Küräzä

1
Ruhiyäneñ başına kirpeç töşte. Bu hakta halık mäqale bulsa da, cir yözendä niçä genä keşeneñ başına kirpeç töşä torgandır. Küp tügelder… Şulkadär dä turı kilgäç, bu afätneñ Hoday Täğalä ımı yäisä şaytan zähmäÄte buluı kön kebek açık.

Tözelep betä yazgan yort yanınnan ütep bara ide. Andıy yortlar häzer Kazanda bik küp bit. Uramı belän sıdırıp alalar da, yartı yıl digändä, yañabaştan tözep tä kuyalar. Kemnär genä yäşider bu yaña, zatlı yortlarda? Fatirsız intekkän keşe barıber integä. Şulay bulgan, şulay bulıp kalaçak… Ruhiyäneñ anda ni eşe bar soñ?! Tizräk ayakka basarga da kaytıp kitärgä kiräk. Hastahanäne cene söymi anıñ. Menä bu yulı da, tabiblar başındagı cärähäten bäylägän vakıtta, küzlären yomıp, palatadagı avır havadan gayräte çigep yattı. Citmäsä, yalgızın gına aulak bülmägä urnaştırgannar. Kurıkkannardır inde. Kurkırlık ta şul, ülä digännär bit anı… Monda kaytarıp salgaç kına añına kilgän. Yuk äle, añına kilep tä betmägän. Barısın da töştäge kebek kenä häterli Ruhiyä. Menä häzer ul berençe märtäbä üz añında. Bötenese dä ayırmaçık, añlayışlı, mäğnäle, hätta… artıgı belän añlayışlı…

Niçek inde artıgı belän? Şulay şul, artıgı belän… Dönya kapusı açılgan kebek bügen Ruhiyägä… Nindider yaña halät… Yaña hislär… Yaña tavışlar… Kaydadır söyläşälär, köleşälär, sulkıldap yılıylar, tagın kölälär, tagın yılıylar. Dönya tavışları bolar. Säyer… Avıru keşelärdä şulay bula mikän ällä? Bigräk tä ülem belän küzgä-küz oçraşkan keşelärdä… Mondıy keşelär, küräseñ, inde märttän dä kotılgannar, vaz kiçkännär, läkin bu fani, gönahlı dönyaga da kaytıp citmägännär äle… Kızık bu… Häm şomlı… Hätta… kurkınıç!

Bu tavışlar arasında ber tavış ayıruça nık ayırılıp tora. Bala tavışı. Bala yılavı. Menä ul, köçäyä-köçäyä barıp, tämam yakınaya, kolak töbendä ük yañgırap tora başlıy.

Palataga kilep kergän tabibä hatın da Ruhiyäne bu tavıştan ayırıp ala almadı. Kiresençä, tavış köçäyde genä. Nindi ğalämät bu — narkoz şaukımı betmägänme, nindider zähmät yäisä siherme?

Ak halatlı hanımnıñ käyefe şäptän tügel ide. Änä yözenä ük çıkkan, nigäder bik borçılgan. Şulay da ser birmi. Yılmaep isänläşte. Yöze kölde, küzläre kölÄmäde. Tavışındagı borçunı da yäşerep beterä almadı ul.

— Ruhiyä bit äle?.. Hälläreñ niçek? Arurakmı? Äydäle, tikşerep karıyk…

Tabiblar “sin” dip söyläşälär. Moña aptırarlık tügel. Monda nindider mäğnä bar. Mondıy mönäsäbät aşa tabib avıruga yakınaya, anıñ gaziz ber keşesenä äverelä. Tabib avırunı gına tügel, avıru da tabibnı nıgrak toya başlıy, anıñ hälenä, halätenä häm ruhına barıp yalgana…

Bala tavışı haman tınmadı da tınmadı. Ruhiyä inde añlap algan ide — bu tavış anıñ kan basımın ülçäp bulaşkan tabibä hanım belän turıdan-turı bäylängän. Üze dä sizmästän, ul äytep kuydı:

— Sezneñ balagız barmı?

— Ä? Minemme?

— Äye, sezneñ. Sez bit üzegez genä yäşisez?

— Üzem genä…

— Balagız yalgızı gına öydä kaldımı?

— Äye, sin kayan beläseñ anı?

— Belmim… Beläm dä, belmim dä…

— Niçek inde?

— Toyam gına… Balagız bik nık özgälänep, açırgalanıp yılıy. Sezgä kaytırga kiräk…

— Anısın üzem dä beläm… Eşem eş tügel, kön sayın kerep yöri torgan kürşe karçıgı da avırıp kitte, içmasam. Şuña kürä Almaznıñ üzen genä kaldırırga turı kilde… Bik yılıymı?

— Yılıy… Nık yılıy… Barıgız, soragız da kaytıp kitegez… Minem öçen borçılmagız, bolay bulgaç tereläm inde min…

— Sez… Sez çınlap äytäsezme? — Kötelmägän häldän aptırap, kauşap kalgan tabibä kinät “sez”gä küçep kitüen sizmäde dä.

— Şayartıp kına yatası kaldı inde…

— Açulanmagız, zinhar… Barıber bu bik säyer…

— Säyerder şul… Ämma balagız yanına kaytıgız. Ul sezgä qaderle, gaziz bulsa — kaytıgız. Balagız isän-sau bulsın, kalganı möhim tügel… Hoday Täğalä ihtıyarımı bu, täqdir eşeme — anısın soñınnan açıklarbız…

Tabibä hanım çıgıp kitkäç, Ruhiyä, baş sızlavın da, dönya tavışların da onıtıbrak, ozak kına uylanıp yattı. Närsä bu? Nindi ğalämät? Kem söyli anıñ tele belän? “Soñınnan açıklarbız” dideme? Kayan açıklasın ul, niçek açıklasın? Ällä küzne yomıp torırgamı? Bälki… kabat uyanıp karargadır?

Ruhiyä, başın artka taşlap, küzlären yommakçı gına bulgan ide, tagın palata işege açılıp kitte. Şäfkat tutaşına iyärep, Miläüşä isemle dus kızı kilep kerde. Kilep kerde dä ah itep anıñ tüşäge karşına barıp tezlände.

— Än-ne-käyem! Nişlädeñ sin, Ruhiyä?.. Kotıbız oçtı bit… Kızlar kaygırıp bettelär… İ bäğır, hälläreñ niçek soñ?

— Yarıy inde, tüzärlek… Kayan beldegez?

— “Skorıy” aşa. Sin eşkä çıkmagaç, kemder şaltıratıp karagan. Anda bötenesen dä belälär ikän…

Söyenergä kiräkter dä… Änä bit işetü belän yögerep kilep citkän anıñ ahiräte. Ämma Ruhiyä Miläüşäneñ kilüenä söyenä almadı. Ni öçenme? Ni öçen ikänen belmi ul. Toya gına… Tagın şul toyım… Küñele saf tügel bu Miläüşäneñ, süzläre ihlas tügel… Uynagan kebek, nindider rol başkargan kebek ul… Änä bit üze matur söyli, üze bötenläy başkaça uylıy. Süze uyına turı kilmi çukınçıknıñ…

“Ähä, şul kiräk siña, — di. — Hoday bar ul, barısın da üz urınına kuya ul. İñ bay yegetne eläkterep, barıbıznıñ da borınına çiyertkän ideñ, änä üzeñneñ başıñ betä yazdı… Sin monnan çıkkançı, Zäytüneñneñ başın äyländeräm äle min… Ul bolay da bezneñ barıbız belän dä yoklap çıktı inde… Ä häzer bötenläy mineke bulaçak… Şulay bulmasa, isemem Miläüşä bulmasın!”

Ruhiyä moña ışanırga da, ışanmaska da belmäde. Ul inde üzeneñ säyer halätenä, yaña ruhiyätenä (kara, isemenä ras kilep tora tagın!) künegä başlagan ide inde.

Miläüşä tämle tellänep söylänüendä buldı:

— Borçılma, bäğır, eşeñdä bötenesen dä caylarbız, sineñ öçen barıbız da can atıp torabız bit, nigä borçılırga…

Ä üzeneñ küñelendä bütän uylar…

“Kirpeç töşkän urında dömeksäñ dä kaygırırga uylaganım yuk. Yäşärlekne kaldırmadıñ bit, häyersez! Böten keşe siña karap tora, böten keşe sin dip tora… Bütän keşe yuk diyärseñ… Garlänep ülärseñ, billähi!..”

Ruhiyäneñ tüzär ämäle kalmagan ide inde. Ul, küzlären yomıp, eçke ber ärnü-sızlanu belän başın, artka taşlap, mendärgä çumdırdı da:

— Ah! — dip, iñräp-ıñgıraşıp kuydı.

Miläüşägä bu ahıldau oşamadı. Ul, kisken kalkınıp, äyberlären cıyıştırdı da saubullaşıp ta tormıyça çıgıp kitte. Anıñ belän bergä Ruhiyäneñ ütkän gomere, küñel tınıçlıgı, mähäbbäte, hıyal-ömetläre dä kitep bardı…

Ruhiyäne dävalauçı tabibä Äminä isemle ikän. İkençe könne eşkä kilgäç, ul, avıru yanına kerep, ör-yañadan tanışıp çıktı. Bu yulı inde Ruhiyägä bötenläy başka küzlär belän karadı, süzläre dä avıruga äytelä torgan ğadäti süzlär tügel ide.

— Ruhiyä akıllım, — dide ul, — yarıy kaytkanmın äle. Almazım karavat çitenä tartılgan çıbıldık baularına uralıp buıla yazgan. Tagın beraz torsa, üläse bulgan… Häzer üzen genä kaldırammı soñ?! Meñ-meñ rähmätlär siña, sin bulmasañ, olı bäla kilä ide bit… Beläseñme, üzeñ dä sizmiçä, sin ulımnı ülem tırnagınnan tartıp aldıñ… Niçeklär genä kire kaytarıp beterermen ikän bu igelekläreñne?..

— Borçılmagız, min anıñ niçek kilep çıkkanın üzem dä belmi kaldım… Hoday eşeder dip uylıym. Üzem dä aptırıym, min bit keşe uylagannı belä başladım, kinät kenä dönya täräzäläre açılıp kitkändäy buldı…

— Çınlapmı, Ruhiyä?

— Çınlap şul… Min sezneñ balagıznıñ bäla çakırıp, özgälänep yılaganın da ayırmaçık işettem…

— Şulay diseñ şul… Baş selkengändä bulgalıy bu häl… Bolay cärähäte üze kurkınıç tügel. Ber atnadan ayakka basasıñ anısı… Tik menä…

— Närsä, doktor?

— Yä yarıy, yurap azaplanmıyk äle. Barısı da tärÄtiptä bulır. Hoday yazgan bulsa…

— Alla boyırsa…

— Ruhiyä, bayadan birle sezne ber ir zatı kötep utıra. Kersenme? Läkin ozak söyläşmägez, yäme… Siña tınıçlık kiräk…

— Rähmät, doktor…

— Äydä isemnär belän söyläşäbez, Ruhiyä…

— Äydä… Äminä…

— Boları — siña… ulım belän ikäü peşerdek. Öçpoçmakları äle cılı kileş. Berärsen aşap kuy. Ä kunak yegeten kertmiçäräk torırmın…

— Yuk, Äminä… kertegez… Kert sin anı… Tizräk kertep cibär!..

— Yarar soñ, yarar… Läkin sagrak bul. Bik pırdımsızga ohşagan ul. Uylagannarın küñeleñä bik yakın alma. Yugıysä… kıyın bulır…

— Tırışırmın…

Nigä bolay dip äytte soñ ul? “Tırışırmın”, yänäse… Kötmädemeni ul Zäytünne?! Özelep söymädemeni? Kiçä, başına kirpeç töşkän könne dä, Zäytüne yanına — anıñ tulay toraktagı tüşägen urtaklaşır öçen bara ide bit. Alar kavışırga tiyeşlär ide… Menä bit niçek kilep çıktı… Tik nigä “tırışırmın” gına dide soñ äle ul? Şomlı itep äytte, şiklänep-sagayıp äytte? Ällä tagın berär närsä toyamı, nider sizenäme anıñ küñele?

— Ruhiyä, isänme… Söyeklem minem…

Ruhiyä avırlık belän genä küz kabakların kütärde. Palata urtasında iñbaşına ak halat elgän, aptıraulı yöz-kıyafäten yäşerergä tırışıp ta yäşerep beterä almagan Zäytün basıp tora ide.

— Min sine kiç buyı, tön buyı köttem… Närsä buldı, Ruhiyä?

— Buldı inde, Zäytün… Niçek taptıñ? Rähmät…

— İh, Ruhiyä! Sin mine tirgärgä, orışırga tiyeş. Üzem barıp alsam, berni bulmıy ide… Ä min kötep utıram… Mänsez, cansız dimä inde, ä?!

Ruhiyä bu hakta artık süz ozaytıp tormadı; ul küñel töpkelendä baş kalkıtkan şomlı uyları öçen borçıla başlagan ide inde.

— Ruhiyä, tizräk terelep çık, yäme? Avırtamı?

— Ällä ni avırtmıy da. Sızlıy gına… Üzeñ niçek soñ?

— Menä… Töne buyı yuksınıp çıktım…

Yuk! Yuksınmagan ul! Monı Ruhiyä ayırmaçık toydı. Zäytün küñelennän suırılıp çıgıp, üzeneñ can türendä yomarlanıp töynälä başlagan kuyı toman arçılıp, açıklana bargan sayın, ul tüşäkkä nıgrak señde.

“Şul gomer sine kötep utırdı diseñme ällä? Kiç buyı kabakta arakı çömerep çıktım min, beläseñ kilsä, annarı kürşe toraktagı tanış çäçbineñ yurgan astına kerep çumdım… Niçek kenä kılanmadık bez anıñ belän. Kayan belä digen — öçäü kızıgrak dip, dus kızın da çakırıp kertte äle…”

— Zäytün…

— Äü, söyeklem…

— Nik aldıysıñ?

— Sin närsä, Ruhiyä? Ant ägär, ber tamçı da aldamıym…

— Aldıysıñ… Sin bit bu tönne söyärkäñ yanında ütkärdeñ… Söyärkäläreñ yanında…

— Ruhiyä, aldamıym, didem bit inde!

— Zäytün! Däşmä! Bar, kit… Bütän küzemä kürenmä…

— Ruhiyä!

— Bar!..

Zäytün aptırabrak kalgan ide. Kayan belä ul anıñ tönge macaraları hakında? Söyärkäläre hakında kayan belä? Ber ser bar monda… Şuña kürä süz kuyırtıp torunıñ mäğnäse bulmas… Ber tınıçlanır äle… Ber kiräk bulır äle aña Zäytün. İnvalid, garip-goraba bulıp kalsa, Ruhiyä üze genä nişli alır, haman şul Zäytüngä yalınaçak ul… Ä Zäytün bu minutnı sabırlık belän kötäçäk… Häm… Hop! Eläkterep tä alaçak cännät koşın! Annarı inde nişlärgä ikänen uylap karar… “Bar!” — diyärme?.. Şulay diyär, mögayın. Menä bügen Ruhiyä üze äytkän kebek. “Bar! Miña bütän yakın kiläse bulma, tişek baş!” — diyäçäk… Läkin, bu süzne äytkänçe, rähätlänep izäçäk, äväläyäçäk äle bu yäş tänne… Änä bit ul niçek matur, saf bulıp, ımsındırıp yata… Kaşıkka salıp yotarlık… Bötenläy totılmagan, karalmagan tän bu… Şuşı yapma aşa da anıñ taza, tıgız bot-çatların, neçkä billären, tulı kükräklären çamalarga bula, minsiñaytim… Totıp karap tuygaç kına, tämam tuygançı, arıgançı, yalıkkançı östendä talpıngaç kına cibäräçäk anı. “Bar! — diyäçäk. — Üzeñne üzeñ kara, miña sılular betmägän äle”, — dip tä östäyäçäk…

— Ruhiyä!

