñ rähät dulkınnarında yal itep, hıyal ofıklarına karaşın yünältüdän arı kitä almaganlıgın yäşermäde. Abzar-kuralarnı kış urtasına şaktıy kalınaya başlagan tirestän tazartu kiräk ide. Ätise, vakıtı bulıp, irtännän şul eşkä kereşkännän, ulınıñ soñarıp kuşıluınnan ällä ni kanäğatsezlek beldermäde. Ämma Hälim yılgır sänäk belän üz ayagına ike tapkır törtep algaç, açulanmıy da kalmadı:

— Nişliseñ bolay aşıgıp? Sagrak kılan, cärähätlänerseñ bit!— dide.

Eget bar dikqaten cıydı. Nindider yomşak küz karaşı häm süzsezlege anıñ küñele kaysı taraflarda akılın adaştırıp yörtüen çamalarga mömkinlek birgänlektän, ata keşe aña küz irkäläve häm yuatuı belän karap-karap kuydı.

— Ni buldı, ätkäy?— dide Hälim, ätise Bäker agaynıñ nider äytergä cıyınganın toyganday.

Kön inde kiçkä avışıp kilä ide. Abzar-kuraga açık häm ölgele pıyala täräzälärdän, ak karga çagılıp, sürän koyaşnıñ därtsez nurları ürelep-suzılıp kerälär. Hava korı tora. Toyakların suıtırga atlıkkan vak-töyäk bärän häm sarıklar vakıt-vakıt bäeldäp kuya, sıyır belän yänäşä utardagı bozavı mul salıngan başaknı, telämi genä isnäşterep, tınıç kına çäyni birälär. Öy aldı işegeneñ, annarı kapkanıñ açılıp yabıluı Nägıymä apanıñ eşkä aşıguınnan häbär birep kalalar. Bäker aga küp süzle tügel, äytkännäre dä kırık kabat ülçämle. Monı ulı yahşı belä. Süzsez dä añlaşıla torgan mäsälälär şul kileş kala birälär. Ulları Hälimneñ mäktäptä ukıganda bulıp algan berençe mähäbbäte uñışsız kalıp, onıtılırga tiyeş isä dä, älegäçä tellärdä yörgänlektän, Bäker aganı da borçırga tiyeş ide. İnde menä vakıygalar başka yakka taba agış alıp mataşa. Ğalimäne ul üzlärendä soñgı aylarda yış kürde, yarıy da ulı belän yörep kitsälär, bu yulı söyü sukmaklarına göllär üssä! Ämma bilgele tügel şul.

— Ulım, keşe-kara bäylänmädeme soñ?

Ätkäseneñ bu süzläre Hälimne uylarınnan aynıtıp cibärde bugay. Ul eşennän tuktaldı, kütärelep karap kuydı. Tagın sänägen tireskä batırdı, kayırıp, açık täräzädän tışka ırgıttı. Şunnan soñ gına:

— Yuk, ätkäy,— dide.

Añlagan keşegä şul da citä ide. Dimäk Ğalimäneñ artınnan borın suzıp yörüçe yegetlär yuk. Bula kalsalar, berençe kiçne ük yat buydaknıñ küz töbenä möher salıp kaytarunı oyıştırgan bulırlar ide.

— Keşe aldında oyatka kalıp yöri kürmä inde, berük! Äniyeñ bik borçıldı,— dide ätise, hämmä närsädän inde häbärdar ikänlegen açık sizderep.

Hälimneñ yäş moñsu yözenä kızıllık yögerterlek süzlär idelär bolar. Ni öçen äti-änise şuşı Ğalimäne söyep ük betermäülären yeget uyına alırga tiyeş ide. Şuñadır eşennän arıp tuktaganday buldı. Sulışın alıştırdı. Ata keşegä ulınıñ sagış utında yanuın añlarga şuşılar da citte bulsa kiräk, ul tagın da kiñäş biräse itep süz tegermänen kuzgatıp aldı:

— Matur kızlar az tügel inde alar, küñelgä huş kilerdäyläre genä kiräk. Ayaknı da yurganıña karap suzasıñ, asıl almaga da buyıñ citkänçä üreläseñ.

Bäker agadan şuşı qadär küp süz çıksa, yartı säğatsez başkasın işetermen dimä. Halık eçendä aña gaybät söylärgä kurkalar, kiñäşen alganda da ozaklap kötälär. Ä yomışları daimi töşep tora. Bäker abzıynıñ kulları altın. Ällä nindi käkre-bökre agaçtan da, mäsälän, töz mıltık yasıy ul, dilär. Balaları işetep-kürep üstelär: änkäläre Nägıymä apa, ire belän kiñäş-tabış itep, başınnan kiçergänne, äle genä bulıp uzgan berär vakıyganı säğatkä yakın tükmi-çäçmi söyli, ä ätiläre Bäker aga, sabır gına, büldermi tıñlap betergäç, tagın da biş-un minut «taym-aut» alıp torgannan soñ gına, «äye, döres eşlägänseñ» yäki «yuk, yalgışkansıñ» dip äytep kuya, annarı tagın berär säğatkä suzılgan «reç» tıñlagannan soñ, inde bu yulı «alay ikän» digän verdikt çıgara. Nägıymä apaga menä şul süzne işetü kiräk, ahrısı. Üpkäläp, avız-borının salındırıp, üz uyında äle kamır basa, äle küäs çistarta, başkasın eşli-eşli alcıy. Bäker aganıñ tınıç küz karaşı hatın-kız işeneñ, hätta ni citte irlärneñ dä örägen saldıra, ul kapka töbenä çıgıp bassa, iñ usal ukıtuçılar da karnı şıgırdatmıyça gına uzu yagın karıylar. Hälim bolarnıñ barısın da kürep, belep üste. Ämma ätise aña, nikadär ulı tärtädän çıkkalamadı, kulın da kütärep sukmadı, äşäke süz dä äytmäde. Açulanuı da «hatınnar süzen söylämä» digännän uzmadı. Hälimneñ tele matur häm kolakka yatışlı bulıp açıldı, ämma, söylärgä ostalıgı kürenep torsa da, iptäş malayları yanında küp takıldauları belän masaysa da, Bäker aga yanında kuätsez häm biçara ide.

Bu yulı ätkäseneñ süzlären Hälim işetmägändäy kaldırdı. Ul häzer uylarga da uylarga tiyeş ide. Ğalimälärneñ mögayın da bayırak tormışlı buluları da, kıznıñ artıgı belän çibärlege dä Bäker aga tarafınnan mäqal häm äytem kısalarında ütemle itep äytelgänlegen añlamaska ul äñgerä malaymı?

IH

Saraylı avılı ürdän kürenä başlaganda, cil çıkkan, burannıñ berençe häbärçeläre sanalgan yögerek bolıtlar kükneñ yözen kaplap beterep kilä, tuktalıp-tuktalıp, aynıñ süränlänä baruına gacäplänergä häm yulınnan kire borılırga tiyeşle Hälim isä haman da alga atlavın dävam itkän ide. Tagın da ber çakrımnar çaması gına kalıp bara bulır, yeget keşe öçen yırak ara tügel. Anı inde Ğalimäse kötä torgandır, alar bit klubta oçraşırga süz kuyışkannar ide. Änä yäşlärneñ uyın-kölkele tavışı da açık işetelgäläp ala.

Kürşe avıl klubı töbendä Hälim ozak taptanıp tordı. Kemnärder, çıgıp, tämäke köyrätep aldı. Yat yegetkä dä iğtibar ittelär. Berse:

— Buran çıktı bugay, agaç başları selkenä,— dip, botaklar sızgıruınnan çamalap bulırga kiräk, körsenep kenä äytep kuydı.

İkençese:

— Nindi adäm ul anda basıp tora?— dide.— Ällä cen inde?

Süze älbättä Hälim turında ide.

Alarnıñ ike kızıl küz kebek yangan tämäkeläre utı karañgılıktan üzlären ubır räveşendä kürsätkängä Hälim: «Sez üzegez şaytanga ohşagan!»— dip çak kına äytmäde. Kürşe avılga barıp, keşe ürtäp, başıña bäla ezläü-cıyu mokıtlıgı añarda yuk ide. «Min cen tügel»,— digän süzne dä äytä almadı. Saraylı avılında ber yülär bar ikän disälär, bu mögayın Hälim hakında äytelgän bulır ide kebek toyıldı.

Aña, yeget ikän, kıyulıgın cıyarga, biçaralıktan çıgarga turı kiläçäk. Ämma kız ozatunıñ ni-närsä ikänlegen, küpme avırlıklar salaçagın belmägän şuşı yeget kisäge öçen halık aldına kilep kerügä karaganda, suıkta yalgızı kaltıranıp basıp torudan da ciñelräge yuk şul. İnde ber säğat kenä öşemägänder? Ğalimäse, ezläp kürenep, nik hälen ber beleşsen!

İnde yäşlärdän berniçä par, klubtan çıgıp, köleşä-köleşä kaytıp kittelär. Koyma buyında kaltıranıp basıp torgan Hälimgä oçrap, ber kız:

— Nindi iserek ul anda selkenä?— dide.

Bu anıñ mahsus mıskıllavı ideme, ällä Hälim çınnan da aña särhüş adäm kebek kürendeme — bilgesez, şulay da yeget:

— Anda Ğalimä yukmı?— dip sorarga kıydı. Tavışı gına bik avır çıgıp, öşegän irennärenä-teşlärenä kısılıp kaldı. Hälim güyäki yılıy ide.

İnde klubta bayan tavışı da tındı. Utlar da berniçä tapkır sünep-yanıp aldılar. Tagın ike tämäkeçe işek töbenä çıktılar. Anda daimi karañgılık ide. Pıskıgan tämäke küzläre karañgılıkta yörengäläp tordı. Hälimne cen dip ataganı:

— Ğalimäne min ozatam. Kiçä anıñ artınnan ber student iyärep kilgänen äyttelär. Yarıy äle bügen kürenmäde, teşlären koyası idem,— dide. Anıñ ul süzläre koyma buyında öşep basıp torgan Hälim öçen yüri ürtäp äytelgän idelärme, ällä çın yörägennän çıktılarmı — boların uk akıl ülçäveneñ tälinkäsenä salırga täcribäse citmägän yegetkä citä kaldı. Ul, Gazinurça ber talpınuda yülärlek belän ambrazuraga kaplangan kebek, soñgı batırlıgın cıyıp urınınnan kuzgaldı häm agaç divarlı klubnıñ bozlanıp katkan çerek takta baskıçlarınnan kütärelep, ike tämäke küzen sul yak poçmakta kaldırıp, olı avır işekne açtı häm kaynar tir, oçsızlı huşbuy ise señgän şaktıy kiñ häm ozın bina eçenä kilep kerde. Monda cılı ide.

Tür yakta ilämsez zur, kalın östäl. Aña kızıl postau cäyelgän. İşekkä taba beraz yılmaygan, katı borın häm irenle, kanäğat häm sabır kıyafätle il başı portrettan karap tora. Yanında şulay uk kızıl postauga ere itep yazılgan sarı yazmalar elengän. Alar halıkka döres häm bähetle yäşäü serlären öyrätälär. Barısı da tanış küreneşlärdän, barısı da ğadätçä, iskedän, kommunizmga iltüçe hökümät däverennän kalgannar. Tik keşeläre genä yat. Yäşlär. Saraylınıñ kiläçäge. Häm alar, berdäy kütärelep karap, şunda Hälimne kürep aldılar. Küpçelege mäktäpneñ yugarı sıynıf ukuçıları. Aralarında Ğalimä dä bar. Ul nindider iske-yaña tälinkälärne karaştıra. Alarga elekkege yıllarda törle-törle cır häm köylär yazılgan bulganlıgın Hälim dä belä. Mahsus uynatkıç-grammofonnar çorınnan uk kilä torgan mondıy tälinkälärne öylärendä küp tıñlaganı buldı anıñ. Ğalimä dä şundıylardan uynatır öçen cır saylıy ideme, ällä vakıtın şuşı räveşle sarıf itep, Hälimne zarıgıp kötüeme? Yeget monı üzenä bäyle faraz itte. Yörägenä cılı yögergänlege küzlärenä çıgıp, hätta yözendä yılmayu balkıdı. Äle genä öşep azaplangan biçaranıñ borın öste tirläp çıktı, kaynar kanı çabışıp yöri başlap, tänenä esse bulıp kitte. Büregen saldı. Şarfın irkenäytep, paltosınıñ öske töymälären ıçkındırdı.

İptäş kızları Ğalimägä törttelär. Hälim yagına taba işaräläp kürsättelär. Yegetneñ ike küze dürt bulıp, alar yagınnan kitmäde. Şunda kemnärder klubtan çıktılar, kemnärder kabat kerdelär. Aralarında tege ike tämäkeçe dä päyda buluın Hälim töşenmi kala almadı. Anıñ yanınnan zatsız is kaldırıp uzıp kittelär, türgäräk atladılar.

Galimä, haman da ser birmiçä, köyle tabalarnı karıy, totıp-totıp, lampoçka utına tabarak kiterep ukıganday itenä tordı. Östäldäge ayaklı lampa güyä anıñ serdäşe kebek kolagına nilärder pışıldıy sıman. Ul, işetep, añlap ölgermiçä, soraulı karaş belän kabat utka yakınaya, çigenä, şulay häräkätlärendä kat-kat kabatlana. Ni öçender kanäğat itmi. Başka tälinkä-tabaga yabışa.

Kızlarnı üçekläbräk ürtäşterep uzgan tege ike yeget, kılanışlarınnan beraz kanäğatlek tabıp, divar buyındagı ozın agaç eskämiyälärgä barıp utırdılar. Şunda gına Hälim dä ayaklarına yal birergä tiyeşlegen töşende. İşek yanında torudan arınıp, algarak uzdı. Yakındagı eskämiyädä urın aldı. Botinkaların ber-bersenä sugıp kuyuınnan anıñ äle öşegän täneneñ bozı erep citmäven añlarga mömkin ide.

Häm menä Ğalimä köyle tälinkäne kuydı. Sovet istälege antikvar uynatkıç şıgır-şıgır tavışlar çıgardı. Bu anıñ tälinkäne uynatırga mataşuı ide. Nindi cır bulaçagın kötkändä, şaktıy cäyelep kitep, kızlarga karşı yak eskämiyädä utırgan tege yegetlärneñ berse, älege dä bayagı cennän kurıkkanı, şunda tagın da äytep ölgerde:

— Ğalimäneñ kala yegeten kürdeñme? Başına ak bürek kigän, kättä dä inde üze...

Hälim kulındagı bürekkä karap aldı, anı yäşerergä itte. Ämma urın tapmadı. Kulınnan ıçkındırmadı. Monı da kättälek disälär inde?

Tege yeget tagın närsälär äytkänder, aları uk Hälimgä işetelerlek bulmadılar. Köy şıgır-şıgır başlanıp kitep, anda ber urıs köçle därt belän cırlıy birde. Yäşlär iskeçäläp biyergä çıkkanday ittelär. Aralarında ak bürekle beräü kürende. Tege yegetneñ söylävennän süzne Hälim üzenä nisbät itärgä ölgergänlektän, äüväle aptıraşta, annarı şikkä kaldı. Ak bürek digännärendä, üzeneñ ak bäs sargan büregen küzallasa da, häzer yalgışkanın kürde. Anıñ äle kulındagı üzeneñ baş kiyemenä karap aluları, äle bi̇yüçelär arasındagı ak bürekne küzätüläre, ägär añlar keşe bulsa, aña hiçşiksez küñelen borçıgan uylarnı da töşenderep birä ala idelär.

Hälim inde bäse erep betkän kuyan büregen kakkalap aldı. Ämma oçsızlı tiregä su ütep ölgergän, sukkalaudan gına baş kiyeme ciñeläyergä telämi sıman kürende.

Köyle tälinkä äylänä tordı. Mondagı yäşlärgä yahşı tanış cırlardan tora ide bulsa kiräk. Bi̇yüneñ bersen ikençese alıştırdı. Barısı da avılçarak sıman da, şähärçä kebek tä ide. Yäşlär taralışırga aşıkmadılar. Yartı säğatläp utırgan Hälimneñ küzlären yokı basa başladı, ul bitlären ugalap aldı. Anı häräkätlänergä, bi̇yügä çakırırga teläüçe tabılmadı. Şulay yugalıp utırganında Ğalimä oçıp diyärlek işektän çıgıp kitte. Tege ike tämäkeçe yegetne, ak bürekne küzläp ezläp karasa da, Hälim alarnı da klub eçendä tapmadı. Berazdan kuzgaldı, uramga çıktı. Ğalimädän inde cillär iskän ide.

Şulay da Hälim alarnıñ uramına taba atladı. Aldında-artında hiçkem kürenmäü aña ışanıç östäde. Citmäsä ğalimälärneñ kapka töbendä ber şäülä şäylände. Hälim anı tanıp alganday ide, şuña taba aşıktı. Kız çınnan da yegetne kötep tora ikän, ciñel genä:

— Hälim abıy, nigä ber dä biyemädegez? Bezneñ köylär oşamadımı ällä? Sezneñ andıylarnı işetkänegez yuk ikänlegenä şiklänmi mahsus köylätep kuygan idem!— dip sorap häm söyläp aldı.

Galimäneñ bolay şayartuı yegetkä küñel därte birergä tiyeş ide. Näq şulay buldı da. Ul da şayartıp:

— Därte bar, därmanı yuk kebegräk kilep çıktı inde, äyeme?— digän buldı.

— Därmanı yuk keşe tönlä bezneñ avılga kiläme inde?— Ğalimä şuşı räveşle törtterep alası itte, süzläre haman da şayanlık belän tulı idelär.

— Väğdäläşkän idek bit. «Väğdä — iman» dilärme äle?

Hälimneñ bu äytkäne dä kıznıñ küñelenä huş kilergä tiyeş ide. Ul:

— Şulaymı? Bik döres!— dide dä yegetne kultıklap uk aldı.— Äydägez, uram äylänep kiläbezme?

İnde karlı buran başlangan ide. Şulay da yeget buysındı. Berniçä yort yanınnan uzgaç, kire kaytıp, tıkrıkka borılıp, alar tübängä, agaçlar şaulagan üzänlekkä taba töşep kittelär. Monda sukmak tar ide, Hälimgä kız artınnan iyärergä turı kilde. Buranda agaçlar şaulıy. Tupıllar. Ä alarnıñ urtasında, alanlık sıman açık urında isä üzgä tör agaçlar üsä ikän.

— Bu bezneñ Kuş kayın alanlıgı,— dide Ğalimä, Hälimne şunda qadär alıp kilgäç.— Monda kız belän yeget übeşsälär, mäñgegä bergä bulasılar, imeş. Sez ışanasızmı şundıy äkiyätlärgä, Hälim abıy?

Bu süzlär yegetkä açıktan-açık übeşüne täqdim itü ikänlegen kıznıñ töşenderüe bularak äytelgän ide. Ämma Hälimgä kıyulıgı citmäde. Kızlarnıñ peşmägän yegetlärne yaratmauları hakında ul işetep tä, kitaplardan ukıp ta belergä tiyeş bulsa da, älegä tabigaten ciñä almadı. Ğalimä, anıñ bozaulap toruın kabul itärgä telämiçä, kuş kayın digän agaçnı koçtı. Hälimneñ şunda arkasınnan güyäki färeştälär ette, ul da kayınga ikençe yaktan kilep totındı. Saksızrak kilep çıktı. Kız belän yegetneñ kaynar sulışları-tınnarı ber-bersenekenä kuşıldılar. Hälim, tämam onıtılıp, Ğalimäneñ bit oçınnan übep aldı. Kız isä:

— Abau, Hälim abıy, nişlisez?— dip çitkä tartıldı, ämma kulların kayınnan ıçkındırmadı, şul hälendä uñlı-sullı çaykala birde. Tönge karañgılıknıñ ak kar yaktılıgınnan beraz eñger hälgä kilüe, aşkıngan bolıtlar arasınnan küzätkäläp torgan aynıñ yöze häm yoldızlarnıñ yarım yomık küzläre ser eçendäge sergä ävereldelär. Ul da tügel, tıkrıknıñ argı başında ike tämäke küze şäylände. Ğalimä, şularnı kürep ölgerepme, kinät şım buldı, Hälimgä dä endäşmäskä ämer birep:

— T-e-s-s!— dide.

Eget kayınga sıyındı. Agaçnıñ kayrıları tatlı is tarata idelär. Hälim, alarnıñ huşınnan erep, üzen dä kayınday toyarga mömkin ide. Aña monı Ğalimä dä kiñäş itte:

— Bez, küräsezme, tottık ta kuş kayın buldık ta kuydık!— dide ul.— Tın gına torabız. Ä buran...

Tege yegetlärneñ kemnär buluın Hälim inde añlagan ide. Alarnıñ berseneñ bügen Ğalimäne ozatırga niyät itkänlegen dä onıtmaganga, kuş kayın artında, tupıllar arasında şularnıñ usallıgınnan kaçıp kaludan da uñaylı cay yuklıgın isäpkä alganday häräkätsez kala birde. Şunda argı uram yagınnan buran çanası kızlar-egetlär çırkıldaganın işetterep alıp kilde, tege ike ut küz dä şul yakka taba taşlanıp kitep bardılar.

H

Keşedä sagınu digän hätär bar. Ul anıñ belän ber genä närsä dä eşli almıy. Aña hätta däva da yuk.

Hälimneñ kışkı kanikullardan tämam üzgärep, niçekter olıgayıp kitep kilüen kurstaşları da toymıy kalmagannardır mögayın. Yuksa aña:

— Siña ällä närsä bulgan äle?— dip, äle bülmädäşläre, äle tanışları şik belderergä teläp äytmäs idelär.

Unsigez yäşlek yeget keşe yuktan gına citdilek çorına kilep kermi. Beräülärne mähäbbät kanatlı itä, ikençelärne bozauga äverelderä. Kön dä sagış, tön dä häsrät çigü. Tabigateñ nindi, sin dä şundıyga ävereläseñ. Mähäbbät sagışı — salkın kırau kebek, Käys kebek zatlı çäçäk yegetlärgä suga häm alarnı kara köyderä, gam cıyuçı Mäcnün sıyfatına kertä. Alar öçen yäşäüneñ mäğnäse kız koçagında tügel, bälki söyekleseneñ şäüläsen ber kürüdän genä dä gıybarät bula başlıy.

Hälim moña qadär lektsiyälärenä niçek çın küñel salıp kilsä, kuşılgannı ukıp barsa, monnan soñ da tırışlıgın kaldırmadı. Seminarlarda, praktik däreslärdä ul haman da aktiv student ide. Yeget güyäki närsäneder onıtırga telägändäy gıylem däryasına baş-ayaktan çumıp taşlana, ukıtuçıları, hätta professorları da uylap karamagan ölkälärne aykıy, tik inde genä yaña ber hakıykatne açtım digänendä kinät suınıp kala. Mondıy häl küplärneñ açuın gına kuzgatırga sälätle. Hälimgä citmäsä professorları da üpkäli başladı. Ara-tirä:

— Yegetebezneñ akılı tulı tügelme soñ?— dip, üzlären häm başkalarnı şikkä töşerep, anıñ däräcäsen yukka çıgaruçılar da tabıldı. Hälimneñ küñel uçagında nindi utlar yanganlıgın belergä teläüçelär tabılmadı.

Här keşe öçen üze genä min. Ul güyäki dönyanıñ kendege sıman toya üzen. Başkalarnı sanga alsa, köne tarayır sıman. Şuşı räveşle yäşäü aña berni birmi yugıysä. Ämma üzgärä dä almıy.

Hälimneñ üz eçenä biklänä baruı könnän-köngä köçäyde genä. Ğaşıyq bulgandır disälär, küze töşkän kız-cilkençäkne yänäşäsendä kürmädelär. Anıñ karaşınnan mähäbbät sagışın toyımlarga mömkin bulsa da, ğamälendä andıy eşläre kürenmägäç, haman yalgızı yörgänendä başkalarga oçrap torgaç, bu hakta uylarga da mömkin tügel ide.

Ä menä berkönne Hälimneñ yözenä yılmayu kayttı. Monıñ säbäbe bik gadi ikänlegen berençe bulıp bülmädäşläre beldelär. Ul Ğalimädän hat aldı. Anı kat-kat ukıp çıktı. Şunda uk utırıp cavabın da yazdı. Kesä telefonı kulda çagında elemtäsez toru säyer, älbättä. Ä menä hat alu — busı inde onıtılıp bargan bähet!

Şuşındıy kütärenke könnäreneñ berse ide. Güyäki moña qadär dönyalık yözen bolıtlar kaplap torgan da, yaña, häzer genä koyaş çıgıp, hämmä taraflar yaktırıp kitkän.

İnde tabiğatkä dä yaz kilep, mäñge kitmäskä cıyıngan sıman kılangan ak kışnıñ kalın kar tolıbın saldıra başlagan mart ayınıñ ahırı ide bu. Studentlar tulay toragında cırlı-bi̇yüle kiçä oyıştırılıp, yäşlär şunda aşıktılar. Enä törterlek tä urın kaldırılmıyça, yegete-kızı mömkin qadär ber-bersenä yılışa, keşedä keşeneñ eşe yuk, härkem üz därtendä gizä. Hälim yanına avıldaşlarınnan ike kız, ber yeget kunak bulıp kilep, alar da bäyrämgä diskoteka zalına töştelär. Gomergä üz märtäbäsen yugarı dip belgän, telägänen taba, kapkanın özmi kaldırmauçı gayar yegetlär dä arada bulıp, yaña kızlarnıñ çibärleklären yöräk ülçämnärenä salıp tormastan, üz-üzlären totışlarınnan ahrısı, ul çibärkäylärne maylı kalcadan, vakıtlı oçıp kergän tön koşlarınnan sanap, açık bille, kıska itäkle külmäklärenä mökibbän kitep, näfse karmakların teläk häm ärsezlek agımına saldılar. Bu añlaşıla da ide. Canı telägänne aşap öyrängän ul yegetlär üzlären şaktıy irken yörttelär. Monı kürep torgan Hälimgä kızlarnı bäyrämnän alıp çıgıp kına kitärgä ide yugıysä. Ämma gayar yegetlär cannarnı aulıy belälär, çibärkäylärneñ üzlärenä oşap ölgergän idelär bulsa kiräk, alar haman da bergä kaldılar, güyäki moña qadär dä üzara beleşep häm yaratışıp yäşägännär diyärseñ. Monı kılanu dip tä, ihlaslık bilgese hisabında da şiklänmiçä kabul itärgä mömkin. Kızlarnıñ cavapsızlıgı gına şik uyatkan ahrısı.

Hälim ul kiçädä üzen bik borçulı tottı. Gayar yegetlärneñ kemleklären häm nindi buluların belmi torıp, alarga irken kolaç açu ädäp kagıydälärenä sıymasa da, kızlar ahırga taba onıtılıp kitep, tämam tugarıldılar. Häyer, alar gına tügel, bäyrämdäge küpçelek yäşlär üzlären şulay totkanday toyıldılar.

İnde vakıt ta soñ ide. Kunakların ozatırga cıyıngan Hälimne gayar yegetlär uratıp alıp:

— Sin närsä, keşe mähäbbätenä arkılı töşärgä üzeñne kem dip beldeñ? Şörepläreñ buşagan bulsa, häzer nıgıtabız anı!— didelär.

Alarnıñ beraz salganlıgı, citmäsä yodrık kürsätep ciñ sızganuları säyer, ämma kötelerlek häl ide. Ul ike gayar yeget tübänräk kursta ukuçı studentlardan bulıp, berse üzen «Maksi», ikençese isä «Klinskiy» digän isemnärdä atap, küp vakıtta kara maykadan kükräklären kiyerep yörüçän idelär. Beräülär kuşamatlardan üzlären saklasalar, bolar kiresençä, şuşılay isemlänülärennän täm taba, märtäbä kürä. Hälimneñ zaldan aşıgıp çıguın häterläp torıp, «Maksi» atalganı anı:

— Dustım, süz bar ide,— digän bulıp, tulay toraknıñ duş koyınu bülmäläre urnaşkan podvalga iltüçe baskıç yanına çakırdı. Kızlar hakında beleşmä alırga isäbendä barlıgın añlap, Hälim hiçber şiklänüsez iyärde. «Maksi» kebek yegetlärgä ışanırga yaramaganlıgın uylarga vakıtı citmägänder inde. Häyer, kızlar arkasında gayar yegetlär karşında avtoritetı kütärelüne dä ömet itärgä hakı bulgandır.

Ämma, baskıçtan iñep citmäs borın, «Maksi», cähät kenä borılıp, kötmägändä Hälimneñ kolak töbenä sallı yodrıgı belän menep tä töşte. Mondıy häl bulırga tiyeşlegen başına da kiterep karamagan biçara yeget tägäräp kitä yazdı, şulay da:

— Sez närsä?— dip, aptıravın häm häyranlıgın da belderergä aşıktı.

Sugışırga kulları kıçıtıp torgan adämnär daimi räveştä şuşılay kötelmägänçä eş itärgä yaratalar. Alar äüväle yomşak tavış belän bik tä üz itep, sine yakınga alıp söyläşkändäy itälär, şulay maksatların akrın-akrın caylap alıp, aşkın köç belän berençe höcümne yasıylar. Aynırga, akılıña kilergä ölgergänçe kısrıklap, yörägeñä kurku salıp, tiz arada östen çıgalar. Ämma Hälim, täqdire şulay nasıyp itkänme, aykalıp kitkän vakıtında «Maksi»nıñ yözenä uç töbe belän elägep, anı şuşı cay belän taş idängä yöztübän tägärätkän ide. Gomergä dä keşegä sukkanı bulmagan, köräş häm törteş ısulların belmägän biçara yeget öçen bu häl bik tä gacäyep toyılıp, häräkätsez yatkan doşmanınıñ yalgışlık belän üterelep kuyuınnan kurkıp, närsä eşlärgä dä belmi ayak öste ah eçendä kaldı. Ul da tügel, «Klinskiy» da kürende. Aña tägäräp yatkan «Maksi» agarıngan Hälimnän dä kızganıçrak toyıldımı:

— Monda närsä buldı? Ütereş!— dip şaran yardı. Hätta bu gına az, tulay torakta bäyräm könnärne üz teläkläre belän tärtip saklarga alınuçı aktivist studentlar da kürendelär. Hälimneñ isän-imin toruı, «Maksi»nıñ yöztübän cäyelep aunap yatuı alar öçen dä gayre tabigıy häl ide. Şulay uk:

— Monda närsä buldı?— dip aptıraşta kaldılar.

— Ni bulsın, ütereş!— dide, haman da kalay ätäçlänüennän suına almagan «Klinskiy».

HI

Ägär dä bar keşe dä berdäy ber ük süzne söyli başlıylar ikän, yäki vakıygası näq şulay bulgan, yäisä alarnı kemder yüri, mahsus räveştä köyläp, üzara caylap-yaraştırıp tota. Ğadättä fiker törlelege ähämiyätkä iyä. Keşelärdä ber ük vakıygaga yäki küreneşkä barı tik ber genä törle mönäsäbät bula almıy. Bu tabigıy. Hätta koyaşlı kön dä kemnärneder soklandıra, kemnärneder räncetä kebek toyıla. Aklı-karalı äyberlärne ğadättä bez, ak, dibez, yäki kara diyäräk dälilli başlıybız. Anıñ hätta yäki ak urınnarı, yäisä kara cirläre kübebezgä kürenmi başlıy. Nişliseñ, bu — keşe, adämneñ üz öleşe, ul şuşı mäğnäsezlegen gomere buyına yök itep kütärep yäşärgä tiyeşle. Barı tik añlılar gına, arkalarında şuşındıy täqdir biştäre barlıknı sizenep, ğamäldä häm hökemdä sabır bulalar.

«Hälimneñ eşe» gruppa utırışına kuyılıp, anıñ üzennän tübänräk kursta ukuçı studentnı kıynap taşlavı mäsäläse östän-östän genä tikşerelep bäyälände. Studentlar tärbiyäsen oyıştıru üzäge direktorı, utız biş yäşlärdäge ir keşe, üzeneñ häräkätläre belän ük çikertkäne häterlätkänen sizderep, kemlegen aldan uk utırıştagılarga añlattı sıman. Ul äle monnan, äle annan, allı-artlı tavış birgändäy, replikalarnı mul kullana tordı. Ä Hälim üzen aklarga tırışıp karadı:

— Ul mine çakırıp aldı, berençe başlap suktı, yıgılıp kitkänemdä kulım aña eläkte,— digän genä ide, şunda uk Studentlar tärbiyäsen oyıştıru üzäge direktorı:

— Kemne bu yalgan belän ışandırırga uylıysız,— dip, çikertkädäy dert-tert itep avaz saldı.— Bezne ahmakka sanamagız!

Hälim üzenä kunak bulıp kilgän kızlar häm yeget hakında söylärgä tiyeş ide. Alarnı yüri mahsus çakıruında, kılandırtıp biyetüendä, annarı, ahır çiktä, başkalardan könläşep, yodrık uynatuga küçüendä ğayeplänä başlandı. «Eşneñ» şuşı yünäleşkä kerep kitüe ni säbäpleder hiçkemne aptıraşta kaldırmadı. Gruppa starostası, ölkännärgä yalagaylanıp yäşärgä bala çagınnan öyrängän keşe ikänlegen dä yäşerep tormastan:

— Hälimneñ tärtibe bezne küptän borçıy ide inde,— dip söyli başlap, anı däreslärdä hätta ukıtuçıları belän bähäsläşülärendä ğayepläde. Seminarlarda çınnan da üzen aktiv totkan yeget mögayın başkaça uylıy ide, aptırap kitte. Aldan äzerläp kuyılgan süzlär belän tagın da öç student çıgışlar yasadılar. İkese — kız, berse yeget ide. Hälim alarnıñ moña qadär dus häm yakın bulıp söyläşep yörep tä, bügen üzlären başkaça totularına tämam häyran kaldı. Annan vakıyganıñ niçek şulay kilep çıkkanlıgı hakında açıklap sorap kararga teläüçe tabılmadı, monı kiräkkä dä sanamadılar. Barlık çıgışlar häm ğayepläülär Hälimneñ kotçıkkısız naçar keşe ikänlegen dälilläülärgä korılgan idelär. Ul, bolar belän kileşergä telämiçä, açudan kaynarlanıp-kaynarlanıp çıktı. Ämma süz äyterenä dä irek kuyılmadı. Direktor äfände:

— Sez söylädegez inde!— dip anı kiste, şulay Hälimneñ iyelmäs başın güyäki çabıp töşerde.

Egetkä üz yazmışına buysınudan başka çara kalmagan ide. İhtıyarı belän genä inde ul berni eşli almayaçak. Barısı da, hätta äle kiçä genä dus häm yakın bulıp yörgän gruppadaşları da bügen üzlären başkaça totalar. Usal küzläre belän aña töbälgännär.

Üzeneñ bergä ukıgan iptäşläre turında Hälim monnan soñ närsä uylarga tiyeş bulaçak soñ — bu mäsälä hiçkemne kızıksındırmıy ide bugay. Alar, kiresençä, başka törle yalgışudan kurkalar. Monı mömkin qadär yäşerergä tırışalar. Hälimdäge sabırlık häm anıñ kına başın iyep utıruı cıyılış räislegen üz kulında şıgırdatıp totkan «Tärbiyä direktorı»nıñ köçen tagın da arttırıp, yegetneñ hälaqäten yakınlaştıra bardı. Süzne gafu ütenü, yalgışuda ükenügä qadär kiterep citkerdelär. Mesken student üz yazmışı belän kileşergä tiyeş häm bişkullap riza kebek toygı uyattı. Anıñ süzsezlege, barça törle hökemnärne dä kabul itämen digändäy başın tübän salındıruı cıyılışnıñ maksatlı häm tögäl tärtip belän tözelüenä, alıp barıluına bäyle ide. Hakıykat hiçkemne kızıksındırmadı. Cıyılışnıñ eçtälege häm forması üzara berekkän idelär. Hälimne barı tik moğciza gına kotkarırga tiyeş. Ul da bulsa bik gadi, tege gayar yegetlärneñ şuşı mizgeldä tagın da berär etlek yasaularına gına bäyle. Ämma andıy häl bulmadı. Mögayın täqdir hökeme vakıygalarnıñ başka törle, döres yulga kerep kitüen telämägänder? Hak ul, keşelär nikadär zıyalı häm tärbiyäle bulsalar, alar şulkadär täqdir hökemenä, yazmışka tınıç kına buysınalar, ägär dä kemdä dä ihtıyar köç ala ikän, ul keşelärdä zıyalılık häm ädäp märtäbäse çamaga sıyarlık däräcädä dä tabılmaska mömkin. Adäm balaları üzlären ädäp häm ählak kısalarında tormış itüçe itep kürsätüçännär. Alar tormış teatrında saylap algan rollären osta uynıy belälär. Ämma asılları menä şul ihtıyar häm täqdir fälsäfäse kısalarında açıla da kuya.

Cıyılıştagılar uyların küñel kılları buylap üçeklänep yörtep utıra-utıra arıgannar ide inde. Hämmäsen urtak fikergä kiterep citkerep, räis üz hökemen citkerer öçen bu yulı östäl artınnan çıgıp, karçıga niçek karaşın kügärçengä töbäsä, näq şulay Hälimgä tekälep, kuätle ruhınıñ basımı astında şıñgırdap çıkkan süzlären başlap kitte. Bik yahşı bilgelärgä genä ukuı da, tärtibe häm üz-üzen totışındagı pöhtälege dä, moña qadär ber genä tapkır da naçar hisapta yörmägänlege dä — anısı da, monısı da isäpkä alınmadı. Kiresençä, Hälim anıñ telendä bik astırtın, usal niyätlär uylap yöri torgan, iptäşlärennän könläşüçe keşe bularak bötenläy kürenmägän yaktan açıldı. Yeget süzneñ kem hakında barganlıgın añlamaganday tıñlap utırdı. Häyer, ul şuşı bäla bazına yıgılıp töşkän häm şunda añsız kalgan ide. Gruppadaşları da anı yaklarga häm saklarga alınmadılar. Alarnıñ kem ikänlekläre, nindilekläre dönya yözenä yaktı köndägedäy açıldı. Hälim alarga karap-karap kuydı. Cıyılış räiseneñ süzläre belän hämmäseneñ dä riza buluları yözlärenä çıkkanlıgın ul töşenmi kala almadı. Monnan soñ da alarga yahşı mönäsäbät tota aluına şiklänep borçılırga tiyeşle ide yugıysä. Ämma Hälim, ruhı nıklı keşe bularak, sezne kurkıtkannardır, sez, üz telägegezne uzıp, ireksez räveştä şuşı qadär kabahät bulırga mäcbürsezder digändäy, alarga kızganulı küz karaşınıñ cılısın tonık kına sirpüdän uzmadı. Anıñ karap kuyuı bersenä dä täesir yasamadı.

— Bez üz yagıbızdan, tärtipsezlegen häm keşe kıynap, anı üterer däräcägä kiterüen kürsätep, Hälim Cälilovnı ukudan kudırtu turında eşne rektorat karşında kütäräçäkbez,— dide cıyılış räislegen ber genä ıçkındırmıy üz kulında totkan «Tärbiyä direktorı», tavışında urnaşıp citkän väqarlektän tämam tantana itep häm başın kükkä taba yugarıdan çöyep. Anıñ ıspay gäüdäse tagın da ozınayıp, tar kükräge tulısınça kiñäyep kitte. Barı tik maylı yöze häm yöremsär küzläre genä, ni barısı utız biş yäşenä genä karamastan inde öç kızga öylänep, alardan da ayırılıp, inde dürtençesenme-bişençesenme studentkalar arasınnan ezlänep aptıravı hakında söyli idelär. Häyer, monı añlar öçen küp kiräkmi, anıñ hakında universitetta eşläüçe här yäşe-kartı yahşı belä, gaybätne muldan yörtälär.

Hälim ser birmäde. Ämma räisneñ soñgı süzläre gruppadaşlarına avır täesir itte. Yugaltunıñ nikadär üzläre öçen kulay bulaçagın da uylap tormastan, alar ah ordılar.

— Ä sez närsä telägän idegez? Ni ömetländegez? Uyladıgız? Mondıy ğamälläre öçen gafu iteler dipme? Añ bulırsız! Mondıy yazmış üzen tota belmägän härkemgä yanıy! Hälim Cälilov ukudan kuıla!— dide «Tärbiyä direktorı», tagın da zurayıp häm mäğrurlanıp kitep.

Şunda auditoriyäneñ işege açıldı, annan şakmaklı sarılı-yaşelle kostyumnan kızılça yözle, kara çäçle, täbänäk buylı hanım kilep kerde. Tös-kıyafätendä ber genä dä tämamlangan häm kamillek däräcäsenä citkerelgän sızıkları-çalımnarı bulmagan mondıy keşelär yäki tires arasına töşärgä mäcbür itelgän ence börtekläre, yäisä nikadär tırışıp ta, gomer buyı keşe yögen tartırga mäcbür itelgän vak cannar bulalar. Ägär dä kemlek bizmänendä yugarıga menä alsalar, vaklıklarına tayanıp hökem yörtep, intrigalar korıp, keşelärne cäfa çikteräçäklär.

Ni hikmät, hanım üzeneñ hucasına bik tä tartım ide. Ul anıñ kulına «depeşa» kiterep tottırdı. Räis yazunı tizlek belän ukıp çıktı. Nider äytmäkçe bulıp kulın kütärep, asılıp töşkän avızın açtı, ämma şunda uk berençe täesirlärennän kotılıp, añına kilde, kulındagı tege käğazne kabat ukıdı häm, baskan cirendä tora almıyça, auditoriyädän aşıgıçlık belän çıgıp kitte.

Tege hanım isä, dävam itegez digändäy işarä yasap ölgerep, anıñ artınnan aşıktı. Alarnıñ bu vakıttagı kıyafät-surätläre aldan kukrayıp baruçı yolkış ätäçkä artınnan iyärep kilüçe kupşı vak tavıknı häterlätä ide. Dönyanıñ avızlıklı yögäne şuşındıylar kulında bulgaç, bolardan avız yırıp kalırday keşe tabılmadı.

Hälim soñgı säğaten takta yanında basıp toruınnan tämam arıp betkän, inde universitettan kuıluına, bähetsez açı yazmışı belän rizalaşkan, kotçıkkısız kiläçäge karşında tämam yugalıp kalgan hälendä ide.

Hoday täğalä tere canlı, kamil holıklı, yahşı f iğılle, çista akıllı, kürkäm ädäple, härtörle horafi karaşlardan azat bulgan zatlarnı dönya yözenä birä tordı, ämma keşelär üzläreneñ yasalma tabiğatläre, çikle karaşları, üle cannarı, mesken uydırma tomanalıkları belän alarnı yuk itä bardılar. Hälimgä karata çıgarılgan hökem şunıñ ber misalı ide.

HII

Keşe küñele yuktan da boyıguçan.

Yomşak mart ayı Ğalimäne bıyıl sagışlı itte. Hälim abıysınnan ul inde ike hat algan, ikesenä dä älegä cavap yazarga ölgermägän. İmtihannarga häzerlänü könnärendä dikqaten ul algan belemnären nıgıtuga gına sarıf itkändä dä yarar ide, yuk şul, ällä närsä genä bula da kuya. Äle kiçä änise Kamilä hanım:

— Kızım, sineñ artıñnan kürşe avıl Bäker abıyıñnıñ çibär ulı ozata kilgän ikän,— dip, küzlären tutırıp karap äytte dä kuydı.

Yomşak bädänle çäçäkne kisäk iskän cil niçek yıksa, Ğalimä dä şulay ah itte. Koyıldı da töşte. Niçä könnär Hälim abıysınıñ cılıdan-cılı, tatlıdan-tatlı, irtänge çık isedäy saf irennäreneñ tämen yörägendä saklap yäşägän ide. Äniseneñ şuşı ber soravı kıznı mähäbbät siherennän bu dönyanıñ şaulı agımına kaytardı da kuydı. Ğalimä üzendä cavap birä alırlık köç tapmadı. Anıñ sayın änise Kamilä apa tınıçsızlana bardı, güyä balanı esse tabaga bastırıp totarga äzer ide.

— Tıkrık oçı Hämdiyä äbi söyläp tora kibettä,— dide ul, kiskenläşä barıp,— munçadan kaytıp kileşe ikän. Nişläp yörider inde yılga yarınaça kış köne töşep? Übeşep toralar ide dip söylägän bula. Adäm oyatı. Keşe aldında şulay azınıp yörmäsäñ!

Süzeneñ bolayga borıluı, citmäsä yarsıp çukıp aluı Ğalimäneñ yörägenä saksız atılgan avır taş kebek kiterep bärde. Ul barı tik:

— Äni-i!— dip açınıp, ah itep cibärde häm, ukıp utırgan cirendä, yözlären uçları belän kaplap, östälgä avıp, özelep yılıy başladı.

— Keşe küzenä kürenerlegeñ dä kalmagan!— dip, änise Kamilä hanım, utka tagın da yalkın östägändäy, küñelendäge uçaknı süz törtkese belän bolgata birde.— Adäm oyatı. Ber ozatıp kilgän yegetneñ muyınına barıp asılın inde. Bulmagannı! Tärbiyäsez!

Kamilä hanım bu vakıtta açılmalı olı közge karşında ide. Östendäge kupşı külmägeneñ äle cilkälären tartıp tözätende, äle baş tübäsendäge kupşı çäçlären kabartkaladı, muyınındagı ere kızıl muyınsasın yözenä kileşle itep borgaladı. Anıñ çibärlegen közgeneñ yaktı yöze bermä-ber yämlärgä telägändäy yılmaya tösle ide. Mögayın şuşı citä kalgandır, Kamilä hanımnıñ käyefe üzgärep, yözenä irkäle alsulık yögerde. Şunda uk kızı Ğalimäne yılatuın, şuşınıñ belän miherbansızlık kıluın uylap ölgergänder: balasınıñ yanına kilep, anıñ çäçennän sıypadı.

— Kızım,— dide,— min bit tärbiyä öçen, üzeñne dä, akılıñnı da yugaltmavıñ öçen genä äyttem. Sin yäş bit äle, yegetlärneñ nindi häylälärgä, usallıklarga mahir buluların belep tä betermiseñ!

Kamilä hanımnıñ süzläre şundıy da yagımlı, şundıy da rähät täesirle äyteldelär ki, hätta şuşı vakıtta karañgı aralıkta tıñlanıp utırgan yöz yäşlek cen kartı şürlegennän erep yıgılıp töşkänder — şaltırap çiläk audı, mıraulap sorı maçıları şul yaktan yögerep çıktı da karavat astına kaçtı. Ğalimä, uçlarınnan yözen kütärep, mäğnäsez yöz belän änisenä karadı. Ämma kızga äle haman da oyat ide bulırga kiräk, sıyınırga telägändäy:

— Äniyem!— dip ah orıp, Kamilä hanıma taba kütärelep, muyınına sarılıp, arkasınnan sıypadı. Bolay koçaklanışıp toruları gomerlärendä berençe tapkır ide. Kamilä hanım, hätere yahşı keşe bularak, monı iskärergä tiyeş şul. Yözenä säyersenü, bu irkälektän hätta kıyınsınu toyganlıgına bäyle aptırau bilgeläre kabat çıktı, kıyafät çalımnarın üzgärtterde. Ul närsä eşlärgä belmägännän genäder:

— İ kızım... İ kızım!..— dip pışıldadı.