— Bar, kit! Kit, kit, kit…

Ruhiyä çıtırdatıp küzlären yomdı. Zäytün yagınnan dulkın-dulkın bulıp kilüçe avır toygılar, uylar taşkını basılıp, tonıklanıp kaldı. Baksañ, bu küräzä afätennän kotılıp toru öçen küzne yomu da citä ikän. Ruhiyä kötelmägän açışına söyenep betä almadı. Niçek yäşämäk kiräk bolay, niçek tüzmäk kiräk bu ğalämätlärgä! Kayan töşte anıñ başına bu bäla? İñ yakın dus kızı nilär uylap yöri bit… Yaratkan keşese nilär kılıp yöri… “Ya Hoda! Tüzemleklär, sabırlıklar bir bändäñä! Tizräk terelt anı, ayagına bastır, keşe it!.. İgelegeñnän, şäfkateñnän taşlama, dogañnan ayırma…”

Tukta-tukta… Boları Ruhiyäneñ üz uyları tügel bit. Alaysa, kemneñ uyları? Zäytün çıgıp kitte. Annarı… ul bolay uylıy da almıydır. Anıñ başında hatın-kız gamennän başka berni dä yuk… Kem soñ bu dogalı keşe? Bäy… Kem bulsın?! Dogalı da bulgaç, Märziyä karçık inde! Kürşe karçıgı! Ay-hay, şul mikän? Kayan belgän ul Ruhiyäneñ mondıy hällären? Eşenä barıp belgänder, bütän kayan belsen… Änä bit ul işek töbendä genä tora… Ä nik kermi? “Ker inde, ker, Märziyä apa… Min sine kötäm, bik kötäm. Şundıy tuydırdı bu gönahlı dönya şaukımı, anıñ yalganı tuydırdı, sin bulsa da küñelemne tınıçlandırıp, canımnı yuatıp, doga süzläre äytep kit…”

Şul vakıt, menä Hodaynıñ rähmäte, palata işege şar açılıp kitte dä, annan ap-ak färeştä kebek, mölayım, saf, ämma borçıludan nık kına talçıkkan yözle Märziyä karçık kürende.

— Mömkinder bit?.. Sin miña däşteñme, kızım?

Ruhiyä tagın ber aptıradı. Ul bit uylanıp kına yata ide. Ä Märziyä apası işetkän! Menä moğciza!

— Min ul, min, Märziyä apa… Keregez, işek töbendä kıyınsınıp torasız bit, şuña çakırdım…

— Kıyınsınmıyça ni, tege adäm kisäge atılıp-bärelep çıgıp kitte läsa yanıñnan… Ber-ber häl bulmaganmı dip şikländem… Menä häzer kürdem, tınıçlandım inde. Küzeñ bar, teleñ bar, ziheneñ bar, kalganı tözäler, kızım, ber dä borçılma…

— Kayan beldeñ soñ minem monda ikänne, Märziyä apa?

— Kayan dip, sin kaytmagaç, Näbiullanı eşeñä yögertÄtem. Ul belep kayttı.

— Näbineme?

— Şunı, kızım, şunı. Ul da bik borçıldı. Sine oşatıp yöri bit ul…

— Belmim tagı… Ber dä iskärgänem yuk…

— Yaratunı kıçkırıp yörmilär, balam. Yaratu — küñel eşe, annarı… küzlär eşe… Küzlärenä karaganıñ bar ideme soñ?

— Belmim tagı… Yuktır…

— Şulay bulgaç, kayan beläseñ sin anıñ uyların? Niyätlären kayan beläseñ?

— Äy, ällä nilär söyliseñ sin, Märziyä apa… Mindä yaratu kaygısı tügel häzer, kürep torasıñ…

— Niçek soñ hälläreñ, kızım?

— Arulanuga taba, didelär, şuña ışanam inde.

— Arulan, balakay, arulan. Sinsez bik kıyın… Yortıbıznıñ yäme yugaldı, nurı sünde, çın ihlastan äytäm…

— Arttırasıñ inde, Märziyä apa.

— Alay dimä, kızım. Minem yäştä süz belän uynap utıru kileşmi, gönahısına kermä…

Niçek kenä kerergä telämäsä dä, Ruhiyä, ubılıp diyärlek, Märziyä karçıknıñ küñel yarlarına töşep kitte häm şul minutta uk nindider yaktı, sihri, hätta küzneñ yavın alırlık nurlı-balkışlı dönyada päyda buldı…

“İ bala, bala… Hoday Täğalä üzeneñ söygännären sınarga yarata. Sine dä sınıy gına ul. Bu ber dä bäla-kaza tügel, bu sınau gına… Şulay kabul itik… Dogalarıbıznı da şuşı sınaunı kiçep çıgu öçen köylik. Terelerseñ… Terelmiçä yaramıy. Yäşärgä kiräk bit… Äle sineñ barısı da alda. Nikahıñ da, ğailä tormışıñ da, bäheteñ dä… İreñnän irkälänäseñ bar, balalar tabasıñ bar, alarnıñ igelegen küräseñ bar äle sineñ… Kem belä, Näbiulla belän dä kuşıluıgız bar. Ul da töşep kalgannardan tügel. Yözeñä kızıllık kitermäs…”

— Tagın şul turıda uylap utırasıñmı, Märziyä apa?

— Ä? Närsä diseñ, kızım?

— Tagın Näbine dimläp utırasıñmı, dim…

— Äye şul, kayan beldeñ anı, kızım?

— İ Märziyä apa, min häzer keşe uyların ukıy alam bit…

— Täübä-täübä digen, balakay. Ni söyliseñ sin? İlahi ruhlar eşe bu, alar eşenä tıgılırga yaramagannı beläseñ bit…

— Beläm dä soñ… Min üzem dä şul ruhlarnıñ bersenä äylänep baram, ahrı… İsemem dä turı kilep tora bit, içmasam…

— Sin çınlap söyliseñme, kızım? Kurkıtmale mine… ruhlar hakında şayarıp söyläşergä yaramıy…

— Işanmıysıñ inde sin, beläm… Alaysa äyt äle menä, Märziyä apa, sineñ iñ izge telägeñ närsä?

— Äytmim dä, nitmim dä, küñelgä kotkı kertmä, kızım…

— Yuk, sin äyt, äyt! Äytmä dä, uyla gına: ni telär ideñ menä bu minutta?

Karçık kauşabrak kaldı, yözenä, küzlärenä uyçanlık yögerde.

— Märziyä apa, sin bit häzer märhüm kartıñ hakında, cir yözenä çäçelgän balalarıñ hakında uylıysıñ… “İh, ber genä märtäbä cıyılıp utırırga ide”, — diseñ… Şulaymı? Şulay bit?

— Şulay, kızım… Äüliyädır sin… Keşe tügelder…

— Tagın ber genä sorıym äle, ä, Märziyä apa?.. Äyt menä miña: närsä ul bähet? Uylıysıñmı? Bähet ul, sineñçä — küñel tınıçlıgı… Min monı bolay da beläm.

— Ruhiyä kızım, min dä ber äyber sorıym äle, açulanma. Sin bit ilahi dönya kapkasınnan kerep-çıgıp yöri alasıñ… Balalarımnıñ barısı da isän-saumı? Äyt äle şunı…

— İsän, barısı da isän-sau, Märziyä apa, ber dä borçılma…

— Ä kartım? Rähmätullam niçek anda? Ocmah türendä matur gına yäşime? Sagınamı mine? Balaları hakında kaygırtamı? Bezne dogalarınnan taşlamıymı?

— Ul da äybät kenä yäşäp yata. Läkin bik yuksına sezne. Ämma kötmi äle. Çakırmıy da. Yäşäsennär, di. Üz dönyalarında ozın-ozak gomer kiçersennär, monda kilergä ölgererlär äle, di.

— Şulay dime? Bik sagınamı?

— Sagına şul…

— Dimäk… miña da barırga vakıt citep kilä… Märhümnär sagınsa, şuña dilär bit…

— Ul qadär nık sagınmıy la ul, uylıy gına…

Ruhiyä Rähmätulla kartnıñ ocmah türendäge tormışı hakında berni dä belmi ide. Märziyä karçıknıñ küñele bulsın, tınıçlansın dip kenä söyläde… Ä barıber rähät ide. Küräzäçe bulunıñ şul yagı da bar ikän: ul keşelärgä ömet birä ala, alarnı tınıçlandıra, sabırlıkka künderä, dogaga, imanga kaytara…

2

Ruhiyä tögäl ber atna yattı. Cärähäte bik tiz kaytıp, yara cöyläre bik tiz yomılsa da, ilahi dönya yullarına yalgış kına açılıp kitkän zihen kapusı yabılmadı da yabılmadı. Moña üze bik borçılsa da, tabiblar ällä ni kaygırmadılar. Kiresençä, ilahi şaukımga tarıgan patsiyent elägüdän faydalanıp, üzläreneñ şähsi problemaların häl itep kalırga tırıştılar, alardan işetep, kürşe palatadagı avırular kerep yöri başladı. Äminä iñ elek ber hatınnı alıp kerde. Ruhiyä şunduk iskärde: bülmä buylap yörgändä dä sörlegä yazıp yöri torgan bu bik betäşkän can iyäseneñ yözennän nur kaçkan ide. Bu nurnı “yaşäü nurı”, “tormış nurı” yäisä “häyät nurı” dilär. Yäşäve gazapka äverelgän keşe yöze ide añarda. Ä küzläre… Küzläre: “Yaşäsäm dä, yäşämäsäm dä miña barıber”, — digän kebek karıylar. Kayçandır çibär bulgan ul. Kara ay kaşlı, zäñgär, hätta yäşel küzle, töz, matur borınlı, ozınça, zifa yañaklı bu hatın üz vakıtında küp irlärneñ başına citkän bulırga tiyeş. İrennäre! Alar hakında äytmädek bit äle… Bu kalku, susıl irennär übeşer öçen genä yaratılgan kebek. Bit oçlarındagı “mähäbbät küllävekläre” söyläşkän çagında tagın da eçkäräk batıp kitälär. “İr zatınnan bulsam, şunduk ğaşıyq bulır idem!” — dip uylap aldı Ruhiyä. Annarı uylagan uyınnan kire kayttı. Bu hatınnıñ böten eçe avır häm gazaplı gönahtan häm şul gönahları öçen ükenüdän, täübädän gıybarät ide…

Ruhiyägä bik tiz kilep ireşte: Nazlıgöl isemle bu yäş hatın ike bala tabıp, ikesen dä taşlap kaldırgan, öçençese karınında ülgän, bozıla başlagaç kına çistartıp algannar. Şunnan mantıy almagan mesken. Kiyäügä dä çıgıp karagan, bähete bulmagan. İke ire dä avırıp ülgän. İkeseneñ ülemen dä Nazlıgölneñ näsel tamırlarında kalgan bozık avırudan kürgännär…

Bolarnı Ruhiyä toyıp belde. Kalgannarın hatın üze söyläp beterde:

— Gomer buyı keşegä tüşäk bulıp yäşädem. Matur tormışka, bay tormışka, rähät tormışka häläl tänne satıp ta ireşep bula dip uyladım. Bähetneñ ike çabuınnan da eläkterep kalmakçı buldım: imeş, baylık ta cıyam, rähät-läzzätendä dä tuygançı yözäm… Yözüen yözdem anısı, akçam da citärlek, tik menä şul arada tänemneñ cılısın, küzläremneñ nurın yugaltkanmın, yözemneñ suın cuyganmın… Aları bulmagaç, sälamätlek bik tiz kitä ikän… Berär niçek kaytarıp alıp bulmas mikän şul cılını, şul nurnı? Yärdäm itä alsañ, yärdäm it, zinhar… Ütenep, yalvarıp sorıym… Bäyäsennän tormıym… Sine bit, bötenesen dä belä, dilär. Nişlärgä häzer miña — het şunı äyt…

Ruhiyä üze dä nık dulkınlana ide. Yuk, närsä eşlärgä kiräklegen belmägännän tügel. Bu hatınnıñ avır yazmışı şulay tetränderde anı. Päygambärlege açıluın açıldı, ämma ul adäm balalarınıñ kahärle yazmışlarına künegep citmägän ide şul äle. Andıy yazmışlarga künegep bulmıydır da… Şuşı hastahanädä yatkanda gına da, ällä küpme keşeneñ gomeren, kiläçägen küzalladı, ämma äle ber genä bähetle yazmış ta oçratkanı bulmadı anıñ. Barısın da dulkınlanıp, bertigez däräcädä tetränep kabul itte Ruhiyä üz küñelenä. Yuk, künegä almadı, almadı…

Üz yazmışı nindi soñ anıñ?! Şuşı gönahsız tänen keşelek namusın yugaltkan bändä koçagına taşlıy yazdı bit… Başına kirpeç töşmäsä, nilär genä bulıp betär ide ikän? Anıñ yazmışın Hoday Täğalä niçek yurar ide ikän?..

Ä bit alar bik matur tanıştılar. Tatarlar gına cıyıla torgan bi̇yü mäydançıgında oçraştılar. İke tulay torak arasında köylängän bu “pyataçok” bik küp tatar yäşläreneñ yuanıçı ide ul vakıtta. Şunda tanışıp, matur ğailä korıp cibärüçelär dä şaktıy buldı. Ruhiyä — fabrikada, Zäytün zavodta eşli. İkese dä avıldan, ber-bersenä täñgällär, par kilgännär. Läkin bergä ütkän ike yıl eçendä nıklap yöreşep, kavışıp kitä almadılar. Fabrika Ruhiyägä ber bülmäle fatir birgäç tä bergä bulmadılar äle. Ruhiyä Zäytünnän kiräkle süzne kötte. Tegese ul möhim süzne äytmäde. Yäşärlek kenä bülmä dä bar ide yugıysä…

Ä berkönne Ruhiyä üze Zäytün yanına kitte. Aña söyärkä bulıp, balaga uzarga teläde ul. Küñelendä törle uylar äylände ul mäldä. “Balaga uzsam, bälki, bergä dä bulırbız” digän uy yanında “Bala belän dä almasa, üzem karap üsterermen, miña ber iptäş bulır” digän uy da sizeler-sizelmäs kenä, tıynak kına gomer sörä ide.

Ä menä niçek kilep çıktı… Böten yazmışın tege kahär töşkere kirpeç kisäge butadı da kuydı. Küpme genä tırışsa da, Ruhiyägä birelgän yazmış ceben Hoday Täğalä üz kulınnan ıçkındırmadı… Hätta üzeneñ ilahi şaukımın da östäp birde…

— Beläseñme, Nazlıgöl, — dip başladı süzen Ruhiyä, — asılıña kaytır öçen siña ber genä yul bar.

— Nindi yul, nindi?

— Sin kayçandır yugaltkan balalarıñnı tabarga tiyeş, alarnıñ küzlärenä kararga tiyeş… Şul vakıtta sineñ yözeñä nur kunar, şul nur belän bergä sälamätlegeñ, küñel tınıçlıgıñ kaytır. Bar, yörmä monda adäm kölderep, vraçlarnı eşlärennän ayırıp… Üzeñ ezlä, tap häm üzeñ tärbiyälä gaziz balalarıñnı! Menä şunda gına terelerseñ. Bala bähillege ana fatihasınnan kim tügel ul. Bala ränceşe siher çakıra — monı bervakıtta da hätereñnän çıgarma…

Ruhiyä üzen-üze tanımadı. Ul — iñ gadi avıl kızı, fabrika eşçese — kinät kenä änä nindi akıllı süzlär söyli başladı. Güyä ul üze söylämi dä, anıñ tele belän nindider ilahi, sihri köçlär söyläşä, anıñ öçen nindider ilahi ruh yäşi…

Palatasına hätär çir belän avırıy torgan hatın kergäç, Ruhiyä moña tagın ber märtäbä ışandı. Avıru hatınnıñ bälasen şunduk añlap, töşenep aldı ul: bu bit bervakıtta da yaratmagan! Tormışka çıkkan — iren yaratmagan, bala tapkan — balasın yaratmagan, dusların, kardäşlären, kürşelären yaratmagan… Ata-anasın da, hätta üzen dä yaratmagan ul…

Şunıñ öçen cäzasın da kürgän. Ruhiyä bu hätär çirne ni öçen dävalap bulmavın añladı. Yaratmagan keşe bervakıtta da yarata almıy ikän. Ä menä şuşı çikne uza algan keşe moğciza iyäsenä äverelä, çönki ul buldırıp bulmagan eşne eşli: yarata başlıy… Ä bu hatın inde yarata almayaçak. Anıñ bu hise töbe-tamırı belän süngän, ülgän. Şuña kürä dä Ruhiyägä:

— Katı, yäşel alma aşa, — dip, tege hatınnı yuatıp, ömetländerep çıgarıp cibärüdän başka çara kalmadı.

Ber atna ütkäç, Ruhiyä üzen öyenä çıgaruların ütende. Tıñladılar. Äminä anı avtobus tuktalışına qadär ozatıp kuydı. Dıñgıçlap tutırılgan avtobus eçendä kaytuın, töşkäç, uram aşa çıgıp, işegaldına kerüen töştäge kebek kenä häterli Ruhiyä. Här keşeneñ üz tarihı, üz kiläçäge, üz yazmışı. Barısı da kön kebek açık…

Menä bu hatın anası öçen borçılıp bara. Anıñ anası katı avırıy. Daru da almıy inde anı. Ä menä kızınıñ cılı, itağatle süze gomeren beraz ozaytaçak äle…

Tuzan katkan täräzä aşa uramga karap baruçı yeget — bähetle can. Bütännärgä niçek kenä belgertmäskä tırışsa da, buldıra almıy, bara-bara da kinät kenä matur itep, mäğnäle itep yılmaep kuya. Dönyaga yılmaya… Ä bälki, küñelenä mäñgelek his, his kenä tügel, yaktı obraz bulıp kerep urnaşkan söygänenä yılmayadır? Bähetle bulsınnar, bähetle bulsınnar…

Ä-ä-ä-änä tege äbigä yäşäü rähät tügel. Sızlanıp bara. Böten täne sızlıy, canı sızlıy. Yugıysä böten balaları da isän-sau üzeneñ. Bähete yuk… Bähet, ber karışsa, balalarga iyärep kenä kilmi şul…

Ä menä bu kıznıñ kiläçäge kızık. Oçraşuga bara ul. Häm… bügen küreşäçäk yegete belän ozın-ozak gomer kiçeräçäklär…

Bu kart — çın tatar kartı. Ak çäçle, yomşak, ak sakal-mıyıklı… Böten uyı — doga. Doga belän uylıy, doga belän yäşi. Böten ruhi tayanıçı da — şul doga. Dogası yaktı bulsa da, küñele yaktı tügel anıñ. Ber malayı Äfganstanda, berse Çeçnyada hälaq bulgan. Tatar balalarına, yä, äyt inde, bu möselman illärendä ni kalgan? Kart bu sorauga cavapnı belä: yazmışları şulay yörtkän. Täqdir kuşuı buyınça yörgännär alar… Şuña da tınıç, sabır. Çönki ul — täqdir iyäse, doga iyäse…

Tanış tıkrıktan borılıp, işegaldına keräm digändä genä, Ruhiyä karşına döm iserek ber ir kilep çıktı. Ul alga sörtenep kitkändäy itte dä şunduk Ruhiyä kulındagı sumkaga kilep yabıştı… Bolay da zihene iläslänep torgan kız, başka ber vakıt bulsa, kauşap, aptırap kalır ide, yalınır-yalvarır ide, yılap-sıktap betär ide, ämma niçek tä ıçkınırga, kotılırga tırışıp karar ide. Bu yulı ul tartışmadı, kıçkırışmadı, kulındagı sumkasın tınıç kına ıçkındırdı da:

— Sine öyeñdä avıru anañ kötä. Ber kaşık su kabarga tilmerep yata ul. Ä sin keşe talap yöriseñ… Bar kayt, akçanı al da sumkanı kire bir, — dide.

Tege bändä ozak kına huşın cıya almıyça tordı. Hätta siskänep, aynıp kitkändäy buldı. Küzlärendä can äsäre yuk ide, “ä” digänçe şul can päyda buldı. Ul, nihayät, añına kilep, kulındagı sumkanı Ruhiyäneñ ayak astına atıp bärde, annarı, kırt borılıp, yögerep kitep bardı…

— Ruhiyä! Ruhiyä!..

Ruhiyä uram yagınnan kilgän tavışka artına borılıp karadı. Yögerä-atlıy kilüçe keşene ul şunduk tanıp aldı. Märziyä karçık maktap beterä almagan Näbi-Näbiulla ide bu keşe.

Menä ul yögerep kilde dä cirdä yatkan sumkanı iyelep alıp Ruhiyägä suzdı.

— Mägez, alıgız. Min anı yıraktan uk kürep kildem. Kilep citep kenä bulmadı… Ä sez şundıy batır ikän!.. Ber karau belän telennän, huşınnan yazdırdıgız… Hälegez niçek? Sez üzegez dä bolnitsadan gına bit äle… Şulaymı?

Ruhiyä şunduk añlap aldı. Yaktı, kürkäm ide bu keşeneñ küñele. Artık yäş tä, kart ta tügel. Şulay da kübräk yäş… Anası belän genä yäşi ikän… Küñelendä nindider avır moñ, sagış bar. Ämma güzäl, yaktı moñ, sagış ul. Avır, ämma güzäl moñ-sagış şul mähäbbät digänneñ üze bula bit inde!

Näbineñ küzläre genä tügel, küñele dä: “Yaratam!” — dip tora ide. Niçek elegräk kürmägän bolarnı Ruhiyä? Anıñ yegete bar ide şul. Zäytün küz-başın äyländergän bulgandır…

Sizelep tora — Näbi berençe märtäbä olı söyü hisenä yulıkkan. Läkin bu anıñ soñgı söyüe dä. Üze monı belä mikän? Belmäsen dä. Belmäsä, yahşırak, uñayrak, çönki ğaşıyq keşe — yalangaç keşe belän ber, kauşaudan ällä närsälär eşläp taşlavı bar…

Ruhiyä Näbineñ küzlärenä yotlıgıp karap tordı. Andagı mähäbbät köçen berni belän dä çagıştırırga mömkin tügel ide. Ul — mähäbbät, barı şul gına…

— Näbi… Sinmeni inde ul — Näbi… Näbiulla?.. — Bik qaderle tuganın oçratkan keşe kebek, Ruhiyä, ozın, zifa barmakları belän ürelep, karşısında torgan yegetneñ tıgız, mul yañaklarınnan sıypap kuydı: — Menä nindi ikän sin — Näbi…

3

Hastahanädän çıgarga röhsät birsälär dä, tabiblar Ruhiyäne berär ayga öydä kaldırdılar. Anıñ öçen ör-yaña tormış başlandı. Ul üzen bütän şähärdän, bütän ildän, hätta bütän planetadan kilgän keşe kebek his itte. Çönki başkalardan bik nık ayırıla ide ul. Ber yagı gına kürsätä torgan pıyala bula bit? Ruhiyä karap torgan yaktan gına kürsätä ide bu täräzä. Şuña kürä dä avır ide aña. Çönki keşelär tormışında, alarnıñ küñelendä, şatlık-söyeneçkä karaganda, kaygı-borçular kübräk bulıp çıktı. Ul tagın şuña töşende, aptıraplar, şakkatıplar bette: tirä-yündä yalgan küp ide. Keşelärneñ böten yäşäeşe, ğamäli häm ruhi dönyası yalgan-hıyanättän genä tora ide. Yalgan ğadäti hälgä, ruhi halätkä häm köndälek yäşäü räveşenä äverelgän — zaman, hıyanät zamanı kilgän ikän bit!

Miläüşä belän Zäytünneñ yalganın belgäç ük ürmäläp kerä başlagan ide anıñ küñelenä bu avır toygı. İñ yakın keşeläreneñ yalganınnan şaşar däräcägä citkän ber mäldä, tabibä Äminä, annarı Märziyä karçık belän Näbi oçradı. Alar anıñ ber yakka işelä başlagan küñel yarların tigezläp, nıgıtıp kuydılar, andagı yaktı, ömetle hislärgä sünärgä irek birmädelär.

Läkin barıber dä pıçrak küp ide. Bu bigräk tä yärdäm sorap kerüçe üksez, borçulı häm avıru cannarnı kabul itä başlagaç açıklandı… Ruhiyä äybät, cılı süz ömet itep kilgän berkemne dä kire borıp çıgarmadı.

Läkin… Hikmätneñ dä hikmäte bula ikän! PäygambärÄlek tä gönahka kiterergä mömkin ikän! Ruhiyä üz küñelendä tugan başbaştak uylardan garık bulıp bette. Niçek bula inde bu? Keşelärneñ yalganın faşlap kına, alarnı bähetle itep bulmaganın küptän añladı añlavın… Ä bit şul yalgannı kayçakta yäşerep tä kaldırırga kiräk ikän… Yäşerep kaldıru üze dä yalgan bulıp çıga tügelme? Yalgannı yalgan belän kaplap bulamı soñ?

Ruhiyä aptırap bette. Bäy, aptıramagan cireñnän aptırarsıñ. Berkönne yäş kenä hatın kergän. “Äyt äle, — di bu, — irem mine yaratmıy başlagan kebek. Şul döresme?” — di. Ruhiyä ni äytergä dä belmäde. “Sineñ ireñneñ tagın ber hatını bar. Ul hatınnıñ da balası bar. Ul bala da ireñä “ätiyem” dip endäşä. Häm… ul hatın da ireñ hakında: “Ul mine yaratmıy başladı”, — dip äytä almıy bit inde!.. Bälki, äytergä kiräk tä bulgandır... Ruhiyä döresen äytä almadı, şunıñ belän gönahlı buldı. “Sineñ hakta da ul näq şulay uylıy. Aña yagımlırak bul, küzenä mähäbbätleräk kürenergä tırış, läkin tübänlekkä töşmä, balañ belän kübräk aralaşsın, üzeñ dä yanında böterelebräk tor. Küp söyläş, küzenä tup-turı karap söyläş, başınnan sıypa, kulınnan tot… İnde alay da bulmasa, bala tap”, — dip, köyläp-çöyläp çıgarıp cibärde.

İkençe beräü işetep kergän. “İgezäk tuganım bik nık avırta. Niçek ayakka bastırırga anı?” — dip sorıy. Närsä diyäseñ inde aña? Şunı da añlamagaç ni — berençe igezäkneñ sälamätlege, iminlege tulısınça ikençesennän tora bit. Ruhiyä açıktan-açık äytep birde: “Döres yäşä, sin döres yäşäsäñ, tuganıñ da tereler”, — dide. Ämma Ruhiyä belä ide inde — hakıykat küpkä açırak. İgezäklärneñ tüşäk östendä yatkanı kalkınıp çıgıp bulmaslık häldä, zur gönahlarga batkan ide. Anıñ östendä ana yäşe dä, bala yäşe dä, şulay uk keşe kanı da, keşe canı da bar. Häm beräü genä tügel. Boların Ruhiyä äytmi kaldırdı.

Ülem belän bäyle tagın ber oçrak tetränderde Ruhiyäne. Berkönne Märziyä äbi üzeneñ yırak tanışın iyärtep kergän. Bu irneñ söyekle hatını kinät avırıy başlagan. Tabiblar: “Mantıy almas bu, barına da äzer bulıp torıgız”, — digännär. Ruhiyä ul irneñ küzenä karau belän töşende, çak kına yöräge totmıy kaldı. Keşe ışanmaslık häl bit: ällä kayan kürenep tora — tizdän bu ir üze üläçäk. Äye-äye! Avıru hatını öçen borçılu anı yaktı dönyadan alıp kitäçäk, ä hatını, terelep, ozın-ozak gomer kiçeräçäk…

Ruhiyä Märziyä karçıkka ayırmaçık itep äytte:

— Miña ülem mäşäqate belän kerep yörmäsennär, bolay da yörägemä küp aldım. Monnan soñ Hoday Täğalä eşenä kısılasım kilmi. Üzeñneñ yomşak, iple teleñ belän añlatıp, caylap cibär inde, yäme…

Märziyä karçık eşneñ rätenä bik tiz töşenep aldı. “Küräzäçe Ruhiyä”ne sorap kilgän keşelärne iñ elek üze kabul itä başladı. Vak-töyäk üteneçlärne şunduk häl kılıp çıgara. İke temaga bötenläy kagılmıy. Ülem häm balalar yazmışı belän bäyle üteneçlärne şunda uk kire kaga. Berençese buyınça Ruhiyäneñ katgıy şartı bulsa, ikençesen üze uylap taptı. Kayçandır äytälär ide bit: bala yazmışın yuratırga yaramıy, dilär ide… Ruhiyä dä yuramadı, yurıym, bagam disä dä, Märziyä karçık anı bu sihergä yakın cibärmäskä tırıştı.

Küräzälek kübräk söyü-söyelü tiräsendä bardı. Änä, kılka gına kiyemgä törenep, ber hatın kergän. Güzäl isemle ikän. 30 yäştä genä buluına karamastan, 45–50 yäşlär birerseñ, billähi! Kiyeme genä tarkau, şapşak bulsa ber häl. Yöz-biteneñ, çäçläreneñ dä söyü-mähäbbät belän hiçnindi urtaklıgı yuk. Ruhiyäneñ çın-çınlap açuı çıktı. Tege hatınnıñ kulına közge tottırıp, uratıp-nitep tormıyça äytte dä saldı:

— Menä karale. Sine kem yaratsın, sin bit üz-üzeñne dä yaratmıysıñ! — dide.

— Niçek inde? Mine irem yaratsın, şunıñ öçen kerdem dä…

— Başkalar yaratsın, üz itsen öçen keşe iñ elek üz-üzen hörmät itärgä, yaratırga tiyeş, beldeñme?

— Beldem dä soñ… Häzer nişlärgä inde miña?

— Bar, kayt ta üzeñne tärtipkä kiter. İreñ yıgılıp kitärlek bulsın!

...İrle-hatınlı keşelär kergän. Küñelläre tulı şik-şöbhä.

— Ulıbızdan hat-häbär yuk. İsänme-yukmı, äyt äle… — dilär bolar.

— Ulıgız kayda soñ?

— Çeçnyada hezmät itä ide şul…

— Kitkänenä küpme?

— Yartı yıllap bar.

— Hatları kildeme?

— Baştarak yış yaza ide, annarı sirägäyde, häzer bötenläy häbär-hätere yuk… Şuña borçılabız da…

— Borçılmagız, isän ul! Tuktale… İsän mikän soñ? Häzer-häzer… Añlaşıldı! Sezneñ ulıgız isän dä, isän tügel dä…

— Ay Allam! Niçek bula inde?

— Böten cire dä isän-sau anıñ. Ämma ruhı zäÄgıyfÄlängän, küñel yarları kakşagan… Küñel cäräÄhätläre ulıgıznıñ canın gına tügel, gomeren kimerep yata… Şul…

— Ällä nilär söyliseñ sin, señlem…

— Üzegez soradıgız. Sugış ruhı keşe ruhınnan köçleräk. Şuña kürä gacäplänerlek berni dä yuk monda.

İr belän hatın, başların selkep, aptıragan kıyafät belän, işek töbendä taptanıp tordılar-tordılar da üzläre Çeçnyaga barmakçı bulıp çıgıp kittelär.

Ruhiyä tagın da ber märtäbä şomlanıp uylandı: “Döresen äytü kiräk ideme soñ, ällä yukmı?”

…Börkönne açı tañ belän ber kart belän karçık kilep kerde. Alar artınnan Märziyä karçık kürende. Süzne dä ul başladı:

— Ruhiyä kızım, menä siña yaña kunaklar alıp kiläm äle. Ber dä yalvarıp soraganım bulmadı, bu yulı sorıym. Bu kartlarnıñ kızları kayda ikänen äytä almassıñmı, balam? Un yıl elek çıgıp kitkännän birle kürengäne yuk ikän…

Bu yulı Ruhiyä söyenep cavap birde, çönki söyenerlek kenä hällär bar ide:

— Bäy, sezneñ kızıgız Kazanda bit. Anıñ berkaya da kitkäne yuk. Kiyäüdä. İke bala üsterep yäşäp yata.

— Kayda?

— Anısı minem eş tügel inde, äbekäy. Üzegez tabıgız. Üzegez yugaltkansız, tabuın da üzegez tabıgız, üz söygänenä kiyäügä birmägänsez… Sezneñ hakta yahşı belä, kilep yöri, yärdäm itä. Sez anı toyasız, ämma üzen kürmisez. Şul…

— Bik räncegänme, balam?

— Eş räncüdä genä tügel. Ul sezne sanga sukmıy. Hörmät itmi. Yaratmıy… Yuk, alay dip äytä almıym. Yaratadır, ämma imanga kaytmagan äle ul, haman adaşıp yörgän vakıtı…

Ruhiyäneñ danı böten tirä-yüngä taraldı. “Küräzäçe”, “baguçı”, “yurauçı” kuşamatları yanına “siherçe” ataması da caylı gına sıyışkan kebek buldı. Ruhiyä kayçakta tora-tora şaklar kata: bu adämi zatlar baştanÄayak baguçılar süzenä ışanıp yäşi başlagannar lasa! Niçek tä eşlämäskä genä, uylamaska, tir, köç tükmäskä genä, döres itep, Hak Täğalä kuşkança, saf, igelekle küñel belän yäşämäskä genä, barı tik baguçı gına baksın da, yurauçı gına yurasın, kinät kenä barısı da caylansın, ömetlär yañarsın, bähet yılmaysın, söyü kilsen, häm… ällä kayan gına baylık işelep töşsen…

Berkönne Ruhiyä üze dä şul hälgä kala yazdı. KötÄmäÄgändä-nitmägändä, Näbi isenä kilep töşte. Hastahanädän kaytkanda oçratkan ide, şul zamannan birle küreşkännäre yuk ikän alarnıñ… Üze dä sizmästän, oçraşuları hakında baga-baga, yalvarıp sorıy başladı. Kemnän sorarga da belmi, içmasam. Nişläp üzennän sorasın... Ul üze baguçı urınında bit inde...

Ruhiyä gayre tabigıy ğalämätlär kılıp utırmadı. Näbineñ yöz-kıyafäten isenä töşerde dä teläk teläde. Teläge tiyeşle cirgä bik tiz barıp ireşte, ahrı. Şul könne ük Näbi üze kilep kerde. Kulında — çäçäk bäyläme. Romaşkalar! Ruhiyäneñ yaratkan çäçäkläre…

— İsänme-saumı, Ruhiyä! Terelep bulamı?

— İsän-sau gına, Näbi. Terelep bettem bugay. Eşkä çıgası kilä… Vraçlar, irtäräk, dilär. Eşlämäskä küneksäm, nişlärmen inde?..