Anıñ sayın Ğalimä nıgrak sıyındı, änise kısıbrak koçtı. Ananıñ bägırendäge avır kurgaşın mondıy yakın kürüdän, mähäbbättän erergä tiyeş ide. İşektän kerep kilüçe avır häm nıklı adımnar, kaynarlık belän äytelgän:

— Min kayttım, Kamilä! Çäyeñ äzerme?— digän tavışlı süzlär ana belän balanıñ kotın aldılar. Karavat astına poskan maçı, argı yakta işek açıluga söyenep, atılgan uktay çıgıp çaptı. Hucanıñ ayak astına turı kilepme, koyrıgına baskannarmıni, çinap aldı. Salavat abıy da:

— Cen tokımı! Nişläveñ bu?— dip, anı kıçkırıp ozatıp kaldı.— Bärep yıgasıñ bit!

Şunda Kamilä hanım:

— Kızım, yarar, cibär, min çıgıym ätiyeñ yagına... Kayttı... Çäyen yañartıym!— dip pışıldap, belägennän yomşak kına totıp, Ğalimäne urındıgına, ukıp utırgan östäle yanına kire kiterde dä: — Atası, kayttıñmı?— dip, borçılıp häm aşıgıp, argı yakka çıga bardı.

HIII

Hälim Kazan uramnarınnan onıtılıp atlıy birde. Niçä könnär ul aşıgıp-kabalanıp äle eşenä, äle ukuına şuşı yullar buylap çaptı, yögerde. Anı berni dä ul qadär, elekkeçä aşkındıra almayaçak kebek toyıla ide häzer. Yäşäü häm tormışnıñ mäğnäse erep betep bargan kar kebek güyäki yugaluga, betügä yul algan. Universitettan kuıluı häl itelgän. «Maksi» belän «Klinskiy» üzläreneñ härkemnän östen bulırga hakları barlıgın dälillägän, alarga dönyalık, ni genä kılsalar da, hätta «yaman şeş» kebek üzlären toysalar da, daimi ak cäymä cäyep toraçagın ul añlarga, küñele kabul itmäsä dä hakıykat belän kileşergä mäcbür. Döreslek bärabärenä dip köräşep yöri almayaçak. Keşelär üzlären ğadel tota başlamıy torıp, tormış bervakıtta da yahşıga taba borılmayaçak. Hätta ällä nindi ictimagıy audarış-revolyutsiyälär yasasınnar, üzgärtü-reformalar uzdırsınnar, ählak-ädäp digän töşençälärne cämgıyättä berençel itep kuymıy torıp, bernindi döreslek hakında süz yörtü mömkin tügel.

Hälim üze karşında taş divarnıñ kalkıp çıguın, aña başnı bärep kenä närsägäder ireşü mömkin tügel ikänlegen añlap ta, yöräge şaşınudan gaciz. «Klinskiy» digännäreneñ bertugan abıysı Tatarstan Däülät sovetınıñ deputatı buluın belä ide bit ul. Ämma Cir yözendä ğadellek barlıgına ışandı. Az bulsa da şul «çukmar başnı» akılga utırtkan ikän, Hälimne monıñ öçen maktauçı, yaklap süz äytüçe keşe tabılmau ğadelsezlek, hätta namussızlık sıman ide. Üzeneñ berkemgä dä kiräk bulmavın uylap, yeget häsrätkä birelsä dä, başkaça mönäsäbät ömet itärgä hakı yuklıgın da añlarlık däräcädä kaldı. Härkem koyaş yaktısı astında urın alıp kalırga tırışa, keşene yaklap, şunıñ belän harap hälgä kalsınmıni? Andıy akılsızlıknı barı tik Hälim genä kıla ala. Vöcdanın atlap ütü aña birelmägän, namusı tota da öskä bärep çıga. Ğadelsezlekne kürep toru kebek avırlık başka aña hiçnindi bäla yuktır, bula almıydır sıman toyıla.

İkençe kursta ukıgan vakıtı ide. Kurstaşlarınnan yalkau, ukunı häm belemne söymäs, ämma nindider moğciza yärdäme belän universitetka kerä algan niçämä studentnı belä. Alar yäki cırçı, yäki bi̇yüçe, yäki sportta kemder. KVN häm başka törle uyınnarda yörilär. Törle prizlı urınnar da yaulap algalıylar. Fakultetnıñ, uku yortınıñ çın yöze itep dekanattan alarnı kürsätälär. Studentlar cıyılışında Hälim süz alıp, fänni nigezlärgä, gıylem estäügä dä citäkçelek yagınnan iğtibar bulsa ide digän räveştä üze teläp çıgış yasagan ide. Berençe bulıp dekanat ähele dau kuptardı. Nindi ukıtu bulmasın, bezneñ fakultet fändä iñ aldıngı kürsätkeçlärgä ireşä, bezdä danlıklı professura häm dotsentlar sostavı ukıta dip, respublika häm il külämendä algan «GRANT»larnı berämläp diyärlek sanap çıgıp, Hälimne tämam beterep, süzlären yukka çıgarıp taşladılar. Yeget başka mäsälä hakında äytkän ide yugıysä. Ämma anıñ süzlären bütänçä añlap, kötelmägän yünäleşkä kertep cibärdelär. Dekanatnıñ başbaştaklıgı hakında Hälim belä ide. Bu yulı niçek isennän çıgargan?

Akılga utırttılar üzen. Zaçet häm imtihannarda aña şunnan soñ bermä-ber avırlaştı, hätta fakultet gazetasına kart professornıñ urındıgına, astırtın räveştä arttan kilep, däü genä gacäyep oçlı knopka kuyuçı «şakal student» itep mıskıllap surätläp çıgardılar. Häzerge elektron-tehnik mömkinleklär ällä nilär maytarırga irek birä şul. Räsem astına bik tä ziräk itep: «Tınıç yäşäüçelär arasında buza kuptaruçı» dip, anıñ isemen, familiyäsen dä yazıp kuygannar ide. Bu vakıtta böten universitetka diyärlek faş itelde, ul räsemle gazetanı törle fakultetlarga studentlarga sabak öçen taratkannar bulıp çıktı. Hälim şuşı oyatlı yöze belän yäşäde häm ğadellek yuklıgın haman isennän çıgara almıy intekte. İnde menä Ğalimägä mähäbbäte arkasında küñele yañarıp kitep, ütkännär onıtıldı digändä genä başka häl kilep çıktı. Monısı inde anıñ universitettan kuıluı belän tämamlandı.

Hälim alga taba närsälär bulaçagın, yäşäveneñ mäğnäsen yugalta baruına bäyle, häzer küz aldına da kiterä almıy. Aña kotçıkkısız avır. Ul üzen poçmakka kısrıklangan büre kebek his itte. Yöräge tınıçlana almadı. Bu vakıyganıñ karañgılık söreme belän uratılgan ğadelsezlek ikänlegen belep, citmäsä moña karşı berni eşli almavın, nider başkarırga köçe citmäven töşenüdän anıñ dramatik häle tagın da tiränäyde. Ul häzer totkınlıkka töşkän büre kebek uñlı-sullı sikerenä, aşkına, ämma monıñ belän üz biçaralıgın tagın da arttıra bara. Añlıy: aña tınıçlanırga, hökemne kabul itärgä, layıklı kütärä belergä kiräk. Tärbiyäse täesirendä üsterelgän akılı da monı täkrarlıy, tik küñele şaşına. Tınıçlana almıyça canı gaziz. Anıñ äle şıñşıp yılıysı kilä, äle yöztübän kaplanası, teşläşäse. Ämma ni alay, ni bolay itä almıy. Ägär dä akılı kuätle bulsa, yöräk hislären basar ide dä, tınıçlanıp, täqdire kuşkanga buysınır ide. Yuk, keşeneñ küñelenä ihtıyarı tınıçlık birä dimeni? Ul anı kaynarlatırga, täqdir belän bäreleşkä kertergä teli.

Hälil eş urınına kilep utırsa da, ni-närsägä totınırga, kaydan başlap kitärgä belmi aptıradı. Hucaları taläpçän ikänlegen belä. Här student kebek ul da köneneñ ber öleşen lektsiyälärdä, ikençesen akça öçen eştä uzdıra, dilär. Aviatsiyä institutında dotsent ikänlege yahşı mäğlüm.

Hälimnärneñ firmaları zur tügel. Eşe dä ällä ni avırga kilmi sıman. Ul moña qadär härtörle informatsiyälärne saytlarga kertü, alarnı redaktsiyäläü, kiräksä — yañadan yazu belän mäşgul ide. Aña härkönne diyärlek papka tulı materiallar äzerläp kuyalar. Ul üze dä, başka internet saytlarına kerep, törle mäğlümatlar tuplau belän mäşgul bulgalıy. Radio berläşmäläre belän elemtädä tora, alarga tapşırular äzerläp cibärä. Anıñ «Yoldıznamä farazların» yaratalar. Fallarnı ul yoldızlar yöreşenä nisbätläp tormıy, akça kursı, ilneñ säyäsäte, tovar äyläneşe mäsäläläre belän baş katırıp utırganında kiterep çıgara. Häyer, yazgan härtörle materialları satıp aluçıların kızıktıra. Konkret tarihi vazgıyät kısalarında abstraktsiyäle fikerli belü ostalıgı aña moña qadär yärdäm itep kilde. Ul hätta «Dönya betäçäge» hakında farazlar eşläp, tagın da biş milliard yıl keşelekneñ bernindi katastrofalarsız üsäçägen yazıp çıktı. Monı bolay gına, şayartıp eşlägän ide, sorı curnalist halkı eläkterep tä aldılar, küpertep tä cibärdelär. Ul şulay akademik «Dcaliyl»ga äverelde, iseme dä «Helm» bulıp kitte. Barısı da aña sıltama yasadılar, annan Tibetta ser gıylemnären utız yıl üzläşterep yatkan çit il ğalime yasadılar. İnde Hälim üze dä, ul mäqalälärne ukıp, çınnan şulaydır digän fikergä kilde. Ä bügen kulınnan kaläme «töşte». Ämma barıber aña eş räveşen kürsätergä, ofistagılarga vakıtı yuklıgın sizderergä, firmanıñ citdi eşläre belän mäşgul buluın kürsäter öçen genä dä kompyuter monitorına küzläre häm küñele belän başayak kerep çumarga kiräk ide. Bigräk tä imtihan sessiyäsendä eleklärne ul şulay itkäläde. Täcribäse bar. Eş kıyafäten çıgarasıñ da ekzamennarına äzerlänü belän şögıllänäseñ. Ofistagılar monı sizmilär, firma eşe kırıkka yarılsa da Hälim belä: Kazanga ul uku öçen, belem alu niyäte belän kilde, universitetka ukırga şunıñ öçen kerde. Anıñ töp maksatı da şuşı häm annan anı berkemneñ dä ayırırga hakı yuk. Yeget tämam «bişle»gä ukıp bardı. Ä menä bügen keşe hakı belän isäpläşmäüçelär üzläreneñ barlıgın kürsättelär. Ni yöze belän anı ul «Tärbiyä direktorı» digän kemsäneñ hurlarga, ukuınnan ayırırga hakı bar?

Şul adämne küñelenä alu, häterenä töşerü genä dä Hälim Cälilovnıñ açuın tämam kuzgattı. Üz eçendä ber kaynarlanıp, tuzınıp, kaynap, annarı tulısınça suınıp, kabat kabınıp kitep, zihenen cıya almıyça häyran aptırap utırgan vakıtı ide, firmanıñ hucası Gali Dautoviçnıñ anı üz kabinetına çakırtuın äyttelär.

«Kuyan yöräklelär dä arıslan bulmakçılar!»— dip bähäsläşte anıñ akılı, äle yaña kiçergän vakıygalardan alıngan hislären tıya almıyça. Aña şunda, ägär dä ahmaklarga, şul kuyan yöräklelärneñ üzlärenä üzlären arıslan itep toyarga yul birsäñ, kızık hällär kilep çıgaçagın küzätep torası kilü hıyalı kerep oyaladı. Avızı yırılıp kitte. Hälimneñ fenomenal keşe buluı älegä üzenä dä bilgesez ide. Kerep oyalagan hıyalı anıñ küñelen yuşkınnan çistarta başladı. Firma direktorı Gali Dautoviç karşına kilep baskanında ul häsrätlärennän arınırga ölgergän häm eş belän genä mäşgul bulırga öyrängän tugırı hezmätkär ide inde.

— Bu fotodagılar turında närsälär äytä alasız?

Hälimgä Gali Dautoviç östäldän ber surät alıp birde. Anda soldat kiyemendä berniçä yeget sınlılarnıñ atlap baruları, koyma buyındarak ber kalın gına, tatarça yaulıklı, kamzullı, yon oyıkbaş häm kälüşle äbineñ kaz kua torgan ozın gına tayakka tayanıp toruı töşerep alıngan ide.

— Kaysısı turında?— dip soradı sorauga karşı äytep Hälim, älegä berni fikergä dä kilmiçä.

— Niçek inde kaysısı turında?— dip aptıradı Gali Dautoviç, östäl artınnan çıgıp, fotosurätne yeget kulında kileş kabat karap.— Ällä berärse tanış keşegezme?

— Yuk!— Hälim, tanış tügelme çınnan da dip, tagın surättägelärgä küz yörtep çıktı.— Yuk! Äbi keşe turında sorasagız, bik alay yahşı çıkmagan. «Foto-şop» programması belän bälki tözätep bulır... Kaz bäbkälären saklar vakıt tügel. Kar erep kenä kilä. Yukarak kiyengännär.

— Äye, anısı bar. Bu äle äzerlek kenä. Yegetlär hakında äytäm!

— Ä bolarmı? «Acagan» uynauçılar bulırga kiräk!

— Bik alay uk tügel dä... Ämma sezdä dä haklık bar... Işandırıp citkermi şul!

Gali Dautoviç uyga birelep aldı, anıñ bu vakıtta ozınça yöz çalımnarı cıyılıp, tügäräklänep kildelär, yılgır küzläre ber noktada kaldılar. Annarı ul urınına barıp utırdı da, östälennän başka surätlärne alıp, beräm-beräm yegetkä kürsätä başladı:

— Boları?.. Boları?.. Boları — başka! Şulaymı?

Alarda kırıs yözle, sugışçan ruhlı, maksatlarına ireşü öçen utka-suga kerergä äzer, kara kamuflyaclı yegetlär surätlängän idelär. Çalımnarında ğadelsezlekne söymäü, tugırı hezmät hise balkıp tora. Bolar tigez saflarda da tügel, kaysıları utırıp toralar, kaysıları ayak öste baskannar. Mıltıklı, avtomatlı, buş kullı...

— Kürenep tora — çın kaharmannar, utnı-sunı kiçkän yegetlär!

Hälimneñ mondıy bäyäse Gali Dautoviç öçen yañalık tügel ide bulırga kiräk, ul üzendä hiçnindi üzgäreş barlıkka kilüne dä sizdermäde. Şulay da:

— Menä şularnı kürä belü sälätegez öçen çakırdık ta inde,— dip äytep kuydı. Ämma ämeren citkerergä aşıkmadı. Östäldä uñ kulınıñ barlık barmakların beryulı häm almaş-tilmäş, ayırım köy çıgarganday, tiz-tiz biyetep aldı. Añlaşıla: ul uylana ide.

— Närsä buldı soñ?.. Gali Dautoviç?— Hälim şunda «şef»ına güyäki tizräk uylarga häm ayırım kararga kilergä yärdäm itärgä aşıktı. Anıñ bolay soravı citäkçeneñ tınıçlıgın bozdı. Ul nikadär katı çiklävek kebek adäm bulmasın, vatıldı da kitte. Ämma süzläre älegä berni hakında da beldermi idelär kebek.

— Ni bit äle... Şuşı foto buyınça yahşı material äzerlärgä kiräk!

Ul tege äbi häm «Acagan» uyınçılı surätne Hälimgä yañadan birde:

— Ä mondagı yegetlärne menä bolardagıça üzgärtergä kiräk ide!

Kırıs kaharman sugışçılı fotosurätlär bu vakıtta Hälimneñ kulında idelär. Tik alarnı Gali Dautoviç kire üzenä aldı da:

— Eşläp bulırmı?— dip soradı, Hälimdä äbile surätne kaldırıp.

— Bolarnıñ sezdägeläre kavkazlı kaharmannar şul,— dide yeget, bulaçak eşneñ avırlıgın toyıp.— Alarga tabiğat üze kırıs yöz çalımnarın birgän. Ä boları — bezneñ tatar, rus, mari balalarıdır inde. Avızları — çülmäk, uylarında — bäleş, eşläre — çıpçık tezennän.

HIV

İnternet yañalıklardan Hälim «Tatarstan Demokratik Respublikası» iğlan itelüen, prezidentı itep akademik Vil Mirzayanov saylanuın, ä hökümät başına Fäüziyä Bäyrämovanı kuyuların ukıp belä ide. Yar Çallı şähärendä «Tatar Milli Mäclese»neñ sezdı 2009 nçı yılnıñ başında uzdırılıp, anıñ delegatları-deputatları hämmä tatar isemennän söyläp, häzerge Tatarstan respublikasın Räsäy hökümäte kubızına bi̇yüçe ber marca surätendä kürsätep, anıñ säyäsi, iqtisadi, ictimagıy hälennän kölep çıgışlar yasagan buluların yeget bernindi avırlıksız küzalladı. Ul sezdda hiçşiksez milli fanatiklar da çakırulı, delegat-deputatların da kemnärder häm, hiçşiksez, bik tä yäşeren, berkemgä beldermiçä saylagannarın añlavı da avır tügel ide. Astırtın ğamäldä akılga tayanuga karaganda, kurku häm häyläne eşkä cigü häyerleräk, bilgele. «Tatar Milli Mäclese», Hälimneñ küzätüläre häm uyınça, näq menä şulay eş itä. Kayçan häm kemnär bu parlamentnıñ väkillären saylauları tögäl bilgele tügel, ämma anıñ deputatlarınıñ belderüençä, alarnı zur häm katlaulı debatlar-bähäslärdän soñ, tatar ictimagıy oyışmaları üz aralarınnan kürsätep, çın demokratik yullar belän täqdim itkännär. Yarar, aları şulaydır.

Boları kalıp torsın. Hälim öçen alar ällä bar, ällä yuk. Ul şuşı parlamentnıñ faydalı säyäsi uyın gına ikänlegen, ämma iñ avır, hätta ihtimallı, mömkinlek birelgän vakıtlarda da idarä başına menep utırırga häm üz tärtiplären urnaştıra başlarga telämäülären açık küz aldına kiterä ala ide. Şunlıktan Milli Mäcleskä citdi karamadı. Väkilläreneñ il eçendä ällä ni karşılıklar häm östämä mömkinleklär kürmiçä, halıknı üz mänfäğatlären yaklarga oyıştırmıyça häm citäklämiçä yäşäülären dä ul belä. Kıskası, Milli Mäclesneñ zıyanga da, faydaga da tügel ikänlegen añlıy. Döres, alarnı sudka birgäläp mataşuçılar tabılır. Busı da barı tik alarnıñ köçen barlau, kemleklären açıklau, cannarın ürtäp alır öçen, başkalarnı kurkuga salu faydasına başkarılır.

Ä menä bıyıl internet häbärläre şuşı milli parlament tiräsendä kara bolıtlarnı kuyırtıp aldı. Hätta bik citdi tonda tänkıydi çıgışlar da buldı. Hälim äüväle alarga ışanıp karamadı. Ämma härkemneñ telendä yörep, törle töslär häm eçtäleklär ala bargan «Yañalıklar» mäsäläneñ şaktıy katlaulı ikänlegen añlarga yärdäm itte. Milli azçılık ildä idaräne üz kulına alırga omtılış yasap, bu telägen tagın da köçäytü yünäleşendä «sugan suı sıgu» belän genä şögıllänmi, bälki «atların çaptıra häm yarıştıra» başlagan bulıp çıktı. Milli Mäcles deputatları üzlärenä säyäsi status taläp itkänlege, «milli prezident»nıñ isä sıyınu ezläp çit ildä kaçıp yatarga mäcbürlege curnalist halkına bilgele ide. Räsmi il başlıkları bu häbärlärdän kotsız kalırga tiyeş idelär. Mondıy vakıtta matbugatta tege yäki bu yaknı yaklap şau-şu başlanırga tiyeş. Ämma yalkau tatar gäcitçeläre berni eşlämädelär häm belmägändäy kılandılar. Bolardan çıgıp Hälim ber näticägä kilde: räsmi il başlıkları üz märtäbälären Mäskäü aldında yaklar häm saklar öçen güyäki üzläre şuşı virtual Tatar Demokratik Respublikası «oyışuga» yärdäm itälär bulsa kiräk, yugıysä vakıygalar sarılı-yaşelle töslär alır idelär. İldä genä tügel, dönya külämendä bargan iqtisadıy krizis ta alar öçen berni tügelder sıman. Änä gazetalar, üz ğadätlärençä olını keçe itep, keçene däü yasap, kızıklı-kızıklı mäqalälär häm häbärlär belän basılıp çıga toralar. Ämma ni Milli Mäcles, ni il problemalarına bäyle materiallarga urın tabılmadı. Alarnıñ kiräge dä yuk ide. Halık internet häbärlärennän dä aptıraşta, inde tatar gazetaları da yaza başlasalar — kotsız kalırsıñ! Tınıç küñel belän, inde biş yöz yıllap miç başında arka cılıtıp yatkan kileş dönyasına tökerep yäşärgä öyränep citkän tatarnıñ mükle canı öçen yomşak tavışlı, ballı-maylı gazetalarınnan da yahşısı yuk ikän.

Hälim alardan kuşılgan eşkä bäyle ber genä dä yatışlı yazma da taba almadı. Küp oçraklarda ällä kayçan gına ukıgan, inde yañadan, kabatlanıp bastırılgan materiallar kebek kürende kübese.

Aña Gali Dautoviç: «Kaynar kanlı material bulsın!»— dide. Hälim hiskä kümelgän mäqalälärne söymi, vakıyga häm fälsäfä taşkını bergä tukılıp, şul räveşle çuar tukıma hasil itelep yazılgannarnı firma hucasınıñ huş kürgänlegen açık toysa da, bu hakta kabatlap äytep kararga, kuşılgan eştän baş tartırga teläsä dä, monıñ artık ikänlegen töşenep, ahırda rizalıgın iskärtte. Ämma «şef», gacäplänüen yözenä çıgarmıyça gına:

— Sezdän monı kem soradı äle?— dip, kitärgä kuşıp kul işaräse yasadı: — Barıgız, yartı säğat vakıt sezgä!

Unbiş minut eçendä Hälim tege fotoga bäyle başka berär material tabılmasmı digän niyättä tagın matbugat organnarınıñ internet saytların aktarıp çıktı. Ber faydası da bulmadı. Annarı biş minutlap şul fotosurätkä karap utırdı. Başına ber genä fiker dä kilmi ide. Gali Dautoviç aña:

— «Milli härbi brigadalar» digän baş astında kiçekmästän «kaynar» material kiräk!— dide.

Kaya di ul «kaynarı», «suıgı» da yuk äle monda!

Soñgı biş minutı da betügä taba aşıgıp yögerä başladı. Hälim üzeneñ altı-cide cömlälek häbärne äzerläp ölgermäyäçägen añladı. Ber genä därtle fiker dä anıñ hislären kuzgatırlık tügel ide. Şulay da: «Tatarnıñ da uyanır köne bar ikän! Milli ğaskäri brigadalar oyışa başladı. Yegetlär bügen-irtägä kanlı sugışka kerergä äzerleklären belderep: «Yau, yau!»— dip oran saldılar. Millätneñ gayrätle ulları, Azatlık bayragı astına cıyılıgız! Sezne danlı könnär kötä!»— digän süzlärne yazıp, käğazen totkan häldä Gali Dautoviç kabinetına taba yünälde.

«Şef» telefonnan söyläşä ide, «äye», «yarar» süzläre belän äytkännären tämamlap, trubkasın östälgä kuydı, Hälimgä utırırga kuştı da:

— Buldımı?— dip sorap, yegetneñ kulınnan yazmasın aldı.

Gadättä huca üz bülmäsenä kergän hezmätkärlärenä utırırga urın täqdim itmi torgan ide. Şuña da Hälim ayak öste kala birde. Yandarak — biyek häm ozın közge, böten bülmä anıñ çagıldıruında kabatlanıp kürenep tora. Ämma nindider säyerlek bar, dönyalık anda kire yagı belän açılganday. İke metrga öç metr zurlıgındagı altı kvadrat metrlı huca kabinetı cihazga da bay tügel, barısı da kiräklelär genä: kompyuter, printer, kaläm, käğaz häm ike-öç kitaplı şkaf-kiştälek, östäl, şef kreslosı, älbättä häm artsız urındık. Aña karap alsañ, utırırga bik caysız itep eşlängänder sıman toygı kala.

— Ni, äye...

Gali Dautoviç şunda bik tä kanäğatsez buluın belderergä telägändäy yegetkä kütärelep karadı. Hälim anıñ karaşın közgedän kürde, şuña da küzläre turıdan-turı oçraşmadılar. Bu häl anıñ kauşaudan kotıluı öçen kulay bulıp çıktı.

— Utırasızmı inde sez, yukmı?— dide huca, açu belän belderep. — Cilkäläremä basıp torganday toyılasız!

Annan mondıy süzlärne işetkäne bulmagaç, Hälimneñ küñele aptıraş belän tuldı. Firmada älegä kisken söyläşkän ber genä keşe dä yuk ide. Alarnıñ kollektivı niçekter matur gına kileşenep, üzara hällärenä kereşep, yärdämläşep eşlädelär. Şef üze dä bik sabır, tınıç holıklı, ütä sak keşe kebek toyıla ide. Alay tügel ikän bit. Bügen, şuşı säğat eçendä genä dä ikençe tapkır katı torıp söyläşä, dulkınlana, ämma monı sizdermäskä tırışa. Hälim üze dä afärin yegetlärdän buldı inde, maktap tuymaslık ber ahmak! Utır, diyelgäç, utırırga ide, yazıp kiter, diyelgäç, yazıp kiterde bit!

Kolagınnan eläkterelep, tıp itterep kitertep utırtılgan usal malay kebek, yeget şım hälendä urındıkka kadaklandı. Huca anıñ bu häräkätlärenä iğtibar itmäde. Telefonı şaltırap alıp, kem beländer «yarar» häm «yuk» süzlären genä alıştı da, Hälimgä karap:

— Barıp çıkkanga ohşamagan,— dide.— Monı sez yazdıgızmı?

Soravı — mıskıllau ide. Hälim anı döres añladı. Ämma ser birmäde, yahşıga äytelgän kebek kabul itep:

— Äye!— dide.— Mondıy ötek cannar turında boları da küp äle!

Gali Dautoviç üzeneñ ak ozınça çırayın tagın da suzınkırak itep, kılıç borının şökätsez räveştä yugarıga çöyep alıp, sıyık zäñgärlege arkasında tössez sıman kürengän mişäri yılgır küzlären küzlek pıyalası aşa güyäki Hälimneñ yözenä taşlap-ırgıttırıp aldı. Yegetneñ äüväle canı suırılıp, annarı ber noktaga cıyırılganday buldı. Şuña da bik säyer yılmaep, hätta kölep cibärde häm:

— Gali Dautoviç, tabıldı!— dip, üze dä kötelmägänçä äytep kuydı.

Hucanıñ ömete sünärgä ölgergän ideme, ällä Hälimneñ närsä bulsa da täqdim itä aluına şiklänepme, yözendäge salkınlıknı yugaltmıyça sorau birde dä:

— Närsä inde ul tagın? Yuk! Mondıy foto astına yahşı, yöräk yandırgıç yazma birep bulmıy. Barı tik: «Küregez bezneñ meskenlekne!» digän süzlärne genä tezü otışlı. Faydasız eş bu!— dide, uyların yäşermiçä.— Bezneñ tatar — çalbarı tişek, avızı açık bit ul! Küzlären kara sin alarnıñ — yokıları tuymagan sabıylar kebek bolar. Güyäki niçämä yöz yıl buyına, buınnan-buınga siherle su eçertep kilgännär dä yoklatkannar, zobanilar yasagannar. Programmalı robotlar kebek. Uyanalar, toralar, aşıylar, eşlilär, yatıp yoklıylar — könnän-köngä şul uk häl. Sägıyt Rämiyev äytmeşli «agaç kaplagan, yafrakların kakmagan!..»

— Bezneñ milli ğaskärebez tuplana başladı. Arada sugış avırlıgın kürgän gayar ofitserlar, batır soldatlar, al, kızıl, zäñgär häm başka törle beretlılar bar. Barısı da millät öçen köräşkä äzer. Ägär dä sin milläteñne söyüçe keşe ikänseñ, milli ğaskärilärgä kulıñnan kilgänçä akçalata bulış! Koral — menä närsä bezgä kiräk! Milli ğaskärilär millätebezgä irek tä, kiläçäk tä yaulap birer... Bezneñ isäp-hisap sçetına akçalarıgıznı küçeregez!

Hälim şuşı süzlären tezep äytep çıkkaç, Gali Dautoviç, döres işetämme dip, tämam aptıraşta kaldı. Bu vakıtta küzläre, keçkenä noktalarga äverelep, kılıç borını töbenä cıyılgannar da, miñ räveşendä kalgannar sıman ide. Hätta kaşları da kıskarıp häm koyılıp betkändäy toyıldı. Ul şulay utıra birep, aynırga, yaktı dönyaga çıgarga telämägän tös kürsätte. Hälim isä, bu proyıktnıñ şulay uk otışlı variant tügellegen añlap, çıgıp kitimme digändäy urınınnan kuzgaldı. Ämma Gali Dautoviç aña aşıkmaska işarä itte. Hälimgä totkarlanırga turı kilde. Moña qadär şefnıñ tavış kütärep açulanganı yuk ide. Firmada eşläüçeläre barı tik anı üpkälätüdän genä kurkıp eşkä soñga kalmaska, kuşılgannı vakıtında başkarıp kuyarga tırışalar. Şulay da arada çıgımçı bozau bulmıy kalmıy. Kollektiv bit ul. Hälimneñ üzenä şul keşe bulu yazganlıgın, bügenge köne — bähetenä yoldızlarnıñ häm härtörle planetalarnıñ, başkalarnıñ karşı çıkkan köne ikänlegen uylap alırga ölgerde. Yäş kan akılga da kuät birep kenä tora, hıyal-fantaziyäsen tuktausız eşlätä. Ämma añardan fayda sukır ber tiyen dä tügel. «Töptän uylıy belmägäç anı!»— dip, Hälim üzen bitärläp alırga aşıga. Bu anıñ künegelgän ğadäte. Üzennän kanäğatsez keşe başkalarnı da çukıp kına tora ul. Şulay tügelmeni?

Gali Dautoviç isä Hälimneñ äytkännärennän bu vakıtta tormış kartinası korıp aldı bulsa kiräk, onıtılıp, hätta küzlären dä yomıp utırıp torgannan soñ, alarnı kiñ itep kinät açıp cibärep, yegetkä töbälde dä:

— Barıp çıgaçakmı?— dip sorap kuydı.

— Ä nigä?— dide Hälim.— «Blef» tek, «blef» bulsın! Konfetnı käğazenä karap satıp alalar. Reklama zamanı bit! İdeologiyäne häzer reklama alıştırdı.

Bu qadär «akıllı» buluına yeget üze dä soklanırga tiyeş ide. Ämma Gali Dautoviçnıñ tınıç kaluı anı sagayırga mäcbür itte. Alarnıñ uyları akıl orbitasınnan çıgıp kitkän, buşlıkta yözä ideme — äñgämäläre dävam itä almıyça tagın özelde. Bu yulı da Hälim kuzgaldı, Gali Dautoviç anı kul işaräse belän kabat urındıgına utırttı. Küzläre yomılıp, uylap alırga ölgergäç:

— Ahırı närsä belän betäse, şät, añlaşıla torgandır?— dip soradı.

Ämma häzer yegetkä tekälep karamadı. Anıñ avır karañgı karaşınnan kotılgan Hälimgä sulış aluı da ciñeläyep kitte. İnde yeget üze bu yulı cavap birergä aşıkmadı, süz dilbegäsen Gali Dautoviç irkendä kaldırdı. Hälimneñ täqdime çınnan da «çisteyşey vodı blef» ide. Ul monı kuşılgan eşneñ mäğnäsezlegen belderer öçen täqdim itteme, ällä çınnan da şulay kiräk dip belep eşlädeme — boları uk firma hucasına ähämiyätle dä tügel ide sıman. Şunı sizderepme:

— Bu eşne başkarıp çıgarga «duh» citärme soñ?— dip soradı.

Anıñ bu süzläre dä cavapsız kalırga tiyeşle dip ürtälde Hälim. Bu «tiyeşlek» belän ul güyäki eçtän Gali Dautoviçka karşı äytä, ämma tıştan bik tä tınıç kürenäder kebek üzen belep, haman da serle kıyafättä kala birde. Yegetneñ küñelendä diñgezlär kaynaganlıgı küzätçel Gali Dautoviçka mäğlüm bulırga tiyeş isä dä, ul aña bäylänep tormadı, barı tik tagın kabatlanıp soradı:

— Mondıy eşne kurıkmıy eşlärgä kiräklegen añlıysızdır?

Soraularnıñ bolay küp birelüe häm bersen ikençese iyärtep kabatlanuı üzläre ük üget-näsıyhätkä äverelep kitkändäy toyıldılar. Gali Dautoviç güyäki: «Eget, monı eşlik, ämma cavaplılıknı üz cilkäñä al inde, äydä!»— digän kebek üzen tota ide. Bu süzlärne Hälimnän äytteräse kilä, barısı öçen dä üzem cavap biräçäkmen digänen kötä, ä yeget alay uk berkatlı tügel, «şef»nıñ üzennän ir märtäbäse ömetendä kala birä.

— Ägär dä bu eşebez barıp çıksa, yäki bezne akçaga kümäçäklär, yäki utırtıp kuyaçaklar!— Gali Dautoviçnıñ yözendä, ni hikmät, cılı yılmayu ide.

Hälim bu yulı da endäşmäde. Ul haman da: «Agayım, sezgä altınnıñ kayda yatkanlıgın kürsättem, inde kazıp ta alıp birimmeni?»— digän sıman kıyafättä ide. Küñele dä, zihene dä buş tügel.

— Yarar, şulay häl itik!— dip urınınnan kütärelde Gali Dautoviç, güyäki ozın kılıç borını belän kabinetın aykap alganday başın çaykaldırıp kına iyäk kagıp.— Reklama zamanı disez inde, ä?

Hälim bu yulı cavap birgändäy «äye» digän ım kaktı, şefka şuşı citä kaldı, ul, kızulıkka küçep:

— Reklama bulgaç, mägez, reklama itep yasap kertegez!— dip, yegetkä tekstlı käğazen häm fotonı kire birde.— Bolar belän keşe kızıktırıp bula dimeni? Akıllı itep eşlärgä kiräk!

HV

Hälimneñ soñgı könnäre şulkadär tıgız ütä tordılar, ul vakıtnı citkerä almaudan gacizlänä başladı. Döres, äüväle eşläre bolayga kitär kebek tügel ide. Ayırım isäp-hisap berämlegen kürsätep, tatarnıñ milli ğaskärläre oyıştırılu, tatar «Milli Mäclese» eşçänlegenä bäyle berniçä häbär äzerläü, prezident Mirzayanovnıñ räsmi hökümätkä karşı kisken tänkıydi çıgışın urnaştıru, Bäyrämovaga berniçä yazma bagışlau — bolar ike kön rättän hiçkemne kızıksındırmadılar diyärlek. Ämma öçençe könne häl bötenläy başkaçarak buldı. Cirle häm üzäktäge berniçä televizion kanal üzläreneñ yañalıklarında Gali Dautoviç saytlarınnan ayırım häbärlärne «suırıp alıp», üzlärennän dä çiksez dulkınlandırgıç häm hıyalıy küzallaular, fikerlär östäp reportaclar birdelär. Ostalıkları şulkadär kamil ide alarnıñ, hätta tanklar, sugış samoletları-oçkıçları, törle şartlatkıç-zenit korılmaları — bolar barısı da härbi häräkätlärdän küçerep alınıp, häbärlärgä «yalgangan» idelär. Çınnan da Cir yözendä Tatarstan digän il eçendä katı bäreleşlär bara diyärseñ.

Bu yañalıklar säğate-minutı belän halıknı añsız kaldırdı. Uyın eş tügel, bu «tatarlar kilä» dip şayartıp cırlau gınamı! Çın mäğnäsendä şul tatarnıñ Aksak Timer zamannarınnan soñ berençe tapkır uyanuı sıman kabul itelde. Moña qadär tatarnı artta kalgan Çıñgız han kırgıyları bularak kına küz aldına kitergän adämnär, zamança korallı, kırıs kisken karaşlı, ihtıyar häm teläk kuäte belän nıgıgan tatar milli sugışçıların ekrannan kürgäç, irtägä dönyanıñ betäçägennän zar häldä kaldılar. Öçençe könne televizion tapşırular: «Hökümät kaya karagan? Küz töbendä genä tatarlar sugışka äzerlänep yatkan. Tatarstan hökümäten sudka birergä! Tatarlarnı Räsäydän kuarga!»— digän, äle kiçä genä tolerantlık çañın kagıp, bügen kabat şovinistka äverelgän halıknıñ ah-zarı belän tulı ide. Şuşı reportaclar yomgagında mäğrur Kazannıñ yaktı häm tınıç yöze, çibär kızları kebek samimilege bu aptıraşunı tagın da köçäytte. Könneñ ikençe yartısında Tatarstannıñ urmannarı, basuları-kırları, tauları häm härber çokır-çakırı distälärçä vertoletlar, kosmostagı yasalma iyärçennärneñ tsifrlı küzläre belän kat-kat tikşerelep, internettagı häbärlärneñ tulısınça yalgan häm safsata ikänlegen televizion kanallar tagın yañalıklar itep tapşırgaç, Hälim uylangan eşeneñ barıp çıkmavın añlarga mäcbür buldı. Şulay da anıñ tagın ber mömkinlege, häyläle şansı bar ide. Anı faydalanmıy kalu, belä torıp uyınga katnaşmau häzer inde häyersez eş kebek toyıldı. Taktaga figuralar tezelgän, doşmannar kemnär, tösläre nindi — açıklangan, kagıydälär bilgele, inde uyınnı başladılar, dävam gına itärgä kiräk. Döres, alarnı Däülät iminlege komitetı yegetläre irtäme-soñmı isäpläp çıgaraçak, ämma añınçı tuktarga yaramıy. Gali Dautoviç häzergä «yuk bulıp torırga» täqdim itep karadı. Ämma Hälim, betkän başın tämam korban itärgä cıyınıp:

— Könebezne genä yugaltaçakbız. Uyın başlandı. Bezdän häräkät kötelä!— dip cavap birgäç, anıñ mondıy citdi häm maksatlı itep söyläülärennän hezmättäşläre dä häyranga kaldılar.

Şunlıktan:

— Sez närsä, yegetlär! Uyın başlandı! Bezdän häräkät kötelä!— dip kabatlarga mäcbür buldı.

Bolarnı işetkäç kenä Gali Dautoviç:

— Bezneñ ul virtual dönyabız realläşep tä kitärgä mömkin bit. Ut belän uynıybız tügelme?— digän soravın birde. Anıñ bu vakıtta kıyafäte mäğrur, kıyaga kungan börketne häterlätä ide. Citmäsä östälgä ike kulınıñ da yodrıkları belän tayangan, kaş östenä küzlegen kütärep kuygan, muyınındagı ak yakalı galstugın buşatıp cibärgän. Kara buy-buy tasma cirlektäge kostyumı aña östämä kuät birep torganday. Tik menä çigenergä cıyınuı säyer.

— Bezneñ mesken tatarnı sugış göreltese genä uyata almayaçak, monı barıbız da beläbez!— diyärgä mäcbür buldı Hälim. Ul üzeneñ şuşı soñgı proyıktına artıgı belän ışana häm kemlegen başkaça kürsätergä mömkinlege dä kalmaganın añlıy, başkalarga da bu hakta sizderergä teli, ämma añlatırga teläp söyläp çıgıp vakıt äräm itäse kilmi ide.

— Virtual hakıykat küptän bezneñ küñellärebezne yaulap aldı. Küplär häzer şul dönyada gına yäşilär, ul alar öçen real. Ä uramdagı dönya adäm balasına hava alıştıru, kibetkä barıp kilü cire genä, töş kürgän kebek... Zamanı başka, çorı bütän. Tabiğattä yañgırlar yıl buyı bulmıy torsa da, televizordan Kuranov yäisä Nastenka köçle yavımnar kıyırlap uzganlıgı hakında äytsälär, barıbız da uramga tügel, alarga ışanabız tügelme? Buran disälär — buranına, cil disälär — cilenä... İnde kilep, böten dönyada avır krizis bara, ä bezneñ il citäkçeläre kebek akıllı türälär hiçber cirdä yuk, bezgä krizisnıñ kara kanatınıñ oçı da timi dip curnalistlar söyläp, yazıp torsalar, çın küñeldän, sabıy balalarça ışanabızmı? Nigä «äye» dimisez? Äye bit!

Şunda firma yegetläre aña süzläreneñ haklıgın raslap baş kaktılar. Bu inde yahşı fal ide. Hälim isä fikerlären alga taba üsterep cibärüne kiräksende:

— İnde kilep, bez niçämä törle kompyuter uyınnarı, programmaları, yañalık saytları tözep tä, firmabıznı ülle-mälle yäşätäbez ikän, monda hiçşiksez barı tik üzebez genä ğayeple!

Boları uk artık häm kiräksez, citmäsä şıksız notalardan gıybarät süzlär ide. Ämma Hälim alarnı äytte. Kaytarıp alu mömkin tügel ikänlegen töşenep, berazga tuktalıp kaldı. Gali Dautoviç anıñ söyläp beterüen kötep torgan ikän, şunda uk:

— Bez karşı tügel! Uyın ikän — uyın!— dide.— Tik artıgı belän kıymmätkä töşmägäye. Änä «Hizbut-Tährir» möselmannarın niçek kenä izmilär dä, törmälärgä başayak tıgıp çeretmilär. Bezneñ dä eş şunıñ kebek betmägäye!

Monısına Hälim cavap birä almadı. Ämma dönyanıñ üzenä karata ğadelsezlege aña da şulay kıyu çıgış häm adımnar yasarga kuşadır kebek ide. Küñelendä yülär ber fiker inde öçençe könen kaynap tordı: «Artın-aldın uylap, ülçäp yäşägän keşe — dönya yözenä çıgarga kurkıp, idän astında posıp yatkan sıçkan kebek inde ul! Yäşi dä almıy, mantımıy da, bähete dä yuk! Küz — kurka, kul — eşli! «Pan yäki propal!» Başka yul yuk!»

Şunda kompyuter artında utırgan hanım kıçkırıp cibärde:

— Gali Dautoviç, bezneñ saytta kürsätelgän, bügen sçetka akçalar kilgän ikän bit, menä, küregez!— dide.

— Küpme cıyılgan?— dip, şef aña taba aşıkmıyça gına atladı. Monitorına kilep karadı. Annarı:— İlle meñgä citä yazgan ikän!— dide.— Bolay küp kenä keşe küçergännär. İlle sum da ille sum, monısı hätta biş yöz. Tügäräk san!

Hälimneñ genä yözenä yılmayu nurı yögermäde. Bu anıñ proyıktı häm millionlı, hätta milliardlı tabış kiterergä tiyeş ide. Hava satıp akçalı bulmakçılar. Ä ul akçalarnı isäp-hisap sçetınnan alu mehanizmı Gali Dautoviç kulında, ul anıñ kırıkmasa-kırık törle zakonlı yulların belä. Ä yegetläre — şul akçanı tabıp kına birsennär, eşläre şunnan gıybarät!

Älbättä bu — «şulerlık», talau häm yalganga korılgan eş. Bügenge köndä härkem şuşındıy uyın belän yäşi, bigräk tä säyäsätçelär. Änä, poçmak sayın «çişmä suı» satalar. Halık ala, kaya barsın, krannan kilä torgan suıñnı agulı dip äytsälär, «çişmä suın» intizar bulıp ezläp yöriseñ şul. Haman da namus belän, üz köçlärenä tayanıp tırışa-tırmaşa akça yünätergä öyrängän Hälim häm hezmättäşläre dä tormış basımı astında sındılar. Alarga da «şulerlıktan» başka ğamäl kalmadı. Böten keşe karadan kiyengän ikän, sineñ aktan yörüeñ säyer dä, kölke dä tügelme?

— Buldı, yegetlär!— dide şunda Gali Dautoviç.— Eşne dävam itäbez. Härkaysıgız üz vazifasın belä! Şuşı räveşle dävam itik. Hälim, bügen tiz arada mondıyrak eçtälekle materiallar äzerläü häyerle bulır...

Häm ul kulların yugarı kütärep, güyäki ozın tasmanı totkan häm annan törle surätle kadrlarnı centekläp karagan kebek räveş kiterep, ğadättägedän kızurak räveştä söyli birde. Ahırda:

— Işandırırlık bulsın!— dide.— Telekanallar bezneñ karmakka eläktelär. Menä bit, halık ta kızıksına başladı, milli eşkä çın küñel belän birelep kitüläre häyerle! Sin, Hälim, tatarnı yoklagan, diseñ. Yoklamagan ul, susagan gına! Menä bit «kaynatkan» şır suıñnı şulpa dip niçek yota başladılar. İnde toz da kuşarga vakıt. Susaunı ul tagın da arttıra.

HVI

Keşeneñ küñele säyer närsä: beräülärdä ul şik kortı belän zararlana da, tişkälänep betä, ikençelärdä, häylä korgannarı sayın, canı tagın da tantana itä, üzeneñ kuätenä masaya başlıy. Alarnıñ öçençe, dürtençe, bişençe... yözençe, meñençe törläre dä bardır, keşegä keşe oşap häm ohşap betämeni? Ä küñel digän närsä bötenläy dä ser eçendä ser hälendä yäşi torgan ser. Nindi akıllı keşe dä üz canın-küñelen belep beterä almıy, şuña kürä ul hakta uylamaska tırışıp, idealizmnan kaça-kaça, materializm fälsäfäsenä sıyına. Härhäldä bu ike tip fälsäfäneñ adäm balasına hiçber zıyanı yuk, keşelärneñ küpçelege gomerlären dualist bularak uzdıralar, hätta «otpetıy materialist» dip atalgannarı da daimi şul kısalarda kalmıyça, ateizm baganasına mañgayları belän kilep törtelep, «Ya Hodayım, bu nindi häl buldı äle?» dip kuyalar. Yukka! Süz iyärteme buş säbäptän kilep çıkmıy ul! Zamanalar borılışında häyranga kaldırgan materialistlar kebek nigezsez, mäğnäsez adämnärne oçratmassız. Ä menä idealistlarnı köç belän genä üz ideallarınnan «arındırırga» bula, çönki alarga Ahirät köne şäüläseneñ bäräkäte räveşendäge iman köç birep tora. Şuşı mistik küzallaular häm hikäyätlär materialistlarnıñ kotın ala häm täharätlären boza da inde. Ä Hälimgä kilgändä, ul çıkıldap torgan idealist isä dä, tormışta realist bulıp, romantik his-toygılarga karaganda, mähäbbätkä barı tik yöräkne gacizläüçe köç bularak karap, anıñ urınına burıçlı bulunı östen kürä ide. Ata-ana karşındagı burıçı — anıñ öçen töp his berämlege sanala, ä söygän keşese bar ikän, ul şulay uk anıñ karşında üzen burıçlı dip sanıy, şunlıktan başka hiçber kızga küz salmıy, hätta bik tä, bik tä oşatkan oçrakta da, başka yarga burıçlı ikänlegen hätere iskärtep, üzen uynaştan çikli belä. Anıñ mondıy suıklıgı kotlarnı alırlık. Ämma kızlarnı sabın urınına eretä, bal urınına kaynata, et itep ürti. Hoday täğalädän ägär dä bändäsenä cäza ireşäse ikän, Hälim yanında kızlar da üz cannarı öçen şunı his itälär. Berär güzälkäyneñ küze töşsä — bette, ike-öç könnän ul çibär zat üzeneñ yöräk hisläreneñ kolına äverelä. Hälimneñ salkınlıgı, citmäsä başka keşe aldında burıçlı buluı turındagı fälsäfäse äüväle tutaşnı häyran itterä, annarı biçarakay yasıy. Mögayın mesken Zöläyha da Yosıf päygambärneñ menä şuşındıy his häm fälsäfäsennän böyek cäfalar çikkänder — kem belä?

Ä inde millät mäsäläsenä kilgändä, Hälim anıñ aldında üzen alay uk burıçlı toymıy. Berençedän, ul mäktäptä ük il öçen burıçlı ikänlegen belep üskän keşe, ämma ilneñ üzgärüe, mäktäpne betergändä ük däülät imtihannarın törleçä butap, äle BDİ räveşen kertep, äle yazmaça eşlätkän bulıp gacizläülär, vuzga kerä başlaganda da tudırılgan karşılıklar, tuktausız oçrap torgan ğadelsezleklär anıñ tugan ilenä, hökümätkä karata küñelen häyersez itä, şunıñ belän bergä millätenä dä hörmäte betä bara ide. İkençedän, yartı yıldan da ozıngarak suzılgan karañgı, salkın, mäğnäsez kışı, uñaysız tabigate, koyaş kiräktä yañgır yauganlıgı, yañgır kiräktä koyaş kızdırıp cäfalauları — bolar anıñ teñkäsen korıta, ällä kaylarga, rähät cirlärgä küçenep kitü hıyalın kuzgata. Kiräk bit, ä? Kayan tapkannar, digen? Yartı dönyanı üz kulında totkan tatar menä şuşı — kön belän tön arasında kısılıp kalgan tufrakka kilep urnaşsın inde, anıñ da cılırak poçmagına tügel, iñ şökätsez urının saylap algannar. Öçençedän, bu yoklagan millätneñ mäñge uyanası yuk! Monısı inde tarihlarnı añlamagan, ämma belüçe sanalgan äfändelärgä dä mäğlüm. Dürtençedän...

Hälim dälillärne sanap-sanap, ayırıp-ayırıp birergä yarata. Anıñ analitik fikerläü ostalıgı gomumiläşterügä omtılışı belän bayıy barıp, firmadagı soñgı proyıktnı da aldan küzallap oyıştıruda häm cäyelderep cibärüdä kuäten böten tulılıgı belän kürsätte. İnternet häbärlär urnaştırunıñ häm milli ğaskärilär öçen akçalata yärdäm itüneñ kiräklegen, izge ğamäl buluın añlata torgaç, bu eştä katnaşunıñ bik tä tiyeş, kiräkle ikänlegen töşenep, tatarlar gına tügel, çit illär, hätta rus häm başka millät väkilläre dä tırışlık kürsätä başladılar. İsäp-hisap mäğlümatları daimi birelep baru, rähmätlär mul yaudırılu, kiläçäk tormışnıñ koyaşlı bulaçagına inandıru gına az, ul milli ğaskäri köçlär digännäreneñ yözlären, üzläreneñ hezmät tırışlıkların kat-kat kürsätep toru, alarnıñ äzerlek lagerlarınnan reportaclar yasau, atu häm sugış uyınnarında niçek çınıguların küzätü — bolar barısı da kiräkle häm faydalı ide. Häm bolarnı Hälim üze, iptäşläre belän bergä, osta itep oyıştırırga alındı. Aña yärdämgä birelgän yaña hezmätkär tutaş — sarı çäçle, yabık yözle, yıfäk kebek sılu kız — gacäyep akıllı bulıp çıktı. Nadiyä iseme äüväle rusça kebek toyılsa da, tatar ikän. Zamana ğadätençä itep, rus keşesenä dä äytergä avırga kilmäsen dip, äti-änise mahsus şuşı isemne saylagannar. Dus kızları anı Nadecda räveşendä dä, äbiläre Naciyä kalıbında da äytep, atap yörtkännär. Ä tutaşnıñ üzenä barıber ikän. Nadiyä, tek, Nadiyä!

Anıñ ike-öç kön eçendä eşneñ asılın añlap alıp, materiallar äzerläüdä ostalık kürsätä başlavı gına tügel, Hälimneñ elektän hezmättäşe Albert belän tämam diyärlek üzara kileşep kitüläre bälki gacäpländerergä tiyeş bulgandır, ämma moña hiçkemneñ ise kitmäde. Altı, inde häzer cide hezmätkärdän torgan firmada härkem uç töbendä kebek, bar häräkätläre, uyı-şögıle küz uñında. Albert isä, ak yözle, kara çäçle, ozın buylı, ämma ütä tınıç häm eştän artıgın belmägän yäş ir, kinät üzgärde dä kuydı. Anıñ Nadiyä karşında yaulıktay cäyelep kitüläre berençe mizgellärdän ük başlandı häm Hälimneñ küz aldında buldı. Kız, kerep kilgän uñayga:

— Kaya bezneñ monda operatorıbız?— dip avaz saldı. Bu anıñ sälame dä, häl beleşüe dä ide.— «Zadaniye»gä barası!

Bu vakıtta Albert ayak östendä ide, telekamera totkan hälendä aptıraşta kaldı. Kız anı üze artınnan iyärtte:

— Äydägez, äydä! Ber säğat eçendä material äzerläp, «şef»nıñ östälenä kiterep salası bar!— dide.

Albert ämerneñ üzenä ikänlegen şunda uk añlap aldı. Min kittem digän tös çıgarıp Hälimgä karap aldı. Busı isä: «Bar, nişläp torasız inde!»— digän ım taşladı. Aşkınıp kuzgalgan Albert, oriyentirın onıtıp, kürşe, yulga arkılı da tormagan, ciñel östälgä çak barıp menmäde. Alar yukka çıkkanda, berençe küreşüdän ük gıyşık utına töşü digän rivayätneñ hakıykat ikänlegenä hätta Hälimneñ küñele dä ışanırga äzer ide.

Yäş tutaş säğat eçendä materialnı ölgertte. Bolay cähät häm citez eşli belü ostalıgı Nadiyäneñ «kozerı»na äverelde. Güyäki ul kaydadır eşsez, ideyalären tormışka aşıra almıyça aptırap gacizlängän dä, menä häzer fiker buası yırtılıp, aña bähet yılmaygan häm fikerläre tügelep kitkän ide. Materialın bergä karap çıgarga Gali Dautoviç barı Hälimne genä çakırdı. Häyer, moña qadär ul bu räveşle tanışularnı üze genä başkara, bütännärgä iyärmi, kiñäşlärenä mohtaclık kürsätmi ide. İnde menä Hälimneñ kinät üsep kitüe iptäşlärenä dä añlaşıldı bugay. Hämmäse dä monı ğadel dip isäplädelär. Proyıkt anıkı ide. Reportacnı karap çıkkanda Albert belän Nadiyäneñ ofista haman bergä nilärder söyläşep-kiñäşep, beraz kauşap häm ut yotuda kaluların «şef»nıñ pıyala işege aşa häterläp torırga mömkin ide. Hälim alarnıñ küñellärendä kiregä kaytarıp bulmıy torgan häräkätneñ başlanıp kitüen sizende. Ämma moña söyenä almıy ide. Üze burıç hiseneñ märtäbäsen yahşı añlaganga, Albertnıñ yäş ğailäse aldında cavapsızlıkka baruın ul önämäde. Ämma ike yöräkneñ tergezelep kilgän mähäbbät yalkınına su bulıp sibelü dä hata häm tärbiyäsezlek ikänlegen belä.

Nadiyäneñ reportacı uramnan gına yazıp alıp kertelgän häm äle küptän tügel genä bulıp uzgan cirle saylaularga kagılışlı ide. Gali Dautoviç, materialnı karap utırgan cirennän öç tapkır bülenep:

— Menä siña Nadiyä, menä siña göbädiyä,— dip äytep kuydı. Hälim anıñ süzlärennän eşne tulısınça huplavı ikänen añladı.

Material ällä ni serle dä tügel yugıysä, ämma tutaşnıñ fiker tögällege, soraularınıñ ütkenlege belän bergä curnalistikanı yahşı toyuı, respondenttan cavapnı telägänençä suırıp ala belüe — çın professional ikänlegen sukır keşegä dä törtep kürsätep tora idelär. Menä Nadiyä sorıy:

— Bu saylaular idarä organnarınıñ, vlastnıñ tämam üzen yar çitenä çıgarıp bastıruın kürsätte. Sez niçek uylıysız, ilebezne üz kulıbızga niçek kaytarırga bula? Bäla yalgızı gına yörmi bit!

Aña bik akıllı yözle, tınıç holıklı, zatlı kiyemle, kulında portfelle agay cavap birä:

— Demokratlar, çın demokratiyäneñ närsä ikänlegen belmiçä häm küz aldına kitermiçä, üz «ponyatiyeläre», hıyal häm teläkläre nigezendä ilne tözätergä alındılar. Nadanlık barı tik tomanalıknı arttıra. Däülät mehanizmınıñ şörepläre buşatıldı, maşinası cimerelep töşte... Kommunistik akıl belän demokratiyäne cirlärgä genä mömkin...

Şunda anı Nadiyä bülderä:

— Dimäk, bu saylaular barı tik hökümät faydasına buldı, il, halık mänfäğate tagın çittä kaldırıldı?

— Äye, bik döres! Näq şulay!— di zatlı abzabız. Anıñ yöze ere planda birelä. Artıgın söyläşep toru yuk, şulay ikençe, öçençe keşelär belän äñgämä korıla. Barısı da zatlı, köçle ruhlı keşelär saylap alıngan. Menä siña Kazan halkı, menä siña biçara kavem!

Nadiyäne şul könne ük eşkä aldılar. Ber säğat eçendä äzerlägän reportacı bernindi tözätülärsez saytka urnaştırıldı, anı kiçkä telekanallar şulay uk hiçber kıskartusız häm hätta üz redaktsiyäläreneñ artık fikeren östäp tormıyça, yañalıklar belän bäyle programmalarında kat-kat kürsätep tä ölgerdelär. Firma öçen Nadiyä zur tabış bulıp çıktı. Uramnan kilep kergän bu kıznıñ tös-kıyafäte genä tügel, tavışı da yaña, moña qadär meñ işetelep, kolaklarga buyalıp kına kaluçan tügel, bälki korı häm tere ide. Hälimgä tutaş terekömeşne häterlätte.

Nadiyägä şul uk könne «Tank härbi akademiyäse» kursantları belän bäyle material alıp kaytırga kuşıldı. Bu yulı da anıñ belän Albert çıgıp kitte häm alar kiçkä qadär yugalıp tordılar.

— Min sezneñ kebek ofis küsese tügel!— dide Nadiyä, kaytıp, materialın kompyuterga küçergäç.— İrtägä eşläp beterermen. Kittem äle!

Häm çıgıp ta kitte. Tön urtasına qadär, hätta irtängäçä çumıp, yazası äyberlären «kaynar» kileş äzerläp kuyarga ğadätlängän hälimnär telsez hällärendä utırıp kaldılar. Nadiyä artınnan Albert ta yuk ide inde. Alarnıñ şuşılay kötmägändä duslaşıp aluları başkalarnı şikländerergä tiyeş ide. Ämma moña citärlek iğtibar birüçe bulmadı. Äye, bu bitaraflıknı başsızlıkka da sanarga mömkin, ämma kiyerenke eş belän mäşgul hezmätkärlär yañadan da yaña materiallar äzerläü belän zihennären mölderämä tutırgannar. Küp digändä öç atna, yäki dürtter, alar tuktausız halıknı aldap, ilne borçıp, küzlärgä kuyı töten cibärep, tämam safsataga häm yalganga çumıp, «blef» häm «şulerlık»nıñ hämmä törle ısulların kullanıp, akça eşläü häm mänfäğatne üz yaklarına kayıru belän mäş kilälär. Moña qadär berkem uylap ta karamagan äkiyätne kiterep çıgarırga häm hakıykat itep toydırırga kiräk ide bit! Milli tatar däüläte, imeş, Mili şura, Milli idarä, Milli prezident — bolar hämmäse millätçelek bayragı astında saytlarga tezeldelär. Häm menä milli ğaskäri köçlär, annarı milli gvardiyä, milli ofitserlar korpusı, milli sugışçan köçlär, milli härbi berämleklär... Şuşı millät möheren sugış korallarına, kamuflyac soldat kiyemnärenä sugası gına kaldı. Anısı yäşel bantnı här fotodagı kırıs yözneñ kükrägenä kadıylar da bit, mañgaylarına azatlık dip yazılgan yäşel tasmalar da bäylätälär... Häyer, bügengä boları da citep tora. Milli ğaskärlärne kiyenderergä, aşatırga, korallandırırga million sumnar, dollarlar kiräk. Monı milli añı, milli hisläre bulgan härkem belergä, töşenergä tiyeş. Ğaskärilärneñ sanı gına da, Hälim alıp bargan statistika buyınça, hätta soñgı ber atna eçendä dä ille meñnän artıp kilä. Bu san, anıñ fikerençä, bik tä az. Milli ğaskäri bulırga atlıgıp toruçılar üzlären sizdermilär. Statistika häbärläre buyınça cide millionlı, kayber hıyalıylar raslavınça yegerme biş millionnan da aşkan tatar milläteneñ bügenge köndä ni barısı ille meñlek ğaskäri yegetne genä birä aluı — bu meskenlek, yoklaganlık, yalkaulık, kurkaklık häm şunıñ işe tagın ällä nilär!

Bolarnı Hälim üz mäqalälärendä, härbi lagerlardan «alıngan» reportaclarında tuktausız kabatlap aptırata. Yözen kürsätep toru yuk, ämma kulı, barmakları — bolar här materialında diyärlek kürenep kitkälilär, anıñ ul urınnarda şähsi katnaşıp yörülären raslap, süzläreneñ köçen, effektın arttıralar. Ul üze curnalistika buyınça mahsus belemle bulmasa da, firmada ber yıl eşläve däverendä häm moña qadär haman televizor karşında bulıp, gäcitlär karaştırıp gomereneñ kayber säğatlären uzdırganlıktan, citmäsä az-maz yazıştırgalauları arkasında, bolar belän bergä tabigıy säläte barlıgı, ütä vakıtlı, sensatsiyäle materiallar yazuda mahirlıgı belän iseme dan aldı. Menä soñgı proyıktı isä anı bu tör yañalıklar ölkäsendä berençe keşe yasadı. Barlık kanallar da, hätta iñ sorı häm şul säbäple zägıyf, üz korsakların gına kaygırtuçı televizion berläşmälär dä, uram gazetalarınnan alıp däülätneñ mäñge poşmas matbugat häräbälärenä qadär — barısı da bügen anıñ süzenä mohtac, närsä äyter ikän dip avızına karap toralar. Ä ul çınnan da äytä, ä ul söyli, ä alar — ah itä. Şuşı materialları gına da firmanıñ moña qadär töşenä dä kerä almagan akçalata tabışlarına äverelde. Äye, inde proyıktnı yapsalar da bula. Vakıtında ölgerergä kiräk, ägär dä sizenep alsalar, hava satıp akça eşläülären belsälär — başları törmädä çereyaçäk.

— Tuktarga irtäräk älegä!— di Gali Dautoviç. Ämma anıñ yöze soñgı vakıtta tämam sulıp, ap-ak bulıp tartılıp kaldı. Naçar yoklavın, işek açılgan sayın, kem kerde ikän diyäräk kurkıp, başın kütärep karauların, yöräge tulı ut, eçe tulı kara häsrät yörtüen Hälim sizenä, kürep tora. Gali Dautoviç ütä citdi keşe, bälki bu «blef» häm şulerlık»ka barmagan da bulır ide, tik zamana anı da kiterep kıstı, anı da üz kubızına biyergä mäcbür itte.

— Uyınnıñ ahırına äzerlänü turında uylau häyerle!— dip, Hälim tagın da aña üzeneken äytep karıy.

— Kem başlagan, şul keşe tämamlıy inde,— digäç, Gali Dautoviç Hälimneñ küzlärenä karap tora. Yänäse: «Utnı sin kabızdıñ, yeget! Min barı tik çittän örep toruçı gına!»— dimäkçe. Hälimneñ şuşı karaş eçendä canı özelep kitä. Gali Dautoviç anıñ hälen bik yahşı añlıy. Borın şärifläre belän kiñäşkändäy itä, şuña da anıñ oçın imän barmagı belän kuzgatkalap ala. Yözenä kaynar kızıllık yögerä.— Borçılmagız, peşergän botka tämle, mayı mul ikän, aşavı da rähät bulaçak. Tämle rizıknı kabıp kalu öçen adäm balaları yau kebek tomırıluçan. Bezneñ türälär, militsiyäse-başkası — alar da keşe, alarnıñ da näfseläre mul. Alar belän dä büleşä belergä kiräk!— dip äytep, proyıktnıñ ahırına barıp citärgä yırak ikänlegen belderä, eşne dävam itterergä kuşa. Hälimgä yaña ideyalär, yaña yalgan, yaña safsata uylap çıgarırga kiräk. Ul tagın başayak üz «bolamıgına» çuma.


HVII

— Min bit sezne beläm! Studentlar tulay toragında kemneñderme, nindider yegetlärne kıynap, kotların alıp, universitettan kuılır hälgä citkerelgän yeget bit sez!

Nadiyädän bu süzlärne işetkäç, Hälim aptırap kaldı. Annarı gına, avızın yırıp:

— Öç kön ütkäç — isänme kodagıy!— dide. Bu süzläre belän tutaşnı üze dä «şäp kaptırdı». Nadiyäneñ öçençe könen eşläve ide, menä häzer genä Hälimne tanıp aluı üzenä dä kölke sıman toyıldı.

— Kayçannan birle ber-berebezne beläbez inde bez?

Hälimneñ bu soravı, Hoday äytsen, närsä hakında ide — ul üze dä añaşıp ölgermäde. Ämma süze inde çıgıp yögerep, ärsez kolaklarga ireşkän, ämma añlatıp torunı taläp itmi idelär. Curnalist halkı — kızık halık ul, üzara söyläşkändä şundıy yarım-yortı süzlär genä alışalar, çittän tıñlap torgan keşe berni töşenmi kala.

— İnternetta yözegez koyaştay balkıy ide!— dide Nadiyä, Hälim belän ällä ni kızıksınmavın sizderergä tırışıp. «Fi!» digän ım çıgarganday yözen dä kıyşaytıp aldı.— Tik geroy bulıp ozak kalırga yazmadı ahrısı?

Bolay ütä karap tutaşnıñ mıskıllavı Hälimneñ açuın kiterde. Ä kız ülçämle ide, şunda uk äytte dä kuydı:

— Törle fakultet studentları sezne yaklap çıktılar, äyeme? Üzegeznekelär — läm-mim, kurkaklar ikän. Sez ciñdegez! Kotlıym! Çaktan gına ğadellek simvolına äverelmädegez! Kemnär äle, Gali belän Välime soñ?.. Cäzaların algannardır?

Boları uk Hälim öçen kötelmägän, baştan aşırlık kuanıçlı häbärlärdän idelär. Ul güyäki tınsız kaldı. Niçek belmi yörüen, dönyasına üpkä saklavın iskärde, şuşı säbäple bersennän ikençese zähärräk bulıp yugarı dairälärgä ireşergä tiyeşle mäkerle reportaclar äzerläde, mäqalälär yazdı, şul räveşle kükneñ töben süz enäse belän tişkälärgä mataşıp aptıradı, gacizlände. Baksañ, alarnıñ, östägelärneñ, ber dä ğayepläre yuk ikän bit, Hälimne universitettan da kumagannar, ayak aslarına yıgıp salıp ta taptamagannar, kiresençä üz itep, östen kuyıp yaklap çıkkannar.

Şuşı hisläre kabınuga, yegetneñ milli ğaskäri köçlär belän bäyle hıyalıy proyıktı, kinät därte betep, şiñde dä töşte. Aña häzer bu tema mäğnäsez ber yalgan, ahmak ğamäl sıman buldı da kaldı. Moña qadär küñelendä üpkä, dönyada urnaşkan tärtiplärgä açu kilü, alardan çirkanu hise bar ide añarda, inde häzer buş, yuktan bulganlıgı açılgaç, tormışınıñ moña qadär söyenderep torgan yaña virtual mäğnäse yukka çıktı. Älegä başkası yuk ide. Şuşı buşlık Hälimneñ küñelen yaulap alıp, häterenä dä açılırga irek birde. İnde ber ayga yakın onıtılıp torgan Ğalimäse dä isenä töşte. Ägär dä yaratkan ikän, sagınır, sagına ikän, onıtmas ide...

Moña qadär tınıç kına eşläp utırgan divardagı televizornıñ kötmägändä tavışı köçäytelde. Ber yarım katlı itep bülengän ofisnıñ türendä baskıç, annan kütärelep, mäydançıknıñ argı oçında Gali Dautoviçnıñ kabinetı ide. Zamança räveşe bik tä kilep-kileşep torganga, keçe tiptagı oyışmalar şuşındıy stildäge bülmälärdä urnaşırga tiyeş digän his kergän-çıkkan adämnärne monda tulısınça kanäğatländerelä ide. Firma hucası, üzeneñ kabinetı işege töbendä vakıt-vakıt kürenep, ofis halkı niçek eşläven karap toruçan. Kayber oçraklarda kulında televizor pultı bula. Daimi eşläp torgan sıyık-kristall panelle olı televizorına — monıñ barçagız öçen dä ähämiyäte bar, tıñlagız digän kıyafät çıgarıp — Gali Dautoviç köç birä. Bu yulı da näq şundıy hällärneñ berse ide. Ofisnıñ altı-cide hezmätkäre, tırışıp eşläülärennän ayırılıp, barısı beryulı, ämer itelgändäy şul televizorga tekäldelär. Çirattagı Mäskäü yañalıkları Tatarstanda köçle korallangan ğaskäri milli brigadanı, federal köçlär belän kamap, zur yugaltulı bäreleşlärdän soñ kulga aluları hakında söyli ide. Kadrlarda kanlı köräş ezläre, MÇS, militsiyä, RA häm başka küptörle ğaskärilärneñ vertoletlarda, tanklarda, maşinalı häm cäyäüle häräkätläre, ut-yangın kaldıkları, kurkınıç ber tös alıp, çäçlärne ürä torgızırlık dähşätle vakıygalar bulıp uzganlıgına ayırım tuktalına, küñellärne tetränderep basım yasala ide. Hälim şunda Gali Dautoviçka karap kuydı. Şef anıñ küz karaşın üze ük kötep tora ikän. «Närsä, yeget, monısın niçek añlarga?»— digän meñ törle sorau ide añarda. Berazdan bik citdi söyläşü bulaçagın häm nindi yünäleştä alıp barılaçagın yeget bik yahşı añladı. Vakıygalar barışına salkınlık östärgä telägändäy, dikqaten televizor ekranına yünältte. Hälsezlängän, köçsez, koralsız, yaralı häm yarasız, mesken milli ğaskärilär, yözgä yakın keşe, kulların kütärgän hällärendä, meñ kat gafular ütenep, biçaralıkların kızganmıyça, äsir sıyfatlarında furgonnarga sarıklar häm bozaular urınına töyätelep mataşalar. Mäğrur gäüdäle, bähetle kıyafättä, tämam härbi kamuflyaclı, yılgır curnalist rus yegete, aşkınıp kilep, ber tatar çarasızı yanına citep:

— Sezneñ maksatlar nindi ide? Ni öçen korallanırga buldıgız? — digän mıskıllı soraular belän bäylänep, kulındagı mikrofonnıñ «gruşasın» bäräñge avıznıñ irennärenä ük kiterde. Yılak yöz, fäqıyr kıyafät, karañgı çıray, çepi küzlär kadrda telsez idelär. Curnalist tantana itte, milli fanatizmnı izde, nadanlıknı hökem itte, säyäsi ahmaklıktan kölde. Şunda süzlärenä iyärtä süz kiterep, hätta iñ taläpçän tamaşaçı da sizep ölgermäslek räveştä itterep, bu vakıyganıñ legenda-rivayät kenä buluı, korallı köçlärneñ öyränü mäydançıgınnan reportac ikänlege äytelde. Ämma monı hätta Hälim dä iğtibarsız kaldırdı. Syucet şulkadär osta eşlänelgän ide, karap utıruçınıñ hisläre kuzgalıp, reporternıñ äytkännäre yöräkkä ütep kerä, arada kıstırılıp kalıngan süzlären kolak kabul itmäs däräcägä citkerelgän. Ofistagı hezmätkärlär dä ah ittelär. İnde bu syucet yartı säğat eçendä dönya kanallarına taralaçak, törle väsväsä belän katnaştırılıp, farazlar, ömetlär häm hıyallar eçendä bayıtılıp, yañadan gadi obıvatelneñ küñel baylıgına äverelderelep, halıkka sensatsiyä itep bireläçäk ide.

Hälim urınınnan tordı. Gali Dautoviç aña: «Rähim itegez, türdän uzıgız!»— digän işarä yasap, ämma üze başlap kabinetına kerep kitte. Hälim inde baskıçtan mäydançıkka kütärelde. Ofistagılarga borılıp karadı. Alarnıñ küzlärendä aptıraştan gayre hiçni yuk ide.

— Monı niçek añlarga?

Kerä-kereşkä, Gali Dautoviç yegetne karşı alıp, şaktıy katgıy itep soravın birergä citeşte. Hälim näq menä şuşındıy höcümne kötkän ide dä. Şunlıktan:

— Bu vakıyga säyerräk kilep çıktı äle,— dide. Aña utırırga urın täqdim itelmägän ide, şunlıktan ayak öste kala birde. Häyer, Gali Dautoviç ta urınınnan torıp ölgerde, bülmäse buylap yörenep aldı. Annarı, tagın da şul uk tonda:

— Monı niçek añlarga? Töşenmi kaldım. Bu sezneñ eşegezme?— dip, soravın kiñäytep kabatladı. Hälim mömkin qadär üzen tınıç totarga tırıştı. Kayber yäşlärgä has räveştä kurku häm yugalıp kalu kebek sıyfatlarnı yözenä çıgarıp, artistlana başlarga anıñ isäbendä dä yuk ide. Ul da süz agımın tigez häm katı tottı:

— Bu vakıyga bulgan hälme, ällä mahsus oyıştırılgan uyın gınamı ikän? Recisserı talantlı bulırga kiräk, syucet ışandıra!— dip, yäşermiçä küñelendäge uyın äytep birde. Bolarnı işetkäç, Gali Dautoviç elekkeçä ük tınıçlanıp, kabat urınına utırdı, Hälimgä dä urındıkka taba ım kaktı. Yeget şunda uk süzläreneñ ütemle itep äytelgän buluın, alarda hakıykat barlıgın añlap ölgerde. Bu aña köç birä ide. Akılı belän daimi soklandıruçı Gali Dautoviç bu yulı da kötelmägänçä kabatlanıp äytep kuydı:

— Bu sezneñ syucet tügel idemeni?

«Şef»nıñ bu yaktan kiterep kısuın şeltä dip tä, kölü bularak ta kabul itärgä mömkin ide. Hucası belän Hälim sak söyläşergä, här süzeneñ ülçäügä salıngannan soñ gına äytelergä tiyeşlegen yahşı belä. Tik Gali Dautoviç anı, kötelmägänçä tinterätep, barıber akıl burasın soñgı tuzanınaça kagarga mäcbür itterä, yeget monıñ belän berni dä eşli almıy, serlären açıp, şunda yarıla da kitä. Başkalar belän ber dä alay söyläşmägän hucanıñ Hälimgä karata mondıy mönäsäbäte Hälimgä ışanıç belän karavınnan kilä, bilgele. Ämma yeget monı Gali Dautoviçnıñ yaratıp betermävennän şulaydır dip isäpli häm yalgışa ide. Akıllı keşedän hucaları şiklänälär şul alar, ışana almıylar. Häm döres eşlilär dä. Akıllı keşe böten närsäne ütäli kürä, añlap tora bit ul. Andıy adäm yanında yalganlaşıp ta, häyläläp tä bulmıy. Ägär dä turı süzle, ütken telle dä bulsa — betteñ, kanıña toz sala, «suya da taşlıy» inde. Andıylarnı bezneñ halıkta «Däccal» dilär. Äye-äye, Ahırzaman yakınlaşkaç, halıknı tämam azdırıp, arkasın alga kuyıp, yağni artı belän karap işäkkä atlanıp utırıp, üzenä hämmä azgınnarnı iyärtep, döres yuldan adaştırıp alıp kitüçe, şulay dönyalıknı tämam bozuçı, härtörle rivayätlärdä küpläp söylänelüçe şul Däccal küzdä totıla da inde. Anı kayberäülär Şaytan ämeren ütäüçe dip tä äytälär. Ämma Ahırzaman şaytanıy tügel, İlahi kiläçäk ul, şunlıktan Däccalnı barı tik tämug kisäve bularak kına küzallau hata ikänlegen töşenü avır tügel. Haknıñ ämeren ütäüçelärdän isäplänmimeni ul? Aña täqdirdän şundıy bulırga yazılmaganmı?

— Ällä initsiativanı başkalar üz kullarına aldılarmı?

Gali Dautoviç bu syucettan bik tä kanäğat tügel ide. Cavap bularak häzer hälimnär üz häbärlären internet çeltärenä urnaştırırga tiyeşlär.

— Bu vakıygalarnıñ çınnan da teatr gına tügellegen raslauçı nindi dä bulsa dälilläre küzgä çalınmıy kalmas ide...

Hälim avızınnan mondıy katlaulı cömläneñ işetelüe Gali Dautoviçnıñ küñelenä huş kilde. Ul şunda gına yözenä beraz yaktılık çıgardı. Yegetneñ älegä huşına kilergä ölgermäve sizelä ide. Şef cavaptan küpne añlasa da, haman şul häläl tel belän töşenderep birüne kötä ide. Ämma bu mömkin häl tügel. Hälim häzergä korıga çıkkan, aptıraşta kalgan köymäçe kebegräk, vaklanıp ta tormayaçak.

Häm menä ul, Alla bändäse, fikerlären cıyıp ölgerde dä:

— Minemçä, ägär internet häbärlärdä bu syucetnıñ teatr gına buluın raslauçı dälillär kitersäk, ğaskärilärebezgä bernindi dä zıyan kilmäven äytsäk?— dide ul.

Hälim yöz öleşe belän dä haklı ide. Nindi zıyan, hätta kılları da, börtek çäçläre dä özelmäde milli ğaskärilärneñ, monı Gali Dautoviç ta belep tora.

Kinät ofis yagında hezmätkärlärneñ häräkätläre, kisken söyläşep aluları şäylände. Gali Dautoviç belän Hälim şef kabinetı karşındagı mäydançıkka çıgıp basarga aşıktılar. Televizordan çirattagı yañalıklarnı birä idelär, avır häm kisken täesirle muzıka, ber-ber artlı töslär uyını bulıp aldı. Diktor, annarı reporter bik aşıgıp söylärgä totındılar. Sugış häräkätläre dävam itä ikän. General ştabnıñ citäkçelärennän beräü, nindider urmanlı häm külle-elgalı buş urınnarnı kartadan kürsätep, ekstremistlarnıñ oyasın tögäl açıklauları hakında raport birde. Annarı beraz elek kenä tapşırılgan kadrlardan özeklär kabatlandılar. Bolarga östälep, avır yaralı milli ğaskäriye, ıñgıraşıp, sataşkan hälendä şaktıy kisterep:

— Bezneñ töp köçlärebez bu vakıygalardan häbärdar, kiçekmästän yärdämgä kilülären kötäbez! Tugannar, sezneñ yärdämegez kiräk!..— diyäräk, tagın da başka süzlärne tezep, ämma kalgannarı kadrlardan töşerep kaldırılıp kürsätelde. Çınnan da federal köçlär belän milli ğaskärilärneñ bäreleşe real fakt bularak küzallanu öçen bolar citä kaldı. İnde Hälim borçulı yöz belän Gali Dautoviçka berençe bulıp karap kuyarga, initsiativanı üz kulına alırga ölgerde:

— Sezgä närsä bulsa da añlaşılamı?

Mondıy sorauga cavap birüe «şef»ına da avır ide. Alarnıñ ikeseneñ dä küñellärendäge daimi saklanıp kilgän soñgı vakıtlardagı ikelänü bügen tuksanga törlänep ölgergän ide. Ägär keşe äle bolay, äle tegeläy, tämam nigezsez uylanıp aptırasa, ber kararga kilä almıyça inteksä, monıñ ahırı anıñ küñele butalu belän betäçäk. Hälim andıy keşe bulırga cıyınmıy ide. Universitetta bulgan vakıygalardan soñ da yugalıp kalmıyça, niçek vaklanıp canın izmiçä saklaganday toydı üzen, bu yulı da hislären akılına buysındırırga ölgerde. Yäş keşeneñ ğadäte — kanında kaynar yalkın ut alırga gına tora. Kemnär üzlären kurku belän avızlıklasalar, Hälim akıl belän eş itüdä märtäbä kürde. Ämma bu yulda berniçä täcribäse genä bar. Häyer, adäm balasınıñ tabigatendä akıl köçe bulsa, ul yugalıp kalmayaçak. Menä häzer yegetneñ ruhı, algan mäğlümatlarnı añında kaynatıp, ber-ber mäğnä çıgaraçak ide. Gali Dautoviç añardan şunı kötte. Üzeneñ kabinetına kerergä çakırıp tagın işäräläde. Mondıy hörmätne inde ikençe tapkır kürsätüenä rähmät yözennän genä dä süz yögänen Hälim kuldan ıçkındırmadı, buş bulsa da, çamalap äytüendä buldı:

— Ber dä citdi vakıyga bulırga ohşamagan. Monda bezneñ katnaş yuk, belep torasız. Dimäk — «tufta» bu!— dide.

Anıñ şuşı süzläre häbärdarlıkka tügel, mömkinlekkä, gipotezaga korılgan bulganlıktan, tämam ışandırıp ta beterä almıy ide. Argumentlar östäp söylärgä tiyeşle Hälim, fikeren kuätlärgä isäplänelgän häm uyda nıgıtılırga ölgermägän süzlärne äytkäç, berazga üze aptırabrak kaldı. Annarı, yaña gına kaldırıp çıkkan urındıkka utırgaç, fikeren dävam itterüne mäslihät kürde:

— Çınnan da, Gali Dautoviç, uylap karaganda, mäsälä açıklana sıman,— dide.

«Şef» öçen mondıy süz hiçşiksez kızıklı häm ähämiyätle ide. Ämma artıgı belän gomumi äytelgän fiker, citmäsä bernindi häbär belän dälillänmägän häldä, şulay uk hata ğamälgä kiterergä mömkin. Tagın da şunısı bar: Hälimneñ proyıktı arkasında uyınnan uymak kilep çıkkan bulırga bik mömkin! Virtual çınbarlıknı reallek dip kabul itep, General ştab ta eşkä totıngan bulsa? Dönyanıñ açısında-töçesendä küp yözgän, ğadellek häm döreslek belän biznesın korıp ta, vlast organnarınıñ komsız türäläre tarafınnan akırtıp talanıp torgan, mafiyä törkemnärennän äşäke kandalaga imderelgän kebek cäfalar kürgän, inde dä bölep, yañadan oyışıp, kabat «eş» açıp, bu yulı inde berençe adımnarınnan uk biznesın rişvätkä, häylägä, şulerlıkka, nuvorişlıkka korgan Gali Dautoviç öçen «dönyanı su basudan» da häm bu soñgı yañalık häbärlärennän dä yahşısı yuk ide, bilgele.

— Ällä çınnan da milli ğaskäri gvardiyälär oyışıp algannarmı? Yugıysä mondıy küreneşlärne televideniye kaydan tapsın? Beznekelär äzerläp birmägännärder bit inde?— dip, Gali Dautoviç Hälimgä tekälep karap toruında buldı. Ul älegä utırırga aşıkmadı. Mondıy avır karaşnı kütärüe Hälimgä ber dä ciñel tügel ide. Bu hakta şefı da yahşı belä häm şulay bulıp kaluın teli, bilgele. Huca bit, andıylar östenlek saklarga yaratalar.

— Bezneñ ul qadär katlaulı syucetlar töşerä alırlık byudcetıbız da yuk,— dip, kızıp kitügä taba bara başlagan ide dä Hälim, şunda uk yalgışın añlap aldı häm süzlären tınıç tonga küçerergä mäcbür buldı.— Älegä yuk ide, häzer bar bugay inde...

Gali Dautoviç anıñ süzlärennän mıskıllı kölemseräp kuydı. Bu inde soñgı ike söyläşü eçendä berençe tapkır kanäğat töstä yılmayuı ide. Häm ul da uyındagın yäşermi äytep birde:

— Hälim, sezneñ proyıkt tabışlı kilep çıktı. Bezneñ firmanı milliarderlar hisabına kertergä mömkin!— dide.

— Belüemçä... Kızıksıngan idem... Nadiyä tutaş äytä... Beläsez, ul sarı çäçäk barısına da ölgerä...

Hälim ötek-tötek süzlärennän tuktap kaldı. «Bu nindi manera, nindi tarkau, mäğnäsez söyläşü, citmäsä «sarı çäçäk» dip cibärüläre? Bolar kayan telenä yogarga ölgerde soñ äle» diyäräk üzenä karata aptırau barlıkka kiterergä, süzlärenä häyran itep, yatsınıp kalırga tiyeş ide ul. Härhäldä Hälimneñ bolar üz tele, üz äytergä telägännäre häm avızınnan çıgarga tiyeşle gıybaräläre tügel. Monı Gali Dautoviç ta añlap, yegetneñ artıgı belän dulkınlanuın, häsrätkä töşüen soraularına cavap taba almaudan, ber närsä hakında uylap, ikençesen eşläp, öçençesen söylävennän gaciz ikänlegen töşenä ala ide. Monı bik yahşı sizende, ämma mıskıllap alunı otışlırak yul sanadı bulsa kiräk, şunda:

— Akça sanıy başladıgız, ä yegetlär?— dide, bigräk tä vak cannar ikänsez digän kebek ciränü kıyafäten yözenä çıgardı, şunıñ belän Hälimne üz ayaklarınıñ astına ırgıtkanday işarä yasadı. Mondıy mönäsäbätne kütärä almayaçagın yeget üze dä belä ide. Ämma huca anıñ küñelen tämam tarkatıp, oyat çoñgılınıñ töbenä kadaldırıp töşerergä ölgerde. Ul:

— Anıñ nindi sere bar, barlık mäğlümatlar da internet saytlarında bit,— dip aklanırga mäcbür buldı. Bu süzlärennän dä Gali Dautoviç kölep kuygaç, Hälim alarnıñ bötenläy dä başkaça tös belän äytelgän ikänlegen töşenergä ölgerde.

Şulay inde ul: bez söyläşkän bulabız, ber närsäne uylap, şunı añlatırga teläp äytäbez, ämma töşenderergä telägän fikerebezneñ töslären açıklap kuyırtıp tormıybız. Niçek teläsälär, tıñlauçı-äñgämädäşlär şulay añlasınnar, imeş. Sin aktan äytäseñ, ul yäşeldän añlıy, kızıl itep söyli, zäñgär itep tıñlıylar. Üzeñä äylänep kaytkanında ägär dä karalıp betkän ikän, ber dä gacäplänmä, dimäk ki, yañadan agartıp söylärgä cayıñ tuıp tora. Moñarçı şulay kilgän, sinnän soñ tärtiplär üzgärerlär kebek kenä alar. Keşegä keşeçä karıy torgan poçmaknı ezläsäñ, taba alasıñ — ul sineñ üz kesäñdä, ällä kayda tügel!

— Eşebezneñ ezenä töşep mataşalar, kürep tordıgız tügelme?

— Ägär dä yañalıklar hökümät tarafınnan, vlast yagınnan oyıştırılgan şundıy uk «blef» kına bulsa?

Alar ikese dä soraulı karaşların ber-bersenä töbädelär. Kemnär öçender kirelek hisen kaldırgan Hälimneñ fikerläü manerası «şef»ı Gali Dautoviçnıñ küñelenä huş kilä torgan ide. Bu häl yazmışnıñ irkälävennän tügel, akıl eşçänlegeneñ aşkın köçlär belän alıp barıluınnan yegettä şulay — boları da aña añlaşıla. Ä menä ni öçen vlastlar il halkın barı tik üzlärenä kiräkle häm kulay informatsiyälär belän «tuklandırıp» toralar — menä monısı belän kileşep bulmıy, alay ğadel tügelder sıman!


HVIII

«Monı Gali Dautoviç üze oyıştırgan! Menä akıllı baş! Niçek osta kiterep çıgargan!»— dip Hälim, uram çatında uylanıp, ofisların berniçä militsiyä keşese uratıp alıp, nindider kara plaşlı, ak yakalı ere-ere yegetlärneñ kompyuterlar çıgarıp, ciñel maşinalarga tapşıra-iltä mäş kilülärenä küzeneñ çiten genä taşlap karap tordı. Yanında gına Albert belän Nadiyäneñ köleşep söyläşülären işette:

— Tuñdırma diseñ inde «morocenoyı»nı? Bigräk kızık inde!— dide Nadiyä, çäreldek tavışın nindider eçke ber yäm belän maturlap. Bu anıñ söyläşü manerası ide.

— «Öşetäm» dip bulmıy bit inde! «Tuñdırmam»!— Albert ta kölde, alarnıñ avazlar yäräşüendä gına bulsa da par kilä baruları tıñlap kolak salgan Hälimgä kızıklı toyıldı.

— Yegetlär!

Endäşkän Hälimne alar tanıp alırga ölgerdelär. Ber-bersenä yakınaydılar.

— Anda ni buldı?— Hälimneñ soravın işetügä, alar da işarä itelgän yakka karadılar. Şunda uk yözlärenä aptıraş bilgeläre çıktı. İnde suıklar kitü belän eri başlagan aprel ayınıñ karı öyelep torgan urınnarında käräzlänep karalırga ölgergän, sargılt kamzullı militsiyä yegetläreneñ hätta yözläre dä şuşı açık havada açık kürenäder tösle ide. Ofiska tentü belän kerüläre, andagı hezmätkärlärne häm Gali Dautoviçnı eştän kilgännärendä kulga aluları härkaysınıñ küz aldında surätkä äverelde bulırga kiräk, tösläre kitte. Üzara karaşıp ta kuydılar:

— Totkannar!— dip äytep salırga ölgerde Albert. Añlaşıla, federal köç hezmätkärläre alarnıñ kaydalıgın belep algannar! Bernindi saklık çaraları da fayda birmägän!

Üzara karaşıp kuyuları, inde närsä eşlärgä digän şik häm borçılu tulı ide alarnıñ yözläre. Proyıkt hucası bulu Hälimne soñgı vakıtta üsterep cibärgänlektän, yäşlegenä dä karamastan, cavaplılıknı üz östenä alganday, iptäşlären ul uramnıñ ikençe yagına taba atlarga çakırdı:

— Söyläşep alırbız! Äydägez! Monda bezne kürep toralar!— dide ul.

Ämma Nadiyä, cilkäsenä askan kara kün hatın-kız sumkasınnan fotoapparat çıgarıp:

— Äydägez, sez tegeläy atlagız! Min sezne töşergän bulıp, alarnı kadrga alam! Koçaklaşkan bulıgız! İke «zakadıçnıy» dus kebek kılanıgız!— dide.

Egetlärgä artıgın añlatıp toru kiräk tügel ide. Kıznıñ stsenariyese buyınça uyın başlandı. Alar eş belän mäş kilüçe organnar yanınnan, hätta kordon tasmasın da özä yazıp, kılanıp fotoga töşä-töşä uzdılar. Alarnı tanıp tuktatuçı da bulmadı. Barı ber yäş militsioner yeget kenä:

— Ostorocno! Ostorocno!— dip, kordon tasmasınıñ özelüennän kurkıp, alarnı saklıkka çakırdı. Ä bolarnıñ isläre dä kitmäde, kürmädelär dä, sizmädelär dä, imeş.

Poçmakka borılgaç kına kölüdän, sikerenüdän tınıp kaldılar da, Nadiyäneñ kulındagı fotoapparat displeena kaplandılar. Surätlärneñ vaklıgı açık kına hiçnärsäne häm hiçkemne tanırga birmi ide. Tik Nadiyä genä:

— Bu bit bezneñ ofisnı tügel, kürşelärne kamagannar!— dip kuanıp kıçkırıp cibärde.— Menä, karagız, monısı — bezgä kerä torgan işek, ä busı — alarnıkı!

Hälimneñ borın töbenä kiterelgän fotoapparat displeennan, dikqat itelep karaganda, monı açık kürergä bula ide.

— Änä karagız, ber militsioner alarnıñ işegennän kompyuter kütärep çıgıp kilä. Ä busı baskıçtan menep bara, küräsezme?.. Tagın da ber fotonı atlatıgız!.. Şulay!.. Änä, menep bara... Borılıp karagan çagında töşerelgän. Anısı — bezneñ «şef», Gali Dautoviç!

— Kayagız äle, kaya? Minem küzlär yahşırak kürälär, sezneñ kebek küzlektän tügelmen!— digäç, ihtıyarsızdan fotoapparat Albertnıñ kulına küçte. Hälimnän berniçä yäşkä ölkänräk bulsa da, näzek yöz çalımnarı anı malaysıtıbrak kürsätä idelär. Bu vakıtta kuanuı anıñ bu sıyfatınıñ kamillegenä holkı-totışınnan da dälil östäde.

Nadiyäneñ äytkännäre raslandılar. Yäşlär üzläreneñ hatalanuların añlasalar da, eş urınnarına kurıkmıyça barıp kerergä aşıkmadılar. Tagın da ber kat inanıp, tämam ışanıp citkännän soñ gına, berämläp-berämläp ofiska barırga söyläştelär. Aldan Albert kitte. Anı tuktatıp, kaya baruın kızıksınıp sorauçı bulmadı. Berazdan ul äylänep tä çıktı häm, kurıkmıy kerergä mömkin digän işarä yasap, Nadiyä belän Hälimne aşıktırdı. Alar öçen bu vakıtta dönyalık yäşnäp-davıllap uzgan yañgırdan soñ küklärneñ açılıp, küñellärneñ hozurlanıp kitüe kebek toyıldı.

Şuşı vakıyga Gali Dautoviçnıñ kotın alırga tiyeş ide. Kürşe ofisnı tämam tarkatıp, citäkçelären sud tikşerüenä salım inspektsiyäse birgänlege tiz belende. Alar «akça yuu» belän şögıllängännär ikän. Niçek kenä häylälämäsen, keşe, gönahı bulsa, barıber hökümät kapkınına kilep kaba ikän ul. Gali Dautoviç bu vakıygadan hiçşiksez näticä çıgarır, monıñ näq menä küklärdän kisätü ikänlegen töşener öçen ozak vakıtlar baş katıru belän şögıllänmäskä tiyeş ide. Şunda uk eşkä kereşte. Läkin beryulı ike yänäşä ofiska da bärep kermäüläre salım inspektsiyäseneñ saylap-saylap kına, «şahmat tärtibendä» eş itüe, örketep, «koyrıklarnı kiskäläp yörüe» hakında söyli ide. Gali Dautoviç monı yahşı töşende. Şunlıktan cavap reaktsiyäse añardan hiçşiksez kötelä ide. Aña bu turıda Hälim dä iskärtte.

— Gali Dautoviç,— dide ul,— Sez, salım cıyu üzägenä barıp, bıltırgı kerem-çıgımnarıgız buyınça tagın ber kat tikşerüne sorap, isäp-hisap käğazläregezne kütärep barıgız. Işanıçların arttırırsız, söyenerlär!

Huca anıñ bu süzlären äüväle kabul itärgä telämäde, küñele uynaklap kuyganday buldı. Yäş keşeneñ niçek akıllı kiñäş birüe mömkin? Bulmagannı! Söylänep tä tormasın!