— Anısı öçen borçılma. Eştän kaçıp bulmıy, ällä kaya kaçsañ da, üze kilep taba ul… Menä sineñ yaratkan çäçäkläreñ.

— Äye şul, kayan beldeñ anı?

— Min dä küräzäçe bit, Ruhiyä…

— Şayarma, Näbi… Bütän bu hakta avız da açma. Bolay da yäşävemneñ yäme bette. “Teläp almagan bähet” bulgaç, ber dä kızıgı yuk anıñ…

— Ruhiyä, min bit siña yomış belän…

— Sin?.. Yomış belän? Nindi?

— Läkin süz bir: hak döresen genä äytäm, digen.

— Nigä inde bolay, Näbi?

— Şulay kiräk. Minem öçen bik citdi söyläşü bu. Reşayuşiy! To yıst… hälitkeç! Süz biräseñme?

— Ay Allam, biräm soñ… Läkin… Näbi… mine Hoday belän çäkäştermä, yäme.

— Yuk-yuk, Hoday öleşe yuk monda. Minem öleş kenä, minem bähet kenä häl itelä. Yäki bähetsezlek…

— Yä, sora, Näbi.

— Ruhiyä, min beräügä ğaşıyq buldım. Küptän inde. Baştarak ul bu hakta belmi ide. Häzer belä. Äyt äle, zinhar, anıñ küñelendä dä miña karata cılı, yaktı hislär barmı? Ul da minem hakta uylıymı?

Ruhiyä inde barısın da añlap algan ide. Şulay da, kölmäde, yılmaymadı, ser birmiçä, yotlıgıp tıñlap utırdı. Läkin, bälasennän başayak dip, karaşın Näbineñ küzlärennän çitkäräk alıp kuydı. Annarı ürelep anıñ kullarınnan tottı, elekkeçä, küzlärenä turı karamıyça gına cavap birde:

— Sin dä anıñ küñelendä, Näbi. Läkin canıñnı bik üsendermä äle. Ömettä kal, hisläreñ ihlas bulsa, ul da sine yarata başlar…

4

Tormış dävam itte. Küñel toyımı, can-ruhı päygambärneke bulsa da, Ruhiyä şul uk keşelär tormışı belän yäşi ide. Berdänber ayırma şundadır: ul küp, bik küp uylana torgan bulıp kitte. Kayçakta tik torgannan üze öçen genä tügel, böten keşelek, böten dönya öçen uylıy başlıy, hätta üz uylarınnan üze kurkıp kuya… Hıyallanmagayım, akılga ciñeläymägäyem, dip uylıy ul. Bolay yäşäsä, monıñ şulay betüe kön kebek açık. Ruhiyä şunı belä, ämma berni dä eşli almıy… Güyä anıñ yäşäeşe, yazmışı üz kulında tügel, başka ber köç karamagında.

Bäy, berkönne, täräzägä karap, moñayıp utırganda, başına ber säyer, ämma ütä dä añlayışlı uy “sukmasınmı”. Naçar uy, yavız niyät üze bäla çakıra ikän bit! Bu cir östen kür inde, ä? Kayda sugış, kan koyış, ütereş — şunda yavızlık… Yuk, alay tügel… Dörese: kayda yavızlık — şunda kan koyıla, sugış utı dörli… Kayan sugış kına bulsın? Cir tetri, su basa, yangınnar çıga, keşelär, halıklar, illär bälagä tara… Soñgısı döresräkter. Nindider ğalämi köç här yavızlıkka üzeneñ ihtıyarın iñderep tora. Keşe ruhı zägıyflängän, bozılgan cirdä ğaläm ruhı, dönya iyäse üzeneñ köçen kullana başlıy. İñ ayanıçlısı şunda: yavız cannar belän bergä äybät keşelär dä, izge cannar da hälaqätkä oçrıylar, hörmätkä, ihtiramga layık il agaları da, ber gönahsız sabıy balalar da ülemgä duçar itelälär…

Niçek tä añlaşırga ide bu Ğaläm Ruhı belän! Äytergä ide aña: “Bar äle, bar bu cir yözendä ömetle, yaktı cannar!”— diyäse ide.

Berdänber könne bu Ğaläm Ruhı Ruhiyäne üze ezläp taptı.

İrtänge säğatlärdä rähät uyanıp yatkan çagı ide. Açık täräzädän cäyge ciläs hava urgılıp kerep torgan ber mäldä, näq şul täräzä yagınnan tonık kına, ämma ütä dä moñlı häm serle tavış işetelgändäy buldı:

— Ruhiyä…

Ruhiyä uyanıp betä yazgan ide inde. Şuña kürä, küz kabakların kütärep, tavış kilgän yakka borılıp karau aña berni tormadı. Kauşamadı. Ul üzen härtörle serle, moğcizai hällärgä künekterep betergän ide inde. Toyımı belän dönya kapusın açıp çıgıp-kerep yörgän keşe närsägä aptırasın di?! Şulay da… tavış bit bu… Toyım gına, hätta uy gına da tügel…

— Ruhiyä…

— Kem bu? Kem sin?

— Min — May…

— Kem?

— May… Ğaläm Ruhı…

— Ğaläm Ruhı?

— Äye. Dönya İyäse, Cihan Canvarı da dilär mine…

— Sin… sin… nişläp yöriseñ?

— Üzeñ çakırdıñ bit…

— Çakırmadım, uyladım gına…

— Uylau çakıru tügelmeni?

— Sin… kayda? Nik kürenmiseñ?

— Min kürenergä tiyeş tügel… Kürensäm, sineñ ziheneñ yalgışaçak. Min… min bik yämsez, ilämsez… Mine kürgän keşelär akıldan yazalar…

— Alaysa kürenmä, May… May bit äle? Ä ni öçen May?.. İyün tügel, yäisä avgust? Yäki… söt, katık, kaymak tügel?..

May kölep cibärde. Ruhiyä uylap kuydı: ruhlar da kölä ikän… Ruh mikän soñ ul?..

— Ha-ha-ha!.. Min bit May — Dönya İyäse… Niçek söt-kaymak bulıym di? Ha-ha-ha!..

— May… Ä, May! Äyt äle, sin Allamı? Täñreme? Hoday Täğaläme? Kem sin?

— Min bolarnıñ barısı da. Şul uk vakıtta berse dä tügel. Min alarnıñ ihtıyarı gına… Sez anı “energiyä” yäisä “şaukım” dip yörtäsez…

— Ä-ä… häzer añladım… Şulay da närsä digänne belderä ul — May?

— Näq şunı — “Alla ihtıyarı” digänne belderä dä. Cir keşeläre mine Täñre irkäse, Bähet koşı, can öläşüçe tereklek iyäse dip belälär… Sez bit bik bähetle, imin, bay çagıgızda: “Küktän May tamıp tora”, — disez. Annarı, May-anaga rähmätlär äytep, May çabu yolaları uzdırasız… “Mayga hezmät itkän keşe genä malay taba” digän süz dä miña bik oşıy. Çönki ul döres süz… İgen mul yılnı: “May-ana kükrägennän söt aga”, — dilär. Tagın bik küp, bik küp oçraklarda telgä alalar mine keşelär… Ä Bähet koşı hakındagı miflarıgız belän böten cırlarıgız, äkiyät-dastannarıgız tulgan…

— Miña bolarnı añlau kıyın, May. Min bit ukımagan ber avıl kızı. Gap-gadi eşçe, gap-gadi yazmışlı adäm balası…

— Alay dimä, Ruhiyä. Sin minem belän söyläşep torasıñ ikän inde, dimäk, gadi keşe tügel… Sin bit Ruhiyä. Ruh iyäse. Yäisä… ruhka iyä zat. Niçek kenä bulsa da, olı mäğnägä, ilahi mäğnägä iyä bulırga tiyeş sineñ tormışıñ, sineñ yäşäeşeñ, yazmışıñ… Ä bit här keşe şundıy ilahi mäğnägä iyä, här keşe ruhka iyä, dimäk, här adämi zat minem belän söyläşä ala… Tik… şunısı gına: keşelär häzer mine işetmilär, işetsälär dä — tıñlamıylar… Tıñ-la-mıy-lar! Küp bälalär dä şunnan…

— Annarı… min bit küräzälek itäm, May. Bu da sineñ eşme?

— Yuk, monısı Hoday Täğalä eşe. Küräzälekne ul siña sınau itep cibärgän. Üz öleşen birep, sineñ küñeleñne, imanıñnı, keşelegeñne nıgıtmakçı bulgan. Bu hakıykatkä ireşü yulında siña yärdämgä mine cibärÄgän… Añlıysıñmı şunı, Ruhiyä?

— Añlıym da, añlamıym da…

— Nigä alay diseñ?

— Äyttem bit inde. Min — keşe. Keşe genä! Niçek kenä üzegezgä, kükkä yakınaytırga tırışsagız da, min keşe bulıp kalam. Şulay mäñge kalaçakmın… Häm min iñ gadi keşe bähete hakında hıyallanıp yäşim… Söyü bähete, ğailä bähete hakında…

— Ä sin inde bähetle, Ruhiyä.

— Min monı bähet dimäs idem. Hätta kiresençä, küräzälek mine küp vakıt bähetsez itä… Keşe kaygısın, keşe bähetsezlegen üz küñeleñnän ütkärep yäşäü rähät diseñme ällä?

— Yuk-yuk, min näq sin soragan, sin telägän bähetne cibärdem.

— Alaysa… kayda soñ ul?

— Sin anı inde kürdeñ, beläseñ… Tanıgaç, üzeñ dä aptırarsıñ äle… Şunı gına östäp äytäm: sin anı isemennän tanıy alasıñ… Ul — bezneñ ilçe…

— Nindi ul minem bähetem?

— Bütän sorama, bolay da küp söylädem. Bähetne añlatıp-añlap bulmıy. Anı toyıp, toyımlap kına bula. Añlau soñınnan kilä… Bergä bulgaç…

— Min siña barıber rähmätle, May… Sin äybät… Ruh.

— Sin dä äybät, Ruhiyä. Bez sine saylap yalgışmaganbız. Ä häzer min kitäm. Huş, sau bul. Bähetle bul. Min siña anı cibärdem inde, karşı ala bel… Huş, Ruhiyä…

— Huş, Ruh… Ğaläm Ruhı… Dönya İyäse… Bähet İyäse…

Kilgändä tavış-tınsız gına kilsä dä, kitkändä Ruhnıñ här adımı ayırmaçık işetelep tordı:

— Tuk-tuk, tuk-tuk-tuk…

At toyakları tavışı bit… May caydak bulıp kilä mikänni? Äkiyätlärdäge kanatlı akbüz at Maynıñ atı bula inde alaysa?

— Tuk-tuk, tuk-tuk-tuk…

Nişläp haman yıraklaşmıy soñ bu tavış? Kayçannan birle kolak töbendä yañgırap tora da tora:

— Tuk-tuk, tuk-tuk-tuk…

Yokılı-uyaulı yatkan Ruhiyä siskänep sikerep tordı. Närsä buldı bu? Töşme? Ällä… zihene yalgışa başladımı? Nindider tavış işette ul. Maynıñ ayak tavışın işette, ahrı… Ällä üzeneñ yöräk tibeşe buldımı bu? Änä bit niçek yarsıy… Monda miña kıyın, häzer bärep çıgam, bärep çıgam dip tibä…

Şul vakıt bayagı tavış tagın kabatlandı. Bu yulı ul işek katınnan kilä ide:

— Tuk-tuk, tuk-tuk-tuk…

Ruhiyä ber şomlandı, ber söyende. Ällä?.. Ğaläm Ruhı cibärgän bähete kilep tä citteme? Bik tiz buldı bu! Şuña kürä bähetter inde ul! Keşe canı söyensen öçen, şatlansın öçen cibärelä torgan äyberder?.. Äyberme? Ällä keşeme?

İseme niçek ikän anıñ? May äytte bit. İsemendä ser bar, dide…

Tavış tagın kabatlandı. Ruhiyä, torıp, şärä tänenä tüşäk yapmasın urap yabındı da işekkä kitte. Sorap tormıyça gına açtı. İşek töbendä torgan bähetne, ışanmagan kebek: “Kem bar?” — dip sorap kertmilär bit inde…

Ä işek töbendä Zäytün belän Miläüşä basıp toralar ide. Ruhiyä kötelmägän oçraşudan, buınsız kalıp, yıgılıp kitä yazdı.

— Sez?.. Sez kayan? Nişläp yörisez monda?

— Bez şul. Menä häleñne belergä kildek. — Miläüşä, berni bulmaganday, Ruhiyäne koçaklap übep aldı, Zäytün isä, kıyınsınıbrak kına, kulındagı törgäkne suzdı.

— Yarıy, kilgäç keregez inde… Läkin minem vakıtım yuk. Vraçka barasım bar.

Berkaya da barası yuk ide anıñ. Elekke dusları belän bergä bulası kilmägännän genä şulay dide ul. Süz süzgä yabışmadı. Tegesen-monısın soraşıp utırdılar. Ruhiyä telämiçä genä cavap birde. Ul bolay da üzen bik uñaysız his itä ide. Östendä yuka cäymä aşa böten täne kürenep toradır şikelle. Kız yapmasın äle ber yakka, äle ikençe yakka tartkaladı. Läkin barıber tänen kaplap, yäşerep beterä almadı. Zäytün anıñ şärä beläklärenä, ayak-botlarına yotarday bulıp tekälep karap tora ide inde.

Kübräk Miläüşä söyläde. Fabrikadagı eşlär hakında, kibettäge yaña tovarlar, teatrlarda bara torgan kontsert-kiçälär hakında söylägän buldı. Läkin barıber Ruhiyäneñ küñelenä yul taba almadı. Ul monı üze dä añlap aldı, häzer sin tırışıp kara inde digän kebek, yözenä mesken kıyafät çıgarıp, Zäytüngä kütärelep kaÄradı.

Moña qadär ber-ike süz belän genä äñgämägä kısılıp utırgan Zäytün üz säğate sukkannı bik tiz töşenep aldı, elekkeçä, kiçä genä ayırılışıp oçraşkan kebek, cäyelep kitep söylänergä kereşte.

— Ruhiyä, min dä sine bik sagındım. Bez küptän bergä bulırga tiyeş. Kähär sukkan kirpeç töşep kenä harap itte. Äydä kabat duslaşabız, bergä bulabız… Min bit sine haman yaratam… Menä Miläüşädän sora, min sine haman yaratam, sagınam, kötäm…

Ruhiyä Zäytünne yünläp tıñlamadı da. Anıñ üz uyları. “May äytkän bähet şuşımı inde? Sineñ yanga cibärdem, kötep ala bel” digäne şuşımı? Ägär bähet şuşı ikän, bähetsez buluıñ meñ märtäbä artıgrak…”

Zäytünneñ dä üz süze süz. Däşmiçä genä utırgan Ruhiyä anıñ belän kileşkän kebek toyıldımı, ul inde, tämle tel, matur süz belän genä çiklänmiçä, kulın ozayta başladı, ürelep, kıznıñ çäçen sıypadı, yañaklarına kagılıp ütte häm därtkä ımsındırıp torgan açık kulbaşın irkäli-nazlıy başladı… Bu häl Ruhiyägä oşap betmäde, älbättä. Ul, äytmi-nitmi genä, Zäytünneñ kulın çitkä alıp kuydı.

Zäytün haman yalınuında buldı:

— Ruhiyä… Min sine üzemneke itärgä telim. Riza bul, zinhar…

— Yuk, Zäytün. Min sine kiçerä almıym. Min sine… yaratmıym!

— Yaratırsıñ äle, kiçererseñ dä… Tormış bit bu, alay gına bula inde…

— Zäytün, soñgı märtäbä äytäm, sineñ belän bergä bula almıym. Açulanma. Ä häzer mine kaldırıgız, kiyenäsem bar…

Şunda Zäytüngä ällä närsä buldı. Ul yarsıp sikerep tordı da nık, usal adımnar belän bülmä buylap yörep kitte. Annarı, Ruhiyä karşına kilep, holıksızlanıp kıçkıra başladı:

— Äle şulaymı? Mine yaratmıysıñmı? Ciränäseñme? Elek yarıy idem bit… Bütän kızlar belän yoklagan oşamadımı?.. Yoklasa ni!.. Bula torgan häl. Sin kiläse könne dä min hatınnar belän tön uzdırdım. Nu i çto? Menä iñ yakın dustıñ belän — Miläüşä belän dä yokladım min… Üzennän sora! Şulaymı, Miläüşä? Äyt, nik äytmiseñ? Mine, bülmäñä alıp kerep, tüşägeñä salganda, telgä bik osta ideñ bit, häzer nigä däşmi utırasıñ? Ä beläseñme, bu färeştä kisäge bezneñ ikebezgä dä laçkıldatıp tökerde… Äye-äye, ciränä ul bezdän… Çista, imeş… namuslı… Ä bez… bozık, pıçrak, häsis… Şulaymı?