— Ürtäp yörü kebek kilep çıgaçak. Alar belän bäyläneşergä yazmasın!— dip, tıñlarga da telämäven belderde Gali Dautoviç, ämma yözendä dulkınlanu çalımnarı çagıldı.

— Oçragı ul tügel. Bezneñ proyıktnıñ eçtälege sezgä yahşı mäğlüm. Sez — citäkçe! Proyıktnı uñışlı tämamlau öçen çittän, bigräk tä hökümät yagınnan komaçaulık bulmasın!

Hälimneñ proyıktnı dävam itterergä aşıguı, monıñ Gali Dautoviç küzallagan plannarga turı kilmäve menä şunda açık belende. «Şef»:

— Sezneñ kebek «akıllı baş» şuşı vakıygalardan uñay faydalanu yulın saylar ide,— dide.— Tuktatu häyerle bulır!

Süzläre şaktıy kisken çıktılar. Ul huca şul, ul ni äytsä — şul bulırga tiyeş!

Ämma Hälim ikelände. Döres, häzer universitetta kaldırıluı, «hatasın» gafu itülären, hätta «onıtuların» da belgäç, yugarıdagılarnıñ küñelen kıtıklap, halıknı yukka ömetländerep, nindider mifik ğaskärilärneñ sugış täcribäläre tuplau belän mäş kilüläre hakında yalgan mäğlümatlar äzerläp, milli armiyägä digän bulıp akça cıynau... Kiräk bit, ışandılar, hätta änä hökümät organnarınıñ kotı oçkan. Niçämä diviziyälären kütärmägännärder diseñme? Nindider mifik armiyä belän sugış açkannar, citmäsä äsirlär dä algannar. Alardan curnalistlar intervyular eläkterä, söylätä...

İke-öç atna eçendä keçkenä ber ofista eşläp yatuçı altımı-cideme, yarar inde, «üle cannarı» belän ber distäläp keşe diik, yuk kına ber äkiyät belän dönyanı äyländerdelär dä kapladılar. Döres, hälimnärneñ üzlären yülärgä isäpläp, menä şuşı eşlärne,— kürşe ofiska basıp kerü, televizordan sugış vakıygaların birü, gazetalarda Milli armiyäneñ harap buluı hakında häbärlär tapşıru,— barısın da mahsus, küzgä töten cibärü öçen genä oyıştırırga mömkinnär. Ägär şulay ikän, keşelek inde virtual, hıyalıy çınbarlıkta yäşi başladı digän süz tügelme bu?

Eget bolarnı uylıy, şulay kiräk, şuşı inde ul tormış digän närsä ikänlegenä töşenä, moña karşı berni eşlärgä telämi. Gali Dautoviç isä yahşı çakta, eş tirängä kitkänçe tuktalırga kiñäş itä. Hälimneñ rizalıgın kötä. Ä aña, «şef» bularak, ämer genä itärgä, yugıysä. Yeget anıñ kulında, hezmäten ütäp yögerüçe samavırçı malay gına tügelme? Dönyada yäşäüneñ töp kagıydäse — tübändägelärneñ yugarıdagılarga buysınuınnan, üz yazmışların östägelärgä tapşırudan gıybarät. Menä şul inde ul — yazmış. Ä ihtıyar? Kızık ikän, iñ yugarıda utıruçınıñ ihtıyarı — yazmış, hätta anıñ, menä şul ällä kemneñ dä yazıluçı yazmışı! İhtıyarlı keşelärneñ üz ihtıyarları üz yazmışlarına äverelä baramı ikän? Nindi karar kılsa da, ul äüväle üz muyınına elmäk kiyä. Patşa kebek, tähetkä menärgä rizalıgın birgän minutınnan başlap, muyınına balta çabası tümärenä başın kuya, eşafotka kütärelü öçen berençe adımın yasıy. Nikolay patşaga da berkem atmagan, üzenä atuları öçen ul üze ämer birgän!

— Yarar, sez döres äytäsez, Gali Dautoviç! Tuktadık! Şät, sez kanäğatter! Akçalı buldık, cil satıp — altın cıydık!

Şunda Hälil süzlärennän tuktarga tiyeşlegen töşende. Akça turında süz kuzgatuı barı tik üz öleşen sorarga atlıguı ide, bilgele. Huca da monı döres añladı.

— Minemçä, akça mäsäläsendä berebez dä öleşsez kaldırılmas. Şulay da maylı kalca küp bula almıy. Tuktalu häyerle. İsäp-hisap sçetın « tereltü» vakıtnı alır, bilgele. Minem keşelär ul eşne başladılar inde. Akçanıñ eze yugalırga tiyeş. Annarı ay ütärme, yılmı... Şuşı yıl eçendä barıp çıgar kebek. Panamagamı, Kahirägäme yalga kitärsez! Anda banktan härberegez üz öleşläregezne alırsız. Zur bulır, bilgele. Häzerge zaman törle uñaylıklarnı kiterep birep tora. Plastik kartalar belän eş itüdän dä häyerlese yuk. Kodı üzeñdä saklana. Hätereñdä. Bardıñ — aldıñ! Hätta kayadır, kem isemenäder bankomattan gına tottıñ da küçerdeñ... Äye bit?

Kötmägändä Gali Dautoviçnı bülderep işek şakıdılar. Hälim şuşı kilep kerüçe talantlı kız Nadiyädän bik tä şiklänä, anıñ Däülät iminiyäte komitetı yäki şunıñ kebek başka ber oyışmadan bula aluına ışana ide. Ul işektän kergändä dä kıska itägenä, matur tänenä, buy-sınına, çibär yözenä häm çäçlärenä berdäy iğtibarı tartılıp uylap kuyganında da:

— Sez kulga alındıgız, min — Federal tikşerülär oyışması agentı!— dip äyter, kızıl kenägäsen çıgarır, pistolet töbär kebek ide. Yugıysä menä bügen, eşkä kilgändä, kürşe ofisnı salım organnarı aktarıp yatkanda, ul närsälär uylap çıgardı? Niçämä surät töşerep aldı, citmäsä üz ofisları isän häm imin ikänlegen dä ciñel genä dälilläp birde.

— Gali Dautoviç,— dide Nadiyä, kerä kereşkä çäçlären tözätkäläp,— internetta bezneñ kebek itep milli ğaskärilär, milli korallı köçlär hakında mäğlümatlar birüçe kabat ike sayt barlıkka kilgän. Albert äytä, alar çınbarlıktan alıp eşlilär bulsa kiräk, di. Bu närsä inde? Alarnıñ isäp-hisap berämlekläre dä birelmägän. Bezneñ sçetnıñ yukka çıgarıluı Federal köçlärneñ soñgı könnärdäge ciñüläre belän bäyle digän häbär dä kiterelgän!

Nadiyä, östäl yanına citep, şunda gına tuktalıp kaldı. Bu tutaşnıñ uramda dcinsı çalbardan, ofista itäktän yäki kara kostyumnan yörüe, kiyem alıştırıp aluları Hälimgä oşıy ide. Ayagına kigän kara tüfliläreneñ ükçäläre niçek biyek! Zatlı näseldän, zatlı söyäk!

Hälim şunda, onıtılıp kitep, milli proyıktnıñ kötmägändä üz irke belän «cimerelep» töşüen, alarnıñ ölgesendä başka «şuler»larnıñ cılı yañgırdan soñ gömbälär kebek baş birergä atlıgıp toruların, Gali Dautoviçnıñ häyläse tügelme bu eş dip uylıysı urınga, tomana yeget kebek isärlänep, menä şuşı çuar çıpçık Nadiyäneñ ayakların tikşerep utıruında häyran ide.

HIH

Universitetta uku-ukıtularınıñ räte-çiratı, tiyeşle tärtibe yuk sıman. Professorlar, yäş dotsentlar, lektsiyälärenä kerälär dä, söylilär-söylilär häm çıgıp kitälär. Studentlarına añlata-töşenderä aldılarmı-yukmı — bolar hakında uylap ta birmilär. Häyer, häzer uku-ukıtu tärtipläre başkaça ikänlegen alar üzläre dä kabatlap äytergä yarata. Belem alasıñ kilsä — sin kazınırga, ezlänergä, tabarga tiyeş ikänseñ!

Gruppalarında üzen yugaltkannardır digän ide dä, alay tügel ikän, Hälimnän sin kayda yördeñ dip sorauçı da bulmadı. Atna yarım, ike atna buyına yugalıp toru student keşe öçen ğadäti eş. Ä tege «Klinskiy» belän «Maksi» aña yulda oçradılar, yakın häm dus itep küreştelär äle citmäsä, hayvannar! Alar arkasında Hälim çak kına universitettan kuılmıy kaldırıldı, küpme cäber häm mıskıllau aşadı. Keşe başınnan yörilär şul küplär! Tormış küze öçen andıy hällär çınnan da vak-töyäk küreneşlärdän genä mikänni?

Hälim häyranlıkta ide. Dönyanıñ bolayga üzgärüe aña bik tä säyer toyıldı. Yalgışlık belän täräzä vatsañ da canıña töşälär, cavapka tartalar, dönya kubaralar ide, ä monda, studentlarnıñ fakultet utırışına kuyılıp, «Tärbiyä direktorı»nıñ universitettan kuu turındagı ämeren işetep, inde barısı da cimerelde, bäheteñne ügez sözde digändä — berni dä bulmagan kebek. Güyäki ul vakıygalar tarihtan sızıp taşlangannar, «Klinskiy»nı Hälim sugıp yıkmagan, änä ul, üz itep, dustı yasap küreşä! Ap-ak däftär bitennän tora barısı da. Hätta köne dä koyaşlı, yaktı, yämle. Demokratiyä zamanı digännäre şuşı mikänni?

Bügen Ğalimädän Hälim hat aldı. Kompyuterlar, smartfonnar, käräzle telefonnar zamanında, elekke ğadätçä maturlap yazılgan, şähär kebek balkıp torgan iñ matur avıldan ike däftär bite tutırılgan hat. Kuldan yazılgan, şuşımı moğciza tügel? Dönyada, Hälim yugalıp torgan arada, nider bulgan, gacäyep üzgäreşläre belän güyäki yüri söyenderä!

Häyer, alar moña qadär dä bar idelär. Ämma yeget alarga iğtibar itmiçä, barısın da şulay kiräk digän ruhta kabul itä tordı. Ä menä berazga yugalıp algaç, kabat keşelär arasına kaytuına, monda rähät tä, küñelleräk tä, ğadätiräk häm bik alay uk mantıykka buysınmagan, ak ta diyärlek tügel, kara ikän dip tä äytmäslek yäşäeş barlıgın toydı ul. «Klinskiy»nıñ hämmä närsäne kılırga kulı da, köçe dä citä ala torgan maktaulı deputat abıysınıñ tikşerü astına alınuın da işetkäç, hiçşiksez yıgılıp uk kitärgä tiyeş tügel ideme?

Tormış ul — teatr, dilär. Bu hikmätle süzne meñ tapkır kabatlarga bula! Bälki borıngı ber grek hakime yäki häkime, bulmasa adäme yäisä äfändese äytkän süzlärder bolar? Ämma tormışnı teatr itep küz aldına kiterä başlauga, citdilek, hätta cavaplılık yukka çıga. Keşelär geroy buludan, yä inde bernindi maksatsız yäşäüdän, toman yırıp barudan tuktıylar, şunda uk barısı da persona-şäheslärgä äverelälär, alarnıñ härkaysı berär rol başkarırga totına, härberseneñ üz yöze, holkı, maksatı barlıgı añlaşıla başlıy. Äzergä — bäzer, birgängä — şöker, birmägängä — töker dip, «Allahı äkbär»dän uzmagan keşelärneñ tarihi-dini, gavami häm küklär belän bäyläneştäge missiyäse açık küz aldına kilä başlıy. Üzeñne şuşı teatrnıñ tamaşaçısı itep toysañ, älbättä ul şulay. Ämma bu tormışta sin tamaşaçı bulıp kına kala almıysıñ, sin üzeñ dä tamaşada üz roleñne başkaruçı häm inde, añlarga tiyeşseñ, töp rollärneñ bersen tügel, bälki yärdämçe, kemneñder bulışçısı hezmäten ütägän personacsıñ. Äye, bu tormış teatrında tamaşaçılar yoklap betkännär!

Galimäneñ hatınnan añlaşılgança, ul häzer imtihannarına bik tä tırışıp äzerlänep utıra. Berdäm däülät imtihannarı digän şul BDİ räveşendä kıskartılıp äytelä torgan sınau birü forması turında häzerge ukuçı balalarga äbiläre kübräk belälär, anıñ sorı töstä, toman räveşendä, kara yazulı kurkınıç ber nämärsä ikänlegen açık küzallıylar. Bakça balaları gına, BDİ digändä, käcägä ohşaşlı, ettäy usal ber närsä hakında äytälär bulsa kiräk dip kurkınıp yılıylar.

Ä Ğalimä isä bu vakıtta ukıp ta utırmıy, imtihannarı öçen dä kaygırmıy, bälki tau başınnan çiksez kükkä taba, Kazan yagına yugalıp kitep karap tora ide. Änä anda, yırakta-erakta, kük belän cir kuşılgan kalkulıklar arasına sıyıngan Kütämäle, İmän, Läşäü, Käşer, Yahşıbay, tagın ällä nindi İleksaz, Zäy, Aktaş, Çistay, Balık Bistäse avılları yagındagı häm karşıdagı urmannar artında, yırakta, bik yırakta — Kazan kalası. Anıñ kiñ uramnarında cılı aprel başınıñ altın kızıl koyaş nurlarında tüfli ükçälären şak ta şok kiterep, kurçaktay kiyengän çibär kızlar rähät köleşep söyläşä-söyläşä uzalar.

Alarga Hälim soklanıp karap kala torgandırmı? Ä monda biçara Ğalimäse, mähäbbät utınıñ kisäülären yotıp, här ahı häm zarı sayın kaynar yäşläre tamışıp, tirän häm avır bota-iteklärdän salkın cillärgä yözen kuyıp basıp tora.

Galimä bu minutta üzen Hälimsez bik tä yätim itep toyuın äytep, böten dönya karşında üzen kızgandırası kilgändäy küzlären yäşländerde. Äle genä salkınlıgı belän öşetergä uylagan cilneñ yomşak, rähät, cılı havanıñ umırzaya islären alıp kilüe — kötelmägän moğciza ide. İnde yılarga äzerlängän kıznıñ, hıyalıy dönyası onıtılıp, kinät başkaça üzgärüe, tışkı rähätlekkä çumuı yäşlek dip atalgan çornıñ tabigıy küreneşe ide şul.

— Bu sineñ sälameñ, äyeme, Hälim!— dide Ğalimä häm:

— Äye!— digän cavapnı işetep, şunda huşı kitä yazdı. Borılıp karadı.

— Närsä, hıyallanıp basıp torasıñ, isär baş?— dide aña sıynıftaşı Hämzä, tabaktay bitenä çıga başlagan ozın kara sakal-mıyık tökläre yözen yämsezläven häm härkemne yatsındıruın isäpkä almıyça, kıznı çirkandırıp yılmaep aldı.— Kemgä sälam yullavıñ?

Alar ber uram oçınıñ balaları idelär. Çittä yörgändä — kürşe, ilgä kaytkaç — kırık yat, digändäy, aña karata Ğalimäneñ küñelendä berni dä yuk, bula da almas kebek.

— Äydä, kaytabız! Nigä telefonnan gına şaltıratmıysıñ. Kesä telefonıñnan?

Üçekläp aptıratuçı Hämzägä anıñ bu hakta cavap birgäne bar inde. Menä, tagın, belmägän keşe kebek, yüri sorıy bit. Keşe kanına toz salıp yörmäsä — betkänder başka eşe?

— Äydä, kaytabız! Yuksa, kaytkaç söyläp biräm, Ğalimä, yülärlänep, cillär aşa Hälimenä sälam yullap kaldı, diyärmen. Akılı sataşa başlagan, diyärmen!

Hämzäneñ kotlarnı ala häm keşene, kurkıtıp, üzenä buysındıra belü ostalıgı bar ide. Ğalimä aña iyärergä buldı.

— Sin aldanrak kaytıp kitkän ideñ tügelme?

Hämzäneñ bu sorauga cavabı äzer ikän:

— Tıkrıkta kaldım!— dide.

— Tagın arttan küzätep kaytır öçen inde bu, äyeme?

Hämzä üzeneñ häyläkär buluı hakında äytsälär, gacäyep däräcädä oçınırga yaratkan yeget kisäge isä dä, bu yulı beraz käyefe kitkänne sizdergändäy itte. Yözenä boyıgu bilgeläre çıgardı. Hätta beraz yulnı telsez bardı. Ämma barıber:

— Sineñ çibärlekkä soklanudan da rähäte yuk!— dip, bötenläy kötelmägänçä kıznıñ canın ürtäp häm ımsındırıp äytep kuydı.

Bu vakıtta Ğalimä ireksezdän kızaruın, yat avızdan kütärä almaslık itep turı äytelgännän bik tä oyatlı buluın canı belän toydı. Aña mondıy süzlärne Hälim abıysı söyläsen ide, ul alarnı hakıykatkä, hätta zur bähetkä sanar ide. Ä monda bötenläy dä başkaça kilep çıktı: Hämzä güyäki anı yüri ürtäp, mıskıllap bara.

— Ällä bügen yukarak kiyengänseñ inde?— digän buldı Ğalimä, monıñ belän älegä närsä äytkänlegen dä añlıy almıyça.

— Närsä bulgan minem kiyemgä?— dip, Hämzä kabak çırayın, tulgan ay küklärne aykagan kebegräk itterep, nurlı balkışta uñına da, sulına da yörette.— Ällä kalın dimäkçe ideñme?

— Yuk, yuka, didem!

Alar Çoñgıl tavınıñ näq sırtı aşa uzgan turı taş yuldan avıllarına taba töşep kilä başlagan idelär inde. Karşılarına taba menep bargan atlı arbadan agay, aldan uk endäşep kilep:

— Çoñgıldan töşep bulamı? Su kitkän digän idelär. Niçek çıktıgız?— dip soraştırıp aldı. Atın tuktatıp tormadı. Kürşe uramnarınnan Gıymat agay yäşlärneñ yahşı tanış keşelärennän ide. Aña:

— Su kitte dä, kipte dä inde. Yulı yahşı!— dip belderep äytep kaldılar. Gıymat agayga arka teräp utırgan hatını, yäşlärgä karap bara-bara, irenä tersäge belän törtep kenä nider äytep tä aldı. Aları uk kolakka bötenläy dä işetelmäde.


HH

Bıyıl tagın BDİ şartların ike-öç tapkır butaştırıp aldılar. Äüväle tel häm matematikanı birü taläp itelä ide, alar arasına ädäbiyät häm başka fännär dä kertelep, imtihan predmetları unbergä qadär citkerelde. Nindi däres ukısañ, hämmäsennän dä BDİ yäki BRİ formalarında belemeñne sınıysıñ. Kayberlärenä hätta ezerlänü soraulıkları da yuk. Testlar räveşeneñ ber dä uñışlı tügellege hakında süz yılgası gazetalar yagınnan küp agızıldı, televizion tapşırular da kimen kuymadılar. Barı fevral ahırlarına häm mart başlarına gına yugarı uku yortlarına ukırga kerü şartları açıklanılgaç, Ğalimä kebek niçä kız bala häm yegetneñ bägırenä taş yattı. Bıyıl mäcbüri räveştä çit teldän dä belem däräcäñne sınarga tiyeş ideñ. Ä monıñ niçek häm nindi sıyfatta bulaçagın hiçkem küz aldına kitermäde. İngliz telennän mäktäptä ukıtsalar da, ul barı tik süzlekçälär yatlatuga nigezlängän häm kıska-kıska tekstlarnı tärcemä itkäläüdän gıybarät ide. Çit tellär ukıtuçısı, kayvakıt üze dä kıyın hällärdä kalgalap, temalarnı alay-bolay gına ciñelçä añlatıp uza da, ahırda, öy eşen äzerlägändä, kagıydälärne öyränä-ukıy başlarıñ katıp betä. Ä menä häzer — BDİ, şuşı yarım-yortı belep kalıngan fännän dä! Citmäsä mäcbüri! Ul gına da tügel, yugarı uku yortlarına da ukırga kerü şartların yıl sayın üzgärtep torıp, bıyıl da şundıy «syurpriz» belän halıknı bähetsez yasarga mömkinnär ide. Änä bıltırlı-öçençe yıllarda, gomergä fizikadan imtihan aşa abituriyentlarnı ukırga aluçı vuzlar da, köne-säğate kilep citkäç, ul fänne informatikaga alıştırdılar. Menä bit ul niçek: fizikadan BDİ tapşırıp, särtäfikaten kiterä kilgän yegetlär-kızlar bu käğazläreneñ hiçkemgä kiräk tügellegenä häyran idelär. Ber yaktan hökümät organnarı yugarı uku yortlarına, rişvät cıyunı oyıştırıp, abituriyentlarnı almasınnar öçen BDİ digännärenä ışanıç belän karadı, ikençe yaktan isä, vuzlarga kabul itüçelär üz häylälären çäçäk attırdılar. Rişvätçelek tagın da köçäyä bardı, monıñ hiç tä azagı-ahırı bulmas kebek ide.

Haman da «bişle» bilgelärenä ukıp baruı säbäple Ğalimä üz köçenä ışana, imtihannarın yahşı biräçägen belä, ämma «Altın medal»ga layık tügel ikänlegen dä añlıy. Monıñ şulay kilep çıguı öçen bıltır uk ukıtuçıları «tırışlık kürsättelär», ber genä dä «dürtle» bilgesenä töşä belmägän Ğalimäneñ yartı yıllıgına şul «dürtle»ne çıgardılar da kuydılar. Kız ükerep yıladı, räncede, ämma berni dä eşli almaganın añladı. Bu häl anıñ bägırenä kara taş bulıp utırdı. Ul vakıtta Aznakay internat-mäktäbendä ide. Ukıtuçılarınnan gayräte çikte. Mäktäpne alıştıruına töp säbäplärneñ berse, äti-äniseneñ teläge belän karışusız rizalaşuı, hiçkemgä söylämi kalgan sere dä şul ide. Äle häzerge könendä, isenä töşsä, küzlärenä yäş kilep tıgıla. Yalgıştı ahrı ul. Aznakayda yahşı ukıtkan bulgannar. Monda, avıl mäktäbendä, rus tele häm matematika ukıtuçıları däreslärdä hatalı söylilär, citmäsä temalarnı añlatuları da çamalı çaklar bulgalıy, ä künegülärne häm misallarnı açık töşenep eşli almıy torgan qaderle häm böyek mögallimnärenä isä Ğalimä bötenläy dä ser birmäskä itä. Avır aña bu mäktäbendä dä, hälen añlauçısı da yuk. Ätisenä kayvakıtta äytmäkçe dä bula:

— Sezneñ predsedatel malayı Näsim anda, mäktäptä, ikegä öçne kuşa almasa da «bişle» ala, ä monda miña tırışırga kuşasız! İmeş, tırışkan keşe telägenä ireşä! Minem inşamnı üz isemennän küçerep, Kazannan «İcat yäşläre» festivalennän diplom alıp kayttı äle änä!— dip söylärgä äzerlänep tä kuya. Tik gaziz ätkäseneñ kayçan tıñlap, kolagına kızınıñ süzlären elgäne bar? Haman da üz tuksanı:

— Kolhoz bette... Tottılar da, agrofirma yasap, kuştılar da kuydılar, di. Häzer, yaña hucalar kilgäç, tehnika parkın, fermalarnı «çişenderä» başladılar. Kön dä «KamAZ»-«KamAZ», maşina-maşina mal-mölkätne töyäp ozatalar. Öç keşe akt yazıp, kul kuygannar da atkargannar. Räis, baş buhgalter, mödir. Vässälam! Kolhoznı bit Hoday da, hökümät tä küktän töşermägän! Ul bit şuşı avıl halkınıñ malın-sıyırın, sukasın-sabanın, orlıgın-ciren cıyıp alıp barlıkka kiterelgän, kara halıknıñ tırış hezmättä tir agızuı, batırlıgı belän bäräkät tapkan. Köpä-köndez halıknı akırtıp talauçı-talatuçı nindi il bu!— dip şaşına. Aña, Kamilä hanım bülderep:

— Tınıçlan, balaña ukırga komaçaulık itäseñ! Tınıçlan, keşe işetä kürmäsen, eşeñnän alıp oçırırlar!— dip yalına, yalvara.— Bezneñ kolhoz gına isän-imin torıp kalgan ide bolay da... Böten dönyasına berdänber kolhoz!

— Şul şul menä, yäşi ide bit äle, köne bara ide!

— Küpme zarlandıñ, kolhozlarnı beterüläre turında un yıl elek söyli başlagan ideñ bit inde!

— Moña qadär az bulsa da hezmät hakın tüläp kilde...

— Siña tüläde bit ul, terlektäge kürşeñ Camaliga tügel!

— Ul bit itlätä, «natur plata» belän aldı!

— Äye, sin üzeñne öleşsez kaldırdıñ inde, äyeme? Boyar bulıp, ügezeñne ulatıp yäşi genä başlagan ideñ, tagın dönya bozıldımı? Änä kızıñ ukuın beterä, anıñ turında uylıysıñ bar! Niçek institutka kertäseñ bulaçagı hakında!

— Üze kerä, şuşı qadär başlı bala da kermäsä, hämzälär ukırga tiyeşmeni anda?

— Kürerseñ äle, Hämzäneñ kalada tugannarı aldan söyläşep, tüläp kuygannardır ällä kayçan! Häzer zamanası akçaga korılgan!

Mondıy söyläşüläreneñ ahırı soñgı könnärdä haman şulay betä başladı. Ğalimä işetä, ämma alarga katnaşıp kitä almıy. Nigä aña Hälim abıysı ber dä şaltıratmıy? Ällä yüri genä, yalga kaytkaç kına ozatkalap, vakıt uzdıru öçen yörgänme? İnde hatına da cavabı yuk. Anda, kalada, söygän kızı bulsa, monda Ğalimä nişlär? Barır da yazgı taşuga taşlanır, agar da kitär! Berkem dä anı taba almayaçak. Tfü-tfü, Allam saklasın, gönahıñ bardır dip uylarlar! Telefon nomerın da yazıp saldı bit, belmi diyär ideñ!

Galimäne bügen dä, yulında oçratıp tuktap, neftçelärneñ «Vahta» maşinası, halık telendä «burovoylar arbası» dip yörtelä torgan sarılı-kızıllı olı «vezdehod» utırtıp, avıl başına qadär kiterep kuydı. Rule artında kara çäçle, yıltır küzle, ak näfis çıraylı, sabır holıklı yeget utıra. «Minem iseme İlgizär!»— di. Anıñ turı kilep toruları yahşı äle, Ğalimä anıñ yanına kabinaga utıra da, Hämzä tıkrık başında sagalap torgan cirendä avızın açıp kala. Teñkäsenä tiyä ük başlagan ide yugıysä. İke kön rättän annan kaçıp kotılu Ğalimägä küktän iñgän bähetter kebek toyıldı. Kiçlären, kıznıñ bakçalarına töşep, täräzä yanına citep şakımakçı, ällä kurkıtmakçı bulgan şunda, ällä oyatlı itmäkçe? Közdän kazılıp kuyılgan, yazlıkta şunda tires tutırılırga tiyeşle kıyar parnigınıñ bazına töşep, bildän bozlı suga çumıp, Hämzäneñ çak ülmi kalganı soñında bu ğadäten alıştıruın Ğalimä yahşı belä. Aña bu hakta kem genä söylämäde, «kolak iten tuygançı aşadılar». Anı ul bazdan Salavat abıy tartıp çıgarganlıgı turında yortta artık süz bulmasa da, gaybäte bik tiz dönyanı bastı. Häyer, yegetlek därtenä citeşep baruçı kemneñ dä kızlar küzläp täräzä buyına kilüe kartlar öçen ser tügel, avıl cirendä ğadätlänelgän hällärdän ide. Anısı yahşı bulgan: Hämzädän Ğalimäneñ ätise Salavat abıy sorau algan, ugrılıkmı, ällä uyında başka uyı bulganmı — beleşkän. Citmäsä:

— Sin äle, malay aktıgı, Kamilä apañnıñ çişenüen täräzädän küzläp yöriseñme?— dip kotın algan. Hämzä, mesken:

— Kiräge bar ide sineñ ul Kamiläñ, üzeñä bulsın!— diyäräk yılıy ikän.— Anıñ yurgan qadär külmägennän bauda elenep torganda da kurkam äle min, käküy monda başkası!

Anıñ sayın Salavat abıy, monıñ kolagın cibärmi genä, «Komarskiy»ga biyetä di.

— Ah, äle külmägen yabınıp yoklamakçısıñmı? Bu nindi käfer, bu nindi möselman doşmanı! Bu nindi çüpräkkä tabınuçı malay aktıgı!

Ul süzlären äytkänendä mögayın küñele yomşarıp kitkänder, Salavat abıynıñ şuşı halätennän faydalanıp, Hämzä çitkä tartılgan da, niçek ciñel kerde, şulay koyma aşa sikerep çıgıp kaçkan. Artınnan kıçkırgannarın işetä ikän:

— Kolagıñ kulımda kaldı, özelde bit! Malay aktıgı, mä, kerep al! Tukta!— digännären.

Kolagın totıp karıy Hämzä, tuktala, kapşıy. Urınında kebek. Ämma Salavat abıynıñ kulında nindi kolagı kalgan? Tabak yöz Hämzägä monı belü bik tä kiräk. Kire äylänep kilmäsenme?

Koyma buyına gına citä. Tege yaktan — hop — Salavat abıy anı yakalap ta ölgermäkçe. Kem äytmeşli, «äşäke keşe» digän danı brigadirnıñ härvakıt aldınnan yörergä öyrängän. Hämzä dä monı işetep üskän.

Yäşlege, batırlıgı yärdäm itep, yeget inde bu yulı başayak kütärelep kaçkan. Ämma ike tapkır aldanuı, citmäsä çokırga töşüe — böten avılga yäşermi ser itep söylär öçen kölkele häbär bulganlıktan, mondıy vakıygalarga soñgı vakıtlarda tansıklagan halık arasında bik tiz taralıp ta ölgerä. Bu süz yılga bulıp suzılıp agar, kayta-kayta aptıratır ide, Hämzäneñ bähetenä Kazandagı «Akçarlak» gazetasında ber hikmätle mäqalä basılıp çıgıp, anda mäktäp hälläre yazılgan, Ğalimäneñ Aznakayda ukıganda da, häzer dä ğadelsez kimsetelüe hakında iskä alıngan, öç urında telgä kertelgän ide.

Mäktäptä tavış çıktı. Ukıtuçıları bu mäqaläneñ ukuçılar katnaşı belän yazıluın beldelär, kemneñ avızınnan çıkkanlıgın gına tabasıları kaldı. Mäkerle uklar Ğalimäneñ üzenä barıp törteldelär. Äle citmäsä, direktor karşısına çakırtılıp, anda däşelgän biş ukıtuçı beryulı:

— Beläbez! Barısın da beläbez! Sin bolarnı Nägıymä apanıñ student ulı Hälimgä söylägänseñ. Ul yazgan mäqaläne!— dip, kız balanıñ yözenä açu belän taşlandılar. Tik ütken tırnaklarınnan direktor gına saklap kala aldı.

Ni mäqalädän, ni Hälimneñ yazganmı-yukmı ikänlegennän Ğalimä häbärdar tügel ide. Häryaklap çukıla başlagan balanı kem kotkarsın — küz yäşe yärdämgä kilmäsä?

Ukıtuçıları Ğalimäneñ kotın aldılar. Kız, mesken, çıgıp yögerde. Mäktäpkä bütän kilerlege kalmadı — monı añlau aña tagın da kuätleräk avırlık saldı. Gazetada yazılgan mäqalädä anıñ üzeneñ dä, Hälim abıysınıñ da sıñar börtek qadär katnaşları yuk ide. Ämma närsä eşlätäseñ, bäheteñne sıyır sözde şul, çibärkäy!

Ä mäktäpne taşlıy almıy ide Ğalimä. Anı ukuın dävam itärgä dip direktor üze çakırtıp aldı. Bulgan häl — bulgan ide. Hiçkem gafu itärgä yäki ütenergä telämäde. Häyer, yazgan keşese dä faş bulıp, rayon mäğarif bülegendä mäqaläsen tikşerü häm döres näticägä kilü öçen çakırtılgan, faktlar raslangan ikänlege dä açıklandı. Mäktäp direktorı Ğalimäne yaklaunı üz östenä algan bulıp çıktı.

— Sez bügen irtälägän äle!— dide, avıl başında maşinasınıñ kapotın açıp, şunda çumgan cirennän kütärelep yılmaygan yagımlı İlgizär.— Bik yahşı, utırıgız! Min dä irtälädem. Sezneñ avılga taba barışım ide.

Mondıy vakıtta yırak keşeñ dä yakınayır. Ğalimä, maşina kabinasına kütärelep, yomşak urınga señde. Dönyalıktan kaçarga yahşı urın ide bu. Ämma yeget, kapotnı şap itep töşerep, karşı yak işekne açıp cibärde. Şunda aynıganday dert itep siskänep kuyuımı, ällä kiñ ofıklarga taba aşkan yul küreneşeme, başkasımı — Ğalimäneñ tartılgan küñel kıllarına buşanır öçen berençe törtem buldılar.

— Yä-yä, señlem, ni buldı?— dip, inde rul artına kerep utırırga ölgergän, maşinasın ciñel genä kabızıp cibärgän İlgizär sorap kuydı. Ä annarı: — Ällä yılıysız inde?— dide. Şunda üz itep kenä kiñ, nıklı koçagınıñ uñ yagına Ğalimäne aldı. Tutaş, bar dönyasın onıtıp, küzlären yomgan hälendä şuşı märhämät iyäse yegetkä sıyındı. Maşina äle ükerep, äle ciñelçä sulış algalap, artık aşıkmıyça gına bardı da bardı.

Bu vakıygalardan soñ niçä könnär uzdı. İlgä çäçäkle yaz kerä bardı.

HHI

İläs yañgır yaugannan çäçäklär kurkışıp küzlären yomsalar, ä annarı häveflär uzıp, kinät dönyalar yaktırıp, koyaşka balkıp karap niçek yözlären açılsalar, Ğalimä dä şulay kerfeklären kütärde. Aña rähät ide. Äyterseñ lä tulı ber mäñgelek uzıp kitkän, tutaş güyäki äkiyättäge güzäl kız kebek çigeş çigep utırganda barmagına yalgış inä kadalgan da yoklap kalgan. Zilzilälär bulgandır, tufan kütärelgänder, niçämä kışı, kara köze uzgandır sıman. Mäñgelek. Anıñ da ütep kitkänlege sizelmi kala ala ikän, ägär dä siña oçıp baruçı vakıt kanat oçı belän dä kagılmasa, sine, tatar ilen yoklatkan kebek, izrägän häleñdä kaldırsa. Şundıy vakıtta küñeleñä ällä nindi uylar kilep, alar yäşäeş serlärenä dä öyrätep kuyarga mömkinnär.

Dönyada küp kenä keşelär däräcäsez yäşi almıylar. Başkaça alarnıñ sannarı da kalmıy, üzläre dä yugala. Keşene däräcägä kütärep sınau digän närsä menä şul inde ul. Alar niçek tä yabışıp kalırga tırışalar, ah-zar itälär. Däräcädän sörelgäç, böten dönyasına üpkälilär, annarı üç ala başlıylar. Bu — kara eçlelek bälase. Märtäbäñ öçen häsrätlänmi mömkin tügel, hätta yaramıydır sıman.

Hucalar üz tirälärenä köçsez keşelärne cıya, komandaların şul meskennär belän tutıra başlasalar, belep torıgız, ul şunıñ belän üzenä kaber dä kazıy. Harap bulunı älbättä tayangan keşeläreñ äzerli. Şunlıktan bähetsezlegeñneñ başı — üzeñnän, dävamı — tirä-yuneñdägelärdän, duslarıñnan, ahırı — doşmannarıñnan. Köçle buluıñ ber häl, duslarıñ köçsez ikän, ul vakıtta harabat diñgezenä köymäñneñ barıp kerüen belep tor!

Häyer, Ğalimä bolarnıñ berse turında da uylıy almıy häm başına kiterergä dä mömkin tügel. Anıñ küñelen barı tik buşlık bili, tınıç, rähät, şul uk vakıtta bik yakın da, bik yat ta buşlık bu, ğaläm buşlıgı bili. Ul — yazılmagan kitap kebek. Menä häzer ilahi Kaläm tibräner dä: «Galimä serle yokısınnan şahzadä koçagında aynıp uyanıp kitte»,— dip yazıp kuyar. Ügi ana, aña buysıngan biçara ata, üçle keşeläre, könläşüçeläre hakında isenä töşerer, başkası... Äye... Yuk-yuk!.. Ğalimäneñ yazmışı tügel bu, anıñ änise dä üzeneke, izge, anıñ gaziz ätkäse patşa da tügel! Bu yeget tä anıñ şahzadäse Hälim tügel!

— Hälim?.. Kayda sin, nigä häbärläreñ yuk sineñ, Hälim?

Kız endäşä, ämma tavışı yuk, işetelmi. Ällä haman da yoklıy, barı sataşa gınamı? Yuk, küzlären açtı bit inde!

Galimägä cılı koçakta rähät ide. Yeget anıñ başınnan sıypap-sıypap aldı. Maşina tınıç kına eşläp utıra. Avılga kerep kilüçe yul bup-buş, güyäki böten dönya bitaraf yokıda gomeren uzdıra.

«Min nigä bolay utıram äle, bu bala oyat ta belmi dip uylauları bar! Niçek şuşılay kilep çıktı ikän? Bu abıynı bötenläy diyärlek belmim dä bit»,— digän uyları kız balanıñ akılın kaynatırga, holkına kuät birergä tiyeş ide. Ämma kıznıñ ise dä kitmäde. Nindider cavapsızlık, hätta kurkınıç vayımsızlık anıñ belän idarä itä, yäşäeşeneñ mäğnäsezlekkä buysınuın östen çıgarırga teli. Ğalimäneñ küñele moña karşı tügel. Menä häzer nindider kotçıkkısız hata bulaçak häm anıñ buluın kız üze ük teläyäçäk...

Şunda avıl başınnan çıgıp kilüçe küzlär ğadätlänelgän avtomobil kürende. Ğalimä ätiseneñ «UAZ»ın tanıy ide, anıñ sarı töse yıraktan, kara tufraklı basu-kırlardan da yaltırap kürenügä, böten keşe dertläp uyanıp kitüçän, barısı da tırış hezmätkä yaña därt belän köç tabıp totınuçan, hätta kızı da mondıy hislärdän irekle kala almıy.

Ätise alar yagına yotılıp karap uzdı. Ğalimäneke belän anıñ küzläre oçraştılar, ämma maşinası, tuktalıp tormıyça, yulın dävam itterde. Şuşınnan soñ gına kız, yeget koçagında izrägän cirennän aynıp, cilkälären avır, ämma cılı kullardan azat itep, urınına caylanıp utırdı.

— Yoklap kitkänmen, ahrısı!— dide ul.— Sizenmiçäräk kalganmın!

Eget anı-monı endäşmäde. Kıznıñ küzlärenä vakıt-vakıt karap kuyuları belän genä çiklände. Uyları isä Saraylı tauları, kırları buylap yörende. Şunnan soñ gına:

— Minem sineñ belän küptännän tanışasım, duslaşasım kilgän ide,— dide yeget, Ğalimägä turı karap.— İsememne beläseñ, İlgizär ikänlegemne, nefttä eşlim, promısellärgä eşçelär, kiräk-yaraklar taşıym. Soldatta buldım. Tormışım, biografiyäm — şuşı. Sine dä beläm, isemeñ — Ğalimä, bıyıl urta mäktäpne tämamlıysıñ. Min dä şul mäktäptä ukıdım, şul uk avıldan. Ämma sine belmi idem. Bälki, tübän sıynıf ukuçılarına iğtibar itelmägäç, şunlıktan belenmi kalıngandır inde...

— Min yugarı sıynıflarda gına bu mäktäpkä küçtem. Moña qadär Aznakay internat-mäktäbendä torıp ukıdım. Äniyem şulay teläde, ätiyem karşı kilmäde,— dide Ğalimä, üze turında tulı cavap birüenä şiklänmiçä.

— Bügen kiç monda kilsäm, sine, Ğalimä, kürermenme?— dide berazdan soñ yeget, oçraşu teläge barın belderep häm bik tä yagımlı itep.

Kız berazga aptıraşta kaldı. Bälki Nägıymä apası turında, anıñ ulı Hälim hakında, aralarındagı «çıbık oçı — tal başı» digänçä genä bulsa da kardäşlek, agay-enelek barlıgın da uylap algandır, kem belä? Keşelär eçendä goref–gadät nıklı saklana, tugannarga, agay-enelärgä öylänü kebek ğamäl yuk bit, maktalmıy, gönahlı sanala. Ä ul, Ğalimä, yülär kız buldı, Hälim abıysına tämam-tämamısın ğaşıyq buldı. Aña bu histän kotılırga kiräk. Böten soñgı vakıtlardagı eşläreneñ arkılı-torkılı kilüe şuşı hatası arkasında bulırga bik mömkin. Bu bit täqdirneñ üz köçen sizderüe!

— Yuk, min kilä almıym! İmtihannarga äzerlänäsem bar!

Galimäneñ mondıy cavabın yeget kötkän ideme-yukmı, häyran itüen sizdermäde, ämma bu vakıtta anıñ kara çäçläre kerpe enäläre kebek tırpayıp, ak yöze tagın da agarıp kitkändäy toyıldı.

— Min kilermen! Menä şuşında! Kötärmen!— dide ul, kararlı keşe ikänlegen sizderep. «Egeteñ barmı ällä, äniyeñnän kurıkmıysıñdır bit?» kebek süzlärneñ bersen dä äytmäde. Ğalimä Hämzädän dä, başkalardan da şunıñ işe mıskıllaularnı işetkäne bulganga, İlgizärdän dä kötkän ide. Ämma yegetneñ katgıy itep äytep kuyuı, «kilermen» dip belderüe kıznıñ küñelendä dä şul uk süzlär belän cavap birü telägen uyattı.

Galäm koyaşı üz därtendä yaktırtkanda da küñel kügeñ bolıt astında sargayıp torırga mömkin. Siña bernindi rähätlek tä, şatlık-söyeneç tä yuk. Ğalimäneñ dä şundıy köne buldı bügen. Häm menä küñel ofıkları çigendä tañ bilgeläre kürenä. Ul aña yaktı kön alıp kilerme, kara bolıtlı avır yañgırlarmı? «İrtä ayazgan — kiç ayazmas, kiç ayazgan — hiç ayazmas» — bu mäqal hava torışına nisbätle äytelgän, ä anıñ eçke mäğnäsenä yazmış häsräteneñ cıyırçıkları, ak çäçäkläre, adäm balasınıñ olı-keçe täcribäse salıngan: tañ irtä atsa — kiçläreñ sagışlı bulır, kiçen genä tañıñ atsa — bötenläy dä gomer itmägän kebek toyılır. Gıybrätle dä, akıllı da.

Galimä, uramga kerep yugalgaç, koyma çitlätep kenä kire kilde. İlgizär haman da maşinasın kuzgatıp alıp kitärgä kıymıyça urınında tota ide. Kinät signalın berniçä kat rättän kıçkırtıp aldı. Annarı gına, ükertä-ükertä, neft promısellärenä taba kuzgaldı. Ul barası yakta utlı fakel, kalın biyek çannar, gomergä güläp utıruçı binalar, baganalar, vintillär, cirgä çıkkan, cirgä kerep kitkän käkre häm turı itep suzılgan, citmäsä açık töslärgä buyalgan yuan-neçkä torbalar, timerçıbık çeltärlär tarttırılıp eşlängän koymalar, olı avır açkıçlar totıp nilärneder borgalauçı agay-abzıylar bulırga tiyeş ide. Ğalimä eleklärne, cäy köne ciläkkä barganda, alar yanınnan ütep kitkäläde inde. İlgizär yörtä torganga ohşaşlı maşinalar ul vakıtta da anda bar idelär.

Koyma buyına sıyıngan kileş Ğalimä berniçä minut yugalıp, tämam kurkınıp kaldı. İlgizärneñ berniçä tapkır signal birüe, maşinasınıñ köçle kuät häm därt belän güyäki eş atıday aşkınıp kitep baruı — bolar yegetneñ kıznı kürep aluına, bu kürenüennän küp närsälärne añlap ölgerüenä yahşı dälil idelär. Aña ul kuanıçnı Ğalimä üze büläk itte. Häzer Hälim abıysınıñ küzlärenä niçek karar da bu hällärne ni räveşle añlatıp birer? Yä yöräk, nişlätäseñ sin çibär balanı, yä yäşlek, nigä anı äle salkınga kuıp çıgarasıñ, äle kaynar utlarga kiterep salasıñ? Ällä soñ bu mähäbbät yalkını kemnärgäder ut bulıp toyıla da, ğaşıyq cannarga gölbakça sıyfat añlaşılamı — Hoday belsen!

Şunda gına Ğalimä bügen närsädän käyefe kitkänlegen, kaya kaçarga belmiçä, kaytıp yögeräm dip yulga atıluın isenä töşerde. Anıñ ber genä gayıbe yuk isä dä, östenä yala yatkaç, hätere kalu gazabında canı tämam arıganın, İlgizär alıp kaytıp kilgändä, onıtılıp kitep, kabinada yokıga çumuın şulay uk häterendä yañarttı tutaş, tik niçek itep kıyu yegetneñ koçagında kaluın küz aldına kiterä almadı. Häyer, zıyan yuk. İlgizär anı kimsetmäde. Güyäki pıyala kitergändäy itep sak kına, cavaplılık belän kükrägenä alıp kına, maşinasın aşıktırmıy gına alıp kayttı. Kız monı sizende, yörägendäge cılılıknı da, keşeçä mönäsäbätne dä toydı. Ul moña qadär üzen altın tacga utırtılgan ence börtege dip küz aldına kitergäli ide. Tik andıy mönäsäbätne genä kürmäde. Ä bügen — başkaça buldı... Altın tac... Ence börtege!

Keşelärgä, bigräk tä ukıtuçılarına karata tugan üpkäläü hise dä onıtıldı. Häzer Nägıymä apasınnan da oyalmas, alarga elekkeçä kergäläp yörer, küptän hällären dä beleşkäne yuk. Maynıñ urtalarına sarıklar da bärännäre belän kötügä çıga başlap, ul alarnı tapşırır. He, kolhozlar taraldı, ä ul sarıklarga inde kemnär huca ikän?

Eh Hälim, Hälim! Kanikulga dip kayttıñ da, Ğalimäneñ küñelen tämam butap taşladıñ. Yugıysä barı tik vakıtıñnı buşka uzdırmas öçen kız belän mähäbbät teatrı uynap alu gına uyıñda bulgan! Ğayepsez Hälimne «karaga buyau» eşenä kereşkänlegen üze dä añlamıy kaldı.

Galimäneñ yöräge sikerengäläp kuydı. Küz alları karañgılanganday buldı. Häle kitep aldı. Niçä könnär yal häm yokı kürmiçä, şul imtihannar, BDİ dip tırışularınıñ ahırı — tänennän kotı kaçu ide bu. Butalgannan da nıgrak butala ide canı. Äle genä iñ ışanıçlı, zur bähete kebek toyılgan Hälime inde häzer kız tarafınnan açulanıldı, gayräte arıslanga äverelep, biçara yegetneñ küñeldäge suräte dähşät belän güyäki çäynäp taşlanıldı. İlgizär isä, ak argamaknı iyärlägän şahzadä bulıp, anı, Ğalimäne, yaman zatlardan saklar öçen kılıç aykap, görzi izäp kilep citte. Di̇yü sıyfatka äverelergä torgan olı dönya yıfäk cäymädäy cäyelep kitte.

Adäm balası köpä-köndez uramnan ayak öste atlap barganında bolarnı çınbarlık dip küzallarga mömkin tügel, härhäldä akılı urınındagı hiçkem bolay eşli almıy. Monı Ğalimä dä añlıy, ämma üze belän berni dä kılır häle yuk. Ni öçender Nägıymä apası kızganıç, ul bit Hälimen, ukunı betergäç, diplom alır da hiçşiksez avılına kaytır, monda zur teräk bulır dip kötä. Tormışları citü, ämma yortta ir balañ eşne totu mäğkul. Ğalimä belä: Hälim abıysı kaytmayaçak, andıy buldıklı keşelär avılga gına tügel, şähärgä dä sıyıp betmilär äle. Dönyada ber bit ul, ber, kabatlanmas!

Kıznıñ küzlärenä yäşlär kilde. Ul üzen Hälim abıysı tarafınnan taşlangan, hätta mıskıl itep kaldırılgan kebek itep toydı. Yugıysä yeget aña barmak belän dä kagılmagan ide bit, barı tik Kuş kayın alanlıgında alar übeştelär genä. Yar çitenä çıgıp, keşe kürmäsen dip agaçlar artına mahsus posıp. Şunda da alarnı kürep kalgannar, şunı da änise Kamilägä citkergännär. Ä Nägıymä apası, işetep, belmim, närsälär uylagandır? Äle İlgizärgä utırıp kitkänen dä kürep kalgan bulsalar? Yulları da sarık häm bärännär asrala torgan ferma binaları yanınnan uza! Nägıymä apa, Bäker aga, Hälim abıy!.. Ya Hoda, yarata bit ul, bik tä yakın kürä alarnı, yortlarındagı hämmäsen dä, apa-señellärenä, ala-kola pesilärenä qadär! Menä ul ak külmäktän şul yortka kilen bulıp töşär ide sıman. Bäker aga zur tantana belän kapka açar, Nägıymä apası anıñ ayak astına ak mendär kiterep salır da:

— Kızım,— diyär,— tökle ayagıñ belän! Baskan ezeñ mamık bulsın, söylägäneñ şikär-bal bulsın!..

Çäy kaşıgı belän şunda kilengä bal kaptırırlar. «Menä kilenebez niçek uñgan!»— dip maktap, hätta cırlap ta cibärerlär. Yolası şundıy, ğadäte şuşı räveşle ğasırlardan kilä. Hälim isä, bilenä tayanıp, kürdegezme, min nindi kız alıp kayttım, tavis koşı bit bu dip maktanıp karap torır. Eh, bar äle küräselär, bar äle! Ğalimäneñ tuylar kararga barganı, kilen töşkänne kürgäne meñ bulgandır. Ul yaratmagan keşeñä kiyäügä çıgular, bähetsez yäşleklär turındagı rivayätlär mögayın romannarda gına yazıladır, bäyetlär häm cırlarda gına äytelä, köy öçen genä, kızıkka çıksın dip şulay söylänelep kilenä torgandır? Ä çınlıkta keşelär söyeşep-yaratışıp kavışalar. Änä Nägıymä apa, Bäker agay, änise Kamilä... Ah, yuk ikän şul, monısı alay uk tügel! Niçä işetkännäre buldı, häzer dä bar:

— Salavat, sin cir bitkä kiyäügä çıgası tügel idem min!— dip änise yılap, balaları keçeräk çaklarda da, üsä töşkäç tä haman ata keşegä taşlana ide. Yaratmagan bulgan ikän!


HHII

Kiçäge sotsialistik sovet cämgıyateneñ tamırı belän yolkınıp alınıp, tämam mıskıl itelep «et avızına» taşlanıluı kölke dä, faciga kebek tä ide. Üsep kilüçe yäş buın ul cämgıyät, il hakında ällä närsälär işetep, şul däverdä gadi halık tämam integep, gazaplanıp, ber dä kön yaktısı kürmiçä yäşägännär ikän digän toygı häm hislärdä kaldırılgan idelär. Alga taba tormış niçek bulır — anısın uylauçı yuk. Bügengese — taygak boz kebek, ber dä utıra almıyça cäfalangan bolgançık su sıman. Eleklärne «ministr kebek başlı», «akademik kebek akıllı» digän gıybarälär belän söyläşä torgan ide halık, ämma şul ministr häm akademik digännäre televizion kanallardan yış kürenä, törle avır mäsälälärgä añlatmalar birergä tırışa başlagaç, farazlarınıñ hakıykatkä turı kilmäve, yäşäeş-tormışnıñ ber tarafka, ömetlär ikençe yakka kitep, hıyallarnıñ häm küzallaularnıñ çuarlık belän tulganlıgı, teläklärneñ başkalık belän yöräklärne yandıruı alarnıñ da danlıklı däräcälärenä tap töşerüdän gıybarät ide. Güyäki dönya haman da vaklana bardı, keşeläre isä yäşäeşennän dä vagrakka ävereldelär. Bu häl mizgel eçendä bulgan küreneşlärne barlıkka kitergän köçle davıldan soñ härabälänü kebek, adäm başlarınnan uzıp, bala häm ana üzara añlaşudan tuktaganday, kürşe häm duslarnı da şul yamanlıkka töşerde. Alga taba cämgıyät bolay yäşi almayaçak ide yugıysä. Ämma anı tözätäse urınga, haman da üzgärtep korırga, yañadan başlap nigezlärgä tırıştılar. Keşelärne bügen üterep beterep, irtägä kabat tudırsañ gına bälki barısı da yañaça bulır, kem belä? Ämma bolay eşläü mömkin tügel häm zur vähşiyät ikänlegen küzallau avır tügel.

Galimä kiçkä qadär üz küñele belän tartkalaştı. Öç tapkır uramga çıgıp, kapka töplärennän suzılıp karap, älege dä bayagı olı yul yagın küzätte. Monnan Çoñgıl tau yagı da, aña tup-turı menep kitüçe taş yul da açık kürenälär, ämma İlgizär kilep tuktagan urın agaçlar, yortlar artınnan belenmäskä dä mömkin ikänlegen uylap häsrätlände kız. Ägär dä yeget «kilermen, kötärmen» dip äytmägän bulsa, Ğalimä dä bolay uk borçılmas häm bärgälänmäs ide. Närsä inde bu? Anı mäktäptä orıştılar, üpkälättelär, yılattılar, aña Hälime cavap hatı yazarga da vakıt tapmıy, inde aydan arttı bugay, şaltıratmıy da! Ä Ğalimäneñ küñelennän bu borçular sihri kanat belän sıpırıp taşlanganday yukka çıktılar. İlgizär! Sıyındır koçagıña, Ğalimäneñ küñele tagın ber kat yal alsın! İmtihannarına äzerlängän könnärendä tutaşnıñ başına şuşı bäla genä citmägän!

Anısı Hälim abıysın onıtu öçen başka ber yeget belän küñelen sataştırıp alunıñ faydası kürenmi kalmas! Niçä ukıp, işetep üste: «Çöyne çöy belän bärep çıgaralar!»— didelär aña, nindi kıyınlıkka töşsä dä, iñ yahşı çarası şuşı! Ämma kız bala monıñ niçek häm närsä ikänlegen bar avırlıgında küz aldına kitererlek däräcädä küñele belän dä, akılı belän dä nıklı keşe bula almıy. Ğalimä bu hakta başına da kitermi. Yöräk yanuı ul bit cannıñ üz urınınnan kubarıluınnan da, hislärneñ kaynarlanıp aptıratuınnan da kilä. Kötmägändä avırıy başlagan hällärgä töşäseñ.

Säğat kiçke cidelär ide. Eñger elenep kilä. Ğalimä, küñele sikerep kuyganın toyıp, inde bişençe tapkırga ukıy başlagan mäktäp däreslegen östälendä kaldırıp, kapka töbenä ciñelçä kiyemnän, arkasına kalın şäl salgan kileş kenä yögerep çıktı da, kötkän yulga karauga uk, taudan töşep kilüçe maşinanı kürep tä aldı. Anıñ İlgizärneke buluında şige yuk ide. Kat-kat küz salıp tormıyça, Ğalimä öygä kerep yögerde. Kiç tuñdırgan, köndezge yırganaklı üzännär häzer kiçke suıktan boz elpäse belän tartılgan. Ayak astı urını-urını gına bulsa da tayıp-tayıp ala ide.

Yöräk ber özgälänsä, anı tınıçlandıru öçen sularga töşüdän genä fayda yuk. Üz qaderen belmägän keşene başkalar hörmät itäme? Busı inde meñ tapkırlar işetelgän süz. Keşe qaderenä hörmät belän cavap birü adämdä yuk ikän, andıy zatnı kem dilär? Äye, üz qaderen belmäüçe, dilär!

Anısı da döres sıman, monısı da haktır kebek. Akıllı keşelär dönyada, küz belän kürep, kolak belän işetep, küñel ülçäülärenä salgannan soñ gına ğamäl kılalar. Beräülärgä monıñ öçen minut ta citä, ikençelärgä säğat tä az. Menä şuşı bula inde ul zatlılıkta ayırma. Tabigateñä karşı baru mömkin eş, anısı. Ämma küñel türeñä elengän ülçäüneñ urının kuzgatıp kuyu, tälinkäläreneñ tigezlegen bozıp taşlau kebek inde ul. Niçek yäşäüneñ ber genä törle kürsätmäse älegä qadär keşelek tarafınnan berniçä tapkır täcribä kılınıp karalgan, tik zamana digän vakıt berämlege ul kürsätmäneñ asıl mäğnäsen üzgärtä torgan. Yäşäü serlären açık his itkän keşelär üz urınnarına vayımsızlarnı kaldırgannar. Aları — başkalarnı. Serlär onıtılgan. Annarı, kemder iskä alıp, alarnı yañartkan. Üz zamanına yaraklı itkän. Şuşı räveşle tarih digän böyek sähifälärdän gıybarät kalın da, kurkınıç ta, butalçık ta «kitap» barlıkka kilgän. Bez anı ukıybız, bez annan gıybrätlär tabıp häyranga kalabız. Küñel koyaşıbıznı bolıtlar mäñge kaplamaslar tösle. Yöräklär şiğır belän tula, can söyeneç eçendä yäşi. Ä niçek hatalana adäm balası?

Dönyada keşelär ğadel hökem yörtä almıylar, şulay da anıñ tösen-räveşen kiterälär. Monıñ öçen bik gadi äyberlär eşlilär: döreslek «baganaları» utırtalar, kanunnar tözilär. Şul normalarnı bozu — hata, alarga buysınu — döres. Ämma bu äüväle iğlan itelü, annarı kabul kılınu, alga taba buysındırılu belän hakıykatkä, döreslekkä äverelderelä. Bez ul kanunnarnıñ döreslegen raslau öçen ilahi hislärebezne eşkä cigäbez, fänni nigezdä dälillär kiteräbez, tagın da nilär genä kılanmıybız häm kılandırmıybız. Asılda bolarnıñ berse dä ilahiyät eşe tügel, keşelärneñ üzara kileşüe arkasında gına kanunlaşa. Dimäk, adäm balalarınıñ üzara kileşüe bar närsälärne dä häl itä. Zakonlaştırıp kuyılgan kanunnarnı cämgıyät östennän alıp taşlau kemnärgäder ğadellek kebek toyılsa, kemnär öçender ul, kiresençä, ğadelsezlek sımanrak añlaşıla. Bez hatalı ikänbez, ğamälebez döresme? Keşelär yalgışıp kileşmilärme? Beräülärne bez, yalgışsalar da, «ayakları tayıp kitte», dibez, ikençelärne, ayakları tayıp kına alsa da, hatalı itärgä genä atlıgabız, ğayeplegä çıgarabız. Yazmış yöge härkem cilkäsendä dä tigez tügel.

Galimäneñ İlgizär yanına çıgıp yögerüe, anı kötep aluı, ämma oçraşuga süz birmäve, kiresençä, kilmäven teläve — bolar berse dä anıñ akılına, küñelenä sıygan närsälärdän tügel ide. Nindider avır täqdir anıñ östennän hökem yörtte. Ğalimä bu oçraşuga aşkınmaganda da haklı bulaçak ide. Yöräge tulıp kaynarlangan yäş kanı anıñ akılın nindider çäçäkle bakçalarga, küz yauların alırlık biyek ak mäğrur taularga, mäñgelek yaz hökem sörgän cılı utraularga — ällä-ällä kaylarga sataştırıp alıp kitte. Anıñ öçen baş oçına gilotina baltası sıyfatta kütärelgän BDİ sınauları da, kızın bügennän «boçkaga salıp tozlap kuyarga» äzer äti-äniseneñ çikläüläre dä — berse dä bernindi karşılık tügel idelär, barı tik Hälim abıysınıñ närsä äytäçäge, eşne belep alaçagı kotın kaçıra. Ämma ul monda tügel, yırakta, Kazan kalasınıñ taş kısalarına töşärgä häm yugalıp kalırga mäcbür ence börtege, zatlı sagışı gına!

Galimäneñ kesä telefonı şaltıraganda bi̇yü köyen cırlatuga köylängän ide. Änisendä häm iptäş kızlarında gına nomerı bar, ämma şaltıratışıp söyläşüçelär bügenge limit-normaların tutırdılar inde. Änise, kızınıñ kinät yugaluın şäyläp, ezlärgä mömkin, anısı. Änä şaltırata da bit!

— Äye, äniyem?

Cavap birgänendä tavışında Ğalimä kauşau bar ikänlegen toydı. Ämma ul kauşavı belän idarä itä dä, anı yäşerä dä almadı. Bu dulkınlanu täne buylap berniçä rät yögerep uzdı, yörägen urınınnan kuzgatu öçen citä kaldı. Kız, konfet urlauda totılgan bala kebek, üzen kaya kuyarga belmiçä, şunda adımnarın butap ölgerde. Aşıgıp koyma buyına barıp bastı. İşek aldı yagında kemnärneñder ayak adımnarı tuñdırıp algan karnı taptap, aşıgıp kapkaga taba kilä idelär. Berse, ir keşe tavışlısı:

— Kemder kerep kiläme soñ?— dide, aña hatın-kız:

— Kapkanı biklägän ideñme ällä? Aça almıy toradır bit?— dide.

İnde üzen kürerlär, küz uñnarına eläktererlär digän uyı Ğalimäne kurkıtıp, alarnıñ kapka turınnan tizräk kitep barunı akılı yahşıga sanap, ayak adımnarın aşıktırdı. Ämma kapka açılıp:

— Kem balası bu, Salavatnıñ Ğalimäsenä ohşagan,— dip äytüläre, çukrak bulmasañ, kolakka kererlek däräcädä işetelep, tutaşnı artınnan kua kildelär. Anıñ kauşavın arttırırga şuşı da citä kalırlık ide.

— Sezgä tügel ide!— digän buldı ul.

Galimäneñ bu süzlären telefonnan söyläşügä kagılışlı dip uylapmı, şaltıratkan keşe üzenä kabul itte, kapkadan çıgıp baskannar — üzlärenä. Moña qadär täüfıyklı buluı belän ürnäk toyılgan kız turında bu añlaşılmauçılık başkaça uylıy başlarga älbättä etärgeç birä ala ide. Yarıy äle kapkadan kilep çıguçı irle-hatınlı keşelär tormış tupaslıgınnan şaktıy tauşalgan, fikergä-uyga birelüne, bigräk tä başkalarnı hökem itü «ostalıgınnan» yıraklaşkan adämnärdän idelär ahrısı. Ğalimä, ällä gafu ütenergäme digändäy alar yagına borıluına, kapkalarınnan kerep ük kitülären şäyläp ölgerde. Aña şunda uk rähäträk häm küñelenä tınıçrak halät iñde, cilkäsennän yök töşkändäy toyıldı.

Telefonnan şaltıratuçınıñ nomerı tanışlar isemlegendä yuk ide. Ämma Ğalimäneñ yöräge kiselep aldı. Bu bit anıñ Hälim abıysınıñ tavışı ide. Nigä inde ul anı tanımadı? Häzer yañadan şaltıratkanın kötsenme, ällä üze, küñelendäge seren yäşerä almıyça, soñlamıy şaltıratsınmı? Annarı: «Menä min İlgizär isemle yeget yanına oçraşırga baram»,— disenme? Nindi yülärlek bu. Nigä Ğalimä monda kilde? Änä aña İlgizär yakınaya, kulındagı çäçäk bäylämen suza. Mögayın cännät bakçasınnan özep alıp kitergänder, kızıl rozalar, kıp-kızıl gölçäçäklär! Nindi huş islelär! Ä niçek çäneçkele alar! Uçlarına kadalalar, bitlärenä...

— Min sine berençe kürgän könnän başlap yaratam, Ğalimä!— dip anı İlgizär cılı koçagına ala. Tutaşnıñ başı da ciñelçä äylänäder sıman. Ni-närsä cavap birergä tiyeşlegen dä anık kına süz itep cıyıp alıp, äyterlek hälgä kiterep citkerä almıy. İrennärenä kan yögerä, küzlärendä nindider sihri toman elpäse, karañgılık. Änä küktä — yoldızlar, şärä yoldızlar. Abau, sez şulay kön dä külmäksez çıgıp basasızmıni? Hi, nindi yülär uy bu: yoldızlar külmäksez, imeş! Närsä, borınga, küzlärgä, irennärgä külmäk kiräkmeni?.. Kiräk ikän şul, ul — yaulık çite, yat keşe küzennän kız balanıñ gıyffäten kaplauçı!

— İlgizär, İlgizär!.. Kiräkmi!..

— Äye, beläm, kiräkmi!.. Min nişlim, ya Hoday? İrennärem oyatların onıtkannar! Kullarım şaşıngan! Yuk-yuk! Ğalimä, min sine koçam, übäm! Rähmät, meñ rähmät! Yazmış bezne oçraştırdı, inde hiçber onıtasım, sineñ yannan kitäsem kilmi! Yaratam min sine, Ğalimä, ülep-ülep yaratam!

Kız tagın da nilärder işetä. Yörägenä kaynarlık yögerä dä yögerä, kanı haman esselänä bara. Nindider köy uynıy. Tatar bi̇yü köye. Bu bit anıñ, Ğalimäneñ telefonı. Kaysı yüläre şaltırata aña bu vakıtta? Änise anıñ kayda ikänlegen beldeme ällä? Tege apalar, kapkalarınnan çıgıp, kürep kalgan ir häm hatın, yögerep barıp, kızıñ yeget yanına kitte dip äläklämägännärder bit?

— Äye, allo!.. Kem? Hälim?.. Kem ul Hälim? Nindi Hälim?.. Abau, Hälim abıy, bu sezme?

Galimä şunda, serle yokıdan uyangan kız kebek, üzen inde zaman pärdäse bulıp kaplagan kalın pärävez çeltären niçek kul işaräse belän yözennän kagıp töşersä, komsızlanıp übüçe häm koçaklauçı İlgizärne şulay çitkä etärde, kükrägenä kısılgan roza çäçäkläre, seberke çişelep taralganday, ayak astına işelep häm sibelep kaluın da toymıyça, yaktılıgı belän dönyalıknı kömeş nurlarına kümärgä tau artınnan çıgıp kilgän ay yagına taba tartılıp, kolagına telefonın totkan hälendä atlıy birde. Anıñ süzläre ällä kaydan, ğaläm çitlärennän äylänep kilep, yöräge aşa uzgan moğcizalı moñ belän tulıp yañgıradılar:

— Äye, Hälim abıy, min sezne tıñlıym! Hälim abıy, äye, bik yahşı işetelä!

HHIII

Mäktäptä häzer küñelsez ide. Tabak çıraylı, sandık gäüdäle Saniyä Ruhanovna, Ğalimäneñ yulına arkılı töşep:

— Sin äle haman ukırga yöriseñmeni? Kumadılarmıni?— digäç, kız tämam akıldan şaşa yazdı. Yugıysä anı kabat ni pedsovetka, ni direktsiyägä çakırtıp söyläşmädelär. Ukıtuçılar kollektivı ber-ber kararga kilergä, mäsäläneñ asılına töşenergä tiyeş ide, yugıysä. Ämma alarnıñ küpçelege berni dä sizdermädelär, bernindi tıkşınularga da katnaşmadılar. Hätta isemnäre atalgannarnıñ da ser birmäskä akılları citä ide. Ä menä Saniyä Ruhanovna yaman şeş kebek tişelergä genä tordı. Hätta anıñ iseme atalmasa da, älege dä bayagı «sorı» gazetadan niçekter işaräse dä bar ide kebek añlaşılıp, «karaknıñ bürege yana başlagan» bulıp çıktı. Ul ukıtuçı küp urınnarda üzen tanıp algan, ahrısı. Citmäsä elekke kolhoz räiseneñ yaña investor «huca»nıñ bilämälärendä upravlyayuşiy bulıp aluı Saniyä Ruhanovnanıñ ulı Näsim öçen dä yaña mömkinleklär açtı. Agrofirma kaladagı yugarı dairä keşese kulında ikän! Ul teläsä kaysı işekne tibep açıp kerä, kemgä ni äytsä, aña kileşä häm süzläre dä ütä, imeş. Ä menä Saniyä Ruhanovna şunıñ upravlyayuşiyena kayvakıt tüşäk cılısı bula aldı, ulı Näsim dä ir aunagan cirdän kalgan yöktän tudı. İnde üsep citep, Ğalimä belän ber sıynıfta ukıy bit, sıynıftaşlarına bähetsezlek kiterep. Halık barısın da añlap-belep tordı. Citmäsä: «Näsimneñ ätise başına küktän bal tamdı»,— dip söyläde. Süz elektä kolhoz räise, häzerdä upravlyayuşiy hakında bara ide, bilgele. Kaya di ul bal gına, täpäne belän may şapıldap kilep töşte aña. Mondıy da bähet agaynı ayaktan yıgarga, sıtıp uk taşlarga tiyeş ide. Ul sannarın avır cıyıp aldı bugay, anısı. Ällä kılanıp kına yördeme?.. İñ häsrätlängäne — kolhoz milken tämam taratıp häm talap ölgerä almıy kaluı belän bäyle buldı bugay. Kiräkmäs ide kurka-kurka gına mataşırga! Änä barıber cide yat añgıra baş kulına küçte. İnvestor, imeş! Banktan ssuda, hökümättän byudcet çıgımı alalar da, «yaşäü — hucadan, ülem — Hodaydan» dip, tökerep birälär dönyasına. Mayda, balda yözälär. Menä niçek buldıralar, menä niçek anıñ üzenä dä buldırırga kiräk bulgan! Ä ul — kurkıp mataşkan yülär!

Bu dönyada yäşägändä usal häm komsız kılanırga kiräk ikän. Küpme sıya — cıy da cıy. Het sineñ hakta ällä närsälär äytsennär, hurlasınnar, söyläsennär, yazsınnar, ber dä ser birmä, «mahı»ga urın kaldırıp toralar dimeni? Änä, akılı keçkenä genä bulsa da, «keçkenä dä — töşkenä» dip, niçämä yeget zamana aygırınıñ sırtına menep atlandılar! Tämam huca ittelär üzlären. Ä sin, biçara, zamana aygırı başın bolgaudan, koyrıgın çöyüdän kotıñ alınıp, şuşı batır ğamälgä bara almadıñ. Yöräksez adäm kebek yugalıp kaldıñ!

Mondıy süzlärne Näsim, iserek baştan kilep kergäläp, kiç uzdırıp çıguçı «räis abıy» dip yörtelüçe keşedän işetep üste. Aña ber genä ni iseme belän, ni äti dip äytmäde. Häyer, «räis abıy»nıñ halıkta da iseme yuk ide bugay. «Zäynullin» dilär ide. Ämma Näsimgä ul familiyä oşamadı.

Häyer, Salavat abıy da bolarnı gına uylıy ide, ämma kızı Ğalimä häm soldat hezmätendäge ulı, Aznakay internat-mäktäbendä ukıp yäşäüçe keçe kızı aldında alarnı taratıp cibärmäde.

Näsimneñ hiçşiksez «Altın medal» belän mäktäpne beteräçäge, telägän yugarı uku yortına barıp keräçäge härkemgä mäğlüm. Bu eş aña sihri tayak kebek bar närsägä kodräte citkän akça yärdämendä başkarılıp bireläçäk. Ul üzen iñ akıllı, iñ bulgan, iñ uñgan keşe dip uylayaçak. Ğalimä dä töşep kalgannardan tügel, anısı. Ämma ul avılnıñ «urta kul» balası gına. Äle aña da bayguraga karagan kebek kırın-kırın gına küz salalar kayberäülär. Ä menä Saniyä Ruhanovna bet urınına sıtıp üterer ide. Häyer, moña qadär dä küp tapkırlar ayak çalıp, bügen genä ul forsattan baş tartmas bit inde!

Galimä mondıy hällärgä iğtibar itmäskä tırıştı, däreslärenä elekkeçä yöri birde. Yarıy äle ul bıyıl mäktäpne tämamlıy, imtihannarın da BDİ tärtibendä biräçäk. Belemen dä Mäskäü üze bäyäläyäçäk. Anda Saniyä Ruhanovna kebek saru kaynatkıç ukıtuçılar bulmas, bäheteñ, kompyuterda tikşeräçäklär di bit!

Annarı tagın da şunısına rähmät, Ğalimägä ätise Salavat abıy aldında hur bulgan Hämzä dä, tege kiçädä yalgızı maşinası yanında aptıraşta kalgan İlgizär dä soñgı atnada kürenep-oçrap, ozatırga teläklären belderep bäylänmädelär. Anıñ karavı kön dä tutaş telefonnan Hälim abıysı belän söyläşep, küñelenä yal häm yuanıç ala ide. Äle könnär yahşırgaç, çäçäklär belän dönyalık tulgaç, ber kaytıp kitärgä dä väğdä itä aña Hälime. Bik tä yahşı bulır ide!

Bolgançık sular niçek tınıçlanıp tonsalar, vakıygalar da, üz caylarında başkaları belän alışınıp, onıtıla barganday idelär. Tik Hälim abıysı gına kaytmadı da kaytmadı. Ğalimä anı bik tä sagına ide. Kay vakıtlarda telefonnan şaltıratuları da bötenläy tuktalıp, kız cıyıp çıkkanda, elemtägä kerä almıyça aptırap, küñelen tämam isärländergäläde.

Yazgı kiyemnär dä yukargannan yukara bardılar. Äle genä tau sırtlarında kürenä başlagan kebek toyılgan çäçäklär dä üzännärgä taba yögereşep töşä bardılar, çokırlı urınnar sarı göllär belän tulıp, yäm-yaşel hätfä ülänle bolınnarga da cäyelä bardılar, yaktı kön, zäñgär kük yöze, irken cılı cil, yafraklar belän kupşıra bargan agaçlar — barısı bergä kuşılıp, küz allarında bähet nurları belän balkırga totındılar. Cäy yakınlaşkan sayın, mäktäptä ukuçılar kanikul könnäre kilep citä baruına söyeneşälär, ä Ğalimä häm anıñ kebek ukunı tämamlauçılar alda imtihannar kötep toruın islärennän çıgara almıyça tämam kauşap, koyılıp uk töşälär. Berkemneñ dä sınauların birä almıyça, bähet arbasınnan yıgılıp imgängändäy kalırga telägendä yuk, bilgele. Härkaysı ömettä. Täqdir alarnı izge nasıybı belän kötep toradır sıman. Bolay da «yahşı» bilgelärgä genä ukuçılarnıñ haman da kön-tön tırışuları yalkaularnıñ üz hällären az gına bulsa da ciñeläytü mömkinlegen bötenläy beterä bara. Mondıy vakıtta alarnıñ küñelen niçä tapkırlar «hay ukıgan, tırışkan bulsam» digän ükenü hisläre biläp ala. Tik moña karap berni dä üzgärmi. Kul seltäp, rus halkı ğadätençä «avos»ka tayanıp, imtihannarnıñ tizräk kilep citüen häm ütep kitüen kötärgä genä kala.

İlgizär birgän çäçäklär tege könne çäçelep kalgan cirlärendä tuñıp öşedelär. Kız da, yeget alarnı cıyıp ala belmädelär. Üzara üpkäläşkän keşelär kebek mönäsäbätlären kiyerenke häldä kaldırdılar. Ğalimä ul könne, İlgizärne bötenläy isennän çıgarıp, öylärenä kaytıp kitte. Yegetneñ aptıraşta kaluı anı bötenläy borçımadı. Ul üzen berniçek tä şuşı qadär vayımsız bula alamdır dip uylaganı yuk ide. Menä inde İlgizär belän ike atnalap oçraşmıy torgannarınnan soñ Ğalimä, mäktäptän kaytıp barışında, artınnan aşkınıp kilgän yegetneñ yörtkän maşinasın kürgäç, barısı kabat isendä yañardılar. Aña bik tä kıyın häm avır bulıp kitte. Niçek inde ul, kız bala — şuşındıy yünsez, tärbiyäsez, ahmak bula aldı?

Bügen güyäki böten dönya kuzgalgan. Hätta tübänräk sıynıflarda ukuçı vak-töyäk balalar da mäktäp internatında kuna kalırga telämägännär. Barısı yulga sibelgännär. Mondıy rähät, tınıç, irken havanıñ küptän bulmıy toruı hämmäsendä dä yazga karata sagınu hislären tudırgan. Uynıylar, şayartalar. Ä İlgizär, maşinasın tuktata-tuktata, barısın da «Vahta» yazulı vagonına töyäp kilep bara. Ğalimä yahşı häterli, üzeneñ dä niçä tapkırlar şuşındıy maşinalarnıñ vagonnarına utırıp kaytkannarı bar, anda kışların da avtobustagı kebek cılı, yomşak, rähät urınnar. Kiyem elgeçlär, aş-çäy cılıtkıç priborlarına qadär bar. Neftçe abıylarga tınıçlap yal itep kaytır öçen mömkinçä şartlar tudırırga telägännär. Döres, yulsız, sikältäle, kışın — kar kümgän, yazlıkta-közlektä — pıçrak häm taygak, cäylären tuzanlı ul illeşär-altmışar çakrımnarnı rähät kenä ütep bulmıy torgandır inde. Şulay da neftçe abıylarnıñ yözendä dä, tellärendä dä rizasızlık sizelmi ide. Kaysı berläre çerem itkän bula, küp oçrakta ölkännär berär törle kümäk uyın belän mäş kilälär, yäisä kärt-käncifä sukkan bulalar.

İlgizär Ğalimäne iğtibarsız kaldırıp uzıp kitte. Äüväle kız üze iptäş kızlarınnan mahsus algarak çıkkan ide, un-unbiş adımnardır, küp tügel. İlgizär alarnı, başka kızlarnı, maşinasın tuktatıp utırttı. Ğalimägä kıçkırtıp signal birep aldı. Ämma kız borılıp ta karamadı: ser birmi, imeş. Çakırganga kilergä etmeni ul? Annarı İlgizär dä kızık itte: Ğalimäne ütte dä kitte, kır buylap suzılgan yulda ber üzen, yalgız başın kaldırıp, mesken hälgä töşerep! Kızga şundıy avır buldı. Yegetneñ yüri kölüe niçek söyeneç birsen inde? Ürtälep üç ala ul!

Kız üpkäläp, mıskıllanıp ölgerde. Üzenä dä açuı kilde. Ämma şunda «UAZ» maşinasında ätise, kuıp totıp, Ğalimä yanına kilep tuktadı. Beraz yul uzgaç:

— Nigä bu abıyıñ utırtmagan buldı inde, ber üzeñne kaldırıp kitte?— dide, İlgizärneñ maşinasın tauga karşı ütep kitep.

Galimä bu yulı da ser birmäde:

— Üzem utırırga telämädem!— dide.

— Minem maşinanı kürep ölgergän ideñmeni?— dip ätise soragaç ta, aldarga telämägändäy, «äye» yäki «yuk» ikänlegen tögäl genä beldermi torgan katnaşsız-neytral süzlär belän cavap birde:

— Şulay kilep çıktı inde!

Ul hätta serle itep yılmaydı, rähät kenä kölep tä kuydı. Atanıñ balaga, balanıñ ataga karata bulgan yaktı hisläre kaläm belän yazıp, süz belän surätläp betererlek tügel isä dä, adämi zatlarda kabul itelgän keşelek kısalarınıñ bocraların özep taşırday da tügel ide, bilgele. Mondıy mönäsäbätne bez «hörmät», dibez.

— Nägıymä apalarıña kergäneñ barmı soñ?— dide şunda Ğalimägä ätise, ällä sorap, ällä «kermägäneñne beläm» digän räveştä şeltälägän, rizasızlıgın sizderergä telägän sıman avır gına karap kuyıp. Buyga urtaçadan täbänägräk, bitkä şoma, çäçläre beraz bödräräk, ämma çal kergän, mañgaylarına avır sırlar sızılgan, kulları ällä ni olı da kebek toyılmagan Salavat abıynıñ bu vakıtta küzläre avır idelär. Häyer, ul gomergä şundıy buldı bugay. Hätta yılmaygan çaklarında da küzläre üzgärmädelär sıman. Çın irlärgäme has bulırga tiyeşle kebek toygı kaldırgan mondıy küzlär, cırga birelep, moñlanıp alganda tämam töpsezgä äverelälär. Ägär dä mulla keşedä andıy küzlär bar ikän, Koränne ukıp cibärüenä, şunda uk halık yılıy başlar. Härhäldä tarihlar sähabä Sälmän Farsida şuşındıy üzençälekle küzlär buluınnan, käğazlärne çigep, beraz häbärlär kaldırgannar. Ämma Salavat abıynıñ ul Hodanıñ izge bändäsenä tuganlıgı da, hätta cep oçı da barıp totaşmıy. Barı tik gomere buyına yaratamı-yukmı ikänlegen dä añlıy almagan, malayın da, kızların da alıp kaytkan hatını Kamiläseneñ tinterätüläre arkasında balaları hälen küñellärenä kerep beleşep torudan mährüm kalgan, köne-töne irtännän kiçkäçä eleklärne kolhoz dip çapkan, inde häzer, zamanalar üzgärep, kümhuc-agrofirma öçen hezmät köçen tügärgä tiyeşle itelgän Salavat abzıynıñ holkı-figıle kerdele-çıktılı kebegräk bula bargan çakları ide bu. Kızınıñ Nägıymä apalarına eleklärne kerep yörüenä bik söyende. Ni disälär dä, agay-señel, yırak kına bulmasın, üz kan kebegräk keşeläre bit. Ulı Hälim hakında da häbärdarlıgı citeşle: çın yeget sıyfatta üsep citkän, üze barıp, Kazanda ukırga kergän, eş söyüçän, kürkäm, uñgan häm tagın da ällä kemnär, ällä nindilär bula alırlık şunda. Kıskası, zatları da yahşı, üz, kannarı da çit tügel, şäriğatkä dä sıya: ike bala arasında dürt-biş buın gına aralık bardır! Anı bähetle keşelär yäşli, kem äytmeşli, bişektän töşügä can häm küz bulıp alalar. Bu balalar da, Hoday rähmäte, şundıylardan idelär tügelme? Tik menä änise Kamiläneñ holkına has ikelänüläre kızına da küçep, anıñ da canın cen oyası yasamasalar — ber digän tutaş bulaçak äle Ğalimä, kürersez! Patşaga birerlek, hanşa yasarlık!

Boların gına niçämä tapkır äytte ul balanıñ üzenä dä. Ä kızı:

— İrtägä kerep çıgam äle, küptän küreşkänebez bulmadı. Alarda küñelle, ätiyem! Öyläre tınıç, rähät! Nägıymä apa bik küñelle keşe. Sagındım üzen! Ul bezgä tugan tiyeşle, äyeme? Yırakmı, yakınmı?— diyep, küp kenä süzlär belän söyläp alıp kitep, soraular belän ahırda tämamlap kuygaç, Salavat abıyda, äle yöräge «cu» itep, äle hätere kalıp, annarı yañadan koyaşı çıgıp, ayı kalkıp, yañgırı da yavıp ütkändäy — ber-ber artlı üzgäreşle küñel halätläre bulıp aldı. Ğalimäsennän yäşermiçä äytergä buldı:

— Kızım, atna başında äniyeñ belän saklık kenägäsennän akçalarnı kiräkkä alırga töşkän idek. Poçta buyında Nägıymä apaña oçradık. Äniyeñne beläseñ, «Kamilä, teleñdä sereñne tot» dip küpme äytelgän, monda da üz «çirendä» kaldı. «Ulıñnı yugaltma, Nägıymä, bezneñ yaklarda sukmagı!»— dide dä äytep saldı. Taşka töşerep yomrı-çäşkene vatkan şikelle buldı inde menä. İr dip äytsäñ mine dä! Telen sandalga salıp çükep çıgargannarmıni — telgä betkän, äniyebez, ämma dä yozaklar belän bikläp kuyasım, kamıt cebe belän tegeplär alasım kilgän çaklarımnı sanıy kitsäm...— dide ata, bu vakıt eçendä ere tir börtekläre belän tämam mañgayı tirläp çıgıp, hätta tirän küz çokırlarına taba alar yırmaklap agıp töşep.

Galimäne äniseneñ süzläre dä, aña ätiseneñ mönäsäbäte dä tügel, bälki Hälimneñ änise Nägıymä apanıkı kübräk kızıksındıra ide. Küz karaşında ut yaktısı çagıldı. Bu häl koyaşnıñ nurları kisterep töşüdän tügel, bälki küñel uçagınıñ yalkınlap uynap aluınnan ide.

— Nägıymä apañ akıllı şul ul,— dide berazdan ata keşe, yuldan küzen almıyça, cıyılıp torgan sudan çıkkanda maşinasınıñ yöreşep berazga akrınayta töşep häm süzlärennän soñ onıtılıp kitep...

— Närsä äytte soñ, ätiyem?

— Närsä dip... «Kayda yörsä dä sukmagı turı bulsın, käcä sukmaklarına kermäsen!» dide.

Ätiseneñ şuşı süzlärgäme, ällä hatını avızında ser tormagangamı borçıluı ide — boların uk Ğalimä añlap citkerä almadı. Şunlıktan sorarga mäcbür ide ul:

— Ällä nindi gacäplänerlek süz äytmägän tügelme soñ?

Äti keşe şunda kızına tagın da karap kuydı. Bu yulı karaşı kaynar ide anıñ.

— Berni dä tügel, «käcä sukmagın» telgä almagan bulsa!— dide, güyäki monıñ mäğnäsen kızı da belergä tiyeşlegen abaylap. Annarı, bu mäsälädä yalgışırga mömkinlegen añlap alıp, şunda uk östäp tä kuydı: — Äniyeñ Kamiläneñ holkına işarä yasavı ul anıñ... Kitep-kaytıp yörülären iskärtüe... Äniyeñ bit, yäş çagında, ayırılıp kitep barıp, annarı kire kaytıp yörep aptırattı, kızım. Andıy keşene — «käcä sukmagınnan yöri» ul, dilär. Menä bit närsä!

Kız yözen kapladı. Ätise anı üpkälätüen, yılarga mäcbür itüen añladı. Tik berni dä eşli almıy ide. Yörägenä kara kan töşkändäy buldı. Çemetep-çemetep aldı. Alar bu vakıtta, avıl uramı buylap kilep, kapka töplärenä citep tuktagan idelär.

— Äniyeñä sizdermä inde, kızım!— dip ütende ata keşe.— Ul bolay da borçıldı. Äytergä sinnän oyalıp yöri, küzeñä kürenergä dä!

HHIV

Bügen İlgizär Ğalimälärneñ kapka töplärenä ük diyärlek «Vahta»sı belän kilep tuktadı. Alıp kaytkan mäktäp balaların koyıp kaldırdı da maşinasın akırta-ükertä kitep bardı. Kız monıñ säbäben belä ide: yegetneñ yörägendäge utı älbättä holkın da uynata! Añsızlar gına keşelärneñ ğamälläreneñ säbäplären töşenmilär. Näticäne genä kürgän, säbäpkä akılı citmägän keşelär dönyanıñ küzle bükännäre bulalar alar. Häyer, andıylarnıñ häsräte azrak — kaygırmıylar, başkalar hälenä kerep tormıylar.

Galimägä şuşı kimsetelgän yeget, İlgizär, artıgı belän kızganıç kebek toyıldı. Täräzädän ul anı kürep tordı. Küzlärenä yäş börtekläre cıyıldı. Bu vakıtta añarga Hälim abıysı ber masaygan, üzen ällä kemgä kuygan yeget kebek toyıldı. Aña da, bigräk tä Nägıymä apasına, änkäse Kamiläne kimsetkäne öçen, bilgele, tämam açuı kilde. Böten keşegä dä akıllı da, başlı da, täüfıyklı da bulırga dimägän! Ber dä yalgışırga yaramıymı? «Käcä sukmagı», imeş! Ä nigä Nägıymä apası, bik belep torgaç, bolarnı Ğalimägä söylämäde? Alar bit ber genä tapkır gäpläşep-kiñäşep utırmadılar, samavırlarnı da ber genä sıkmadılar häm yıkmadılar. Niçek kileşle, cayga gına torıp söyläşä ide bit — häyläkär hatın!

Galimägä bu uylarınnan avır bulıp kitte. Ber tuktausız yöze kızardı, yöräge şaşındı, akılı sataşkanday toyıldı. Köne-töne imtihannar dip tırışuları, mäktäptä ğayepsez kaguları, äniseneñ «alay yaramıy», «bolay kileşmi» diyäräk «çukıp» aluları, Hämzäse, İlgizäre, başkası — bolar barısı bergä yäş, çibär, älegä ni akılı, ni añı utırıp citmägän, his taşkınına vakıt-vakıt garık itelergä mäcbür kız balanıñ zihen tägärmäçlären çıgırlarınnan çıgarırga bik citkän idelär. Häm menä ul häzer kıçkırıp cibärer häm sataşa başlar sıman itep üzen sizenä, ämma, şul uk vakıtta, bik tä akıllılana baruın da toya. Dönyalık güyäki anıñ karşında ak cäymä kebek tägäräp açılıp kitä dä, Nägıymä apasınıñ da häyläkärlege açıla, äniseneñ dä ahmaklık tutırılgan zihen tustaganı tügelep kitä, Hälim abıysınıñ da kala kızı belän uramnan baruları kinodagıça küz aldında kürenä başlıy, İlgizärneñ dä kuş kayınga başın söyäp yılavı kartinası barlıkka kilä. Ä niçek alar hämmäse dä ber-bersennän ayırılıp toralar! Holıkları, yözläre belän dä! Ä kuş kayın yafrak yargandır. Ğalimä yul buyı agaçlarınıñ yäm yäşel külmäk kigänlegen, kulların bolgap kalganday tibränülären bügen häterläp ölgergän ide bit! Ätisenä dä şularnı kürsätmäkçe ide. Onıtılgan! Ul kuş kayın da tämam onıtılgan! Yäşelder, tämam yäm-yaşellärder!

Galimä ciñelçä külmäktän şunda taba, tıkrık sukmagı buylap töşep yögerde. Çäyen äzerläp beterep mataşuçı alyapkıçlı änise dä, işek aldında kış kaldırıp kitkän çüplärne sebergäläp mataşkan ätise dä — barısı-barısı da:

— Sin kaya, kızım?— dip aptırap, artınnan karap kaldılar.

Ul işeklären, kapkaların da, kulı citep yabarga ölgermiçä, kayırılıp açılgan häyranlıktagı avızlar kebek kaldırıp, tämam onıtılıp, güyäki berük soñga kalmagayım digän kebek şul kuş kayınnarı yanına yögerde. Anda Ğalimä Hälim abıysı belän übeşkän ide bit! İ anıñ çibär, dönya bähase torırlık kuş kayınnarı! Häzer Ğalimä alar yanına barıp citär, üzlären beräm-beräm koçar, übär!

Kayınnarnıñ yazgı cılıdan böreläre açılgan, vak-vak yäşel yafrakları çıga başlagan, ä küzlärennän yäşlär tama ide. Nigä dip yılıylar ikän alar? Äye, Ğalimäne sagıngannar şul, ğadelsez onıtuına aptıragannar! Niçek bolay mömkin ide.

Kıznıñ yuka itäklären cil tibrätte. Ak, vak yäşel çäçäkle, sılu tänenä yatışlı külmäkläre dä kıznı näq kayınnarnıñ üzläre belän par itkän idelär. Ğalimä ayaklarına karadı. Ak oyıkçaları, kara kün başmakları anıñ zatına tiñ idelär. Kız beraz gına itägen dä kütärä töşte. Ayaklarınıñ tözlege häm maturlıgı aña kötmägändä küñel tınıçlıgı birdelär. Ul şaulı ruh diñgezennän tınıç dönya yarına çıgıp baskan zatlı tutaştay toydı üzen. Annarı, ak kayınnı koçkan cirennän, bu halättän kölke tabıp, kinät artı belän borıldı da, añarga arkası belän söyälep bastı. Dönyada kayınnarnıñ yazgı huş isennän urnaşkan tantanalık ide. Sınık agaç botakçıkları häm törtmä tamırları arasında cirdä üsep utırgan sap-sarı berän-särän çäçäklärne kürep, Ğalimä alarga cılı itep yılmaydı. Şulay tınıp kaldı. Berazdan kemneñder tınıç kına cırlavı işetelep aldı. Bähet öçen diyep dönyaga ike näfis yar tugannar da, zamananıñ kırıslıgı alarnı ayırgan, menä inde yalgız kazlar kebek ber-bersen ezläp küklärdän-cirdän häbär birälär, ämma tabışa häm kavışa gına almıylar — cır şul turıda ide. Köye dä, süzläre dä halıknıñ moñlı yörägennän sıgılıp çıkkan häm mäñgelekkä taba kanatlanıp oçıp kitep bargan. Menä bügen ul kabat kire kaytıp kilä. Cırnı ällä küz yäşlären tamdıruçı yılak kayınnar cırlıylar, ällä inde berär moñlı bändäse, onıtılıp kitep, küñelendäge barça serlären küzen açıp kilüçe tabiğatkä söyli?

Galimä şunda su buyı yagınnan kütärelep kilüçe İlgizärne kürep aldı. Yegetneñ kulında sulı tom-tulı çiläk ide. Uramdagı kolonkadan almıyça, monda, yar astındagı salkın çişmägä töşep, närsä eşläp yöri ul?

İlgizär dä yuka külmäktän genä kalgan. Anıñ kaynar beläkläre yazgı koyaşnıñ ärsez küzlärenä köç häm kuät bilgelären kürsätep uynıylar. Mañgay häm baş tübäse öleşlärendä kıska häm kerpe enäläre räveşenä kiterelep kisterelgän kara çäçlärenä genä kız elek iğtibar itkän bulgan, ämma muyın häm cilkä turlarında ozınayıp häm bödrälänep torgannarına küz dä salmagan bulgan ikän. Töz borın, kısınkı irennär, kisken karaşlı küzlär häm ihtıyar köçen sizderep toruçı itläç bit oçları İlgizärneñ dönyada üzenä tiyeşlene häm kiräklene hiçşiksez kayırıp alaçagı hakında söyli idelär kebek. Häm bolar märtäbäsen sabırlık digän tac bizi!

Galimä, yegetneñ küzläre belän oçraşkaç, yörägenä kurku yögertterep, tizräk kayın artına yäşerende. Şuşı gına citmägän ide: İlgizär anıñ hakında närsä uylayaçak inde häzer?

— İsänme, Ğalimä!

— İsänme, İlgizär abıy!

«Abıy»? Bu süzne İlgizärgä karata kıznıñ äytkäne yuk ide tügelme? Niçek aralarnı yakınayta ikän bu sihri süz — «abıy»!