Zäytün kızgannan-kıza bardı. Ruhiyä anı mondıy kıyafättä berençe märtäbä kürä ide. Ul inde üzeneñ äytkän süzlärenä dä ükenä başladı. Läkin… ükenep ni fayda?

— Zäytün, tınıçlan… Äydä, iple genä söyläşik, añlaşıyk…

— İple genä? İple genä söyläşep karadım inde min. Häzer başkaça söyläşäm. Söyläşmim dä, eşemne eşlim dä çıgıp kitäm… Bütän sin mine kürmäyäçäkseñ!

— Zäytün…

— Zäytün!.. — Ruhiyägä Miläüşä kuşıldı.

Zäytün inde berkemne dä işetmi ide. Ul, böten gäüdäse belän yabırılıp, Ruhiyä östendäge yapmanı tartıp aldı. Annarı şäp-şärä kalgan kükräklären kaplarga azaplangan kullarınnan totıp, anı artka taba etep cibärde. Ruhiyä, bot-çatların yak-yakka ayırıp, taralıp yatkan tüşäk östenä barıp töşte. Zäytün üze dä anıñ artınnan karavatka sikerde.

— Häzer yarattıram… Min sine bolay gına kaldırmıym, bäğır… Üzemä tiyeşlesen üzem belän alıp kitäm! Tak çto… Tik yat! Yuksa…

Ruhiyä östendä yatkan Zäytün, ber kulı belän kıznıñ kulların kayırıp, ikençese belän çalbar kayışın ıçkındırırga kereşte. Bu küreneştän buınsız, añsız häm telsez bulıp kalgan Miläüşä baskan urınında katıp tora birde. Ruhiyäneñ üzäk özgeç tavışı gına anı bu kahärle dönya belän bäyläp torgan şikelle ide…

— Kit monnan, kit! Zinhar, kit! Akılıña kil, Zäytün!.. Miläüşä, kotkar mine! Kotkar!..

Ruhiyäneñ yılap-yalvarıp, açırgalanıp kıçkırgan tavışına, nihayät, Miläüşä siskänep kitte, is-akılına kayttı häm, böten can häm tän açuın yodrıklarına tuplap, Zäytüngä barıp yabıştı.

Tegesenä bu oşamadı, älbättä. Ul kisken borıldı da, çalbar kayışınnan buşagan kulı belän kizänep, böten köçenä Miläüşägä sugıp cibärde. Kıznıñ añın yugalta bargan hälsez, cansız gäüdäse, mätälçek ata-ata, iñ elek tüşäk çitenä, annarı idängä tuñkayıp barıp töşte häm, ahıldap, ıñgıraşıp kuygannan soñ, bötenläy häräkätsez kaldı…

Zäytün üzeneñ kara eşen dävam itte. Ruhiyä irtä belän küktän iñgän Ğaläm Ruhın isenä töşergändä, äzmäverdäy gäüdä çişenep betä yazgan ide inde.

— May!.. May!.. Kaya minem bähetem? Kaya ul? May… Nik kilmi ul? Nik haman cibärmiseñ anı? May... Harap ittermä, May!..

Zäytünne bu süz siskänderde, ahrı. Ul, Ruhiyäneñ bugazın bua torgan kulın buşatıp, bu kız ällä akılın cuydı inde digän kebek, beraz kalkınıp, aptıragan kıyafättä karap tordı, annarı, tagın da yarsıbrak, ap-ak zifa tän östenä kaplandı…

— May!.. May… Näbi!.. Näbi…

Bu — Ruhiyäneñ añlı-huşlı tormışında soñgı süzläre ide. Zäytün inde üzeneñ närsä eşlägänen beleştermi. Aña niçek tä korbanınıñ avızın tomalarga kiräk ide. Uçları belän kaplap ta, buıp ta tomalıy almagaç, ul, çäçlärennän böterep totıp, Ruhiyäneñ başın karavat çitenä bärde…

5

Ruhiyä küzlären açkanda, palatada berkem dä yuk ide. Ällä kürmäde genäme? Tän sızlauga tüzär ämäl yuk bit… Täne genä tügel, canı sulkıldap-sulkıldap sızlıy anıñ. Avırtuga tüzä almıyça, ul kabat küzlären yomdı, irennären teşläde. Uylarga, häteren kıymıldatırga tırışıp karadı. Kıyınsınıp, avırsınıp kına tägäri başlagan uy yomgagı Ruhiyäneñ bägırenä yaña sızlaular alıp kilde. Aña iñ möhim ber äyberne açıklarga kiräk ide: bayagı hätär hällär çınlap ta buldımı, ällä berär sataşu ğalämäte genäme?

Äminä isemle tabibäne tögäl häterli ul. Märziyä karçık kerep utırdı… Zäytün… Miläüşä… Näbi… Tagın Zäytün belän Miläüşä… Zäytün bigräk tä yämsez kılandı. Töşter bu… Naçar töş. Tormışta mondıy hällär bula almıy, çınlıkta bu qadär yavızlık bulmıy.

Ul serle töştä tagın May bar ide. Ğaläm Ruhı… Kürmäsä dä, Ruhiyä anıñ tavışın ayırım-ayırım işette. Anısı inde izgelek yaklı, Allahı Täğalä ihtıyarı… Ul Ruhiyägä bähet väğdä itep kitte. “Köt, tizdän ul sineñ yanga üze kiläçäk, — dide, — isemennän tanıp belerseñ, ul — ilçe, kük väkile, Hoday Täğalä päygambäre, — dide. — Sin inde anı beläseñ dä, tanıysıñ da, häzer küñeleñä genä yakın alasıñ kaldı”, — dide.

Şulkadär töş kürep yattı mikänni? Änä bit şul iläs-miläs dönyada ällä küpme gomer yäşäp algan… Hätta küräzälek itep yörgänen dä häterli äle. Bala yılavı… Miläüşäneñ: “Dömeksäñ dä kaygırasım yuk”, — digäne, Zäytünneñ bozık tormışı, Märziyä karçıknıñ dogaları, nurlı, yaktı küñelle, mähäbbätle, bähetle, ämma ütä dä moñlı, sagışlı Näbi… Märziyä karçık anı Näbiulla di…

Näbi… Töş dönyasınnan iyärep çıkkan iñ matur his, iñ matur mizgel şuşı isem belän bäylängän ikän. Häterendä: töştäge soñgı süze dä şuşı süz ide. “Näbi! NäÄbi!” — dip kitte ul töşennän, “Näbi! Näbi!” — dip şuşı yaktı dönyaga kayttı…

— Näbi… Näbi…

— Äü, Ruhiyä… Ruhiyä…

Tagın şomlı töş dönyasına kitep barudan kurkıp, Ruhiyä aşıgıp-kabalanıp küzlären açtı, böten sızlanuların basıp, başın kütärmäkçe, torıp utırmakçı buldı.

Torıp utıru tügel, başın da kalkıtıp karıy almadı. Ämma tüşäge karşında basıp torgan Näbine bik tiz kürde, tanıdı. Näq şundıy — töştäge kebek — mähäbbätle, bähetle, ämma nigäder moñlı, sagışlı ide ul bu minutta.

— Näbi? Sinme bu?

— Min… Hälläreñ niçek, Ruhiyä?

— Belmim, Näbi… Min şundıy ozak yokladım, ahrı…

— Küp tä tügel, az da tügel, näq ber tön, ber kön…

— Minem başka kirpeç töşte bit, Näbi.

— Beläm, Ruhiyä…

— Annarı min töş kürdem…

— Töş kürdeñ şul. Sataştıñ… Häzer barısı da ütte inde. Tereläseñ genä kaldı.

— Ä sin nişläp monda, Näbi? Märziyä apa kayda? Zäytün, Miläüşä kayda? Alar minem başka kirpeç töşkänne beläme soñ? Eştä belälärme?

— Ruhiyä, siña küp söyläşergä yaramıy. Äydä söyläşmibez. Siña yal itärgä kiräk. Änä niçek arıgansıñ, talçıkkansıñ… Teliseñme, min siña cır köylim?..

— Cırla, Näbi, min cır yaratam…

— Tıñla, üzem yazgan cır.

— Sin… cır da yazasıñmıni?

— Menä tıñla äle…

Sin minem bähetle gomerem,

Sin minem yaktı häterem.

Sabır gına öyrätäseñ

Belergä dönya qaderen…

— Matur cır… Sin äybät keşe, Näbi… Zäytün bulmasa, min siña ğaşıyq bulır idem, sine dä ğaşıyq itär idem…

— Mine ğaşıyq itteräse yuk, min siña küptän ğaşıyq inde.

— Şulaymı? Ä nigä bu hakta äytmi yöriseñ?

— Äyttem… Töşeñdä äyttem.

— Ä häzer önemdä dä äytteñ. Rähmät, Näbi.

— Närsä öçen?

— Yaratuıñ öçen.

— Siña da rähmät.

— Ni öçen?

— Şuşı dönyada, tormışta bulganıñ öçen.

Şul vakıt palataga kütärenep tabibä hatın kilep kerde. Ruhiyä anıñ belän tanış inde. Äminä isemle ul… Anıñ balası da bar…

— Ruhiyä bit äle? Hälläreñ niçek, akıllım? Arurakmı? Äydäle tikşerep karıyk. Ä sin, yegetkäy, bar çıgıp tor, yal it. Bolay da kön buyı, tön buyı utırıp çıktıñ. Soñrak kilerseñ, yäme. Häzer söygäneñ berkaya da kitmäs. Şulaymı, Ruhiyä? Kitmiseñme?

Tanış tabibä süzlärennän Ruhiyä berni dä añlamadı. Bigräk tä “kön”, “tön”, “söygäneñ” digän süzlär zihenen butap taşladılar… Näbi çıgıp kitkäç tä ozak kına sorarga kıyınsınıp yattı ul. Tüzmäde Äminä, beryulı berniçä ukol kadap, koralların cıyıştıra başlagaç, kıyınsınıp kına sorap kuydı:

— Ä nigä ul töne buyı utırdı?

— Kem?

— Näbi… Baya şulay dideñ bit…

— Ä anı äytäseñme?.. Kiçä sine ul kiterep tapşırdı bit… Şunnan birle saklap utırdı, mesken. CälÄlädem şul. Yarata ul sine, nık yarata…

— Kiçä? Mine kiçä kiterdelärmeni?

— Kiçä şul.

— Minem başka kirpeç töşmädemeni?

Nihayät, Äminäneñ añına barıp citte. Ul böten eşen kaldırdı da, sak gına atlap, Ruhiyä yanına kilde, tüşäk çitenä utırdı, avırunıñ kulın aldı.

— Bäy, sin berni dä belmiseñmeni, Ruhiyä akıllım?

— Min närsä belergä tiyeş soñ?

— Başıña kirpeç töşkäç, sin çınlap ta bezdä, menä şuşı urında yatıp çıktıñ. Annarı ber aylap öydä yäşädeñ. Kiçä tagın kiterdelär. Başıñda cärähät bar ide. Elekke yegeteñ kıynagan, dip söylädelär. Şuşısı, Näbi isemlese kerep kotkargan. Tege yavız sine mäsÄhärälärgä uylaganda yolıp algan, üzen dä nık kına täpälägän. Bolarnı miña Märziyä apa söyläde. Ul da kilgän ide, kiçkä cılı aş kiteräm, dip kaytıp kitte…

— Ä Miläüşä kayda? İsänme ul? — Ruhiyä añın yugaltıp yıgılgan Miläüşäne bik tiz isenä töşerde.

— İsän-isän, närsä bulsın aña. Kürşe palatada yata. Ä sine harap itä yazgan bändäne militsiyä alıp kitkän. Sin anı taşla, yünle keşe bulıp çıkmagan ul... Böten tarih şul. Bolarnı belmi ideñmeni?

— Yuk… belmi idem… Töş kenä dip uyladım bit min bolarnı… Ah!.. Ah…

— Yä, Ruhiyä, tınıçlan, beterenmä. İñ naçarı artta kaldı. Anıñ karavı sineñ häzer Näbi dustıñ bar. Märziyä apa Näbiulla di. Sin şuña sıyın… Bik äybät, iple keşegä ohşagan ul…

— Näbi… İlçe… Ä sin beläseñme, Äminä, “Näbi” närsä digänne belderä?

— Hi, beläm, nik belmäskä. Äbekäy gel söyli ide… Näbi ul — päygambär, Alla ilçese, Hoday väkile, di ide…

— Çınlapmı?

— Çınlap-çınlap… Işanmasañ, kilgäç, Märziyä apadan sorarsıñ. Ul belä dä belä inde. Ä nigä ul siña? “Näbi”neñ nindi mäğnä belderüe bik möhimmeni?

— Bik möhim… Ul… ul — minem bähetem. Minem öçen genä, miña gına atap cibärelgän keşe. Keşe genä tügel, ilçe, izge zat…

— Min moña bik şat. Här keşeneñ şundıy keşese buladır inde. Sin bik bähetle, Ruhiyä. Sin keşelärneñ uyların ukıysıñ, naçarnı, yahşını tanıysıñ…

— Yuk, Äminä, min häzer keşe küñelenä kerä almıym inde, alarnıñ uyların da tanımıym. Bolar minem ütkändäge tormışımda, töşemdä kaldılar…

— Çınlapmı? Sin häzer küräzälek itmiseñmeni? Öydä kalgan Almaznıñ yılaganın-elamagının da toymıysıñmı?

— Yuk, toymıym. Miña bu kiräk tä tügel. Äybät keşene bolay da tanıp bula, yavızlık ta şunduk belenä… Min inde üz keşemne taptım, şuña kürä küräzälekneñ kiräge yuk…

— Tabuın taptıñ, ä küñeleñdä sagış betmägän äle…

Yalgızı kalgaç, Ruhiyä tagın ber märtäbä başınnan ütkännären isenä töşerep, küñelennän kiçerep, uylanıp çıktı. Märziyä karçık anı şulay yokılı-uyau hälendä kilep taptı. Däşmi-nitmi genä urın-cirlären rätläde, cılı şulpa kaptırdı, annarı ozak itep doga ukıdı.

Berençe bulıp Ruhiyä süz başladı:

— Märziyä apa, nigä minem belän genä bula mondıy hällär? Nigä min? Nigä başkalar tügel?

— Hoday Täğalä sine saylagan ikän inde, dimäk, sine yarata ul…

— Beläseñme, min Ğaläm Ruhı belän söyläştem. Ul mine añladı. Näbi hakında äytte…

— Beläm, kızım, beläm… Här keşegä ber märtäbä kilä ul…

— Siña da kildeme?

— Kilde…

— Şunnan? Bähetle buldıñmı soñ?

— İ bala-bala… Sin bähet turında sorıysıñ. Sugış vakıtı ide. Ruh atagan keşem yauga çıgıp kitte. Köttem. Sugış betkänçe köttem. Sugıştan soñ da köttem. Kötep-kötep tä ömetemne özgäç, kiyäügä çıktım. Küp tä tormadı, bähetem kaytıp töşte. Totkınlıkta bulgan ikän. Şuña soñargan. Minem tormışta ikänemne belgäç, çitkä çıgıp kitte. Balam bulmadı. May-anabız minnän ber bala kızgandı. Üpkäläp tä bulmıy — ul niyätlägän bähetne kötep ala almadım bit. Şuña räncegänder inde… Häzer sugış yuk, sineñ bäheteñ küz aldında… Ürelep alırga gına irenmä…

— Artık yakın şul, Märziyä apa, üreläse dä alası… Üze kerep torgaç, nindi bähet bula inde ul?

— Bähet siña üze kerä dimäs idem min, kızım.

— Anısı döres. İke märtäbä ülep tereldem bit min bähetemä citkänçe. Häm menä min bähetle… Ä küñelem söyenmi, küñelemdä şom bar, borçu bar…

— Dimäk, äle sin bäheteñne tabıp betermägänseñ. Şuña şulay ul…

— İh, Märziyä apa, belsäñ ide, niçek kıyın ikän bu dönyada gadi keşe bulıp yäşäü?! Min bit ilahi dönya işegen açıp karadım. Annan kaytkannar bähetle bula belmi mikän ällä?

— Ä sin inde bähetle, kızım. Sin bäheteñnän bozılıp barasıñ. Tizräk kiyäügä çıgarga kiräk siña.

— Min dä şulay dimen bit, Näbi kayçan kilä dimen?

— Sin bit küräzäçe, üzeñ bel!..

— Ä minem küräzäçe bulasım kilmi. Bähet üze kilep tabarga tiyeş mine.