Kuş kayın artında posıp torgan cirennän Ğalimä çıgarga mäcbür buldı. Ul üze dä bu mizgeldä dönyanıñ iñ sihri çibärkäylärennän berse, ä bälki berdänbere ide.

İlgizär, kulındagı çilägen cirgä kuyıp:

— Menä yegetlärgä çişmä suı bulsın digän idem. Alar çäylärgä yaratalar. Soragan da idelär. Bu çişmägezneñ suı tämle ikän. İsemen belmädem... Min anı «Galimälär çişmäse» dip yörtäm,— dide, küñelgä şundıy da yatışlı, huş kilerlek itep äytte ki, kıznıñ dönyası yaktı koyaşka kolaçların açtı.

Egetneñ kiñ kükräklärenä yakınayuı buldı, şunda uk Ğalimä üzeneñ hälsezlegen, ihtıyarsız kaluın toydı. İlgizärneñ olı kulları anıñ başınnan sıypadılar. Kız inde bötenläy onıtıldı, yegetneñ koçagına kergänen sizenmi dä kaldı, ä tele sataşulı süzlär kabatladı:

— Kiräkmi, İlgizär abıy! Kiräkmi...

Ämma kıznıñ pışıldau gına bulıp çıkkan süzläre yegetneñ kolaklarına sihri avazlar bularak işetelgänlegen ul belmi ide. Äüväle tınnarına tınnarı kuşıldı, annarı — irennäre. Bu şuşı qadär dä kötelmägän häm tabigıy kilep çıktı bulsa kiräk, alar üzläre dä närsä eşlägännären añlaşmıy kaldılar. Tik korıgan agaç botagı «kert» itep sındı, kıznıñ samimi yöräge «dert» itep kuydı. İlgizär dä, başın kızdan alıp, artına, tavış kilgän yakka borılıp karadı. Kayınnar arasında kabak kebek olı bitenä güyäki yabıştırılıp kına eşlänelgän avır irenle avızın açıp, komsız sorı küzläre belän karap toruçı Hämzä kürende. Anıñ süzläre hiçşiksez:

— Ätiyeñä äytäm!— dip, balalarça kilep çıktılar. Häm ul, ällä kürgän vakıygadan yatsınıp, ällä üz süzlärennän oyalıp, kinät borıldı da yögerep kitep, kayadır yuk buldı. Ğalimä dä çitkäräk tartıldı. İlgizär dä sihri mähäbbät şaukımınnan çıktı. İnde alar arasındagı ike atlam cir ışanıçlı çik ide.

— Ğalimä, beläseñme?.. Bu kayınnar arasında min sine gel şuşılay basıp torasıñdır kebek küzallıy idem!

Süzlären İlgizär ozak cıygan kebek itep, aşıkmıyça tezep-tezep kenä äytep birde. Anıñ eç sere bötenläy dä kalmagan, şuşı cömläse belän dönyalık hökemenä başayak çıgarıp birelgän kebek toyıldı. Kızga alarnı işetü rähät tä, kuanıç ta ide.

— Bu ak kayınnar, Ğalimä, näq sine häterlätälär. Yar buyına çıgıp basıp, şuşı tekä kalkulıktan änä anda, yırakka töbälgännär dä, yuldan kemneñder kaytıp kilüen kötep toralardır sıman!

Mondıy sihri süzlärne adäm balaları söyli dä, uylap ta çıgara belmäskä tiyeş idelär. Döres, yuldan kaytıp kilüçe ul keşene äytkändä İlgizär üzen isäptä tottı, bilgele. Monı kız da añlaganday ide. Ämma ul yuldan Ğalimä belän küreşergä dip kilüçe Hälim abıysı kürenergä tiyeş! Kız da, kayınnarı da anı kötälär. Ä İlgizär şunda yalgışmıy: zarıktılar bit inde kayınnarı! Kara kıştan birle niçä könnär uzdı, niçä aylar... Fevral ide... Mart... Aprel... Yöz köngä dä tulmagan ikän bit äle, ä yıllar häm ğasırlar kiçkän-ütkän kebek toyıldı.

Küñel türennän Ğalimä Hälim abıysınıñ yıragaya baruın toyarga tiyeş ide. Anıñ urının batır İlgizärneñ yaulap aluın älegä ul tögäl genä belmäde. Ğalimägä törle çuar hislär eçendä kalu, kaynar häm salkın toygılarnı beryulı kiçerü moña qadär bulgança küñelgä täesire belän dä zur yañalık häm mavıktırgıç läzzät kebek toyıldı. Ul äle küklärgä aşkan, äle kanatlanıp yıraklarga oçkan, äle, yörägenä sagış tulıp, diñgez töplärenä çumgan kebek itep üzen belde. Ä yugıysä barı tik ber genä närsä, mähäbbät digän tormış uçagınıñ yalkın oçı aña tiyep uzgan ide. Kız täğaen gına kemne yaratuın tögäl beläder kebek tä sıman: ul anıñ Hälim abıysı! Ä İlgizär? Ä İlgizär ul başka keşe, üz bakçasın sataştırıp, adaşıp oçıp kergän yat kübäläk kenä. Tik anısı da bar bit äle anıñ: şul adaşıp kergän kübäläklär artınnan kızlarnıñ çäçäk-göl kebek küñelläre tartıla da bit inde häm mäñgegä adaşıp ölgerälär. Cir yözendä moña qadär yäşägän meñnärçä, millionnarça hatınnar häm kızlar belän şulay bulmadımı? Bälki moñardan çıgarma bar, bu kagıydä tügel, diyärsez? Döres äytäsez, kagıydä tügel! Ämma çıgarması da yuk. Äle bügengäçä tormış şuşı räveştä yäşäp kilde, keşene tabigate aldıy birde. İrtägä başkaça dävam itsen öçen keşelekneñ yaña baştan ülep terelüe şart. Nuh päygambär vakıygalarınıñ kabatlanuı kiräk. Keşelek üz täqdiren başkaça üzgärtä almıy mikänni? Yaña ädäp-moral, yaña ählak kagıydäläre, yaña yäşäeş fälsäfäse belän moña ireşep karagannar, bilgele. Bez dä şularnıñ täqdiri dävamçılarıbız. Küñelebezgä ak bulıp toyılganı çınlıkta kara tügelme, dibez. Ä asılda barıbız da rähät kenä yäşärgä telibez. Beräülär moña üz cayları öçen genä tırışu belän ireşälär, ikençelär isä başkalarga yärdäm itüdä bähet tabalar. Bersenä dä ciñel tügel, ämma tormış binalarınıñ kirpeçläre ällä kayçannan nigezlärenä tezelep menä torgan, kütärelgän, anı bügen genä cimerep taşlap, yañaça tözü mömkin tügel. Yäşibez, tırışabız, üpkälibez, häyran itäbez. Usallar, üz cayları öçen tırışuçılar, şunıñ işe häm başkalar östen çıga toralar, cäzasın da taba baralar. Urtak mänfäğatne kaygırtuçılar hakında barı tik kitaplar gına yazıla, hikäyälärdä genä söylänelä, cırlar gına çıgarıla.

Ä Ğalimä mänfäğat turında uylap ta karamadı. Aña İlgizärneñ mähäbbäte rähätlek, kiläçäk tormışına ışanıç birä ide yugıysä. Ul mondıy toygılarnı Hälim abıysı belän bulganda tatımadı. Anıñ aldında nigäder kauşıy, süz äytergä dä kurka, çak kına kagıluınnan da yugalıp kitä tordı. Mähäbbät andıy gazaplı bula almıy ul disälär, Ğalimä ışanır ideme? Işana almas ide dä, menä häzer...

Ä İlgizär? Niçek rähät İlgizär belän buluı aña! Bernindi kauşau da, oyalu da yuk. Dönyalar irken, rähät! İlgizäre anı äle genä çäçäk itte, inde kayın belän tiñläde, ay, koyaş, yoldız — berse dä kalmayaçak! Här süze Ğalimäne ışandıraçak, nurga kümäçäk! Mähäbbät menä şuşındıy bula ul digännären işetsä, kız ul keşegä ışanır ideme? Äye, ışanmıy da kalmas ide. Ä bälki ışanırga kiräkmider? Ul yalgışa, adaşa gına torgandır? Kız üze İlgizärne yaratamı soñ?

Galimä bernindi dä cavap taba almıy ide. Kemne söyä, kaysın üz itä, yörägen bagışlarga tiyeşle yarın kürsätep birergä nigä bulışmıysız, keşelär? Ällä sezneñ öçen barıberme?

Keşeneñ küñelenä katnaşırga-tıkşınırga yaramaganlıgın beläbez, aña gına öyränep betkän inde bez! Üz küñelebez tutıgudan tügel bu, ählak töşençälärenä buysınu arkasında da tügel, ä bälki yäşäüneñ asıl kanunnarınnan berse şuşı. Keşe üz bäheten üze ezläp tabarga tiyeşle, ul bähete başkalar kulına kilep kergänçe, bilgele. Annarı kaytarıp alu mömkinlege dä kalmavı bar!

HHV

Könnär yämlänä başladımı, Kazan şähäre buşarga totına. Güyäki karlar belän bergä keşeläre, maşinaları da eri. Kala çitendäge avıllarga, bakçalarga, yortlarga berdäy can kerä.

Bu ğadät borıngıdan uk şulay kilgän. Bolgar çorında da, iske kitaplarda yazılgan häbärlärdän bilgele, halık bu räveşle yäşägän: kışların — şähärlärdä, cäylären — säyramnarda, avıllarda. Altın Urda däverendä dä şuşındıy uk yäşäü räveşe «çäçäk atkan». Başka törle mädäni yäşäeş bar ikän dip halık küz aldına da kiterä almagan. Menä tagın şuşı tärtiplär kire kayttılar. Ämma baylıkta häm mullıkta yäşäüçelär älegä törle kurortlarga, ällä kaydagı yırak, zäñgär diñgezle illärgä akça beterer öçen yalga kitep barunı mäslihät kürälär, şundıy bähetne oşatıp alıp ölgerdelär. Ällä nindi säyähätlär, dönya tiräli äylänülär, ğaläm kiñleklärenä raketaga utırıp çıgular — telägeñä häm akçaña kürä barısı da mömkin. Tuktatuçı yuk sine! Häyerle säfär!

Gali Dautoviç, ber ayga bulırmı, yalga kitärgä cıyınuın hezmätkärlärenä belderde. Ser itmiçä genä:

— Garäp Ämirleklärenä barırmın, ahrısı!— dide, zur tantana belän äytep.

Añlaşıldı: üze urınına kemne bulsa da kaldıraçak, bilgele. Vakıtlıça bulsa da huca rolen härkemneñ uynap karıysı kilä. Hälimneñ dä küñelendä ışanıç zur. Här eşen Gali Dautoviç belän kiñäşep başkara kilde. Firma eşendäge hämmä serne ul yahşı küzallıy. Oyıştıru ostalıgı da bar. «Şef», çakırıp alıp, «sezne rul başında kaldıram» dip äyter kebek ide. İkençe könne bilgele buldı: Albertnı täğaenlägän!

Moña Hälimneñ beraz küñele kitelde. Eşne oyıştıruda yomşak, butalçık häm kararsız keşeder sıman ide Albert. Andıy keşeneñ kul astında eşläve dä üze ük gazap. Döres, alar duslar. Ämma Albertnıñ üze baş bulıp ber genä eşne dä başkarıp çıga alganı yuk. Yarıy da Nadiyä aña yärdämgä kilde. Şunıñ arkasında beraz kütärelep kitte yeget. Ä bolay haman üz bakçasında şalkan gına üsterep yataçak poşmas babay kebek bit.

Firmada role kimi baruın Hälim añlarga tiyeş ide. Gali Dautoviçnıñ üpkälätü teläge dä barlıgın isäbenä aldı. Artık keşegä äverelüeñne toyudan da kıyını yuk, bilgele. Tabigatenä kürä Hälimgä sabırlık birelgänlektän, ul çittän küzätep torıp, tınıç kına fiker yörtä alırlık däräcädä üzen nık tottı. Üpkäläven sizdermäde. Mögayın monı Gali Dautoviç «egetkä barıp citmäde» dip kabul itte bulsa kiräk, tagın da berär häylä kiterep çıgarası itte: Albertka hezmät hakın ike tapkır arttırıp kuydı. Monısı uk Nadiyäneñ dä açuın çıgardı. Ämma Hälim haman da tınıç kalırga tırıştı. Yegetneñ isäbe döres ide: Gali Dautoviç mömkin qadär elekkege «ezlärne» butaştırırga, ofista haos tudırırga, hätta hezmättäşlärne üzara tartkalaştırırga, şunıñ belän firmanı yabıp kuyarga uylıy — añlaşılıp tora. Maksatı da bilgele anıñ, «sunı bolgatıp, ere balık çüplädelär» bit, hava satıp akça eşlädelär. Dürt-biş kenä yözär millionlı-milliardlı bulmagan mondıy keremne ul kayan tabar ide? Hälimneñ kiñäşen totuı, aña eşneñ yögänen tottıruı anı şuşı uñışka kiterde. Mondıy eş ike tapkır kabatlanmayaçak dip belä ul. Hava satkan öçen dä başınnan sıypamayaçaklar. Şulay tügelme?

Gali Dautoviçnıñ fikerli belmäü arkasında da irtäme-soñmı barıber hata yasayaçagın Hälim, akıllı yeget bularak, añlarga tiyeş ide. Döres, hezmät hakın birgändä yazılgan öçlätä-dürtlätä premiyäne alganda küñele buldı hucaga karata. Ämma şige dä töşte: Gali Dautoviç saf keremnän aña protsentlar tügel, bälki menä şuşı tiyennärne genä tottırıp kotılmakçı. Ul vakıtta uk yegetneñ isäbe döreskä kilgän. İnde häzer ber başlanıp kitkän protsessnı tuktatıp bulmayaçak. Äylänä bargan tägärmäç kızulıgın arttıra. Monı da añlarga kiräk! Şulay da vakıygalarnıñ ahırın kürü Hälimgä kızık ide. Üzeneñ aldanuı ber häl, monı inde tözätep bulmıy. Menä Gali Dautoviç alga karap nindi häylälär kora ikän soñ — şularnı belergä ide.

Hälim hämmä närsäneñ dä açık häm açıklangan buluın yarata. Tormışka citdi karavı anıñ üz şähesenä taläpçänlegendä ük sizelä ide. Monıñ belän ul başkalarga kıyınlıklar tudıra, bigräk tä üz mänfäğatlären östen häm yugarı totkan keşelärgä anıñ belän avır. Korılgan häyläläre, astırtın eşläre yegetkä kürenep, açık añlaşılıp tora. Monıñ başkalarga da şuşılay toyıluında şige yuk. Ämma yalgışa: böten keşelär dä açık küzle, tormışnı ütä kürüçän bulıp betä almıylar.

Hälimneñ häylägä im kuya torgan ğadäte dä bar. Üzen aldagannarın belä tora, ämma karşı çıkmıy. Rähätlänep aldıy biregez, kızık bit, min dä aldana beläm dip, teatr uynaganday häyran itmi. Soñınnan şuşı «yomşaklıgı» öçen üzenä üpkäli, bilgele. Tik tabigate belän berni dä eşli almıy.

Häyläkär keşelärne cene söymäsä dä, üzeneke haman da häyläle kebek kilep çıkkanga, Hälimnän citäkçeläre şiklänä, hezmättäşläre zarlanırga gına tora. Yugıysä bu ğamälläre barı tik anıñ ziräklegennän genä kilä. Böten dönya bankrotlık häm krizis çorına çumgan vakıtta, törle häbärlärne faydalanıp, menä bit närsä maytarıp taşladılar: gomergä könen-köngä köçkä yalgap barırga hökem itelgän gadi häm ğadäti ber reklama firmasın ay digändä akça belän kümderdelär. Döres, ul akça älegä ber banktan ikençesenä säyähät yasap yörüdä, ez yugaltıp aptıratuda. Här yöreşendä anı ikegä yäki öçkä bülgälilär bulır. Annarı, bilgele ber butaştıru bulgannan soñ, alarnı kabat ber sçetka cıyaçaklar anısı. Küçerälär, alalar, yañadan salalar. Şuşı räveşle bernikadär säyähät itep arıgaç, ber «başlı» bankta saklanıp, tonıp toraçaklar alar. Häyer, boların da Gali Dautoviçka şuşı uk yeget, Hälim, açıktan-açık kiñäş itte. Äüväle ışanıçlı yul, döres çara sıman toyılmagan ide. Baksalar, moñardan da kulayragı tabılmadı. Häzer «Milli ğaskärilär fondı» bötenläy yuk, akçasın da ällä niçä et belän isnätep ezlätep kara — tabıp bulmayaçak. Alarnı yäşerü, ber sçettan ikençesenä küçerü, tarkatu häm cıyu belän ayırım-ayırım öç keşe şögıllänälär. Berärseneñ näfsenä kotkı kerep, barlık summanı da ciñel genä üzläşterü mömkinlege bulmasın öçen Gali Dautoviç ul akçalarnı mahsus räveştä törle-törle banklarga saldırdı, tarkattırdı. Shemalarnı üze eşläde, şunlıktan hiçkemneñ başına bu serlärgä töşenü bähete tätemäyäçäk. Monı hätta Hälim dä belmi, anıñ katnaşınnan başka häl itelde ul shema. Yegetne firma aldında torgan problemalardan mömkin qadär çitläşterergä tırışunıñ säbäbe gadi: artıgın belä, küpne añlıy, ber-ber mäkerle ğamäl dä kılıp taşlavı bar, sizmi dä kalınır, yänäse!

Milli matbugatta milli ğaskärilär hakında yazmalar bulmadı da diyärlek. Alar haman da şul kemnärneñder ayırılışuı yäki kavışuı, mähäbbäte, östäle, tuyı, söyärkäläre, akçaları hakında yäşelle-zäñgärle mäqalälär yazıp, halık küñelen «yaulauda» buldılar. Hätta hökümätneke dip isäplänelgännäre dä il häm yäşäeş problemaların tikşerep, yaktırtıp, döres çişü yulları mäsäläsendä häsrät çigäse urınga, «külmäk-ıştan» tiräsendä çuklana birdelär. Ul milli köçlär belän sugışuçı härbi formal köçlär dä barı tik öyränü uyınnarı gına uzdırgannar, televizordan tapşırılgan materiallar da «şartlı vakıygalar» kısasında bulıp çıktılar. Härhäldä televizion kanallardagı yañalıklar, şul turıda añlatmalarnı kabatlıy-kabatlıy, halıknı aptıratıp beterdelär. Bu häl firmanıñ proyıktına da «kiterep suktı». Barısı da yabıldı.

Hälim dä «şulerlık aktsiyäsen» vakıtında tuktatkan bulıp çıktı. Monıñ öçen aña Gali Dautoviç rähmät äytmäde häm belderergä cıyınmıy da ide. Häyer, premiyäsen birdergän — şul citkän. Hälimnär artınnan iyärep açılgan ike sayttagı härbi köçlärgä akça cıyu fondlarınıñ kulga alınuı hakındagı häbärlär döres idelärme — ul boların da belergä telämäde. Uyını uynalgan ide inde. Häzer akçanı isän-imin kesädä kaldıru mäsäläse genä borçıy anı. Ägär dä Federal iminlek hezmäte organnarı ezgä töşsä, ul alar belän keremneñ ber öleşen büleşergä dä riza. Ämma borçımauları anıñ öçen häyerleräk. Hälim äytmeşli, häzer hatalanırga yaramıy. Saytların tämam yuk ittelär, annan berni dä taba almayaçaklar. Häzer firmaları elekke, üz saytlarında gına eşläülären dävam itälär, mädäni tormışka häm tarihka bäyle borçusız mäqalälär yazıp satalar. Törle radio häm televizion tapşırularga karalamalar äzerlilär, başkası... Elekkeçä ük deputatlarga törle roliklar töşerep häm yasap birälär, artist halkına yärdäm itälär. Kereme-çıgımı tiyengä-tiyen yalganıp bara, salım organnarı da, militsiyäse häm başkası da alar belän mäñge kızıksınmayaçak. Häyerçelär kemne kızıktırsın?

Äle mart başında gına bulıp uzgan saylaularda tagın şul «Klinskiy»nıñ abıysı deputatlıkka uzdı. Aña televizion reklama roligın Hälim töşerde, stsenariyesennän ük yarattılar. Ul anda şundıy karşılıklı slogan-süzmälär kullandı ki, beräülärneñ kotı oçar ide, ä deputatlık däğvaçısı kuanıç belän genä tuldı. «Halık», «millät», «gadellek» süzlären Hälim kızıl, yäşel, ak buyaular, töslär belän törde. Effektlı çıktı. Deputat äfände üzeneñ böyeklegenä häyran itte, hätta yıgılıp uk kitä yazdı. İnde dä häzer, saylanıp algaç, hökümät başına menep utırırga yäisä prezident känäfiyenä ürmälärgä tiyeşlegen dä Gali Dautoviçka belderep, ber-ber dokumental film işe närsä töşerep bulmasmı digän fikeren äytep şaltırattı. Süz arasında:

— Bezdä kayber akıllı başlar üzläre hakında kitaplar yazdıralar. Yazuçılar alar şundıy halık, akça birsäñ, böten tormışıñnı känfit käğazenä törälär. Barısı da yahşıga äverelä. Ä halıknıñ kitap ukırga vakıtı yuk! Keşe eş belän mäşgul. Annarı bik avır eş bit ul kitap uku. Film kiräk!— dide.— Bäyäsennän tormaska ide dä... Saylaular byudcetka suktı... Uylagız äle anda!

Gali Dautoviç yahşılap kiñäşergä väğdä birde. Yalga kitep baraçagı hakında äytmäde. Anı çit ildä million-milliardları kötä, deputatnıñ «agaç» meñnäre ällä ni kızıksındırmıy ide. Ä eşne şulay da onıtmadı, üz urınına alıngan Albertka yökläde, Hälim belän Nadiyä filmnı osta itep başkarıp çıgaçakların da äytte. Eşe ällä ni küp tä tügel ide kebek. Gali Dautoviç älegä Hälimneñ eştän kitärgä cıyınuın belmi dä ide.


HHVI

Käkre kayınga kemneñ dä terälep kalası kilmäs. Tik nişliseñ, Hälim monı añlap häm kürä torıp ta mäshärälängän hälendä yörsenme? «Şef»nıñ yalga kitep baruına ikençe könne ük yegetne Albert kabinetına çakırıp aldı. Bu vakıtta Hälim, universitettagı lektsiyälären tıñlap beterep, eşenä kilep kenä citkän ide.

— Kayda yörisez?— digän buldı «yaña peşep çıkkan naçalnik».— Sezgä monda zur, ışanıçlı eş bar! Bähetegez! Nadiyä belän bergä proyıktnı eşläyäçäksez!

Hälimneñ anı tıñlap torırga telägendä yuk ide. Ämma turı kilde. Dustınıñ kötmägändä kütärelep kitüe älbättä akılga kamil Hälimgä oşıy almıy, şuña da bu urında ul üzen kürergä teli dip, yeget hakında şiklänmiçä uylarga mömkin ide. Mondıy vakıtta keşelär ällä närsä eşläp kuyalar şunda, eçlärendäge hösetlekläre tışlarına taşıy da çıga.

Hälimneñ sabırsızlanuı kulındagı gariza yazılgan käğazenä bäyle ide. Niçek tä Albertka añlatıp biräse kilä, ämma dustı, inde häzer «boss» bulıp algan hezmättäşe añlamastır sıman.

— Minem monda kirägem yuk bit,— dip söylänep aldı ul, üpkälägän bala kıyafäten çıgarıp. Döres, Albert ta aptırap birmiçä, kul kuyıp, garizasın «dürt yagıñ kıybla» dip tottırıp, avız yırdırıp çıgarıp cibärä ala. Hälimneñ kitüe anıñ öçen kulayrak ta äle!

— Nadiyä belän söyläştegezme äle?— dip soradı Albert, garizanı karap çıkkaç ta, berni uylap tormastan.— Anda sezne zur eş kötä ide bit!

— Äye, äyttegez ul hakta,— dide Hälim, «yaña şef»nı «poçmakka kısrıklarga teläp»,— min bit inde eştän kitärgä buldım.

— Närsä oşamadı, Hälim? Azmı urtak proyıktlarnı başkarıp çıktık äle bez? Äye! Beläm, ışanam: sez — talantlı! Monı yırıp çıgu ber Nadiyäneñ üzenä genä avır bulaçak. Yärdämegez kiräk!

— Deputat hakında dokumental filmnı eşläüne äytäsezme?— dide şunda Hälim, süzläreneñ artıkka kitkänlegen añlap alıp. Ämma küz aldına mäshäräçe «Klinskiy» häm «Maks» surätläre kilep bastı. Alar muskulların kabartıp, uñlı-sullı bögelgäli-bögelgäli, boksçılarça aña törtkälämäkçe bulıp kılanalar sıman ide. Bu küzallangan kartina Hälimneñ üzenä dä kızıklı sıman toyıldı. Başına mäkerle uy da kilep ölgerde: ägär dä şuşındıy şäülälärne filmnıñ başınnan ahırınaça iyärmä fon itep alsa, nindi täesirle effekt bulır ide ikän tamaşaçı öçen? Andıy parallellekne älegä ber genä curnalist ta eşläp karaganı bulmagan bugay? «Klinskiy» belän «Maks»nı şuşındıy räveştäräk töşerep alıp bulırmı? Alar moña barırlarmı? Ä Nadiyägä kuşsa?

— Sez, Hälim äfände, mine ber dä tanımıysız!— dip Albert, urınınnan kütärelep, anıñ küzläre karşında gipnozdan çıgaruçı ekstrasens iyäläre kebek barmak şartlatkalap aldı. Hälim, aynıp, ul arada täneneñ köçe kitkänen, tını üzgärgänen toydı häm, yantaebrak alıp, suldagı yomşak känäfigä utırdı. Anıñ belän mondıy hälsezlänü bulgalıy ide. Ul anı «talantım atı kilde» dip atıy. Albert öçen Hälimneñ şuşılay häle almaşınıp alu yañalık tügel, inde berniçä tapkır anıñ da küz aldında bulgaladı, bigräk tä soñgı proyıktnı eşlägändä yeget kinät-kinät şul räveşle «ilhamlanıp» kuygaladı. Ahırı da şuñadır ğadättägeçä uñışlı barıp çıktı. Hälimneñ onıtılıp hıyalga birelüeneñ näticäse kötelgännän dä yahşırak bula torgan ide. İlham diñgezenä kerep kitep, şunnan barısın da belep, alda närsälär bulasın, nindi syucet uñışlı kilep çıgasın kürep alıp kaytadır sıman ide ul. Mistika! Albertta da, Nadiyädä dä andıy talant yuk, alarda barısı da adämiçä. Ä Hälim — başka. Anıñ fikerläre belän şuña kürä isäpläşergä turı kilä.

— Dimäk eşkä totınasız, şulay bit, Hälim äfände?

— Yarar,— dide ul, tınıç kına cavap kaytarıp.— Avılıma kaytıp kilergä telägän idem, barıp çıkmadı.

— Ölgerersez, ber atnalık eş inde bu sezgä!

Hälim şunda tagın da närsä hakındadır äytergä telägendä barlıgın belderergä itte. Annarı berazga süzsez kaldı. Şulay da:

— Bezneñ Gali Dautoviç bötenläygä ük kitep bardımı?— dip sorap kuydı, Albertnı aptıraşka töşerep.

— Minemçä un-unbiş könnän yögerep kaytıp citäçäk. Ul rähätlänep yal itä belmi. Kem inde üz hatının iyärtep yalga kitä?— dide «yaña kalaç şef», üz süzläreneñ haklı ikänlegenä yöz dä ber öleş ışanıp.

— Moña qadär üze genä yöri ide bugay?

— Äye şul,— dide Albert, üz aldına häylä katnaş mäker belän yılmaep.— Abzabız kartaya başladı. Bez, muciklar, kartaygaç, hatınnarıbızga tagılıp yörügä küçäbez!

Hälimgä Albertnıñ küzätüçänlege häm näticä çıgara belüe oşadı. Urınınnan torışlıy:

— Monı üzegez uylap çıgardıgızmı, ällä berär kayan işettegezme?— dide.

— Ukıdımmı bugay!— digän şayartulı cavapnı işetkäç:

— Şulaydır şul!— dide Hälim.— Täbrik itäm!

— Närsä belän?

— Ä yuk, bolay gına, sezneñ şayartuıgızga karşı tel oçıma kilde dä äyttem inde!

Hälimneñ açulı buluı, Albertnı tozga-borıçka batırırga teläve añlaşıla ide. Yaña gına «miçtän çıkkan şef» şuşındıy da «zubr» yegetlärne üzenä buysındıra aluına söyeneç eçendä kaldı. Aña häzer tekstlar yazıp, kinolar töşerep, montaclap, icat itep aptırap integäse tügel, ämer genä citkeräse! Häle näq kulına siherle lampa eläkkän Galävetdinneke kebek («Aladdin» dilärme äle anı zamana balaları?), ber sıpıruı, ber äytüe citä — häzer buldıklı Nadiyä, talant iyäse Hälim eşkä totınalar häm başkarıp ta çıgalar. Menä kem ikän ul boss, menä nindi ikän ul çın huca — lampalı Galävetdin märtäbäsendäge Albert äfände!

HHVII

Nadiyä yaña eş därte belän kaynıy ide inde.»Ahmak kızlarnı irlär-egetlär sataştıra belälär dä inde»,— dip uylanıp kölemseräp aldı da:

— Film niçä minutlık bulırga tiyeş? Albert ul turıda närsä äytte äle?— dide Hälim, häterendä tögäl sannarnı yañarta almıyça aptırap, eş urınındagı kompyuter artına utırıp.

Nadiyäneñ küzläre üzeneñ monitorına töbälgän, ul şunda çumganday ide. Hälimneñ süzlären dä işetkän ikän:

— Yartı säğatlek!— dide ul, şunda uk «oho» dip tä aldı, nindider kızıklı materialga yulıguın belderüe ide bu anıñ.

— Närsä buldı?

Hälimneñ kızıksınuı cavapsız kaldırıldı. Nadiyä nindider informatsiyä belän aşıga-aşıga tanışa ide. Annarı, şunı ukıp çıkkaç:

— Hälim, beläsegez kiläme?— dip soradı, ämma monitorınnan küzlären almadı.— Monda milli gvardiyälär, milli armiyälär tözelü hakındagı häbärlärneñ berse dä aklanmavı turında yazalar...

— Närsä, sez ällä alarnı hakıykat dip uylagan idegezme? Seren belmädegezme?— dip, Hälim urınnan kuzgalmıy, tınıç küñel belän äytep kuydı. Başında başka törle uylar butaluın, şularnı «botarlap», kıznıñ komaçaulamavın ütenüen sizderergä teläde. Tik Nadiyäneñ üz tuksanı östen ide. İnde bu yulı Hälimgä turı karap:

— Niçek alay bulsın?— dide.— Bez üzebez töşerdek. Sez dä alıp kayttıgız alar hakında reportaclar!

Ämma bu yulı anıñ şiklänüen dä süzläreneñ yañgıraşınnan sizemlärgä mömkin ide.

— Bez, curnalistlar, bigräk tä reklama keşeläre şulerlarnıñ şulerları inde, şulay bit? Akça öçen ällä nindi mahinatsiyälärgä barabız!— dide Hälim. Anıñ üzenä dä Nadiyäneñ añsız häldä, yalgannı hakıykat itep belep aşkınıp eşläve, ber ayda gına bulsa da üzen revolyutsionerka-ğıysyançı itep toyuı, hätta ällä nindi häylälärgä dä barırga äzerlege kızık kebek toyıldı. Menä närsäne ul añarda bäyäli belmägän: Nadiyäne Albert belän mavıgadır digän ide, alarnı bötenläy dä başka närsälär, yağni urtak ser, urtak maksatlar bergä berläştergän bulgan!

— Bez bernindi dä milli patriotik oyışmalarnıñ zvenosı tügelmeni?— dide Nadiyä, tämam gacäpsenep häm aptırarga da, açulanırga da, üpkälärgä dä belmiçä.— Ä min üzemne yugarı maksatlarga, böyek ideallarga hezmät itüçe vatanpärvär dip küzallap ölgergän idem... Albert ta äytmäde şunda... Sez dä inde, Hälim abıy!

Eget yılmaep aldı. Anıñ küñelenä kıznıñ «Hälim abıy» dip endäşüe huş kilde. Ul şunda uk Ğalimäsen isenä töşerde. Yaznıñ matur koyaşlı könendä ul Kuş kayın alanlıgına, yar buyına töşkänder sıman toyıldı. Telefonın aldı. Şaltırattı. Çakırdı, çakırdı, çakırdı telefonı. Ğalimä üzeneken almadı. Bälki östennän salgan kiyeme kesäsendä kalgandır? Şulay bulgalıy bit! Ä bälki dä başka ber säbäbe bardır? Kem belä? Hälimneñ dä härber şaltıratuçısın kanäğatländerä alganı yuk. Käräzle telefon çeltäre dilärme äle? Kesä telefonı! Menä şuña kürä dä anıñ kesä töbendä onıtılıp yatuı ğadätkä ber kerep alsamı — isne dä cibärmi başlıy.

— Äytep başkarıla torgan eş tügel ul, başkaça şulerlık bula da almıy! Üpkälämägez, Nadiyä tutaş! Sez akıllı kız. Añlıysız! Kemnärder çın küñeldän ışanganda gına barıp çıga ala torgan proyıkt ide ul. Albert ta belmi kaldı anı. Häzer dä şiklänmi. Mögayın üzen bulaçak böyek respublikanıñ däü ber ministrı itep küzallap hıyallanuda utıra da torgandır äle? Kerep, hälen belep çıkmıysızmı? Kabul itsälär, älbättä! İşeklären şakımıyça kerü tıyıla, şulay bit!

— Sez bigräk inde, Hälim! Yaramıy alay keşelärne mıskıllarga! Baya yalgışıp sezgä «abıy» didem. Kaysı yılgı äle sez, ser bulmasa?

— Ser tügel, yäşergänem dä yuk: meñ dä tugız yöz dä tuksanınçı yılgı!

— Hi, minnän tögäl genä ike yılga yäş ikänsegez!

— Aylap isäplägändä — kübräk bulır!

— Könläpkä küçärgä dä mömkin!

Hälimneñ şayartuları şoma gına barıp çıkmıylar ide. Nadiyäneñ käyefe yahşı bulu aña bu yulı yärdäm itte. Hälimneñ sabırlıgı da, citdilege dä, üz-üzlege, ücätlege dä ürnäk alırlık sıyfatta bulıp, naçarlık häm karalık belän buyalmaganlıgın toyuı rähät. Kayber keşedä hätta yahşılıgı da ällä nindi karañgı, avırlık belän bergä şunda. Yärdäm itkänendä dä andıylardan şiklänäseñ. Här ğamäle mäker belän tulıdır sıman. Kanıña toz sala da tora. Gali Dautoviçta bar ul andıy üzençälek. Haman da häylä kora. Eleklärne bik katı ber intrigan adäm bulganga oşıy.

— Ul proyıktnı Gali Dautoviç uylap taptımı?

Nadiyäneñ bu soravına Hälim açık kına cavap birergä telämäde. Ägär dä döresen yäşermiçä üzem dip äytsä, şunda uk avtoritetın beteräçägen küz aldına kiterde, inde dä Gali Dautoviçka gına kaytarıp kaldırsa, tagın üzenä zıyan kiläsen, talantın kimsetäsen añladı. Yäşlärgä has maksimalizmnan kotıluı ciñel tügel. Ul bit çir kebek, küplärdä gomerlekkä kalırga mömkin. Şulay da Hälim, şuşı ikelänüen ciñep:

— Ul — «şef», boss bit!— dip kenä cavap birde. Bu anıñ «telägäneñçä añla» digän süze ide.

— Tege deputat turında filmnı töşerüne nidän başlıybız, Hälim?— dide şunda Nadiyä, söyläşü temasın üzgärtep, eşkä çumarga vakıt ikänlegen belderep. Ul şunda aldındagı kalın däftären açtı, «äydägez, planlaştırıyk» digän sıman kulına kaläm aldı, yegetkä taba açık yaktı küzlären töbäde. Alarda citdilek, uy häm fiker tulıdır kebek ide.

Bu urtaça buylı, beraz yuantıgrak ta sıman, körän, kara, zäñgär töslärgä kiyenep yörergä yaratkan, şundıy uk körän, sarı, buyaulı-buyausız çäçle kıznıñ barmakları Hälimdä haman kölke hise tudıra torgan idelär. Alar ällä niçek bik tä oçlayıp, bik tä sizger häm häräkätçän sımannar, güyäki säğat tözätüçegä yäki borça dagalauçıga bik tä kileşer häm kiräkle bulırlardır kebek toyılalar. Hälim mondıy barmaklarda keşeneñ hissi energiyäse cıyıla dip küzallıy, aña Nadiyä bik tä toygılıdır sıman sizemlänelä. Ämma monı raslıy torgan ber genä dälilgä dä targanlıgı bulmadı. Kiresençä, kız taläpçän, eşlären ciñel häm tiz başkaruçan. Östän yözgäne sizelmi. Töpkä çumıp, näq kiräkle materialnı taba häm şunı känfit käğazenä törep kürsätep birä belä.

— Bezneñ ul film öçen üzençälekle material kiräk bulaçak. Vakıt-vakıt anı algı planga da çıgarıp, artkı planda da kaldırıp faydalanırbız. Bezneñ fakultetta ike başbaştak yeget bar: «Maks» belän «Klinskiy», äye bit, tulay torakta yäşilär. Kazan malayları tügellär. Menä şularnıñ ikesen bergä, muskul-señerlären uynattırıp, striptiz klublardagı yegetlär şikelleräk itep töşerep alırga ide,— dip Hälim älege dä bayagı fikeren berençe eş itep planga yazdırtıp ta kuydırdı.— Min alarnı töşerä almıym, säbäben üzegez dä yahşı beläsez. Monı başkarıp çıgu sezgä yökläner inde. Annarı... Film bulgaç, deputatnıñ tugan avılına barıp kilmiçä mömkin tügel. Şaktıy gına material tuplanılır. Şulay uk eşen dä kürsätü, öyen dä... «Adäm belän Häuva» tapşıruındagı kebek bik tä banal yäki yalıktırgıç, karşılıklı kilep çıgarga mömkin... Slogan-süzmälärne tabuı avır bulmas... Deputatlıkka yasagan rolikta da alar citärlek.

— Ä tege yegetlär närsä öçen kiräk buldılar soñ äle?

Nadiyäneñ bolay sorayaçagın Hälim kötkän ide. Şunda uk uyın töşenderep tä birde, monda bernindi dä mäker yuklıgın sizderäse itte:

— Zamanı köräş, nıklık, kemlek kürsätü belän bäyle. Belüemçä, «Klinskiy» digännäre şul deputat agaynıñ tuganmı, tugannan-tugan eneseme — alar küpmeder däräcädä üzara ohşaşlar da äle!.. Niçek kilep çıgar — kürerbez!

Nadiyägä anıñ ideyase älbättä berkatlırak häm, bigräk tä şunısı — banalräk sıman toyıldı. Hälim üze dä, kürälätä aldarga yaratmagan kebek, aldanunı da söymi ide. Ämma bu yulı serlären çişep betermäde. Şulay da doşmanı sanalgan «Klinskiy»dan üç alırga mataşuın sizenep, üzenä açuı da kilde. Bu uyınnan kire kaytırga tiyeşlegen küñelenä berkette. Häzer alarnıñ ber-bersenä bäyläneşe yuk. Ul yegetlär anı, äylänep ük ütmäsälär dä, inde häzer borçırga telägännäre kürenmi. Hätta kul birep isänläşep tä ütälär äle. Hälimgä onıtırga kiräk inde bulgan-betkän üpkälären, yugıysä aña ir isemen yörtergä oyat!

Nadiyä belän eş planın ciñelçä genä tözep beterülärenä, alarnıñ karşılarına Albert kilep bastı. Yöze agarıngan buluı kotların aldı.

— Närsä buldı?— didelär aña ikese beryulı.

— Gali Dautoviçnıñ yuristı şaltırattı,— dip, Albert şunda avır gına äytep kuydı.— Bezneñ firmanı «likvidatsiyägä» birep kitkän ul!

— Niçek inde?

Nadiyäneñ bu soravı Hälimgä şunda uk açık cavaplı sıman toyıldı. Ul şuşıña bäyle şiklänülären isenä töşerde. Gali Dautoviç, häyläkär tölke, ildän kitep bargan. Dimäk anı älege dä bayagı yalgan belän köräp cıyılgan million-milliardlar cälep itkännär.

— Bez hämmäbez dä bügennän eşlämibez!.. Ni öçen şuşılay mıskıllarga kiräk ide mine?

Albertnıñ häle avır, añlaşıla. Ul yartı könlek boss bulırga, huca itep üzen kürsätergä ölgerde. Bälki aña äle altın tauları, yahşı karera, başkası da väğdä itelgänder? Hatını, balası belän fatir alıp, irtägäge köndä bäräkät mögezennän rizıklanıp yäki bar teläklärne başkaraçak siherle çurtannı totarga isäp itep, hıyalda yäşäp yatkan keşelärneñ ömeten şuşı qadär dä märhämätsez räveştä kisärgä yarıy idemeni? Eh, yegetlär!

Vakıt kiçke yak ide inde. Ofiska Gali Dautoviçnıñ yuristı ut kebek balkıp kilep kerde. Açkıçlarnı tapşırırga kuştı. Firmanıñ yabıluı turındagı karar käğaze anıñ kulında ide. Alarnıñ bankrotlıkka çıguları törle instantsiyälär tarafınnan raslangan. Eşe betkän. İldä şaulap-şaulatıp krizis bara!

HHVIII

May ayı bıyıl bik tä yämle kilde. Aprelneñ yegermelärennän matur könnär başlanıp, utızlarında agaçlar yafrak yara başladılar. Hava börkülänä bardı. Hälimneñ 9-May bäyrämenä kaytıp töşüe Nägıymä apanı meñ törle şatlıkka kümde. Soñgı vakıtlarda halık eçendä kolhozları taralu häsräte yöräktän-yöräkkä küçep yörsä dä, ul bu hakta sagışlanmıy ide bulsa kiräk. Kış buyı karap üstergän sarık bärännären tapşırgan, eşennän azat itelgän, ä yaña hucalarnıñ il tormışın niçek korıp, alga taba ni räveşle alıp kitäseläre älegä bilgele tügel. Şunlıktan yuk häsrätlärne teldä-başta yörtüneñ ni faydası bar? Anıñ kolhoz digäne dä adäm balasına ber dä rähät kürsätmäde inde, tayakka eşlätte, soñgı kanıña qadär kandala kebek imde, niçämä cannarnı garipläde, vattı. İskä dä töşerep torası kilmäslek. Sagındırmas ul, kızgandırmas!

Ämma ulınıñ ike könnän kitep tä barasın işetkäç, Nägıymä apa aptırabrak kaldı.

— Şulay kıska vakıtka gınamıni?— dide.

— Min dä bäräñgelärne utırtışıp kitärmenme ällä digän idem, tireslärne çıgarışırga gına ölgermen ahrısı,— dip, şayartkanday äytte Hälim, güyä anı avılda eş eşläter öçen mahsus kötep toralar.

Ulı soñgı ike-öç ay eçendä tämam üzgärep kuygan, beraz yatrak çalımnar da yözenä yögerergä ölgergän. Monı balasınıñ nıgıy, ir surät kıyafätlänä baruına yuradı ana. Ber oya kaz bäbkäläre kebek üskännär ide balaları, taraldılar da bettelär, olı ulları da, monda, avılda, küzgä çalınırlık kızlarıgız da yuk dip borın çöyep, Yar Çallı şähärendä yäşäüne tös itte, ätise Bäker agay anıñ berär hatınga yäki kız-kırkınga yortka kerüennän bik tä şiklänep yörde. «Matri, kolagın boram min anıñ!»— dip, katnaşı bulmagan hatını Nägıymä apanı aldan kurkıtıp ta kuydı.

Yortka kerü digännäre ildä yuk närsä tügel ide. Soñgı yıllarda kilennär dä kaynana yagın saylamıyça, kiyäügä çıgalar da, irlären üz yortlarına alıp kitälär, yağni yortka kertälär. Annarı Bäker agaynıñ tugannarına da elektän mondıy ğadät has eş ikänlegen Nägıymä apa bik yahşı belä. Ämma iren ürtise, şular turında iskä alıp bägırenä töşäse kilmi.

Atanıñ da küñele döres sizengän ikän şul: kiçke yakta kapka töplärenä yahşı gına küreneşle ciñel maşina kilep tuktadı. Annan olı ulları häm zatlı ber hanım töştelär. Ul vakıtta Hälim öydä täräzä yanında ide. Maşinadan çıkkan hatınnıñ rul yagınnan buluın kürep kaldı. Abıysınıñ «yahşı kabuın» uylap, yözenä yılmayu yögerde. Anıñ tormışka ciñel karavın belgänlektän, bu eşenä isä rähmätle ide ul. Çäy eçep utırgan ätise häm änise yagına çıgıp:

— Öylänsä dä, yortka kersä dä — ber dä naçar bulmas! Bez torası tügel, üze yäşise,— dip, abıysın yaklap äytep kuydı.

Akıllı Hälimennän mondıy süzlärne işetüenä atanıñ küñele bozıldı. Ul, aptırap:

— Ni söyliseñ, ulım?— dide. Annarı, kisken kisätep:

— Anda, kalada, ällä berär marca belän yäşäp yatasıñmı? Häzer ul «gracdanskiy brak», nikah belän genä eşne beterep kuyu modada ikän. Bez monda barısın da belep yatabız. «matri» anı, kolagıñnı borırmın! Alay itep baş yugaltası bulma! Mäñge rizalıgım yuk! Abıyıña bulsa — yarıy! Anıñ dönyaga ise kitkäne bulmadı. Ä sin — añ bul!— dip katı torunı kiräk taptı.

— Min dä şunı gına äytkän idem bit, ätkäy!— dide Hälim, menä häzer işektän abıysı häm iyärtep alıp kaytkan hatını kilep keräselären çamalap ölgerep.

— Karagız bolarnı, çıgıp karşı da almıylar, tuñıp bettek!— dip, här cilkäse yartışar metrlı, kalın çıraylı, däü gäüdäle ügez kebek abıysı häm üze kebek ük çaya kıyafätle göl sıyfat, ämma irdäükäräk kıyafätle hatın kilep kergäç, ğailä äheleneñ avızları berdäy açılıp kaldı.

— Änkäy, sal kiterep kileneñ ayak astına ak mendäreñne!— dip ämer birde ölkän ulı.

Ämma kauşagan ana tiz genä urınınnan kuzgala almadı. Bu kilen digännäre «billähi» sabanga cigärlek, ipi peşeräm dip totınsa, miçeñne urınınnan kuzgatıp kuyarlık, citmäsä nemets maşinası kebek kiñ kükräkle ide. Gomergä ille dürtençe ülçämle kiyem kiyep yörgän, soñgı ike-öç yıl eçendä, kartlıgı kilä başlap, illençegä kala bargan Bäker agaynıñ başındagı käläpüşe urınınnan kuzgaldı. Citmäsä:

— Küreşik bulmasa, ätkäy!— dip, bu zatlı hatın aña taba atlap kilä başladı. Yarıy äle hatını Nägıymä apanıñ başı eşläp ölgerde. Yandagı karavattan başın kuyıp yoklıy torgan ak mendären kuzgatıp, kilenneñ öçençe adımına citeşep kilep: «Tökle ayagıñ bulsın, bäräqallah»— dip, ayagı astına şunı salıp ölgerde. İsänläşergä kul birer öçen suzılgan Bäker aga bu tamaşa vakıtında çaykalıp kitkän kilenneñ koçagında kaldı. Ämma da altmışka kilep citep barganında bu bähetennän söyäkläre balavız kebek eremäkçe idelär dä, tını kısıldı. Koçaktan çıgarga, oyat kızıllıgı belän yözen kaplarga turı kilde aña.