Süzgä dä, povestka da soñgı noktanı Märziyä karçık kuydı:

— Kötep alıngan bähet qaderleräk şul…

Fevral, 2003

CANBALIK
Böten tereklek Yaratuçıga tabına,
hätta sudagı balıklar da…

Hädis

Gaziz kartka bügen bähet yılmaydı — irtä tañnan töşkä qadär ber balık ta tota almagan ide, kaytırga cıyınganda gına, tersäk buyı käräkä eläkte. Küäş külendä mondıy zur balıknıñ bulganı da yuk. Ä Gaziz kartka eläkte. Menä bit nidä hikmät! Yaltırap yarga kilep töşkän balıkka karap, beraz aptırap ta tordı ul. Aptırarlık ta şul. Ğadättä, karmakka elägep çıkkan balık can-färmanga kabat suga töşärgä tırışa: bärgälänä-bärgälänä yarnı kıynıy, şulay sikerenä-sikerenä, kül yagın çamalıy… Äle ber genä balıknıñ da sunı yar başı belän butaganı yuk, sunıñ isen sizälär, ruhın toyalar diyärseñ…

Ä menä Gaziz kartnıñ balıgı kilep töşkän cirennän kıymşanmadı da, kuzgalmıy yattı da yattı… Balıkçı kart, iyelep: “Nindi säyer häl soñ bu, nindi säyer can?” — diyep, balıknı äyländerep-äyländerep karıy başladı. Tere… Änä bit sañakların niçek kiyerep aça… Avızın böreşterep kuygan. Ällä söyläşä inde, häyersez?! Ä küzläre… Küzläre bötenläy dä keşelärneke kebek. Keşe küze başka can iyälärennän ayırıla bit ul. Nıklabrak iğtibar itsäñ, keşe küzennän can karap tora. Ruh. Ul ruh nindime? Törle çakta törleçä kürenä ul. Ämma ber närsä ayırmaçık çagıla keşe küzlärendä — moñ, sagış… Nindider avır, gazaplı toygı. Hätta kaygı… Keşe küzendä härvakıt borçu bula, gam bula. Gaziz kart totkan balık küzlärendä dä keşedä genä bula torgan sagış häm gam bar ide…

Kart, üz küñeleneñ iñ tirän çoñgıllarına töşep, bu ğalämät küreneşneñ serle hasiyätlären açıklap tormadı, Hoday märhämäte belän eläkkän balıknı sulı çiläÄgenä salıp, karmaklarına yaña cim elärgä totındı. “Tukta inde, balık elägä başladı bit, tagın beraz gına utırıym”, — dip, ul kaytu niyätennän baş tarttı, küñelen, uyların tagın Küäş küleneñ salmak dulkınlanışına köyläde…

Läkin, karmagın suga taşlap, ayak astındagı çiräm tümgäkkä utırgaç ta, tiz genä tınıçlana almadı kart. “Säyer balık bu… Küze säyer… Üze säyer… Ä canı? Canı bigräk tä säyer…”

Çınlap ta, gomer buyı balıkka yörep, Küäştä mondıy balıknıñ kürengäne yuk ide bugay. Beräü kürsä: “Kit annan, bu qadär zur käräkä bulamıni?!” — diyäçäk. Işanmayaçak. Kürsä dä ışanmayaçak. Bezdä bit keşe şulay: kürgänenä ışanmıy. Kürmägän äyberenä ışana… Şulay da bik säyer buldı äle bu, ay-hay säyer…

Gomumän, bügen köne dä säyer… Töne dä säyer buldı. Töşe dä… Änä şul töş bulmasa, balık artınnan häyer estäp yörmäs tä ide. Soñgı yılda avırulardan mantıy almadı ul. Äle tegese, äle monısı çabuınnan tartıp tüşäkkä yıga… Tönnär buyı sızlanıp çıkkan çakları küp buldı. Kayçakta kaysı cire avırtkanın da belmi kala. FrontÄtagı kebek. Yakında gına bomba şartlıy. Cir, kubarılıp, baştanayak kümep taşlıy. Böten tän sızlıy, ä ber cirendä yara-cärähät yuk…

Töşe çınlap ta säyer ide. Balıklar turında ide. Döresräge, ul üze balık ide. İmeş, ul su astında… Rähätlänep yözep yöri! Başka balıklar belän uynap ala… Menä bervakıt östän cim töşte. Dörese: cim kidertelgän karmak töşte. Gaziz şunduk uylap aldı: “Ä, şulaymı äle? Beläm min sezneñ halıknı! Eläktermäkçe bulasız… Tottırdı di abzagız…” Şulay dide dä, äy lä, balıklar söyläşä dimeni, şulay uyladı da tege karmakka ber katkan tamır kisäge eläkterep cibärde… Cimle karmak tagın töşte, su töbendä çüp-çar betkänmeni — Gaziz aña tagın ülän kisäge taktı…

Şulay şaktıy vakıt azapladı ul östäge balıkçını. Bervakıt karmak töşmäs buldı. Anıñ karavı yakında gına nindider balkış barlıkka kilde. Yoldız! Koyaş! Keçkenä genä koyaş. Su astında da koyaş bulır ikän! Balık — Gaziz, üze dä sizmästän, şul koyaşka taba yözep kitte. Bik matur ide şul, yaktı ide, nurlı ide, serle ide bu balkış…

Şulay harap buldı ul. Anı cemeldävek lampa belän bergä su östenä sözep çıgardılar. Balıkçını şunduk tanıp aldı. Bu zat — ul üze ide…

Niçek uyanganın da häterlämi. Tını, sulışı kısıldı bugay. Şulay bulmıyni… Kaysı balıknıñ cir havasın sulap yäşägäne bar soñ?!

Närsä bu? Nindi fal? Bik ozak uylanıp yattı Gaziz. Canı tänennän ayırılgan kebek buldı. Ällä üläme? SoñÄgı säğate sugıp yatamı? Alay disäñ, soñgı vakıtta äle äybätlänep kitkän ide läsa… Ällä?.. Kayçan da bulsa kubarılıp, oçıp kitkän canı kabat tänenä kaytırga mataşamı? Ni genä bulmasın, bik serle häm mäğnäle töş bu. Serle häm mäğnäle fal…

Gaziz kart bıyıl berençe märtäbä balıkka barırga buldı. Närsäder açıklanır kebek ide aña bu baruında. Häm menä ul — äkiyättän, töştän kilep kergän balık… Säyer häm serle fal… Läkin ul kartnıñ zihenen bötenläy sataştırıp, butap taşladı…

Tın gına yokımsırap yatkan tımızık su öste üze dä äkiyättän iñgän ber küreneşne häterlätä ide.

Şuşı kül buyında üste Gaziz. Şuşında tudı. Şuşında ülde… Kabat tudı…

Bolay bulgan. Cäyneñ ber matur könendä äle täpi dä yörmägän Gazizne, bala arbasına utırtıp, kül yarı buyında kaldırgannar. Ğailä keşeläreneñ olısı-keçese yakındagı çirämlektä “tires sugıp”, kışka yagulık hästärläp yöri ikän. Şul vakıt kül östendä ber balık sikerep uynıy başlagan. Bu moğcizai hälne ölkännär dä iskä algannar. İskä almaslıkmıni — su yözlegendä oçıp-oçıp uynıy, di, bu balık, Gaziz yatkan arbadan yırak ta tügel, di. Hätta arba köymäsendäge balanı ürelep kararga telägän kebek kılana, di…

Gaziz dä anı şunduk kürep ala. Bala bulsa da, ul da keşe bit. Küzläre bar, zihene bar digändäy… Üzençä söylänä-söylänä, näni genä kulların alga suzıp, su östendä sikerep uynap yörgän balıknı totıp almakçı bula. Kaya ul totu!

Menä şunda säyer hällär başlana da inde. Sabıy, ürelep, alga taba omtılgan bervakıtta, anıñ arbası yantaep kitä dä, ölkännär islären cıyıp ölgergänçe, yardan tägäräp töşä dä başlıy, berazdan şapıldap suga barıp ta çuma… Gaziz arbası-niye belän su eçendä yuk ta bula. Ölkännär kilep citkändä, tagın ber märtäbä kül östendä kürenep kala äle ul. Annarı inde bötenläy töpkä töşep kitä…

Äle bu da ah itärlek moğciza tügel. Keşe ışanmaslık moğciza şunda: Gaziz isän kala! İsän kalmasa, bolarnı uylap ta utırmas ide. Äye-äye, isän kala. Yar buyında, nişlärgä belmiçä, torataş bulıp katıp kalgan ata-anasınıñ, tugannarınıñ küz aldında, kül töbennän pılt itep kalkıp çıga da, sudagı can iyäse kebek, ciñel-citez häräkätlänep, yarga taba yözep kilä başlıy. Üze yılmaygan kebek, di, ana söte imüçe balalar telendä mıgırdanıp, söylänep kilä, di, citmäsä… Gazizne sudan tartıp çıgargaç ta, moğciza dävam itä. Bala bata yazgan urında tagın balık sikergänen kürälär. Sikermi dä… Kül östennän kütärelä dä, beraz oçıp bargaç, citez genä suga çumıp, küzdän yugala. Äyterseñ äle genä su dönyasınnan cir dönyasına küçkän sabıy balanı kürep, anıñ belän saubullaşıp kalırga teli ul…

Şuşı vakıygadan soñ avılda törle süzlär tarala. İmeş, Gazizne su töbennän balık çıgarıp kuygan. İmeş, Gazizdä balık näsel-näsäbennän kilüçe ruh yäşi. İmeş… Tagın ällä närsälär. “Balık” digän kuşamatı da änä şul yırak bala çagınnan, şuşı säyer, ämma ütä dä mäğnäle vakıygadan soñ berkep kaldı aña. Malayların da “Balık Gaziz malayları” dip kenä cibärälär…

Fatıyma da künekkän ide kartınıñ bu kuşamatına. Anıñ üzen “Balık Fatıyması” dip yörtälär. Gazizneñ bu iseme cisemenä turı kilä tagın… Çönki gomere buyı kül buyınnan kaytıp kermäde ul. Buş vakıt ti̇yü belän, karmakların kütärä dä Küäş buyına yögerä. Gel şulay. Cäy dimi, kış dimi… Ä üzeneñ balık itenä ise kitmi. Çemçenep utıra şunda. Ällä niçek, tamagına ütmi balık ite…

Menä bu totkan balıgın da Fatıymasına kaytarıp biräçäk ul. Ä Fatıyma balık kına peşerä belä! Gaziz üze bu balıknıñ itenä kagılmayaçak ta. Bigräk tä keşeneke tösle küzlärenä karagannan soñ…

Gaziz kart avır uylarınıñ tagın karañgı küñel töpkelenä tayıp töşep baruın toydı. Şunduk alarnı tın, tınıç kül östenä küçerde. Ä anda!.. Su östendä tupıl karlarınıñ soñgı burannarı uynıy… Nindider sihri kön bu… İñ gacäbe şul: bügen anıñ ber cire dä avırtmıy. Güyä ul ber yıl buyı avırıp yatmagan da. Tap-taza, sau-sälamät. Täne dä, canı-ruhı da… Yuk, canı tıngısız ide anıñ. Kitek ide. Bälki äle can digännäre bulmagandır da?.. Can bit ul kızık äyber. Ayırılıp kala da, iyäsenä tagın kaytıp kerä. Ällä Gazizneñ canı şuşı yılgada yäşi mikän? Şulaydır… Änä bit ul nindi güzäl — östenä cännät tılsımnarı yögertelgän kebek…

Şul vakıt Gaziz kartnıñ häterenä kayçandır änkäse äytä torgan süz kilep töşte. “Suga soklanma, su alır”, — di torgan ide ul. Malay çaklarında su buyına kitep yugala torgan vakıtları yış bula ide şul. Şulay kül östenä karap utıra da utıra. Salmak yılga agımı anıñ uyların can-bägırennän suırıp alıp kitä bara kebek. Su bervakıtta da agıp betmägän kebek, uylar da kimemi, bälki, arta gına, köçäyä genä bara ikän…

Su astındagı tormış hakında küp uylana ide ul. Nilär bar ikän anda? Kemnär bar? Balıklar da keşelär kebek tormış korıp yäşilär mikän? Alarga rähäträkÄter — mäktäpkä yörise yuk bit… Ä bälki balıklarnıñ üz mäktäpläre bardır? Üz borçuları, üz şatlıkları… Alar, Gaziz su astına karagan kebek, cir östenä karap, gacäplänep uylap toralar mikän?..

Şul vakıt yartı çiläkne tutırıp yatkan käräkä balıgı, çäpeldäp, üzeneñ barlıgın belderep kuydı. Balıkçı kartka şul citä kaldı, ul, yözen kütärep, töşlekne uzıp baruçı koyaşka karap aldı. Bütän balık eläkmäsen bik tiz töşende ul. Eläksä dä monda kalmayaçak. Çönki Gaziz üz balıgın eläkterde inde…

2

Gaziz kart arıp, talçıgıp kayttı. Küptän çıgıp yörgäne yuk ide şul. Alay gına da tügel. Küñele, ruhı belän arıdı ul. Bügen ul üze yäşämi, anıñ öçen, anıñ urınına başka beräü yäşi kebek… Eçkä şik-şöbhä kergändä şulay bula bit. Üz-üzeñne toymıysıñ, uy-fikerläreñ tarala, canıñ täneñnän ayırıla…

Kaytkanda iserek Häyri oçrap kına cäfaladı cäfalavın… Arakı sorap intekterde. Ozın ayaklı, ozın muyınlı bu keşene avılda “Torna Häyri” dip yörtälär. Menä şul bändä Gaziz kart artınnan iyärde bit… Kapka töplärenä citkäç kenä ayırılıp kaldı.

Fatıyma karçık kartına tüşäk äzerläde, kiyemnären salırga bulıştı, yatkızıp ös-başın yaptı, ayak oçlarına vak mendärlär tüşäp, alarnı da iske şäle belän törde. “Cılı ayaktan yöri” digän ber süze bar anıñ. Gaziz kart karçıgına karşı kilep tormadı, ul närsä kuşsa, şunı eşläde.

Fatıyma karçık balıklı çiläkne şaltırata-şaltırata miç artına alıp kerep kitte. Şul çiläk belän bergä Gaziz kartnıñ küñelen tıngısızlap, ärnetep torgan bilgesez borçu da kerep kitte, bötenläy ük yukka çıkmasa da, beraz basılganday buldı.

Kuhnya yagında taba çıcıldıy başlagaç, Gaziz kart tagın da nıgrak tınıçlandı. Küzlären yomıp, çerem itärgä äzerlände. Küñelendä, iyäsez kalıp, tuzgıp yörgän uyları beraz açuın kiterep torsa da, ul inde üzen kulga alıp ölgergän ide.

Läkin yokı şaukımına iläslänä başlagan Gaziz kartnı mıştır-mıştır işektän kerep kilüçe Zäytünä kortka kabat tege säyer balıklı dönyaga kaytardı.

— İsän-sau gına torasızmı, kürşelär?.. İ-i, söyengäÄnemne kürsägez. Gazizcan balıktan kaytıp kilä bit… Pärdä çiten kütärep kenä karap tordım şul… Terelgän, mäytäm, balıkka yörerlek bulgaç, çirdän mantıgan inde, mäytäm… Hälläreñ niçek soñ, Gazizcan balam?

Änä şulay “can” dip, “bala” dip söyläşä ul. Bervakıt Gaziz kart bu kürşe karçıgınnan sorap ta karagan ide. “Nigä Gazizcan dip söyläşäseñ, minem isemem Gaziz genä bit?” — digän ide. Zäytünä kortkanıñ cavabı hakıykatneñ üze bulıp işetelde: “İ-i, bala-a-m, — dide ul, — här isemdä can bulırga tiyeş, keşeneñ can iyäse buluı hakında iskärtep tora bu süz… “Can” dip bähilläp, hörmätläp tormasañ, taşlap kitüe dä bar anıñ, Gazizcan balam…”

“Balam” di̇yüe dä kızık. Ul bit Gaziz karttan berniçä yäşkä genä olı. Ämma monıñ da sere, säbäbe bar.

Gazizneñ ätkäse belän änkäse bik irtä gür iyäse buldılar. Yäşli yätim kalgan malaynı tugan tiyeşle kürşeläre üzlärenä aldılar. Anı şul kürşeläreneñ Zäytünä isemle olı kızları tärbiyäläp üsterde. “Balam” dip, gomer buyı küz-kolak bulıp tordı aña bu kız-hatın. Änä bit bügen dä kerep citkän. Şundıy igelekle cannıñ yänäşädä genä yäşäve nindi rähät häm küñelle…

Öçäüläp çäy eçtelär. Dönya hällären söyläştelär. Kürşe-külänne barlap çıktılar. Avırularnı kızgandılar. Märhümnärne telgä aldılar. Kartlar telendä doga kebek yörgän böten süzlär äytelep bette. İnde torıp kitäm digändä genä, Zäytünä karçık sorap kuydı:

— Balık eläkteme soñ, Gazizcan?

Gaziz kart bu soraunı kötmägän ide. Kauşap, bermäl telsez kalıp tordı. Hätta, siskänep, Zäytünä karçıknıñ küzlärenä kütärelep karadı. “Ällä bügenge hällärne beläme? Cene äytep toramı aña bu hakta?”

— Eläkte, bik zur balık eläkte…

— Ber balıkmı?