Ukıp-işetep, kürep üskän yolaga turı kilsengä dip Hälim östäldän bal-may aldı, alarga ber-ber artlı kaşık batırıp, änisenä taba suzdı:

— Änkäy, tele tatlı, holkı iple bulsın!— dide.

Nägıymä apa añlap ölgerde. Bäker aganı koçagınnan çıgargan, mendär östendä basıp kalgan kilenneñ aldına ber-ber artlı maylı da, ballı da kaşıklar kiterep:

— Avızıña bal da may, kızım!— dide.

Yolasına uk kerep citmäde, süzläre dä şartınaça turı kilep betmäde, ämma, tatar äytmeşli, tärtä arasına kuygaç, şuşıları da ğadät taläbençä buluga citä häm yarıy inde!

Bu qadär dä däü kilen häm gäüdäle abıy yanında Hälim belän äti-änise keçeräyep kalganday üzlären his itärgä tiyeş idelär. Äle genä Berlinnı ber üze barıp alırday bulıp söyläşep utırgan Bäker agay inde äsir töşärgä ölgerde. Nägıymä apanıñ añga kilerlege älegä yuk ide. Bu tamaşaga Hälim genä avızın yırdı. Äle apası kaytası, señlese mäktäptän kilep keräse bar, alar närsä diyärlär? Häyer, söyenerlär. Barıber irtägä bäyräm. Hälim dä Kazannan kaytıp yahşı itkän äle, tuyga töşkän kebek buldı bu. Bügen kiçkä Ğalimäse yanına da barıp ölgersä, oçraşıp söyläşsälär — tämam bähetkä kümeläçäk! Tik «yünsez kız» nigäder telefonın almıyça gazaplıy. Hälim aña kaytasın da äytä almadı, yazma häbär genä cibärde, cavabı kilmäde. Menä küreşerlär, syurpriz bulaçak äle aña yegeteneñ kötmägändä kürenüe! Änä, abıysı niçek «kızık itte» üzlären!..

Ämma da kem-kem, ä yäş kilen «hutlı» bulıp çıktı. İñ äüväl anıñ ak mendärdän töşäse kilmäde. Hälim belä ide: eleklärne tatarlar han balasın han itep bagışlaganda, anı ak kelämgä bastırıp, törle yaklap kenäzlär-bäklär kütärgännär. Monnan da böyek häm olı hörmät halıkta bulmagan, dilär. Kilennärne ak mendärgä bastıru yolası da şul çaklardan kalgan. Hanıbız keläm kebek yomşak, cılı cäyelsen didelärme ikän, hanbikälär ayak astına mendär salu ğadäte tä bulmaganmı, ällä başka törle säbäpläre häm ırımnarı, ışanuları bar ideme — bolarınnan uk açık häbärdarlıgı yuk, anısı.

Kilenne Hälimneñ abıysı ak mendärdän ike kullap kütärep alıp töşerde. Ul qadär dä kuät bar ikän üzendä! Gomergä maşina-traktor parkında timer-tomır arasında yukka gına butalmagan. Az gına vakıtı bar ideme — şunda yögerde bit. Ni peçän çabarga öyränmäde, ni utın kisep yarularda vatılmadı. Bu eşlär haman da enese Hälimgä kala torgan idelär. Menä bit, görnädirdäy abıysı bar ikän anıñ, ni gäüdäle hatının da mamık urınına gına kütärep aldı. Tegese, citmäsä:

— Töşerep cibärä kürmä, canım!— dip zar itte.

İr keşe ser birep tora dimeni? Annarı ul Hälimneñ abıysı bulamı? Şuşı hatını yanına tagın ike-öçne kütärerlek cilkäläre dä bar äle anıñ.

Hälimne ürtälüläre yukka tügel ide. Abıysı kızlar belän elektä yünläp yörgän yeget bulmadı. Yugarı oçtan beräüne, töbän oçtan ikençene ozatıp karadı da, berençe barularında uk kapka baganaların koçaklap kalıp, ikençe köngä gayräte çikte. Ä kızlar — kötkännär, ber atna, ike, öç... Aylap, yıllap ta kötärlär ide, yeget tagın da ber sälam birsä!

Häm menä ul kilen belän kaytıp töşte. İnde süzlär kitäçäk, rulne hatınına tottırgan diyäçäklär. Abıysı bu hakta uylamadı mikänni? Ällä başka säbäpläre dä barmı?

Kaytkan kunaklar şunda uk östälne «görlätep» cibärdelär. İşektän kilep kergän här keşene dä çäygä utırtu ğadäte bar ide inde ul, anısı. Elektän tatarda şulay kilgän. Ul tärtiplär üzgärgändä dä bälki naçar bulmas ide. Häyer, «çir — kitä, ğadät — kitmi» dilärme äle?

Kilen ällä kaysı yırak cirlärdän tügel ikän, şuşı, üz yakları gına bulıp çıktı. Äüväldä, bala vakıtında, avılga äbilärenä kunakka yış kaytkalap yörgän. Şul çaklardan tanışlıkları da kalgan ikän. Yeget, armiyä hezmätenä kitär aldınnan, dusları belän beraz gına käyeflänep yörüläre säbäple, aralarına beraz üpkäläşü, yatsınu karalıgı töşkän ikän dä, menä ni gomerlärgä qadär citkän. Döres, ahırsı: «Batır üpkäläsä — gomerlek üpkäli!»— digän süz!

Ölkän ullarınıñ mondıy kilen belän kaytıp töşüe älbättä Nägıymä abıstaynıñ kotın aldı. Monı Hälim bik yahşı sizende. Ämma da ätiseneñ kuanularına çik bulmadı. Menä-menä pensiyägä çıgarga tiyeşle idelär alar, inde kilenle dä buldılar. Döres olı kızları, urtançısı — ällä kayçan kiyäüdälär, onıkların kaytarıp, tärbiyägä kaldırgalap kına toralar. «Kızım balası — yöräk paräse!»— di Nägıymä apa. Östäle başına menep utırıp, hanbikä sıman kilen östennän ämer birep kenä kartlık könendä yäşämäkçe ide, menä siña mä: di̇yü päriye qadär bar bit bu!

Äniseneñ häsräte Hälimgä bik yahşı añlaşıla ide şul. Az işetteme ul añardan: «Kartlık könemdä kilennärneñ rähäten kürergä yazsın!»— digän dogaların?

Yäş kilenne ulları kürsätergä genä alıp kaytkan ikän. Ber genä säğatkä. Kunak bulıp, tuylap, digändäy, äle kabat sabantuy könnärenä cıyınuların söyläşep, häzer, zamanına kürä, bäyräm tabını gına yasayaçakların, mulladan Yar Çallıda uk nikah ukıtuların, tagın da başka eşlär hakında söyläşep, ozak tormıyça kitep tä bardılar. Hälimneñ ni rayon üzägendä eşläüçe apası, ni mäktäptä ukuçı señlese kaytıp citep, küreşep kalırga ölgermädelär.

Hälim tür yakta ide. Abıysı, kerep:

— Enekäş, ukular baramı?— dip soradı.

Ukuları älbättä bara ide. Yeget niçek irtäräk kayta aluın añlatıp birde. Annarı abıysı:

— Kara äle, enekäş... Ul milli ğaskäri köçlär turında märkäzebez Kazanda nindi häbärlär yöri?— dip kızıksındı.— Bezneñ monda, Çallıda, eşçe halkı berdäm şuña irekle yazılırga da yörde äle. Kaynarlık bar da inde tatarda! Milli ğaskäri köçlär!— dide, soklanuın yäşermiçä.

Anıñ ul süzlärendä därt tä, üzen urtak eş öçen fida kılırga äzerlek hise dä bar ide. Ul ğaskäri köçlärneñ äkiyät kenä buluın başına da kitermäve säyer. Kaydadır urmandamı, taular arasındamı kodrätle batır yaugirlär köräşkä äzerlekle toralar, imeş. Alarnı halık kötä. Ämma älegä säğate citmägän. Menä-menä bügen-irtägä kuzgalırlar, kilep citärlär sıman! Millätne ayanıç yazmışınnan kotkarırlar, bähetle itärlär! Krizislar-mazarlar meñ çakrımnarga artka çigener!

Nikadär pafos, nikadär ışanu, ömet häm başka meñ törle yäşelle-kızıllı-aklı hislär taşkını — halıknıñ küñelendä şuşılar gına mikänni? Azatlık, dilär. Kemnän? Närsädän? Üzlärennän üzlärenme azat itü kiräk? Menä monısı çınnan da kızıklı anıñ — üzlären üzlärennän azat itü! Mondıy azatlıknı älegä berkem uylamagan, başına kiterep karamagan. Ä çınnan da şuşı, kayçandır böyek imperiyälärne kulında totkan, başka halıklarnı isäpkä-sanga da alıp tormagan tatar halkı, keşelek üseşendä bötenläy dä başka yünäleştä kitep, üze üzennän azat bulırga teli. Mömkin eşme bu, ällä yukmı?

— Enekäş, ällä Kazanda ul hakta bernindi häbärlär dä yuk?

Şuşı bahadir gäüdäle, hämmä yöz sızıkları häm çalımnarı kalın, kuätle yäş tatar ire bu vakıtta bertugan abıysı gına tügel, bälki dönyanı üz cilkälärenä salıp, kütärep alıp kitärgä äzer böyek şähes, tarihi kaharman kebek ide. Aña ägär dä milli ğaskäri köçlär turındagı rivayätne üzem uylap çıgardım, avtorı da, stsenaristtı da min üzem, abıy, ışanma ul yuk-barlarga disä, potı ber tiyenlek adäm hälendä kalaçagın toydı Hälim. Yäşlege aşıktırıp, tele söyli birde:

— Federal köçlär alarnı bik tä ezläp karagannar ikän dä, sugışka da kermäkçe bulgannar, taba gına almagannar bugay,— dip äytte dä kuydı.

Bu süzlärendä çın häm yalgan tämam butalgan ide. Kaydadır ışanıçlı cirdä şundıy äzerlekle, küzgä kürenmäs, utta yanmas, suda batmas äkiyäti-mifik geroylar kebek milli ğadellek armiyäseneñ buluı ber tarihi tantana ide, älbättä. Alar, könnärneñ berendä kuzgalıp, cir yözendä ğadellek urnaştırırga yul yaraçaklar. Dimäk, ğadellekkä ışanu hise sünä almıy. Andıy köçlär barında niçek inde zaman avırlıklarına bireşep torırga mömkin? Yäşäü köçe kaydan kilä disezme? Menä şundıy rivayätlärdän süt alıp kuätlänä bara ul!

Keşelektän äüväle äkiyät, annan soñ din, annarı ğadel cämgıyät tözü hıyalın çagıldıruçı utopiyä kitkännän başlap, halıkta bernindi başka törle ışanıç kalmagan bulgan. Monı gına Hälim añlarlık ide. Reallek, hakıykat tösmere belän buyalgan härtörle rivayätneñ hakı ber tiyengä dä tormıy — ägär dä ul serlelek eçendä küñellärne yuata almasa. Änä milli mäcles-parlament ta tözep karadılar. Ämma demokratiyä şulay başlanamı? Kem saylagan äle alarnıñ deputatların? Tögäl genä belüçeläre dä bar. Mondıy demokratiyä uyınnarın küp tapkırlar kürgän, tormışnı kakkan kazık itep küz aldına kitergän türälärennän dä meñ kat tuygan halık andıy parlamentlarga ışanamı? İse dä kitmi. Yöresennär şunda üz uyınnarın uynap diyäräk kenä kul selti. Ul milli mäcles digännärenä FSB äfändeläreneñ ise kitäme?.. Dimäk, bergä söyläşenep eş-gamäl kılırga da mömkinnär. Häzer yözlärçä törledän-törle cämgıyätlär bar. Üz prezidentları, üz byuroları, başkaları. Ä monda — milli härbi köçlär, milli härbi şura!

— Sez Kazanda yoklap kına yatasız bugay? Ber dä kazannarnıñ tını çıkmadı!

Abıysınıñ bu süzläre närsä hakında ikänlegen Hälim yahşı añladı, ämma süzlärne yüri şayartuga taba bordı:

— Bez äle ukıştırgan bulıp ta yatabız!— dide.

— Eleklärne student halkı bik aktiv, aldıngı saflarda yörgän...

Abıysınıñ ike-öç ay eçendä çın mäğnäsendä millätçegä äverelüe Hälim öçen zur yañalık ide. Şunlıktan ul süzlärne kaysı yaktan kiterep tä äytä almıy gazaplandı. Niçek kenä cavap birgändä dä abıysın kimseter sıman toyıldı aña. Şulay da:

— Abıy, bik millilänep kitkänseñ äle,— dide ul, tögälräk ber-ber fikergä kilergä omtılıp.

— Şähär tormışı, enekäş! Şähär tormışı! İr keşedä säyäsät digän hikmät bar ikän ul. İl öçen, halık öçen kaygırtu! Häyer... Milli hislär mindä elektän dä bar idelär inde alar. Kemdä yuk häzer!

Abıysınıñ bu süzläre Hälim öçen yañalık sıman toyıldılar. Bügenge keşedä äkiyätne, dinne, utopiyäne beryulı milli his-toygılar, milli barlıkka omtılış alıştıra barganın ul añlarga tiyeş ide. Ämma aña milli hislärne kızdırudan gına da yözlärçä millionnar eşli aluçı keşelärneñ dä buluı mäğlüm. Hälim ikelänergä mäcbür. Ul da yaña formatsiyä, yaña zaman keşese toygannı toya, his itä ala başlarmı — monısı uk älegä bilgesez, yazmış cile küptän anıñ tormış korabın urau yullarga sörep alıp kerep kitkän ide şul.


HHIH

Kunaklar kitep baruga, Hälimnän änise, cayın kiterep, kötmägändä Ğalimä hakında sorap kuydı. Yeget äüväle Nägıymä apanıñ tel töben añlamadı. Annarı, zarlanıp äytelgän süzlären işetkäç, barısı da töşenelde. Änise Çallı kilenennän kurka kalgan, anıñ belän idarä itä almayaçagın töşengän. Ä Ğalimäne kürep belä, sabır holkın, tınıç yörägen yarata ikän bit! Ulı belän yöri başlagançı uk alar duslar idelär. Menä häzer genä, Ğalimä oyalgaç ta, Nägıymä apası yanına kermägäç tä — ber dä çitkä kuyarga yaramıy anı!

— Mäktäpne bikle ikän dip kürdem. Bügen, ulım, soñrak kayttıñ şul. Ukuçılar säğat berdä ük şaulaşıp taralıştılar. Señleñ dä «Batırlar häykälenä» çäçäklär kuyabız dip, başka ukuçı balalar belän klub yanına kitkän ide. Kaytıp citär! Kiç tä iñep kilä!

Äniseneñ bu süzläre ulına Ğalimäne kürergä barırga kiräklegenä işarä ide. Yazgı könnär inde şaktıy ozınayıp, sigezlärsez-tugızlarsız kiç bulmaganga, kız ozatam dip kapka töplärenä yaktı vakıtta uk barıp basu säyerräk inde, anısı. Säğat dürt kenä tügelme soñ äle? Nindi kiç bulu di ul? İkende vakıtı gına!

Ulı Hälimneñ süzgä saranlıgı Nägıymä apanıñ küñelenä timi kalmadı. Şuña da ul:

— Ällä aragız bozıldımı, Hälim?— dip sorarga mäcbür buldı. Ä annarı:

— Hatalandım bugay...— dip söyläp aldı.— Ğalimäneñ ätise belän änise poçta buyında idelär. Min fermaga bärännär kararga eşkä töşep baram. «Kodagıy» dip däşülären yaratmadım. Süzlären kire borıp äyttem şul. Ränci kürmä, ulım!

Bu yulı Hälim aña aptırap karap kuydı häm:

— Borçılma, änkäy!— dip äytep, äle berni dä töşenmägän kileş ük anaga räncemäven beldergändäy itte.

Ulınıñ üz märtäbäsenä, Ğalimäseneñ aña mähäbbätenä ışanuına Nägıymä apa şatlanırga tiyeş bulsa da, yöräge sizende ahrısı:

— Ällä aragız suındımı?— dip borçıluın belderde.

— Änkäy,— dide Hälim, üzen tınıç totkan hälendä, ukıgan kitabın çitkä alıp kuyıp,— alarnıñ imtihannarı başlanırga tora. Berdäm däülät imtihannarı! Ciñel eş tügel... Anıñ borçıluları şul turıda. İmtihannarına äzerlänsen!

— Tel açkıçları birsen inde Ğalimägä!— dide änise, anı çın küñelennän kızganıp.— Avır vakıtları ikän şul!

Ämma Hälim barıber Ğalimälärneñ kapka töplärenä bügen kiç barıp basarga niyätläp tora ide. Äniseneñ karşı kilmäven añlagaç, yulga çıgarga äzerlände. Garacdagı mototsiklı köyle torırga tiyeş ide. Ämma bu yulı ber tibüdä ük kabınmadı.

May ayınıñ yaktı könnäre, yomşak cılısı böten-böten dönyanı yäşellekkä törep beterep bara. Ä koşlarnıñ tamaşasına häyran kalırlık: hämmäse sayrıy, oya korıp alıp, tormış belän mäş kilä. İñ häyran itkäne turgay, älbättä! Ber genä minutka kır yulında tuktalıp torsañ, kükkä atılıp sayragan şuşı keçkenä genä koşçıknıñ böten tirä-yünne cırga-moñga kümüenä häyran itärseñ.

İrken kırlar häm bolınnar buylap yörep, yaña tugan bala kebek cännät ise belän añkıgan tufrak tını belän bergä çäçäklär sulışı kuşılgan saf havanı alıp kilgän cılı may cile küñeldäge hislärne tagın da kupşılandıra. Ä Hälim tau aşa kütärelep baruçı yuldan, Çoñgıl yagına borılıp, tekä yar bulıp kürengän Mostafa-Bahadir sırtına kilep citep, mototsiklın şunda gına tuktattı. Koyaş haman da bayırga telämägän kebek kılana, karışlık kürsätkändäy yalındırıp kına ofıkka yakınayıp mataşa. Yäm-yaşel tös belän yögertelgän bolınnar, kalkulıklar, avıldan yırak kitmiçä genä bäeldäp yögereşep yörgän ak sarık bätiläre-bärännäre, üşän sıyırlarnıñ, tavış salıp, berän-särän kuzgalgalap, uram tıkrıklarına taba baruları, tägärmäçle traktorın kuät belän kuıp urman yagına taba beräülärneñ arba takkan häldä çaptıruları, ämma başka hiçkemneñ kürenmäve älbättä Saraylı avılınıñ açık küzdän adäm tanımaslık yıraklıkta ikänlegen sizderä, bu yakka taba suzılıp kilgän bakça artları, Minzälä ineşeneñ tın agımı belän taular artına kerep kitüläre tabiğat kartinasın tagın da maturlıy ide.

Mototsiklın kabat kabızıp, Saraylı yulına borılıp kergändä, koyaş ofıkka terälep ölgergän, kön tämam sürelgän ide inde. Ämma yeget öçen vakıt älegä irtäräkter sıman toyıldı. Anı Ğalimäneñ telefonnan cavap birmäve berazga borçısa da, kız barıber ällä kayda tügelder, öyendäder sıman toyıldı. Kem belä, telefonın onıtıp kiyeme kesäsendä kaldırgan bulırga yäki başka urında cuygan häldä istän çıgarıp totarga mömkin. Ğalimä belä bit Hälimneñ bügen kaytasın, ul bit aña «sms häbär» salıp äytkän dä ide. Tik söyläşä genä almadılar, ike-öç avız süz genä bulsa da alışmadılar.

Saraylı avılı niçekter kırgıylanıp kalgan sıman toyıldı bu yulı. Kar öyemnärennän koyma buylarınıñ arçıluı, bakçalarnıñ kabarınıp açıluı häm beraz yafrak törtä bargan agaçlarnıñ yaz başına has tabiğat şärälegen kaplap beterergä ölgermäve dä bu kırgıylıknı tudıra häm arttıra idelär bulsa kiräk. Bıltırgı buyauları da kış buyına uñarga ölgergän, öçençe yıldan uk yañartılmagannarı inde yargalanıp, kayber urınnarda koyıla da başlagan. Bu tamaşalar berse dä küz yämenä hezmät itä almıylar ide.

Häzer mäçetsez tatar avılları iyäsez kalgan utar kebek toyılalar. Hälim şul turıda da uylap ölgerde, Mäcit Gafurinıñ «Kara yözlär» äsäre isenä töşep, kız yanına oçraşam dip baru niyätendä yörüen dä häterenä kertte. Aña facigale ütkän zamannar belän bergä vayımsız bügenge kön arasında nindider tirän upkın yatadır sıman toyıldı. Kiçäge könçelär Allahı täğalä isemennän ğamäl yörtsälär, üz teläklärendä häm hislärendä yögerülären şäriğatkä, dingä bäyläp aklagan bulsalar, bügen şundıy uk zatlar mäkerle eşläreneñ asıl eçtälegen başkalardan yäşerer öçen härtörle intrigalar uylap çıgaralar, säyäsätkä sıltıylar. Ämma kılanuları şulay uk kabih häm oyatsızlık pärdäse astına kaplangan. Kiçä keşelär kara köçlärdän nikadär kurıksalar, alarnı basa almıyça, taban aslarında sıtılırga mäcbür bulsalar, bügen dä şuşı uk häldä kala birälär, ber törle zolımnı kagıp taşlarga ölgermiseñ, östeñä başkasınıñ tabanı kütärelä. Şunısı hikmät, ul zolımnıñ monısın da sin, keşe, üzeñ uylap çıgargansıñ, kanunlaştırgansıñ, ä başkalarga obektiv zaruriyät dip täqdim itkänseñ. Adämilär dönyanıñ üzlärennän genä tormavın, yazmışlarınıñ bik küp faktorlarga bäyläneşle ikänlegen töşenep, älbättä sineñ teläkne dä isäpkä alırga mäcbür bulgannar. Şuşı kiräklek, şağıyr äytmeşli, muyınıña menep atlangan.

Keşe keşene söyä yäki yaratmıy. Närsädän ul şulay? Kemnärneder gomer buyı kürmi torsañ da iseñ kitmi, ikençelärne, kiresençä, ber kürergä zar bulıp yäşiseñ. Şaltıratasıñ, ä ul telefonın da almıy. Uylıysıñ, minem aña kirägem dä yuktır, diseñ. Dönya tagın da avırayıp kitä.

Ul köçsez keşelär genä birgänenä şöker belän yäşi dip uylamagız. Ruh kaynarlıgıñnı tışka çıgarmıyça, utın sündermiçä eçeñdä totsañ, beläseñme niçek köçeñ-kuäteñ, başka sıyfatlarıñ bermä-ber bötenäyä häm yahşıga taba arta? Ämma utnı eçtä totudan da avırragı yuk. Anıñ sine yülärländerüe dä bar. Azmı mäcnünnär dönya eçendä? Kaynar yöräkläreneñ yalmak yalkını ber tapkır cannarın peşerep aluga, monı böyek ğadelsezlek dip uylap, şunda uk zarlıga äverelälär. Belsälär ide zarlana başlaudan da häyersez ğamäl yuk ikänlegen! Keşelärne kitap kına da, ukıtuçıları gına da, dönya hätta üze genä dä akılga öyrätep beterä almıy. Yuk, bu alarnıñ ahmaklıgınnan kilmi. Akılga üzeñ öyränüdän dä yahşıragı yuk. Gıylem diñgeze mohittän çittä dä, yäşäeşneñ üzendä dä, akılda yäki ruhta da tügel, ul barı tik keşeneñ tabigıy ruhında häm küñelendä genä! Anı çittän ezläüçelär nikadär yalgıştılar. Süzne çitlärgä tayanıp häm nisbät itep söyläü dä barı tik üz döreslegeñne häm haklıgıñnı raslar öçen kulay. Ämma ğamälläreñne keşegä taşlap häm sıltap bulmıy.

Hälim mototsiklın ğalimälärneñ karşı yaklarına, kalku urınga kiterep tuktattı. Monnan alarnıñ kapka artlarında üsep utırgan kart häm başı kiselgän tupıl agaçı da, boldır töplärendä çiläk şaltıratıp kerep yugalgan hanım da, işek allarında sikergälänep algan ala-kola keçkenä bozau da, ısıldap kapka astınnan çıgıp kilüçe ak ata kaz da uç töbendä kebek kürenä idelär. Änä ber täräzäneñ, annarı ikençeseneñ pärdäse kuzgalıp kuydı. Tupsalarında üskän gölläre inde şau çäçäktä ikännär. Alar artında kemder bar bilgele.

Hälim tagın telefonınnan Ğalimägä şaltırattı. Ozın-ozın itep çakıra başlavın kötte. Tik cavap bulmadı. Monı Ğalimäneñ üpkäläveder dip kabul itärgä tiyeş ide yeget. Şulay eşläde dä. Kıznıñ holıklı buluı aña oşadı, hätta kuanudan yılmaep ta kuydı äle ul. Annarı, üzen kürep aluların añlagaç, mototsiklın kabızıp, kışın yörgän sukmakları buylap Kuş kayın alanlıgına taba tıkrık buylatıp töşep kitte. «Min şunda bulaçakmın!»— diyäräk beldergändäy, ğalimälärneñ kapka töbennän uzganda berniçä rät mototsiklına gaz da birep aldı.

Äle haman da könneñ yaktılıgı kitep betmägän, koyaş ta, ofıktan küzen kısıp kına, yegetneñ eşläre niçeklär betär digändäy hätergäläşterep karap toradır sıman ide. Hälim kayınlıkta tagın beraz kötte. Yartı säğatlär ük ütteme ikän? Haman da kapka tavışı işetelmäde, bu yakka taba kilüçe dä kürenmäde. Yeget tagın da berniçä tapkır telefonınnan şaltıratıp aldı, bu yulı da cavaplar bulmadı. Çişmä buyına da töşep mende Hälim, mototsiklın da sörtkäläp mataştı. Barıber dä canı tınıçlana almadı, Ğalimä dä kürenmäde. Şunda tänenä suık yögertep, tönneñ kilüe häbäre bulgan salkın cil uzıp kitte. Kızıl şäfäq kızıllıgı tämam yugaldı. Yoldızlar belende. Hälim üzen buşlıkka töşkän kebek his itte. Bu yalgızlık anıñ ruhın räncetä ide. Açuı da kilmäslek tügel. Ämma bolay gına bireşä dimeni? Nıklı, gorur keşe bit ul. Aşıgırga yaratmadı, poşmas ta bulmadı. Ämma sabırlık anıñ märtäbäse dä, akılı da ide.

Ä küñel aşkınganda nişlärgä? Adäm balası, ägär koş kebek oça belsä, bolıtlarga aşar ide. Aşkınıp-aşkınıp oçar öçen kanatlar gına tügel, irkenlek tä, çiksezlek tä kiräk. Çitlektäge koşlar barı tik dulıy gına alalar. İrkenlekne hiçni belän alıştırıp bulmıy.

Hälim mototsiklın kabızdı da, ğalimälär yagına borılıp ta karamıyça, uramga taba kütärelep, urman belän kaplangan taular yagına kitte. Tuktarga telämiçä bardı da bardı. İnde karañgılana başlagan, tanış tügel bu yuldan aña borılırga kiräk ide. Ul fara utın kabızdı. Mototsiklı ciñel häm rähät tizlek belän taularnı uzdı. Tagın da kırlar açılıp kittelär. Şunda gına Hälim yulınnan kire borılırga karar itte. Urman çitendä tuktap torgan, utı yanık bulmagan burovoy yegetlären taşuçı «Vahta» maşinasına karap uzdı. Anıñ kabinasında da, yänäşäsendä dä hiçkem kürenmäde. Häyer, yırak tügel genä neft çıgırı «kaçalka» eşläp utıra, anıñ yanında kalançalı traktor, vagon tora häm yannarında berniçä keşe yöri idelär. «Vahta» maşinasınıñ alarnı alırga kilüe yäisä eşkä kiterep kuyuı neftçelär hezmätennän häbäre bar keşegä añlaşılırlık ide. Eñgerdä alar procektor utların kabızıp kuygannar, äflisun tösendäge kaskaları açık kürenä, kul-gäüdä häräkätläre inde tögäl sizemlänmi ide.

Hälim mototsiklında alar yanınnan ciñelçä tizlektä uzıp kitte. Avılga kabat kilep töşkänendä tirä-yün tämam karañgılanıp citkän, baganalarda utlar elengän, öylärneñ zäñgär-su häm sargılt küzläre bişär-altışar bulıp töngä yılmaep bakkan idelär. Hälimgä oçragan yäşlär, üz keşeläre dip belep, anı şayartırga da itep, yulına arkılı çıkkalap basıp ta karadılar. Ämma tanış adämnär arasında mondıy kıyafätle hiçkemneñ yuklıgın tiz ara töşenep, tizräk çitkä tartıldılar. Ber kız, citmäsä, aña taba oçınıp-oçınıp kilep, karşı çıgıp tuktatkan ide. Hälim, anıñ Ğalimä tügellegen tanıp ölgerep:

— Närsä buldı?— dip katgıy itep soragaç:

— Abau, bu — keşe tügel ikän!— diyäräk, ul kız kotsız kaldı.

Anıñ bolay äytüe tanışlık mäsäläsenä kagılsa da, yegetne beraz borçıp ta aldı. Şulay da kıznıñ ul divana süzlären küñelendä kaldırmıyça, ciñel ütkärep cibärep, yulın dävam itep kilde-kilde dä, Ğalimä yäşägän yortnıñ näq kapka töbenä barıp tuktaldı. Uram kiñlege tarayganday toyıldı. Karşı yak kapka töbendä kemnärneñder utıruların şäyläp, anda barırgamı-yukmı ikänlegen häl itä almıyça aptırabrak kaldı. Şuşı soñgı öç-dürt säğat buyına suzılgan kañgırıp yörüläre bilgele anıñ käyefenä tiyä başlagan idelär inde.

HHH

Galimä ul könne Hälimneñ mototsiklda kilep tuktavın minutında uk kürep aldı. Niçä könnär telefonına, şaltıragan sayın karap torıp, ni anı sünderergä telämäde, ni ber avız süz söyläşergä kodräte tabılmadı. Täräzä pärdälären tibräten kuyuçı da, Hälil abıysınıñ uram yaktan hämmäsen sizgändäy karap toruına kaya kerep kaçarga belmäüçe dä ul ide. Ä inde mendärenä kaplanıp yoklap kitüe bötenläy dä vayımsızlık bulıp añlaşılırga tiyeş. Ämma anıñ ul çereme ülem yokısı kebek ber hätär närsä ide. Moña qadär imtihannarga tuktausız äzerlänüläre, citmäsä mäktäp hälläreneñ aña avırlıklar östäüläre, keşelärneñ märhämätsezlege häm ahmaklıgı, İlgizärneñ mähäbbäte, ike yeget arasında adaşıp kaluı canın bik katı talkıgan idelär. Citmäsä Hälim abıysı başta şuşındıy vakıtlarında anı hatınnan özde. Äüväle niçek tırışkan ide yörägen yaularga! Ber-ber artlı ike hatı kilep, ak käğazlärne mähäbbät cırına kümep niçeklär kılangan ide! Şunıñ belän bette. İke-öç ay buyına Ğalimä närsälär genä uylap betermäde anıñ turında? Citmäse älegä yöräge yäş ide, tüzärgä, sabır itärgä öyränmägän, ğadelsezlekne kütärä almauçı ide. Yugıysä «it kisäge» genä bit ul, ä niçek yalkınlana, niçek köyä, niçek öşi häm üçeklänä!

Ul hakıykat yalçısı bulıp mäqalä yazuçı curnalistnı äyter ideñ inde, citmäsä Ğalimägä hat yullagan häm ğadellek öçen köräşergä, nık bulırga çakırgan. Mondıy süzlärne kem dä äytä ala ul, aña töşämeni avırlıgı! Ämma da Ğalimä isemennän aña, şul curnalist äfändegä dä kemder hat yazgan bit! Ni öçen kiräk bulgan, kemgä? Anıñ hätta isemen dä belmädelär. Hatın hätta direktorga da ukırga birmägännär. İmeş, curnalistika ädäbe. Demokratiyä uyınında härkemneñ ak häm çista yöz belän katnaşası kilä. Tik uyınnarı gına barıp çıkmıyça gazaplıy, näq tup tibüçe altın bähase uyınçı Räsäy berdäm komandasınıkı kebek. Ä ber katnaşı bulmagan Ğalimäneñ nindi gönahı bar ide soñ? Saniyä Ruhanovnanıñ äşäkeleklären kız bala tügel, ir keşe dä kütärä almas ide. Cir yözendä alar yäşi, üz kiräklären kayırıp ala-ala yäşi, başkalarnıñ kanın häşärät kandala kebek imä-imä yäşi. Anıñ başı belän gäüdäsen totaştırgan yuan duñgız muyını, çuçka kebek bolganıp atlap yörüläre, citmäsä üzen akıllıga, buldıklıga sanauları, «öç minut eçendä», üze äytmeşli, ul hatnı kemneñ yazganlıgın açıklap birüläre, Näsim öçen can atuları — bolar barısı da Ğalimäneñ bägıren niçä könnär buyına izdelär. Yoklap kitkänendä dä şul duñgız başlı sandık qadärle gäüdäle ukıtuçı Saniyä Ruhanovna häm mäktäp direktorı Hafiz Galiyeviç kullarına tabagaç totıp bi̇yüçe şaytannar-cennär kebek bulıp küz allarına kilep, kız balanıñ kotın azmı aldılar? Şunda da aña Hälim abıysı yärdäm itmäde, hälenä kermäde. İnde menä häzer kilep citkän. Eş uzgaç, süz betkäç, digändäy! Anısı Näsimgä niçek tä altın medalen birerlär, BDİ sınaularınnan da hävef-hätärsez anı berdäm köç belän uzdırıp cibärerlär. Änä häzer anıñ ätise tagın da zurrak keşe bulıp algan, agrofirmaga şul karaknı upravlyayuşiy-idaräçe itep kuygannar. Anda da Ğalimäneñ ätisenä «kızıñ äşäke keşe ikän» dip äytkän. Salavat abıy berençe maydan birle uramga çıgıp karamadı. «Häzer kolhoz bette, kulaklar zamanı kire kayttı!»— dip, ike süzeneñ berendä äytep yörde-yörde dä yıgıldı. Kızına bolarnı küñelenä alıp kütärüe dä avır ide. Ämma ata üz hälen sizdermäskä tırışkan ikän. Kapitalizm digän avır çükeç, ozaklap kizänep, kinät äyländerep kiterep aña da suktı, küplärneñ añga kilerlege dä kalmadı. Şunda halıknı, dönyalar üzgärep kitä başlauga, bazar mönäsäbätlärenä caylap kerü digän safsata belän aldap gazaplamıyça, eşne ozakka caylap häm caylanıp suzmıyça, ilne talamıyça, vakıtında härkemgä yul birgän bulsalar ide, şuşı qadär avır könnärgä kalmagan da bulır idelär äle! Häyer, bähetsezlek mıştım gına, akırtın-akırtın gına kilä-kilä, şalt itep öskä alagayım kaplanıp basa inde ul! Berni dä eşli almıysıñ.

Bazar mönäsäbätlärenä älbättä caylap, aşıkmıyça gına, börtegenä, enäsenä, cebenä qadär ülçäp-sanap talıy-talıy barı tik hucalar gına kerä beldelär. Alarnıñ strategiyäse döres ide, halık mänfäğate isäplärendä yuk ide şul. Ä Ğalimäne bu däver turında añlatıp imtihan biräse bar. Soraularnıñ berse hiçşiksez şul bulaçak. Ul hakta kitaplarda bäynä-bäynä söyläp yazılgan inde, här tarihi ütelgän yıl diyärlek isäpkä alınıp tikşerelgän, karalgan, buyalgan. Ukıysıñ da häyrannar itäseñ: il belän ber genä vakıtta da yünle keşe idarä itmägän, kaysı usal bulgan, duamallıklar kılgan, kaysıları yomşaklık belän izalagannar, akılga tamannarın, başbaştakların äytkän dä yuk inde!

Ämma Ğalimäne il hucaların häm patşalarnı Allahı täğaläneñ söyekle bändäläre dip yumalap öyrätep üsterdelär. Ätise Salavat abıy gomer buyına niçä yıllar kolhoznı tartıp bardı, brigadirlık yögen söyräde, ämma ber genä tapkır da ğayeplärgä tırışıp räislärgä, türälärenä karata karşı süz kuzgata belmäde. Hätta Ğalimäneñ änise Kamilä hanım: «Şul kart tärelär ülä dä belmädelär inde!»— disä, ire bögärlänep kitep karşı çıga tordı. Ni öçen üçeklänülären kızları añlamadı. Sorasa da äytmäs idelär.

İnde Ğalimäneñ ätise öçençe könen avırıp yata. Anıñ kinät urın östenä yıgıluı başı avırtudan da tügel, başka säbäplär arkasında da bula almıydır inde, arıgandır, tauşalgandır, bälki barı tik talçıkkan gınadır? Äle bit ille ike yäşenä genä çıktı. Ämma şuşı ike-öç kön eçendä tämam olıgayıp häm kartayıp kitüe ällä nindi kurkınıç uylarga etärä ide. Eh, ätkäñ avırıp kitsä, bik avır ikän ul. Kuradagı mal-tuarga qadär şunı sizenä bit, tämam boyıktılar, taralışıp kitärgä genä toralar. Elek sıyırları, ägär dä uramga çıgıp, beraz yörep kaytsa, kapka töbenä citär-citmäs, bırgı kıçkırtkanday ükerep, sur mögezen tartkanday yañgıratıp ala ide dä, kerä-kereşkä, kem oçrasa da, şunı yılgır kara ozın mögezlärenä elärdäy kıyafät belän aşkınıp çabıp abzarına uzar ide. Ä häzer baltası suga töşkän adämnän dä kıytışlırak. Ni atlamı üldem-bettem, ni küzläre yäşle-moñlı, ni tavışı yuk. Bozavın da, yänäşäsenä barıp basıp, i yalıy, i yalıy, güyäki şulay anıñ belän huşlaşırga itä. Ata kazları bulıp, ul da kapka astınnan çıgıp kaçarga gına tora. Mäçeläre, yarar inde, gomergä şulay buldı, kaytmıy yörde, ä häzer bötenläy dä yugaldı. Ä Sarbay däşmi. Döres, eleklärne dä usal bulmadı ul, kilep kergän keşegä örep, yabışırga mataşıp aptıratmadı. İnde häzer bötenläy bette. Ätise anı çılbırınnan ıçkındırgan bulgan. Ämma Sarbay uramga dürt ayagınıñ bersen dä atlamadı. Niçänçe köne aşaganı-kapkanı sizelmi. Ä äni keşe, Kamilä hanım, çıga da çiläk şaltırata, çıga da çiläk şaltırata. Äle sıyırınıñ söte betüdän zarlana, äle mallarnıñ mäşäqatle buluları hakında söyli, äle Ğalimäne «çukıp» ala: «Sine,— di,— kızıy, tagın kürgännär! Degetçe Sabir malayı belän torgansıñ ikän söyläşep. Atasına oşasa, ber dä kapmıy-özmi kaldırmas! Kara anı! Yegetlär biyäläye kebek buldıñ!»

Şundıy vakıtta äti keşe:

— Änise, kaynar çäy birsäñ ide,— dip urın östendä ıñgıraşa.— Avızım kipte bugay, canım köyä!

Bu anıñ usal ananı tıyarga tırışuı, söyläşü temasın yüri bolgatırga, alıştırırga teläü ikänlege añlaşıla ide. Şuña da hatını Kamilä:

— Yaklagan bulıp yatuıñ bu sineñ, kızıñnı yüri östen kuyasıñ kilä! Beläm min häyläñne!— di.— Yünle keşe yögerep yörgän cirennän, urın östenä yatuga, ayaksız kalmıy. Bik kinät avırıp kitteñ äle!

— İ hatın,— dip, avır häm sıñar tavış belän genä endäşä ata keşe. Tänendä dä, telendä dä häle kalmavı sizelä.— Bik tä çäy eçäsem kilä ide bit!

— Keşe avırmıy tormıy inde anısı,— dip, kinät küñelenä şäfkat kilep, yuha yomşak tavışına küçä ana keşe, çäynek astına gaz plitäsendä ut törtä.— Uzgınçı gına bulsın!

Anıñ da küzlärendä yäş börtekläre kürenä. Yartı yıl eçendä bulgan üzgäreşlärneñ mäğnäsen ul üze dä añlap citkerä almıy. Barısı da kinät, sizdermi berdäm kilde şul. Kolhozları da cimerelep töşte, kızın da gäcittä butap aldılar, kapka töplärenä dä Hälim urınına İlgizär iyäläşte. Ni diyärgä dä yuk!

Yarar, boları uzıp ta kitärlär äle. Menä Salavatı bigräk kurkıtıp avırıy. Bolnitsa yulına da barırga itmi. Oşatmıy ul andagılarnı. Keşelär eşlämi anda, di. Kaylarga taba kitte bu dönya? Barısı da akça kolına ävereldelär dä kaldılar. Şunı da añlamıylarmıni soñ: täñkälärne-sumnarnı anı kön dä stanoklar basıp çıgarıp kına toralar, ä keşe küñelen hiçber maşina da bar kıla almıy. Ä ul «klon» digännäreneñ canı bulamı ikän? Ällä alarda can digäne yuk, tereklek digäne genä barmı? Şuña kürä halıklar şaulıylarmı, kinolar kürsätälärme bu hakta? Yuktır la, bardır alarnıñ da canı. Tını bulganda — cansız kala almas. Härhäldä küzänäktän bülenep çıgarıluı häm işäyüe, üsüe başkaça bula almıy. Busı inde canlı protsess-agım, cannıñ tändä yäşärgä omtılışı digän süz.

Vakıt inde kiç ide. Ğalimä urınınnan tordı, tagın uram yulga kilep tuktagan mototsiklnı da, anda utırgan Hälim abıysın da täräzädän kürep ölgerde. Hätta, onıtılıp, küreşergä çıgıp ta yögermäkçe ide. Ämma änisennän kurıktı. Hälim abıysınıñ kaytasın Ğalimä «sms häbär» aludan başlap bigräklär dä kötä ide, belep tä tora ide, yugıysä. Äye-äye, kötä ide, niçeklär kötä ide! Ah!.. Hälim abıysı niçämä tapkır anıñ kesä telefonına şaltırattı. Ämma kıznıñ telefonın almavı öydä onıtıp kaldıruı arkasında tügel ide. Äle bügen köndezge yakta aña ätise:

— Kızım, Yar astı kayınlık çişmäseneñ suın eçäsem kilä,— digäç, tiz genä äylänep kaytu niyäte belän yögergän Ğalimäne şunda kötep algan İlgizär arkılı töşep tuktattı. Alar bügen inde ber oçraşkan idelär. Busı ikençe tapkır buldı. Berençesendä kız anıñ irennäre kaynarlıgınnan yörägenä ut aldı. Tik älegä Hälim abıysı küñel hisläreneñ hucası ide. Ğalimä bu eşennän bik oyaldı. Ämma bötenläy dä kötelmägändä kilep çıkkan bu mähäbbätkä bäyle häl güyäki anı aynıtıp cibärde. İlgizärne yarata ikän bit!

Yäş keşedä küñel çuarlıgı digän närsä bar äyber inde ul, nişlätäseñ! Ägär dä aña bireşmäsäñ, bäheteñ arta gına yugıysä. Tik bez hämmäbez dä bertörle tügelbez, törle-törlelär şul. Häyer, iñ citdi häm üzlärenä taläpçän kızlarda da küñel çuarlıgı dönyada barlıgın tuktausız sizderep tora. Yäş çaklarda küñel kaleydoskop-yörem surät kebek bit ul. Härber kuzgatılıp-kuzgalıp kuyuı töslärne meñ törlegä äverelderep kenä kalmıy, hakıykıy kartinanı da üzgärtä. Ä küñelneñ kuzgalgalap toruı tabigıy küreneş. Aña halık cırı gına da, yäki ber nazlınıñ çın yöräktän agılıp çıkkan moñı gına da ällä nindi täesirlär yasarga mömkin.

Galimä dä ğadäti avılnıñ gadi ber tatar kızı. Tabiğat tarafınnan cırga-moñga ihlas can örtelep yarattırılgan bu kız balanıñ küñelen tormışındagı härber üzgäreş kötelmägän hällärgä kuymıy kaldırmasın öçen üget-näsıyhät belän genä berni dä eşläp bulmıy. Äniseneñ usallıgı da, ätiseneñ yaratuı da bergä ägär dä anı saklap kala alsalar — ul alarga meñ rähmätle bulaçak äle! Hälim abıysı kebek yahşı küñelle, saf häm tugırı yöräkle yeget yanında Ğalimä çäçäk kenä ataçak, bilgele. Ämma anıñ bu säğadät koyaşı çitkä kitte dä, könnäre niçek karañgılandılar! Aña häzer ay yaktısı da tansık ide. İlgizär şul sihri balkış tügel idemeni?

Bügen tagın alar Kuş kayın alanlıgında oçraştılar. Yeget bu yulı da su tulı çiläk kütärep menep kilä, ä kız çişmägä töşärgä bara ide. Ätiseneñ çäy kötüen dä, tiz genä äylänep kaytırga tiyeşlegen dä Ğalimä häterli ide. Yäş, çibär kız balanıñ yulına oçragan yeget inde kiyek aularga çıkkan batır yöräkle sunarçı kebek ide. Ber küz karaşı kıznıñ bolay da pıskıp utırgan yörägenä kaynar oçkın taşladı. Çöyne çöy belän bärep çıgaralar digännärendäge kebek, bu yalkın Hälim abıysına karata küñel türendä yäşägän uçaktan hätärräk tä, serleräk tä ide.

— Ğalimä!— dide aña därt yegete.— Yar astı işelgän, tekälängän. Kar suları sukmaknı bozgannar. Kaya, häzer üzem alıp menep biräm, kötep tor!

Kız inde kötelmägän, ämma bik tä telängän oçraşudan küñelen cidençe kat küklärgä oçırdı. İlgizärneñ süzlären ällä işette, ällä yuk — yar astına sukmaktan tomırıldı. Anıñ bolay atıluınıñ säbäben yeget şunda uk añlap aldı. Sulı çilägen kaldırıp, üze dä anıñ artınnan:

— Ğalimä! Sak bul, yıgılasıñ häzer!— dip äytergä ölgerde häm kız, gönah şomlıgına karşı, kinät tayıp yıgıldı, kulındagı çiläge tägäräp barıp, yar astına, urman yagınnan agıp kilgän bolgançık taşkın suına töşep kitte. Barısı da mizgel eçendä buldı. Aşkın su, yavız niyätkä iyärgän kara köç kebek, koçagına kilep töşkän çista kalay çiläkne böterep alıp kitte dä, mizgel eçendä yotıp, yuk ta itte. Kız yıgılgan cirendä dönyanıñ ber güzäle buluın östäp dälilläüçe tulı, töz, ap-ak botların şäräländergän hälendä ah ide. Üze turında onıtıp, çiläge öçen çiksez häsrät çigep, tämam çarasız kileş kalganında İlgizärneñ kilep citüe, totıp kalıp, kütärep aluı, citmäsä:

— Kaysı töşeñ avırttı, bägırem? — dip soravı mesken Ğalimäneñ şular belän küzlärennän kaynar yäşlären yögertergä irek birüçe genä tügel, nindider sihri bäräkät tä ide. Eh sin, yäşlek, eh sin, nazlı yöräk diyärseñ dä, üzeñ belän bulgan şundıyrak berär hälne iseñä töşerep yılap ta cibärerseñ, billähi!