— Ber balık, ber balık…

Süzgä Fatıyma karçık katnaşıp kitte:

— Ber bulsa da, berägäyle ul, un keşene tuydırırlık…

— Bäräqalla!.. Şundıy balık ta barmıni bezneñ Küäştä?

— Bar ikän şul, ahirät. Berüze yartı çiläkne tutırıp yata, minsiñaytim… Çistartıp beterä torgan tügel…

— Birsen Hoday… Yulıñ uñgan ikän alaysa, GazizÄcan balam? Gel şulay uñıp torsın, täneñä it, canıña kot kunsın… Äydägez, ber doga kılıyk ta, kuzgalıym bulmasa…

Kürşe karçıgı çıgıp kitkäç, beraz tın kalıp utırdılar. Nihayät, uylıy başlagan uyların töynäp beterep, Fatıyma karçık süz başladı:

— Fähimnärdän haman häbär yuk bit äle, kart… Yalga kaytabız dip yazgannar ide, cäy ütep bara, haman borınlamıylar… Ällä, mäytäm, poçtaga barıp şıltıratıp kararga mikän?

— Kiräkmäs, karçık. Küñellären ürtämik. Kaytabız digäç kaytırlar. Eş keşeläre bit, eştä ni bulmas…

— Balaların bulsa da kaytarsınnar ide. Maratnı… Sagınıp bettem üzen. Ällä niçä töşkä kerde inde. Taza-sau gına bulsa yarar ide balakayım. Şähär tötene isnäp yata bugay… Ä monda… Sineñ belän balıkka yörer ide…

“Nigä äytte inde ul bu hakta? Nik tagın iskä töşerde?” Gaziz kart, ürtälep, karçıgına karap kuydı. Anıñ küñelendä bügenge säyer hällär kabat yañardı. Küz aldında käräkä balıgınıñ keşelärneke kebek sagışlı karaşı çagılıp kitte… “Gazizcan… Sin bit Gaziz can, canlı Gaziz… — di ide bu karaş. — Onıtma, sineñ canıñ bar, canıñ bar, canıñ bar…”

Gaziz kart bu yulı tüşäkkä başın kuyu belän yoklap kitte. Töş kürmäde. Anıñ ruhı öndäge töşlärennän dä arıngan ide şul inde. Märt yokısı belän yoklagan kartın Fatıyma karçık kilep karap kitte, ürelep, kolagın kuyıp, anıñ tın-sulışın tıñlap tordı. Annarı, ayak oçlarına gına basıp, kabat miç artına kerep kitte. Menä berzaman çiläk totkası çıltırap töşte, şıbırdap su aktı, “Äguzü bismilla…” äytelde…

Gaziz kart uramnan ütep baruçı kötü tavışına uyandı. Şul gomer yatkanmı? Karçıgı üze genä nişli ikän anda? Böten mallar da kayttı mikän? Tamakları tuyganmı?

Läkin işegaldına çıgası kilmäde anıñ. KüñelendäÄge tege şik-şöbhä tagın başın kalkıtıp ölgergän ide. Tagın närsä buldı soñ? Haman şul köndezge säyer vakıygalar borçıp-bimazalap toramı? Küñelendä yañargan balaçak hatiräläre kuzgattımı anıñ kart ruhın?.. Ällä bütän berär säbäpme? Närsä genä bulsa da, tege säyer balıkka barıp totaşa, ahrı… Gaziz kart monı tögäl belä.

Üz kulları belän alıp kaytıp tottırdı bit ul anı karçıgına. Tegese kızdırıp ta kuydı. Nigä aşıktı inde ul? Nigä alıp kayttı? Nigä kire suga cibärmäde? Şunıñ belän üzenä borçu kiterde. Totu belän añlap aldı bit ul — gadi genä balık tügel bu, can-balık, nindider izge, ilahi fal… İh, soñ inde, soñ… Balık ta yuk, canda tıngılık ta yuk…

Fatıyma karçık yaña saugan söt alıp kerde. Östäldäge çınayakka agızdı da çilägen çolanga çıgarıp kuydı. Annarı tabın äzerlärgä kereşte. Şunda gına tüşäktäge kartınıñ tomrandırıp karap yatkan küzlärenä tap bulıp, siskänep kitte.

— Ästäğfirulla… Uyandıñmıni, kart? Nişläp bolay adäm kurkıtıp yatasıñ? Berär cireñ avırtamı ällä?

— Avırtmıy da… Avırta da… Küñel tınıç tügel, karçık…

— Menä häzer kapkalap alırbız, tamagıñ tuygaç, küñeleñ dä söyener, canıñ da tınıçlanır…

— Açulanma, karçık, ul balıknıñ iten aşıy almıym min…

— Nindi balık iten?

— Bügen totıp kaytkan balıknı äytäm. Tamakka ütmäyäçäk ul…

— İ-i, şunıñ öçen borçılıp yatasıñmıni äle? Nigä anı şunduk äytmädeñ?.. Peşermädem min anı… Tere bit ul… Küzlären şar açıp, rähätlänep yözep yöri… Tere cannı peşerälär dimeni?! Olı tabakka küçerep, suın alıştırıp kuydım äle. Cäl bit… Keşe küzläre belän karap yata, meskenkäyem…

3

Şulay öçäü yäşäp kittelär alar. Här irtädä, iñ berençe eş itep, ikäüläp balıknı barıp karıylar. Baştarak: “Bügen isänme?” — dip borçılıp, şomlanıp karıylar ide, tora-bara älege borçu, şom yukka çıgıp, bala karagan ana mäşäqatläre genä torıp kaldı: “Tamagı aç tügelme? Suın alıştırırga kiräkmime?”

Keşegä äytep keşe ışanmaslık häl bit. Yäşen yäşäÄgän, aşın aşagan ike kart-korı, keşedän kaçıp, olı böten balık karap yatsınnar inde. Bala bakkan kebek bagalar, böten hästärlegen kürälär, üzlärenä dä küñel yuanıçı alalar…

İkençe könne ük balık yäşägän suga kömeş saldılar. Yuktan gına kilep çıktı bu yola. İrtän torgaç ta käräkäle tabak yagına kilep baskannar ide inde. İsänme-yukmı, yänäse. İsän, närsä bulsın aña. Änä salmak kına yözep kitte. Altınsu täñkäläre suda çak-çak kına belenä. Yözmäsä, suda anı tanıp alıp ta bulmas ide, mögayın. Şunısı kızık: yözä-yözä dä, köpşäkländerep, avızın açıp ala.

— Karale, kart, berär närsä äytmäkçe bulamı ällä bu su astı koşı. Änä bit, bezgä karap, irennären bültäytep tora…

— Äytsä dä äyter, kiçädän birle ber börtek rizık kapkanı yuk bit anıñ. Aşarga sorıydır…

— Aşattım inde, aşattım. Kiçä kiç min aña tarı yarması saldım, ikmäk cebetep birdem, körpä siptem… Yuk, kart, bu bütän äyber sorıy. Änä bit özeleplär karap tora…

— Karçık, “m” härefe belän äytä bu süzen. Änä bit urta ber cirdä “m” dip cibärä…

— “Timer” dime ällä?

— Yuk la, “ö”läşterep äytä ul.

— Alaysa, “kömeş” inde.

— Kömeş! Äye! Näq şulay di… Suga kömeş kiräk! Kömeş bulsa, bozılmıy, di ul. Elek-elektän suga kömeş salgannar. Bu da sorıy… Karçık, barmı bezdä kömeş?

— Kayan bulsın bezdä andıy zatlı äyber. Kömeşe dä, altını da yuk…

— Tege vakıtta sandık töbennän patşa täñkäläre çıkkan ide, häterliseñme? Häzer kayda alar?

— Kayda bulsın, şunda uk. Ällä şul akçalarnı salmakçı bulasıñmı?

— Tagın närsägä yarıy soñ alar? Menä bit, can iyäse sorıy…

Fatıyma karçık, kömeş täñkälär ezläp, çolanga çıgıp kitte, Gaziz kart balık belän söyläşep kaldı.

— İ izge can iyäse, närsä kiräk siña minnän? Minem gomerem artınnan kilmägänseñder bit? Ällä… gomer büläk itär öçen, minem yanga Can-balık bulıp çıktıñmı? Äytä genä almıysıñmı? Minem canım balık bulıp yäşime ällä? Nik däşmiseñ? Küzläreñ moñlı sineñ. Küzlärdän can häräkäte kürenä, di ide märhüm ätäy. Salkın suda yäşäsäñ dä, sineñ küzlärdä cılı nur bar. Min anı yar buyında uk kürdem. Närsä kiräk siña minnän, äy, Canbalık? Nindi yazmış yurap yöriseñ sin miña? Zinharlap sorıym: märhämätle bul, miherbanlı bul, igelek kıl, ozın gomer telä, bähet bir… İşetäseñme, äy, tabiğat balası, minem bu yaktı dönyada ber gayıbem, ber gönahım da yuk. Bala çagım açlıkta uzdı, yäşlegem tir tügep ütte, frontta kan koydım, annan soñ balalar üsterdem, Fatıymaga barmak belän dä çiyertmädem, keşelärne räncetmädem… Bähillä mine, ozın gomergä bähilÄlä… Minem yäşisem kilä, äy, Canbalık!

İdängä tezlängän kileş, tabaktagı balıkka yalvarıp toruçı kartın kürgäç, işek katında päyda bulgan Fatıyma karçık şunduk poçmakka postı. Kurkuı yözenä çıkkan. “Ber-ber häl bulganmı ällä bu kartka? Şaytan şayarganmı, cen alıştırganmı? Nindi balık bu? “Can” di bit, “yazmış” di… ay Allam!..”

Fatıyma karçık, avırlık belän bulsa da, şuña töşende. Alarnıñ öyenä balık belän bergä nindider ser kerde, ser genä tügel, siher, şom kerde… Yuk, tögäl genä belmi ul, bälki, bähet üze kergänder?

…Berniçä könnän tañ belän kürşedäge Röstäm kergän. Közgä mäktäpkä barası bulsa da, “r” härefen äytä almıy ul:

— Yakın babay, balıkka balabızmı?

Gaziz kart yılmaep cibärde. Ğadättägeçä şayarta başladı:

— Kem äle sin?

— Löstäm…

— Kem-kem?

— L-l-löstäm!

— Löstäm digän isem bula dimeni?

— Löstäm tügel, Löstäm.

— Röstämme?

— Äye… Äydä balıkka!

— İ bala, bala… Minem balıkka yörü çorım uzdı şul. İñ zur balıgımnı tottım inde min. Küräseñ kiläme?

Röstämneñ küzlärendä nur balkıdı.

— Küläsem kilä…

Şulay alarnıñ yärdämçeläre barlıkka kilde. Gaziz kart başta uk açıklap kuydı:

— Röstäm balam, äydä bu bezneñ ser bulsın. Bu balık hakında berkem dä belergä tiyeş tügel. Añladıñmı?

— Añladım. Belkemgä dä äytmim. Ant itimme?

— Kiräkmi. Min bolay da ışanam. Bez bit duslar. Ä duslar süze üze ant kebek, şulaymı?

— Şulay… Tizeläk külsät inde, Yakın babay!

Röstäm, çınlap ta, bik kulay yärdämçe bulıp çıktı. Balıkka böten kiräk-yaraknı ul taşıp tordı. Seläüçän kazıp kertte, yılgadan su taşıdı, akvariumda üsä torgan ülännär tabıp kiterde. Süzendä dä tora belä ikän — Gaziz kartlarda balık yäşi başlavın avılda berkem dä belmi kaldı.

Şulay öçäüläp balıknıñ suın alıştırıp yörgändä, şähärdän Fähim kaytıp töşte. Güzäl isemle kilennäre belän onıkları Marat ta anıñ belän ide. Öydä balık çistartırga cıyınalar dip uyladı bulsa kiräk, kaytıp kerü belän, Fähim kulına pıçak totıp kilep citkän…

— Kayale, ätkäy, üzem tiz genä eşkärtep biräm. Balıkka yöri başlagansıñ ikän. Alaysa… tereldeñ?

Fatıyma malayı kulınnan pıçaknı şunduk tartıp aldı.

— Pıçak belän şayarmıylar, ulım. Süz belän dä şayarmıylar. Bu aşıy torgan balık tügel, yäşi torgan balık. Bezdä yäşi ul…

— Närsä? Nindi balık? Niçek yäşi?

— Äye, anañ döres äytä, Canbalık ul, gadi balık tügel…

— Ätkäy! Änkäy! Närsä buldı sezgä? Nindi äkiyät uylap taptıgız tagın?

— Ber dä äkiyät tügel, balam. Şul balıknı totıp kaytkannan soñ, ätkäñneñ häle ciñeläyde, avıruları onıtıldı, käyefe yahşırdı…

— Ä Canbalık digäne närsä inde?

— Şundıy isem birdek bez aña. Can kebek ul. Kemneñder canı kebek. Küzläre keşenekenä ohşagan…

— Berkemneñ dä canı tügel, minem can.

— Ätkäy, bäğrem, sin üz akılıñdamı?

Gaziz kartnıñ soñgı süzlären işektän kerep kilüçe Güzäl dä işetep kalgan.

— Än-ne-käyem!.. Nişläp bettegez sez bez yukta? Ätkäy?..

— Barıbız da üz akılında, balam. Kartaygaç, üzegez dä añlarsız äle. Kartaygan keşe üz canın qaderli başlıy, anıñ kayda buluın, kemdä buluın ap-açık toya başlıy… Menä min dä toydım canımnı. Ul şuşı balıkta. Bik keçkenä çagımda alıp kalgan ide. Tege suga batkan çaknı äytäm… Häzer änä kabat alıp kayttı…

Fähim bütän soraşıp tormadı, yarıy, üzegez beläsezder inde digän kebek başın kaktı da, bakça karau säbäbe belän, tışka çıgıp kitte… Röstäm belän Marat balık belän bulaşıp kaldılar.

Güzäl Fatıyma karçıknıñ kolagına ürelde:

— Çınlap söylisezme sez bolarnı?

— Şayarudan uzdı inde, kızım. Can iyäse bit ul. Başka ber balık bulsa, ällä kayçan ülär ide. Bu balık adämi zat kebek, tele genä yuk… Bälki äle tele dä bardır. Änä bit ul niçek avızların aça!.. Bez işetmibez genäder? Kayçakta keşelär balıknı tügel ber-bersen dä işetmilär häzer…

4

Köz citkäç, tagın öçäü kaldılar. Fähimnär şäÄhärlärenä kitep bardılar, Röstäm mäktäpkä yöri başladı. İke-öç atnaga ber genä kerep çıga. Anda da ozak tormıy, däres häzerlise bar dip beraz utıra da yögerep çıgıp kitä…

Soñgı könnärdä alarga mäñge aynımas Torna Häyri kerep yöri başladı. Sabantuy könne ulları kaytuına koygan äçe baldan öleş çıgargan ide, şunnan iyäläşep kitte, kerä dä citä, kerä dä citä… Menä şul Torna berdänber könne, Gaziz kart belän Fatıyma karçık balıkları belän bulaşıp yörgän çakta, öslärenä kilep kerde. Baştarak tabak tutırıp yatkan käräkäne kürep aptırabrak kalsa da, berazdan, uçların uçka ışkıp, kartÄlar yanına kilä dä başladı.

— Zakuska da bar ikän monda… Gaziz abıy, yöz gramm gına salıp bir äle, ä?.. Tege balıñnıñ täme gel tel oçında tora…

Fatıyma karçık anı etä-törtä kuıp çıgardı çıgaruın. Ämma Torna kuşamatlı bu adäm zatı şul arada kartlarnıñ balıgın da, balıklı tabak töbendä yatkan kömeş täñkälärne dä şäyläp, kürep ölgergän ide inde…

Öç könnän tagın kilde ul. Fatıyma karçık — kibetkä, Gaziz kart timerçelekkä kitkän çak ide. Alar kaytkanda, tabaktagı balık yukka çıkkan, anıñ belän bergä tege ike kömeş täñkädän dä cillär iskän…

Baştarak balıknıñ yuklıgın iskärmädelär dä. Härkem üz eşe belän mäşgul buldı: Fatıyma karçık on ilärgä kereşte, Gaziz kart çıbırkıga tegärcep ürä başladı. Läkin bik tiz arıdı. Häle bette. Tını kısıldı, yöräge cilkende. Soñgı vakıtlarda mondıy hälneñ bulganı yuk ide bit. Ällä tagın başlanamı bu kahär töşkere avıru?!

Gaziz kart, köç-häl belän genä olı yakka kerep, täräzä yanına kilde. Uramda sibäli başlagan yañgır anıñ küñelen tınıçlandıra almadı, kiresençä, nindider bilgesez şom gına östäde. Ällä şuşı yañgırlar anıñ hälen alamı? Yuktır, niçä kön yılamsırap tora bit inde dönyası, nişläp bügen genä bireşte soñ ul, alaysa?