— İ-i-i!— dip yılmaydı anıñ çäçlärennän sıpırgan İlgizär, ayaklarına bastırgaç,— ber çiläk öçen şuşılay sabıy bala kebek hafalanıp yılap toralarmı inde, yä?

Bu urında yar sözäklänep kitä, ä upkın — arırak. Çişmä — uñda gına, änä ul, yazgı koyaş nurlarında zäñgär-su ozın tolımnarın dulkınlandırıp, kolaklarga yäm birgän tavışı belän çelter-çelter söyläşä. Anıñ da suları şul urman yagınnan agıp töşkän bolgançık taşkınga kuşıla, anıñ avızına, kükkä aşkan uçak tötene sorı bolıtlarga kuşılıp niçek yugalsa, şulay kerä bara. Ulaklarınnan taşıp, ulagınnan tulıp çıkkan salkın suın tängä dä, canga da sihät, dilär. Ä Ğalimä annan här eçkäne sayın eleklärne tamagı şeşep avırıy torgan ide. Keşelär äytälär ide yugıysä, teşlärne kamaştırmıy, dip.

İlgizärneñ yomşak häm rähät itep, ämma bu yulı beraz ürtägän häm kölgän kebek tä endäşüe Ğalimäneñ zägıyf küñelenä tide. Ämma ul, yegetneñ kuätle koçagınıñ totıp toruınnan çitläşäse urınga, kiresençä kuyınınarak sıyındı. İlgizär anı bit oçlarınnan, küzlärennän üpte. Annarı irennärenä irennäre tiyep kitte. Kıznıñ nazga susaganlıgı yegetkä sizelgändäy buldı. Ämma ul komsızlanırga da telämäde.

— Äydä... Menik!— dip, inde ayaklarındagı kıznı, kulınnan totkan kileş, İlgizär kayınlıkka taba çakırdı. Şunda gına Ğalimä östendäge külmägeneñ yukalıgın, citmäsä itäkläre cıyırılıp kütärelgän buluın, tez başlarınıñ balçıktan karalgan häm kızargan buluların, sıdırılgan urınnarı da barlıgın kürep aldı. Aña beryulı suık ta, ärnetkeç tä sıman toyıldı. Täne kaltıranıp kuydı.

Kayınlıkka menep citkäç, İlgizär anı tagın koçagına aldı. Bu yulı ul täväkkäl häm üzenä nık ışanıp häräkät itte. Häyer, Ğalimägä dä inde yeget tämam üz kebek toyıldı. Ul monda kış köne genä Hälim abıysı belän übeşep torganlıgın häterennän çıgarıp taşlavın häzer iskärmi dä kaldı. Ägär dä yuka külmäge aşa näzek tänenä yazgı cil, rähät iskän cirennän üzgärep, salkın tını belän dä kagılıp uzmasa, Ğalimä suga dip töşkänen häm tiz genä äylänep menärgä tiyeşlegen dä isenä töşermägän bulır ide. Ämma ul, kinät yöze üzgärep häm añga kilep tä çiläge öçen kaygırmadı, bälki İlgizärne monda kaldırıp kitärgä telämäven, yörägeneñ tämam hälsez kaluın gına toydı. Bu inde çın mähäbbät hikmätennän ide. Yeget tä şuşı toygılar eçendä küñelen söyendergängä, kızga taba tartıla, ul ber atlasa, yänäşäsendä, kalışmıyça, biş adım yasap kuya. Aldına çıga, yanına avışa, çitkä kitä, tagın kayta, taptanıp ala. Anıñ şuşı sabırsızlıgı Ğalimägä dä küçä. İnde genä kitep barası itä, ämma tuktap kala. Kauşıy. Kayınnar arasında sıpırınıp yörgän yaznıñ iläs cile tagın da suık tın örep alganday itä. Kız çäçäk ata bargan hisläreneñ tacların cıyırırga mäcbür. Dönyadan ğadellek, sine añlavın häm yärdäm itüen kötäseñ, ä ul arkılı kilä dä tora. İlgizärneñ nazlı yomşak irennäreneñ tagın da ber übep, irken nıklı koçaklarınıñ çolgap aluınnan närsä kimer dä kemgä zıyanı kiler? Ğalimä menä şuşındıy mähäbbätne kötmädemeni? Onıttıra, ihlaslık birä torgannı! Ul üze saf ence börtege, anıñ yözendä şatlık häm bähet nurları uynıy, alarnıñ sünärgä häm sürelergä hakları yuk! Yäşlek keşegä ber kilä, anda da anıñ teläklären çiklärgä, yörägendäge kotkaruçı utnı sünderergä teläüçelär tabıla tora.

HHHI

Hälimneñ mototsiklda Kuş kayın alanlıgına tıkrıktan töşep kitüe Ğalimäneñ kotın ala yazdı. Aña güyäki İlgizär belän haman da şunda übeşep basıp toralardır, alarnı Hälim abıysı kürep tä algandır kebek toyıldı. Yugıysä Ğalimä monda, öydä, pärdä artında yäşerenep karap basıp tora, ämma canı — anda, Kuş kayın alanlıgında, haman da şunda, yeget koçagında kalgandır sıman ide. Ämma yahşı belä bit, İlgizär dä, üze dä ällä kayçan annan kittelär!

Telefonın, şaltırıy kalsa, barı tik tavışsız kaltıranuga gına köyläp kuyganlıgı säbäple, Hälimneñ berniçä kat ezläp şaltıratuların Ğalimä añlap häm belep, sizenep tordı. Ätise dä, änise dä berni belmilärder dip uyladı. Karañgıda fara utın yandırıp Hälimneñ mototsiklda bakça başına qadär töşüe, kayınnar arasında tuktalıp, Ğalimälär yagına kayırılıp karıy-karıy kilerme dip kötüe kız tarafınnan ciñel küzallandı. Ul şunda gına anı yaratmavın häm söyä dä almayaçagın, şuşı keşeneñ hisläre tırnagında mesken koş balası kebek canınıñ sulık-sulık kilüen, kırıkmasa-kırık tösle bulıp sulışı alışınuın, küñelendä nindider ber şaşınu barlıgın toydı. Äle küz aldına ak, çista çilägeneñ bolgançık taşkınga yotılıp yukka çıguı küreneşe kilde, äle İlgizärneñ ak çibär yöze, muyınına taba asılınıp töşkän kuyı kara bödrä çäçläre, baş östendä tırpaygan modalı «kerpeläre», timer beläge, korıç bädäne — barısı bergä hisläre aşkınuına kuşılıp surätläneldelär dä bötenläy dä akılın küklärgä, çiksezlekkä taratıp cibärdelär. Bu — yäşäü, hakıykatneñ üze ideme, ällä barı tik siher genäme — kız bolarnı uk belä almadı. Häyer, mähäbbät köçennän häm törle im-tom işe, siher-miherlär kurka, dilär. Döres süz bulmavı da bar. Ämma Ğalimäneñ küñel türendä dörlägän uçak bernindi gayre tabigıy närsälärdän tügel, bälki ruhınıñ bäräkäte ide.

Poçmakka señgän kuzı bäräne büränä saraynıñ tışkı yagında yörengän büreneñ barlıgın niçek kaltıranıp sizenüdän can koysa, ul da şulay hälsezlektä ide. Gaziz ätkäse anı niçä tapkır däşep karadı. Ğalimä işette, tik urınınnan kuzgalırlık tänendä köç taba almadı. Aldında däreslege, üze östälgä sıyınganday häm nindider süzlärne aşıgıp-aşıgıp ukıy, kabatlıy, sannar äytä, tik alarnıñ bersen dä añlamıy. Akılı şaşınadır sıman. Nigä anı äle änise talkıy, ätise aptırata? Hälim abıysına ni kiräge buldı äle anıñ? Bu nindi tufan kütärelüe dä, bar bälalärneñ, öskä kilep, berdäy avır itep kiterep basuı?

Galimä şuşı räveşle tämam butalıp bette. Aña küñel çoñgılınnan çıguı avır da, ämma kiräk tä tügel ide. Monda, tagın da töptäräk rähätter, anı berkem dä ezläp taba almastır sıman!

Tagın telefonı kaltırandı. Unınçımı, ällä yözençe tapkırınmı? Kız andagı yazulı süzlärdän Hälim abıysınıñ şaltıratuın belep tordı. Tik närsä eşlärgä dä kodrätennän kilmäde. Açuı bik tä, bik tä kaynarlanmakçı bula ide. Telefonın alıp, küzenä kürenmäsen, häterenä çalınmasın öçen mendäre astına tıgıp kuydı. Ämma şunda, mendäre östenä üze dä kaltıranıp audı. Aña yöztübän kaplanıp yatuı niçekter bik tä rähät toyıldı. Az gına yal itsä dä yarar ide diyäräk uylarga ölgerde. Ätiseneñ işektän kerep kilüçe änisenä atap: «Ällä Ğalimäbez yoklıy inde, kiçä dä tañga qadär ukıp utırdı, balakayım! Yal itsen, timä!»— dip äytkän süzlären yokılı-uyaulı hälendä işette. Aña şunda gına dönyalık märhämät itkändäy toyılıp alındı. Bez bit üzebezgä igelekle keşelärne söyäbez, andıylarga rähmätle bulabız. Keşene açulandırudan da hörmätsezräk ğamäl yuk tügelme?

Äniseneñ, kilep, östäl utın sünderüen Ğalimä sizenergä ölgerde, «iñ kiräkle, imtihanga äzerlänäse çakta yoklagan keşeneñ bähete kimi» dip zarlanuların da küñelenä aldı, «timä balaga» digän ätiseneñ ämeren dä kabat iskärde. Ämma bolar barısı da inde toman eçendä idelär. Ul arada, niçek rähät, İlgizärneñ suräte kürenep, anıñ arkasınnan sıypadı. «Tuñasıñmı ällä» dip äytep, cilkälärenä, östennän salıp, pincägen elde, «şuşılay cılırak bulır» dide. Ä pincäge ozın bulıp çıktı, ayak oçlarına qadär citte. Şunda Hälim abıysı da kürende. «Sin nindi yatışsız külmäk kiyep yöriseñ?»— dip soradı, Ğalimä aptırap kitte: anıñ östendä inde bernindi kiyem äsäre yuk ide. Ul tänen yäşerergä teläp cıyırıldı, kuş kayın artına kerep kaçtı. Ämma anda kıçıtkanlık ikän. Kayçan üsärgä ölgergännär? Alar ürelep-suzılıp çaga başladılar. Ğalimä şularnı ozın biyäläy kiyep utamakçı bula. Tarta. Özä. Ä alar bireşmilär, tänen tagın-tagın kuırıp alalar... Bu nindi ğalämät ikän?

Mondıy avır töşne Ğalimäneñ älegä kürgäne yuk ide. Kotı oçtı. Uyanıp kitep, beraz añışa almıyça tınsız yatkaç, başı avırtuın toydı. Kön ideme häzerge vakıtta, tönme — ayıra almadı.

Tagın yokıga kitte häm irtängäçä başka uyanmadı. Bu bäyräm aldı kiçe alarnıñ öylärenä törle yaklap sagış belän uratıp algan häldä kilde häm kurku hise kaldırıp ütep kitte. Barı tik yaktı kön genä tınıçlık belän tuganday täräzälärdän urgılıp kerde.

Bügen 9-May bäyräme köne, ätiseneñ dä häle yahşırgan kebek toyıldı. Ul anı, Ğalimäne, karavatında uyau kileş karşı alıp:

— Häyerle irtä, kızım!— dip söyenderde.

Alarnıñ öyläre altı poçmaklı atalıp, tür yak häm algı yak bülmälärdän tora ide. Abıysı, üze häm señlese menä şuşında üstelär. Ber dä kısan tügel ide. Ätise belän änise algı yakta, miç yanına korılgan çarşau artındagı karavatta yoklıy torgan idelär. Häyer, yoklıy idelär dip, alarnıñ yatkan çakların balaları bik kürmädelär dä bugay. Ber karañgıdan ikençesenä qadär kolhoz eşendä bulıp, yalnı-arunı belmiçä yäşädelär. Ällä arırga, yal itärgä dä yaramıy ide inde alarga?

Galimä küp vakıtların internat-mäktäptä uzdırdı. Häzer señlese şunda. Berençe mayga äle tege atnada gına kaytıp kitkänlektän, bu bäyrämgä şul Aznakay şähärendä kalırga tiyeş ide. Äniseneñ señlesendä kunakta bulırın söyläştelär. Abıysına kilgändä, ul bıyıl köz soldat hezmätennän kaytırga tiyeş. Menä annarı Ğalimäneñ kurıkmıy yöri torgan çakları başlanıp kitäçäk. Döres, abıysı İlgizär kebek gäüdäle yegetlärdän tügel, şulay da köçle, ber dä bil birmäyäçäk! Häyer, ni öçen äle alar köräşep, sugışıp torsınnar ikän? Hämzä kebek yegetlärdän abıysına sıyınır Ğalimä, borçıp täräzäsenä dä kilmäslär, törle ürtäü süzläre dä äytmäslär.

Galimä şunda Kuş kayın alanlıgın, anda İlgizär belän übeşülären isenä töşerde. Annarı Hälim abıysınıñ äle kiçä genä kilep, şunda mototsiklda töşep kitülären, kıznı ezläp aptırap yörülären küz aldına kiterde. Aña ällä oyat, ällä uñaysız bulıp kitte. Niçek şulay mömkin ide? Hälim abıysın bik tä, bik tä kimsette bit ul!

Galimäneñ küz aldında kiçäge vakıygalar da, hätta yokıda kürgän töşe dä — barısı-barısı da beryulı yañardılar. Şular belän bergä könneñ maturlıgı sürelgändäy toyıldı. Ul da tügel, tür yaktan, yokısınnan uyanıp, änise çıktı.

— Nigä çäy dä kuya tormadıñ?— dip süz törtege belän äytep kuydı ul.— Bügen onıtılıp yoklanılgan!

Galimä plitägä aşıgıp çäynek utırttı. Çümeç belän çiläktän su alırga dip ürelde. Ämma ul buş, şaltırap tora ide. Öylärenä su töşmäsen dip ätiläre torbadan kilüçe koyı suın işek alarına kolonka itterep kenä kertterep, bakça yagına taba agıp kitärlek cayga eşlätkän ide. Bu üzenä kürä yahşı da, naçar kilep çıktı. Yahşı yagı şunda — çınnan da öygä su töşmi, naçar — çönki haman da su alırga tışkı yakka çıgası bula. Häyer, eçärgä alar sunı Kuş kayın alanlıgı çişmäsennän kiterälär, ämma soñgı könnärdä, kışkı buranlı vakıtlardagı kebek, kolonkadan gına da ala başlagan idelär. Anı kiçä genä, ätise soragaç, çişmädän alıp mende Ğalimä. Menä bügen, yögerep çıgıp, çiläk tutırıp tagın kolonkalarınnan gına alıp kerde. Gaz plitäsendä kaynıy başlagan çäynekkä su östäde. Bigräk az, töbendä genä kalgan bulgan ikän, tulı kebek toyılgan ide.

Şunda:

— Bu çiläkneñ parı ällä kaya kitte... Kürgäneñ bulmadımı?— dide änise Kamilä hanım, kızın tämam kurkuga töşerep.

Galimä anıñ urman yagınnan agıp töşkän bolgançık taşu suında batuın söyläp birergä kurıktı. Endäşmi, cavap birmi kaldırunı kulay kürep, işetmämeşkä sabıştı. Ämma da kolak oçları ut bulıp yanganın toydı.

— Ällä mallarga su alıp çıgıp, utlık arasına kuygan kileş kaldırdım inde?— dide änise, çäy östälen äzerläp.— Bıltır şulay aptıragan idem, söt çilägemne salam astına tägärätkän malkayım. Ezlim dä ezlim. Yarıy äle ätiyeñ tabıp birde...

«Ätiyeñ» digäç, alar ikese bergä çarşau artına taba borılıp karadılar. Anda Salavat abzıy torırga itep utırgan, ämma kuzgala almıyça kalgan ide. Anıñ soñgı könnärdä bötenläy beteşüe, citmäsä barı tik hälsezlegenä zarlanuı, bernindi başka törle avırtunı tänendä sizmäve zur borçularga sala, yıllar buyı yal kürmi eşlävennän soñ, kartlıgımda rähät kürermen dip kötkän, kütärgän kolhozınıñ isä ber tön eçendä yukka çıkkanlıgı — hämmäse-hämmäse anı gına tügel, anıñ kebek sovetça gına yäşärgä öyrängän yözlärne-meñnärne akılsız yasadı. Moña qadär ışandırgan dönyanıñ kinät yukka çıguı, bähet öçen dip korılgan tormışnıñ räşä kebek aldavıç kına buluı häm bolarnı añlau mömkin tügellek älbättä häyran itärlek häl. Keşelärdän oyat, alarnıñ küzenä kararga oyalırsıñ, billähi. Alar bit şuşı kolhoz dip ber-berse belän yarışa-yarışa eşlädelär. Kolhoz bay bulsa, bez dä tuk yäşärbez dip beldelär. Äye, bay idelär. Indır tulı aşlık, fermalar tulı terlek, maşina-traktor parkı tulı tehnika ide. Şuşı kolhoz arkasında uramnarına asfalt yul cäyelde, şuşı kolhoz alıp barganga klubları eşläp kilde, halık inde salamga, furacga, peçängä-başkasına intekmäs kenä bula başladı. Häm menä küz tide. Ber tön eçendä bit, ber kön tugançıga qadär!.. Gomer buyı eşlägän, urtak baylıknı tuplagan häm işäytkän halıknıñ häläl malın, üzenä dä äytep tormastan, tämam talap betererlärenä ışanıçların yugaltıp, sumlap-meñläp urlaudan tuyıp, tottılar da cide yatlar üzläşterdelär dä kuydılar. Niçek soñ ul alay beräülärneñ başmak yañartırlık ta tiyennäre yuk, ikençelär isä millionnar belän eş itälär. Ul qadär akça alarga kayan kilgän?

Kemnärder monı il başınıñ tugannarı eşe dip söylädelär. Salavat abıy ahmak keşe tügel ide. Karaklar üzläreneñ kıñgır eşlären härvakıt şulay kemnärgäder sıltap, kemnärneñder külägäse artına kaçıp, tön karañgılıgın, küzgä toman cibärüne faydalangan kebek, yäşeren häm mıştım gına başkardılar. İl başı yülär keşe tügel. Bik beläsegez kilsä, ul bit Hodaynıñ üze tarafınnan adämnärenä huca itep saylap kuyılgan, Allahınıñ söyekle bändäse! Halık saylau — ber häl. Änä, kayvakıtta bişär-altışar keşe il başı urınına däğva kılıp, böyek häm bähetle kiläçäk väğdäsendä küñellärne aulıylar. Barısı da yahşılar, barısın da halık üz itep, yaratıp saylıy. Ämma ahırda, sanıy kitkäç, berse genä östen çıga. Anısı, döres, namussızlıknıñ kulı uynagan çaklarda da bulgalıy tora. Östän kuşıldı dip, Salavat abıynı da andıy eşkä tartırga telilär ide dä, ul:

— Minem halık belän eşlisem bar! Miña yaramıy! Sez adreslarnı butamagız inde. Başka cayın taba küregez!— dip kotıla bardı.

Taptılar üzlärenä kiräkle «ışanıçlı» keşelärne. Elektän nadan, ahmak häm täüfıykka, namuska tuymagan adämnär kayda da tabıla toralar. Saylau kampaniyälärenä citäkçelek itep, menä häzer ike yıl inde dürt avılga huca bulıp, kükräk kagıp yöri şul adäm aktıgı! Anısı üze dä, östägeläre dä integälär inde anıñ eşne alıp bara almavınnan, citmäsä ike avız süz yazılgan beleşmä käğazen dä sızgalap birä almıy, biçarakayım. Keşe belän söyläşergä dä kurka. Döreslektän yalgannı, ğadellektän hatanı ayıra belmi, kaya di ul häräm belän hälälne tikşerä belü! Citmäsä anı butaldıruları, aña yüri hatalı kiñäş birüläre bar bit. Uñga kitärennän, sulga çalınuınnan tämam örkep, küzlären alartıp, kotı çıgıp yäşi torgaç, ahırı närsä belän betär bolarnıñ, belgän yuk.

Üzeñdä belem, ğadellek hise, köç häm därt bulmagan kileş niçek itep olı eşkä alınırga mömkin? Bu bit kemlegeñä karşı min-minlegeñneñ avantyura koruı inde! Ber könne kölkegä kalaçaksıñ bit!

Yuk, andıy keşelär teşe-tırnagı belän yabışuçan bulalar, disezme? Äye, anısı şulay! Ämma bar närsägä huca Allahı täğalä belep toruçı ğalim bit ul. Ahmak tügel. Nadan tügel. Andıylarnı yaratmıy da. Ul alarnıñ huca bulıp yörülären gıybrät öçen birä. Yıgılıp töşülärennän başkalar añga kilsen öçen şulay eşli.

Niçä kön Salavat abıy şularnı uylap yattı. Moña qadär üzeneñ şuşı hätle dä Lokman Häkim sıyfatlık, Söläyman päygambär üze guahlık itärlek akıl iyäse ikänlegen belmi, fiker tälinkälären tigez totuga mahirlıgın sizenmi ide. Bu açışı anıñ akılına tagın da kuät birde. İldä bargan üzgäreşlärne, bügenge vazgıyät-torışnıñ eçtälegen añlıy başladı kebek ul. Şunı töşende: dönyaga yülär keşelär genä tayana häm ışana ikän bit!

Salavat abıynıñ torıp utıruı hatını Kamiläne söyenderde, bilgele. Ul:

— Ya Hodayım, irem, bägırem, ällä nasıyp itä!— dip, kuanıçtan baskan cirlären onıtıp, yanına uk kilep citte.

Ata keşe cavap birep ber süz dä endäşmäde. Yöze agargan, kuäte çamalı ide. Berazdan, sulışın nıgıtıp:

— Belmim inde...— dide, avazların ozınga suzıp äytep.— İrtä dä bit, ämma yäşäp bulırmı? Bügen töşemdä ätkäm belän änkämne kürdem. Märhümnär, näq dönyadagıça, yäş çakları ikän, bakça başındagı Kuş kayın alanlıgına kilgännär dä, «ulım, urmannan su töşte, yılga kütärelde, korab kötä, kittek» dip çakıralar...

Anıñ töşe şaktıy hätär häm kurkınıç ide. Ämma hatını Kamilä şunda uk yahşıga yuradı:

— Bik äybät bulgan,— dide ul, ireneñ mañgayınnan uçları belän totıp karap,— korab — tormış, äti-äniyeñ sine tormışka kitergän, yäşärgä kuşkannar!

— Äye, yäşise kilä!— dide Samat abıy, kinät betereşüen söymiçä.— Min bolay bulırın uylamagan da idem. Korabları taşkın su belän kitep tä bardı, yomıçka kebek itep anı su bolgap ta cibärde, yotıp ta kuydı. Annarı gına taşu tındı, tondı. Zäp-zäñgär buldı. Koyaş ta nurlanıp su töbennän karadı. Ällä nindi säyer töş äle bu!

— Menä bit,— dide hatını Kamilä, östäl yanına kilep, çäy hästärenä kereşep.— Kızım, kiter äydä çäynekne, çäy eçäbez!.. Bik matur töş! Sunıñ çistaruı — sälamätlänü ul. Bik matur töş, Hodayga şöker!

Ätiseneñ korabnı taşkın böterep aluı hakında söylägänendä Ğalimä, niçek itep çilägeneñ batuın küz aldına kiterep, tämam agarınıp kaldı. Töşne dä küñele belän olı ber hätärgä yuradı. Başına Hälim abıysı da, İlgizäre dä kerep ölgerde, ätise dä aña kızganıç ide. Ämma ul bu töşneñ äcäldän häbär bularak yuralınırga tiyeşlegen küñelenä dä alırga kıymadı. Ätiseneñ ozın gomerlär belän yäşäven bik tä, bik tä teli ide şul.


HHHII

Salavat abıynıñ kinät avırıy başlavı hakında häbär halık arasında taralıp ölgergän, Nägıymä apa anı, ulı Hälimneñ dä kolagı işetsengä dip, söylär öçen öygä alıp kaytkan ide. Berlinnı alırday batır kilenne olı ulı kiterep kürsätkännän birle ul Saraylı avılı Ğalimäsennän dä yahşırak häm izgeräk balanı böten avıllarnı beterep ezläsä dä taba almayaçagın bik yahşı añladı. Şul bala aña ak kügärçen dä, yäşel kaşlı zatlı yözek tä, çigeşle tatar kalfagı da, yögerep yörgän böterçek tä, ker yuu maşinası da, aş kästrüle dä, östäldä daimi kaynap utıruçı ciz samavır da, şikär, bal, may, kaymak ta bulıp toyıla ide. Häm monı küñele teli: kilene Ğalimä aña tokmaçlı aş peşerä. Nägıymä abıstay, örep kenä, şartın kiterep, şul aşnı kabıp karıy, annarı:

— Fu, tozsız bulgan bu!— dip çitkä etärä.

Kilen tırışlık häm uñganlık kürsätep toz östi, borıçlap ta ala. Nägıymä abıstay tagın kabıp karıy da:

— Fu, tozlı bulgan bu!— dip, tagın üzennän arı taba etärä.

Anıñ böyek kilen turındagı izge hıyalı menä şuşındıy. Näq tatarça, yola, ğadät, şäriğat kuşkança dip belgäne! Ul üze äkiyättägeçä uñgan, tırış, buldıklı kilen ide. Döres, ire Bäker aga anı alay ozak kaynanaga hezmät ittermäde, ike-öç kön digändä başka alıp ta çıktı. Ul zamannarda, äüväle sugıştan soñ, annarı altmışınçı yıllar başında halık küpläp avıldan kitä tordı. Bigräk tä sugıştan kaytkan irlär, balaların, hatının alıp, Çiläbe yaklarına, Kazaqstanga, annan da arırak cirlärgä küçsälär, boları neft promısellärenä, annarı Seber yaklarına yul aldı. Dönyanı üz küze belän kürep-yörep belgän, kendek bavın avılga bäyläp totunıñ şäheseñne qadersezläü ikänlegen töşenerlek kenä akıl tapkan keşe öçen mondıy ğamälne başkaru berni tügel. Telne dä belä, köçe-kuäte dä bar. Alar hakında nigäder «avılın sagınıp çittä sargayalardır, biçarakaylarım» dip söyläüçelär bulmadı. Nägıymä apanıñ ire Bäker agay şuşındıy ber kitüçelärdän oçsız gına hakka yort satıp alıp kalgan. Härbi hezmättä çagında yäşerep kenä Germannan kıstırıp alıp kaytkan ike altın säğate dä bulgan ikän, keçkenä, hatın-kıznıkı. Allanıñ rähmäte, şular bärabärenä rizalaşkannar bit yortların bügen-irtägä satıp kitärgä cıyınuçılar. Artlarınnan yuıp-cıyıştırıp ta tormastan, şunda küçendelär dä kildelär. Yäşi dä başladılar. Berençe könne tabak-savıtları bulmadı anısı. Ämma irtän kaynanası kiterep kitte. İske samavır da yarap kuydı. Agızgan cirlären kurgaşın belän yamaştırıp, ire Bäker aga kulga ostalıgın da kürsätte. İske hucalardan kalgan vak-töyäk äyberlär arasında hätta enäse sınık häm köyäntäse bökre tegü maşinası da bar ide äle. Mondıy da zur baylıknıñ ömet itelmägän cirdän kulga kerüe atlı bulu belän tiñ sanaldı. Anısın da ire Bäker aga mayladı, köyläde, cayladı häm eşlätep tä karadı. Tegü hönären dä belä ikän, çukınçık. Häyer, annan Nägıymäse dä bik tiz öyränep aldı. Avılda «tegüçe» digän dannı ul şul yıllarda taptı da inde. Maşinasın tekeldätep tä ala, il halkın külmäkle itä dä kuya.

Tik Bäker aga anıñ tekkän ber genä äybersen dä östenä kimäde. Haman kibettän satıp ala ide. Nägıymä apa şunda gına anıñ kupşı zat ikänlegen belde. Ä menä olı ulı kemgä oşap şuşındıy gäüdäle hatınga kızıkkan — monısı inde aptıraşka saldı. Ällä soñ gaziz änkäsenä kilen hezmäten kürsätmäskä uylaganmı? Bulır da, gel kire sukalarga yarattı. Kuldan irtä ıçkındı. Kitä dä yugala, kitä dä yugala torgan ide. Malay vakıtında uk kombaynga yärdämçe bulıp eşkä urnaştı, kışın kürşe avıl mäktäbendä internatta torıp ukıdı, cäylären kolhoz eşennän kaytıp kermäde. Äti-äni süzen tıñlıy belmäde, häyer, kayan tıñlasın, çittä yörede bit! Ä menä Hälimen başkaça tottı häm totaçak äle Nägıymä apagız, kürersez! Ğalimägä dä öyländerep kuysamı!

— Kiçä küreştegezme soñ? İrtä kayttıñ bugay? Avılnı da matayıñda biş äyländeñ. Kemnärne kürdeñ soñ?— digän buldı, ulınıñ serlären belergä telägän ana, süzlären cayga gına yörtep. Säyäsäteneñ ul töp strategik yünäleşlären bilgeläp betermägän, ämma taktik planın küzallap kuygan ide inde. Bu sorauları şularga beraz tözätmälär kertü, ulınıñ küñelen sıypau, häsräten taratu öçen genä kiräk bulıp, älegä ähämiyät häm tärtip belän tözelmägän idelär. Ul bolarnı üze dä yahşı belde häm alarga östämä mäğnä salu öçen kıyafätne şaktıy mäğrur surättä citdilätep, yuılgan tabak-savıtların çista ak sölge belän sörtä-sörtä urınnarına tezü belän şögıllänüendä ide. Ulı cavap birmäde. Kitaplar, gazetalar aktarıp utıra, çıgıp kitärgä cıyınmavı sizelä, aşıktırmaska da mömkin.

— Ätise närsädän hastalanıp kitte ikän? Beleşteñme?

Bu soravın da Hälime cavapsız kaldırsa, gaziz änkäsen sanlamavı bulaçak.

Ulı cavap birmäde.

Ana keşe, sabırlıgın yugaltmıyça, üpkälägän tös çıgardı. Anda da sizger-dikqatle Hälime telgä kilmäde. Şunda gına Nägıymä apa sizenep aldı: kötelmägän ber-ber häl kilep çıkkan! Busı inde uyga salırlık närsä tügel ide.

— Oçraşmadıgızmı?

— Yuk...

Hälimneñ cavabı pıskıp suzılıp, köçkä tartılıp kına çıktı. Äniseneñ säyäsäte taktik-strategik plannarı belän bergä cimerelep töşte. Uylaganın ahırına qadär kiterep citkerergä öyrängän, alpavıt hatınıday üzen his itkän, härdaim buldıklı sanalgan Nägıymä apa monıñ belän rizalaşırga telämäyäçäk ide. Ämma häzergä başı kattı da kitte. Ğalimä surätendäge ak kügärçen anıñ häterennän oçıp çıgıp kitä yazdı, yäşel kaşlı yözek tägäräp yugala bardı, tatar kalfagı küz aldında erede, yögerep yörgän böterçek tä, ker yuu maşinası da, aş kästrüle dä, östäldä tuktausız kaynap utıruçı ciz samavır da, şikär, bal, may, kaymak ta kürenmäs buldılar. Aşı da urtaçaga tozlandı. Bilenä tayangan olı kilen tür başına kaytıp kerep utırganday toyıldı. Nägıymä apa eşne bolay kaldırası tügel sıman ide älegä. Tik fikere cıyıla almadı.

Ä, yuk ikän... Ğalimäneñ gaziz ätkäse avırıp kitkän bit, Salavat katı çirgä kalgan, onıtıp ta tora! Ulınnan soragan ide, iskärmädeme?

— Telefonga da cavap birmäde, bügen dä almadı!— dide Hälim şunda Ğalimäse turında zarlanıp häm, ukıgan gazeta-kitapların kaldırıp, çıgıp kitü yagına taba atladı.

— Alay ikän,— dip kaldı anası, üz uyın tämam taratıp betermäskä tırışkanday sak kına äytep kuyıp.

Ulınıñ işek aldına çıgasın, mototsiklın kabızıp, köpä-köndez dip tormıyça, Ğalimäne kürep kaytırga kitäsen çamalap ölgerde. Berazdan anıñ uyı raslandı. Mototsikl kabıngan tavış işetelde. Nägıymä apa, üz aldına yılmaep, yaña aş äzerläü mäşäqatenä kereşte. Anıñ bu ulı akıllı şul, ülçämi söyläşep tä tormıy şul. Änä bit, öyrätmäsäñ dä ni eşlärgä kiräklegen häm tiyeş ikänlegen belä!..

9-May bäyräme köne bit! Çişmägä suga töşäm digän säbäp belän Ğalimä, ätise dä soramas borın, çiläk totıp tıkrıkka taba yögerde. Bügen İlgizär anda säğat unda uk kilep citäsen äytkän ide, ä kız kötterde, yartı säğatkä mahsus soñga kaldı. Yaratsa — kötär, dide. Häm şulay bulıp çıktı da. Alar çişmägä ikese bergä töşep mendelär. Bu yulı kulları kulda idelär. İlgizärneñ nıklı bädäne, señerle beläkläre yalgış basarga da irek birmäde, çiläkne dä ul uymak urınına gına kulında yörtä ide.

HHHIII

Kazan yulı nikadär ozın, uylata da uylata. İrtän çıgıp kitäseñ, kiçkä genä barıp citäseñ. Vokzallarda avtobus kötü, yul çatlarında maşina «totu» — bolar barısı da Hälim öçen inde ğadätlänelgän. Kazanga berençe genä barmıy-kaytmıy. Niçä tapkırlar cäyen-kışın, yazın-közen yörergä turı kilä aña. Kaytıp-kitep yörmiçä dä bulmıy. Sagındıra. Äti-äni, tugan nigez, duslar, tugannar... Ğalimä!

Yuk, Ğalimäneñ hıyanäte anıñ öçen kotçıkkısız küreneş buldı. Ul bolay kilep çıgar dip başına da kitermägän ide. Kızlarga ışanırlık tügel ikän bu dönyada!

Hälimneñ küz aldında haman da şul Kuş kayın alanlıgı ide. Karlı-buranlı könnärdä dä ul bu surätneñ nindilegen açık kürde, yarımay yaktısında da, tulgan aylı kiçlärdä dä, yafrak yargan çakların da. Bu urın aña bik tä izge cir kebek toyıla ide. Ä häzer nindider kurkınıç, upkınlı alanga äverelde dä kaldı. Yul cayına tänenä yokı söreme iñep, küzläre yabılgalagan minutlarda da, avır ber surät räveşendä küñelenä kilep, kotın kuzgatıp niçä uyattı. Upkın bulıp kara urmannardan, taular arasınnan karañgı bolgançık su agıp töşä dä, yarlarınnan kütärelep çıgıp, Hälimgä taba ürelä. Ul yalanayaklı. Artka çigenä. Hälim üzen bala çagında kebek itep toya. Monda adaşıp kilep çıguı anı häyran itä. Kaya kaçarga, närsä eşlärgä belmi. Yarıy äle tını kısıludan, kotı kitüdän uyanırga ölgerä. Niçä tapkır kabatlangan bu sataşu hätereneñ häyran itüennän, akılınıñ vakıygalarnı añlıy almıyça aptıravınnan, yöräk utınıñ kinät sünüennän, şulay da uçak küze kebek kaynar mähäbbät oçkınnarınıñ avır-avır itep sulış alıştırganday sünä baruınnan ide bu kiçereşläre. Hälim ruhi haläteneñ üzgäreşe serlären añlıy häm tärtiptä tota belä torgan yegetlärdän ide yugıysä. Üzen tınıçlandırırga tırıştı. Bulgan — betkän, kire äylänep kaytu yuk, dide. Bu anıñ yäşäü printsibına äverelergä tiyeşle: akkan su niçek kire äylänep kaytmıy, tormış ta şulay!

Ämma barıber dä Ğalimä turında Hälim tınıç küñel belän genä uylıy almıy. Moña qadärle kiresençäräk buldı yugıysä. Ä häzer açuı kilä, mömkin ikän — kıznıñ yözenä tökererlek hälgä citä. Şulay da ruhı sabırlıkta kalıp, açuın eçenä cıya. Annarı şunda, hislärenä taş bastırırga telägändäy, başka närsälär hakında uylarga totına. Gali Dautoviçnıñ urtak akçalarnı üzläşterüen dä häterenä ala. Anıñ belän annarı kileşä dä. Firma kemneke ide soñ? Kem alarga hezmät hakı tüläp tordı? Yarıy äle şuşı zamanda afera kiterep çıgardılar. Häzer bit keşene teläsäñ niçek aldap, käkre kayınga terätep kaldırıp bulmıy. İl halkı soñgı yegerme-egerme biş yıl eçendä tämam üzgärde, bigräk tä «krizis dävere» digännäre avırga kilde. Biznesnıñ barı tik «maylı kalcasın» gına saylap aşap yäşägän, üzlären baygura itep toyarga öyrängän, ber tiyen akça tabıp ta, un tiyenlek itep yäşärgä künekkän şul nuvorişlar bähet köymäläreneñ komga kilep terälgänen toyıp, barısı da tämam yugalıp kaldılar. Krizis alarnıñ bizneslarında tügel, bälki başlarında ide. Monı añlar öçen ike-öç kilogrammlı mi tügel, tavıknıkı da citä, mañgay kiñlege dä taläp itelmi! Ul tatarnıñ, urısnıñ, başkanıñ nuvorişları akçanı barı tik inflyatsiyä arkasında gına eşlädelär, meñnär-millionnar oçsızlanudan tapkan ul baylarınıñ potı ber tiyengä äverelgänen töşenmädelär. Häyer, bälki sizengännär-belgännärder dä. Ämma bu räveşle bayu yulına alar şundıy da iyäläşep cittelär ki, ildä idarä dairäläre inflyatsiyä belän köräşä başlauga, bolarnıñ «sabın kuıkları» şartlap yarıla başladılar. Gali Dautoviç ta menä şundıy şäp, zamança biznesmennar isäbendäge keşe ide. Ul da zamana öçen kızıklı sanalgan tovarlar citeşterüne oyıştıra aldı. Törle yoldıznamälärne tözetüne dä, köndälek yazmış prognozların yasatunı da, alarnı radio-televideniye, gazeta-curnallarga urnaştırunı, satunı da oyıştıra aldı. Ul yoldıznamälär asılda anıñ fantaziyäsenä bäyle tözelä idelär. Ämma alardan tuya başlasa, yal itep, bu eşne niçä tapkır Hälimgä yökläde. Vakıtı yuklıktan yeget alarnı östän-östän genä, bernindi sistemasız, başına kilgänçä yaza da çıga ide. Häm ul prognozları hak bulıp baruga üze dä aptıraşlarda kalgaladı. Äüväle küräzäçelekkä ışanmıy ide. İnde şul prognozlar häm keşe ğamäle arasında nindider urtak, ohşaşlı momentlar, psihologik yassılıktagı bergäleklär bar ikänlegenä üzeneñ dä soñgı könnäre dälil buldı. Ul gazetalarda yazılgan yoldıznamälärneñ karşılıklı eçtälektä kilülärenä künekkän, ä menä şuşı bäyräm könnärenä: «Söygänegez belän oçraşırga omtılmagız, käyefegez genä kırılır», «Mähäbbättä aldanunı tanu kötä», «Yöräk serläregezneñ açılır çagı», «Söyü hise kaygılı bulır» kebek niçämä yoldıznamä yuranmaların ukıdı. Alar döreskä çıktılar. Mögayın bolarnıñ kaysı da bulsa berse, bälki dä hämmäse dä anıñ üze tarafınnan ike ay elek ük ofis tüşämennän yoldız ezläp utırganda yazılgannardır? Härhäldä Hälim ul yuramışlarda üzeneñ «tavışın» sizenä, ämma tagın da beräüneñ kulı tiyep kitkän, törländerelep cibärelgän urınnarnı, avazlarnı da kürä, toya. Tik şul farazlarnıñ barısınıñ da berdäy Hälimneñ yazmışına turı kilüläre bik tä säyer. Ällä soñ ul üze dä aldan kürü, küräzäçelek itü köçenä iyäme?

Yulär! Çın mäğnäsendä yülär! Nindi küräzäçelek di inde ul? Keşelärne aldıy-aldıy, üzeñ dä şul yalgannarıña ışanırgamı? Menä häzer Hälimne yugarı belem aluçı yeget dip äyt inde, cıyın horafatka baş birä başlagaç, akılıñ kaya kiterep citkeräçäk üzeñne?

Ällä soñ täqdir digännäreneñ bu: «Menä, bik beläseñ, küräzäçelek itäseñ kilgän ide, yoldıznamälär tözep, keşelärne butıy ideñ, üzeñne dä ber kızık itim äle!»— dip şayartuımı? Adämnär yalgan päygambärlek satsalar, üzläre ük şul sazlıklarına batmıy kalmıylar tügelme soñ? Monımı tarihlar meñ märtäbälär dälillämäde?

Eh Ğalimä, kem uylagan sineñ başka ber yeget koçagında buluıñnı, Hälimme? Ul vakıtta ni öçen mähäbbät hatlarıñnı yazdıñ da, kaynar irennäreñne üpterdeñ? Keşe ike-öç ay eçendä şulay kinät üzgärä alamı?.. Moña ışanuı mömkin tügel!

Hälimneñ küz aldında kabat şul uk mıskıllanu mizgelläre bar surätläre belän yañardılar. Başı avırayıp, yeget onıtılıp kalırga mäcbür ide. Avtobus Kazan yulı buylap acgırıp yögerde dä yögerde. Kiçä Hälim bu vakıtta Kuş kayın alanlıgında häyran hälendä ide, agıp ütkän su anıñ karşında kire kaytkanday toyıldı häzer. Bu haman da şul keşe digän zatnıñ illyuziyälärgä-küzallaularga birelü sälätenä, virtual-yasalma hakıykat dönyasına küçä alu säläteneñ köçle häm kuätle buluı hakında söyli torgan faktlardan ide. Anda da, yağni virtual-yasalma dönyada da şuşılay, vakıygalar başlanganda häräkätlänüçe köçlärne bilgele ber tärtipkä kuyasıñ da, alarnı üz tabiğatlären añlarlık-añlamaslık däräcädä sıyfatlıysıñ, annarı häräkätländerep cibäräseñ. Berse dä üz yazmışı mantıygın boza almıy. Busı — alarnıñ yazmışı. Ämma bu räveşle genä «dönya» tözelsä, kızıklı bulmas ide. Här häräkätlänüçe köçkä ayırım mömkinleklär-şanslar biräseñ. Ul anı faydalana yäki yuk, monısı akılına, telägenä, namusına bäyle. Näq tormıştagı kebek.

Eh yeget-eget!.. Ä sin ul şanstan faydalana aldıñmı soñ? Haman da şul, akçanıñ kapçıgı tügel, bälki tabuçı köräge genä ikänseñ bit!

Hälim ägär dä kiçä mototsiklında köndez Saraylı avılına tagın da barmasa ide, bälki Ğalimäneñ Kuş kayın alanlıgında yat yeget koçagında basıp toruına şahit ta bulmas ide. Ul monı äüväle añlamıy kaldı. Ğalimä tügel, başka ber kız dip uyladı. Şunlıktan, komaçaulıy kürmim dip uylap, alarnı kürmämeşkä sabıştı.

Baştarak Hälim klub buyına mototsiklında kilep tuktagan ide. Anda işekkä yozak elengän, käcä häm sarıklar baskıçlarına huca bulıp algannar. Ak, olı mögezlese tämam suzılıp yatkan da avızındagı sagızın çäyni dä çäyni. Älbättä bu klub soñgı könnärdä açılmıy başlagan ide bulsa kiräk.

Monnan Ğalimälär uramına taba aska taba töşep kitäse. Hälim mototsiklın, kabızmıyça gına, utırgan kileş etenep, alga taba häräkätländerep cibärde. Vakıt-vakıt tagın da etengäläp alıp, şulay tavışsız yörüen dävam itterde. Äüväle barırmı-yukmı dip uylagan ide, ämma mototsiklı üz avırlıgı belän dä, yulınıñ tübängä taba buluı arkasında da yöreşen haman kızulata gına bardı. Anıñ bolay tavışsız da çabuı üzenä kürä ber kızık häl ide. Malay çaklarında Hälim kay vakıtlarda şulay, mototsiklın aldan uk sünderep, kapka töplärenä tavışsız kaytıp tuktıy torgan ide dä, kötmägändä cir östendä päyda bulgan sihri cen malayı kebek şakkatırıp öydägelärne häyran itä ide. Häyer, anıñ mondıy şuklıklarına tiz öyränep aldılar. Andıy vakıtlarda abıysı:

— Sin küktän töşteñme ällä?— dip äüväle aptırasa, annarı üze dä şuşı häylägä öyränep aldı. Mototsiklnıñ tavış belän kilep tuktavına, uzıp kitüenä hämmä keşe künekkän, ägär dä tın da çıgarmıyça yörgänen kürsälär, barısı da häyran itälär, kayberäülärneñ yöräkläre dä cu itä äle. Hälim üze dä, abıysı tavışsız gına mototsiklda kilep tuktasa, kötmägändä anı kürep aluga, kurkınıp kuyganday itkäläde.

Saraylı avılı matur bäyräm könendä mögayın östäl artında bäleş aşap utıra torgandır — uramnarında ber genä keşe dä kürenmäde. Hälim, mototsiklın tavışsız gına yörtep, ğalimälär kapkası yanınnan sizdermi genä uzıp kitüenä beraz söyende dä äle. Tuktalıp ta tormıyça tıkrıktan Kuş kayın alanlıgına taba töşärgä dip rulne bordı. Monda da yul takır ide. Mototsikl yöreşen tagın da tizlätte. Hälim moña kuangan hälendä ide.

Kuş kayın alanlıgına kilep tuktaganda anıñ küzläre par kügärçen kebek kuanışıp ber-bersenä karap basıp torgan yeget häm kızga häyran itte. Ul äle bu avılda da yäşlär köndez, keşe küzenä kürenep oçraşa başlagannar dip belmi ide. Monnan öy täräzäläreneñ yıltıravık küzläre dä kürenep tora yugıysä. Änä genä alar!

Çibär par Hälimneñ tıkrık başındagı Kuş kayın alanlıgına mototsiklda tavışsız kilep tuktavın berazdan soñ gına sizenep aldı. Uñaysız kilep çıktı. Hälim, mototsiklın borıp, niçek kenä monnan tizräk kitep bulmasmı dip kabalanırga totındı. Önsez kalgan yäşlärgä kabat borılıp karap, alarnıñ berse Ğalimä ikänlegen tanıp ölgerde. Üze dä telsez, tämam oyat eçendä häyran kalıp beraz vakıt tordı da, annarı mototsiklın ber tibüdä kabızıp, alga taba ırgıldıra-ırgıldıra çaptırttı da çaptırttı. Şulay şaktıy ozak dönya yözen aykap yörgäne soñında tekä tau başına barıp çıktı. Cirgä avıp, bik ozak başın kütärmi yıladı häm ärnep yokıga taldı...

İnde ul kabat yulda. Bügen üzeneñ yäş başın, yanar yörägen Ğalimädän vaz kiçterep alıp kitep bara. Alda tagın niçä Kuş kayın alanlıgı oçrar aña, belmässeñ!

Kazan, 2008-09.