Ös-başın da salıp tormıyça, tüşäk-mendärlär östenä yantaygan kartın Fatıyma karçık ta kürep aldı. Ul ötälänep kilep citkändä, Gaziz kart, küzlären yomıp, märtkä kitep bara ide inde. Läkin märtkä yul yırak, anda barıp citkänçe meñ tapkır ülep, meñ märtäbä terelergä kiräk äle. Gaziz kart ta küz kabakların kütärde, tüşägennän kalkınganday itte, annarı nindider eçke teträü häm ilahi ber ahäñ belän sorap kuydı:

— Balık… Canbalık niçek anda?..

Fatıyma karçık aptırap kaldı. Anıñ yözenä şomlı külägä yattı, küzläre eçkä señep kerde, bolay da tar irennäre kısılıp yukka çıktı… Ul, därräü torıp, miç artı bülmäsenä kerep kitte, anıñ cilennän karavat yanında torgan artsız urındık avıp kaldı…

Küp tä ütmäde, miç artınnan:

— Ay Allam! Yuk bit! Yukka çıkkan bit!.. — digän şomlı, ahlı avaz işetelde.

Gaziz kart öçen bu yañalık tügel ide. Ul üz häleneñ, üz gomereneñ şul balık hälennän, balık gomerennän toruın añlap ölgergän ide inde.

Miç artınnan ötälänep kilep çıkkan Fatıyma karçık işektän mıştırdap kerep kilüçe Zäytünä kortka belän bäreleşte.

— Nişliseñ sin, Fatıyma? Küzeñ çıkkanmı ällä? Bärep üteräseñ bit inde…

— Ay Allam!.. Harap buldım, kölkegä kaldım. Ber cireñ dä avırtmadımı, Zäytünättäy? Kaya, sıpırıştırıym bulmasa…

— Sıpırttı di… Ber gönahsız tänemä kagılır ideñ bugay. Ahirätkä barırga cıyınganda…

İşek katında pır tuzıngan karçıknı Fatıyma çak kına tınıçlandıra aldı. Tegese, yañgırda çılangan östen salıp, berara tın algaç, kerüeneñ säbäben söylärgä kereşte:

— Eşemne taşlap yörmäs tä idem. Torna Häyridän sak bulıgız, dip kenä kerdem. Baya sezdän kilep çıktı bit… Çınmı bu, ällä küzemä genä kürenäme?

Fatıyma barısın da añlap aldı. Zäytünä karçıkka Gaziz kart yanında torıp torırga kuştı da, östenä annan-monnan gına börkänep, tışka çıgıp yögerde…

Şul kitüdän ike-öç säğat yörep kayttı ul. Zäytünä karçık avıru yatkan tüşäk yanınnan ber adım da çitkä kitmäde. Gaziz kart isä, isenä kilgän sayın, ber ük süzne tukıdı:

— Canbalık… Canbalık…

Zäytünä karçık:

— Nindi canbalık ul, Gaziz balam? Ni söyliseñ sin? — dip töpçenep karagan ide, tegese, avırlık belän genä küz kabakların kütärep, usal karap kuydı. Zäytünä karçıkka öşkerenep, sıpırınıp utırudan başka çara kalmadı…

Yañgırda manma bulıp kaytıp kergän Fatıyma karçıknıñ kullarında lämgä, balçıkka pıçranıp betkän käräkä balıgı yata ide. Ul anı, kükräk balası totkan kebek, sak kına kuyınına kıskan, söyläşüe dä bala imezgän analarnıkı kebek:

— İ-i, sabıyım minem! Ällä kayda yugalıp yörgän bit ul… Häzer yuınıp, kapkalap alabız...

Eşen beterep, kulların sörtä-sörtä olı yakka çıkkan Fatıyma karçıknı Zäytünä kortkanıñ aptıraulı yöze karşı aldı. Ämma bu yöz avız açıp berni soramadı.

Gaziz kart yokıga kitkän. İke yak çigäsennän berniçä börtek tir bärep çıkkan. Sulışı tigez. Yöze tınıç. Dimäk, avıru uzgan. Yäşäü ülemne ciñgän. Gomer dävam itä…

Nihayät, bügen kürgän ğalämätlärdän telsez, añsız kalgan Zäytünä karçıknıñ “tele açıldı”.

— Ni kılanıp yöriseñ si-i-in? Nindi balık u-u-ul?.. Berär zähmät kagılmagandır bit üzegezgä?

— Bernindi zähmät tä tügel. Balık ul. Çıp-çın balık. Gaziz Küäştän totıp kayttı. Cäydän birle bezdä yäşi. Närsäse bar inde anıñ — keşe mäçe tota, et tota. Ä menä bezdä — balık… Gaziz şulay teläde.

— Ästäğfirulla… Balık ta asrıylar ikän alaysa…

— Asrıylar şul…

— Tege yünsez alıp çıgıp kitkänme?

— Alıp çıgıp kitkän… Tabak töbendäge kömeş akçalarga kızıkkandır inde. Beroçtan balıgın da eläktergän. Läkin alıp kaytıp citä almagan. Uramdagı lämgä töşep kalgan. Şunı ezläp yördem. Gaziz bik borçıldı. Tapmıyça kaytmadım…

— Balalar akılı kerde mikänni üzenä? Gazizcanga, dim… Balık dip inde…

— Yuk-yuk, üz akılında ul. Şul balıknı totıp kaytÄkannan birle avırganı yuk. Siher bar kebek, adäm cannarı bar kebek añarda. Bu can Gazizneñ canına kardäş can kebek, billähi! Anıñ gomeren ozaytıp tora sıman, çın menä…

— Ästäğfirulla… Nindi köfer süzlär söyliseñ sin, Fatıyma?

— Ber dä köfer tügel, Zäytünättäy… Änä bit tege höräsän şul balıknı alıp çıgıp kitkäç, niçek özgälände meskenem, tüşäkkä kaldı, canı cäfalanıp, gomere özeläm-özeläm dip tordı. Ä balık tabılgaç, häle tagın yahşırıp kitte…

— Ättägenäse!.. Şulay buldı şu-u-ul… Tuktale, kızım, tıñlale. Şaytan eşe bulmagayı bu. Küldän tottık, disezme äle? “Tımık küldä şaytan uynıy” digän süz bar bit… Şaytan şulay keşe butap, can ireşterep yöri, di… Işanıp betmägez äle bu hälgä. Dogalarıgıznı ukıp torıgız…

— Ukımagan kaya inde. Gel ukıp, Hodaydan bähillek sorap kına torabız. Namazdan da kaldırmıybız. Hodaynıñ üze belän, färeştälär, izge ruhlar belän bäylänmägän mikän ul balık dip uylıym, aptıraÄgaç…

— Şulay gına bula kürsen berük. İzgelek teläsä nindi can börtege bulıp kilä ala, di bit… Barıber saklanıgız. İzgelekkä yavızlık iyäläşüçän…

— Kurkıtmale, Zäytünättäy…

— Täübä-täübä, Hoday kürsätmäsen, isän-imin yäşägez berük. Yarıy, min çıgıym äle, bolay da sezdä yartı könem uzdı…

Zäytünä karçık çıgıp kitte, ä anıñ avır uyları torıp kaldı. Fatıyma karçık alar belän nişlärgä dä belmäde, tegendä sugıldı, monda bärelde, ämma küñelenä kerep oyalagan şomnan kotıla almadı: “Bu balık kem, närsä — izge falmı, ällä berär bäla iyäseme?”

5

Uyangaç, Gaziz kartnıñ küñelenä kilgän berençe uy ülem hakında ide. “Ülem — kotılgısız…” Läkin anıñ küñelendä ber tamçı kurku yuk. Uynıñ oçı yuk, dilär. Baya uylıy başlagan uynıñ da dävamı bar ikän: “Ülem — kotılgısız, şuña kürä annan kurkırga yaramıy…” Ahır çiktä, ülü dä yäşäü mizgele bit.

Gaziz kart kiçä bulgan hällärne küñelennän kiçerergä tırışıp karadı. Kinät yıgıldı ul… Närsäder buldı aña… Närsä ikänen anık kına äytä almıy, ämma ul “närsä” digänneñ balık belän, döresräge, Canbalık belän bäylängän buluın tögäl belä…

Gaziz kart, avırlık belän genä torıp, miçkä taba kitte. İşek yañagına totınıp häl aldı, annarı ışanıçlı, nık adımnar belän miç artına yünälde.

Balık üz tabagında tınıç kına yözep yöri ide. Gaziz kart päyda buluga, nindider yakın, gaziz tuganın sizengän kebek, koyrıgın çäpeldätep, borgalanıp-uynap aldı.

— İsänme-saumı, Canbalık?..

— İsänme, Gazizcan…

Kart siskänep kitte. Nindi tavış bu? Nindi serle ahäñ? Canbalık isänläşäme şulay? Yuk, bu tavış kayandır östän, küktän kilä… Hoday katınnan… Avıru galäÄmäteder inde. Böten dönyası avırudan kotılıp kilgän çak bit. Ni bulmas… Ni işetelmäs…

— Menä avırıp kittem bit äle, Canbalık… Ülä yazdım…

— Ülä yazdık…

— Bäy-bäy, sin söyläşäseñmeni?

— Min söyläşäm…

— Balıklar da söyläşämeni?

— Yuk, balıklar söyläşmi…

— Ä sin nik söyläşäseñ?

— Min bit balık tügel, min — Canbalık…

— Anısın beläm, Canbalık…

Gaziz kart söyälgä katkan uçların suga töşerde. Canbalık şunduk yözep kilep citte. Menä ul, kartnıñ barmaklarına ışkıla-ışkıla, altınsu täñkälären yılkıldatıp, äylänä-tulgana başladı. Nindider serle-siherle yola bi̇yüe başkara ide ul. Uçında irkälänep, yözep yörgän balıknı toyu Gaziz kartnıñ üzenä dä rähät ide.

— Sin mine taşlamassıñmı, Canbalık?

— Ä sin mine, Gazizcan?

— Min taşlamam. Üzem isän çagında sine berkemnän dä räncettermäm, äy Canbalık! Işanasıñmı miña?

— Işanam… Tik sin şundıy köçsez! Sin bit keşe. Sez, keşelär, böten närsädän kurkıp yäşisez. Här yäşäü mizgelegezgä kurku, şom señgän. Ä menä Hodaydan kurıkmıysız… Hodaydan kurkırga kiräk… Sez barıgız da anıñ katına baraçaksız…

— Canbalık, min Hodaydan kurkam. Min keşe tügelmeni?

— Yuk, sin Hodaydan kurıkmıysıñ, sin ülemnän kurkasıñ. Bolar ber ük tügel…

— Canbalık, äyt äle, tege dönya barmı?

Balık bu yulı däşmäde. Koyrıgın salmak kına borgalap yözep kitte.

— Nik däşmiseñ, Canbalık?

— Min… ni diyärgä dä belmim.

— Nik? Ni öçen? Barmı soñ ul ahirät dönyası?

— Belmim…

— Beläseñ sin, Canbalık. Äytergä genä telämiseñ. Dimäk, yuk?..

— Min siña “yuk” dimädem. “Bar” da dimim. Keşe bu hakta tögäl belergä tiyeş tügel. Keşegä bu hakta tögäl belergä kiräk bulsa, Hoday Täğalä aña ul dönyanı ber kürsätep algan bulır ide. Keşelärneñ ruhı totanaklı tügel, küñelläre zägıyf. Ahirät dönyasın kürgän keşe öçen bu dönyanıñ qadere betäçäk, yäşäüneñ mäğnäse yugalaçak. Şuña kürä Hoday Täğalä bu hakta ım-işarä birä, ämma törtep kürsätmi… Şunı gına äytäm: keşe ul dönyaga äzerlänergä tiyeş. Ülemgä tügel, Hoday katına, ahirät cännätenä barırga äzer bulırga tiyeş.

— Rähmät, Canbalık.

— Rähmät? Ni öçen?

— Sin minem sorauga cavap birdeñ.

— Ä sin — minem sorauga…

Şapıldap işek yabıldı. Gaziz siskänep, aynıp kitkändäy buldı. Läkin kulların tabaktan tartıp almadı.

— Min kitim inde, Canbalık. Ällä niçek, buınnar yomşarıp tora. Sau bulıp tor… — Gaziz kart tabak östenä uñ kolagın kuyıp tıñlaganday itte. Bernindi tavış ta işetelmägäç, sorap kuydı: — Nik däşmiseñ, Canbalık?

— Kem belän söyläşäseñ sin, ka-a-art? Ni buldı siña-a-a? Ällä sataşasıñ inde?

— Yuk, bolay gına, karçık. Üz-üzem belän söyläşep toram. Üz-üzemne sügäm. Bigräk tiz bireşä başladım äle bu çirgä…

— Üz-üzeñ belän söyläşü kiräk, bik kiräk, kart. Şik-şöbhälärdän kotılu öçen kiräk ul. Anısı yarıy. Atu kurıktım. Mäytäm, avıru zähmät bulıp kildeme ällä, dim…

— Döresen genä äytkändä, şuşı balık kisäge belän söyläşep tordım. Nindider serle mäğnä bar bu can iyäsendä. İskärgäneñ yukmı?

— Bar, nik bulmasın?! Tege iserek Torna alıp çıgıp kitkäç, tüşäkkä yıgıldıñ bit, häterlämiseñmeni?

— Şulaymı, karçık?

— İ-i, üzeñ dä inde!.. Şul balıknı ezläp, ike säğat buyı uram taptadım, östemdä çılanmagan cep kalmadı. Çäbälänep, üzeneñ kayda ikänen kürsätmäsä, mäñge tabarlık tügel ide…

— Yazmışı şul bulır ide…

— Nindi yazmış hakında söyliseñ sin, kart? Ul harap bulsa, sin dä mantımas ideñ… Haman añlamıysıñmıni şunı?

— Yuk, añlamıym.

— Sineñ sälamätlegeñ, gomereñ şuşı balıktan tora häzer, beldeñme?!

— Niçek inde?

— Üzeñ şulay dideñ bit. Tüşäkkä yıgılgaç: “Canbalıknı karagız”, — dideñ. Sin bit monı: “Minem avıru şul balık belän bäyle”, — dip äytkän kebek äytteñ. İseñdä yukmı?

— Yuk… Bu ni digän süz inde, karçık?

— Bumı? Bu… Bu balık — sineñ canıñ digän süz…

— Ä?..

6

Salkınnar başlandı. Äle kışnıñ nıklap kilep citkäne yuk, ä köz inde kitep bara. Tabiğatneñ yokımsırıy başlagan mäle. İrtälären küllär, sulıklar yuka gına elpä belän kaplansa da, töşkelekkä közneñ tıynak koyaşı älege serle cäymäne şunduk yalap ta ala…

Gaziz kartlarda yäşäüçe käräkä balıgı da tıngısızlana başladı. Yokı şaukımı şulay tıngısızlıy, ahrı, anı. Änä bit tabaknıñ töbenä töşep yatkan bula da, ezlägän lämen taba almagaç, öskä atılıp çıga, tabaktagı sunı böten idängä çäçrätep beterä…

Äye şul, käräkägä läm kiräk. Kışka ul lämgä kümelep yata, berniçä ayga yokıga tala, yazın su östennän bozlar arçılgaç kına, kabat tormışka kayta. Gaziz kart monı gına añlıy, älbättä. Tik berni dä eşli almıy…

Balalarda päygambär akılları bar, dilär bit. Balıknı nişlätergä ikänen kürşe malayı Röstäm äytte:

— Kile külenä iltelgä kiläk anı, — dide ul, — änä bit niçek bälgälänä…

Gaziz kart malaydan oyalıp, kıyınsınıp kuydı. Ä bit bu anıñ başına da kilmägän ide. Üze yakın-tirädä hörmätle keşe bulgan bulıp, Yakın babay bulıp yöri…

Röstämneñ küptän kergäne yuk ide. Sagıngan. Yakın babasın da, Yakın äbisen dä sagıngan. Canbalıknı da sagıngan. Şunda uk anıñ belän uynarga kereşte. Tegese genä bik şayarırga, uynarga telämäde. Röstäm aña kümäç sınıkları da, balıklar öçen mahsus satıla torgan cimnär dä birep karadı. Käräkä balıgı töpkä ük töşep yattı da, ber tamçı da kuzgalmıyça, moñsu küzlären mölderämä tutırıp, östäge adäm balalarına karap toruında buldı.

Balıknı kaynar çäy eçep, “eçtän kiyenep algaç” iltergä buldılar. Röstämneñ änise şulay di. “Eçtän kiyenep yör” di. Uramga kaynar rizık aşap çık, digäne anıñ. Häzer kanikullar bit, kaytıp kergäne dä yuk. Eçtän kiyenmäsäñ… häzer mışkıldap çıgasıñ…

Östäl artında ällä ni söyläşmädelär. Härkemneñ üz uyı. Läkin bu uy öçesendä dä ber ük ide: “Döres eşlilärÄme alar?”

Moñsu, bik moñsu, hätta yamansu ide küñellärenä. Balık hakında söyläşmädelär. Miç yagına yalgış ta küz taşlamaska tırıştılar. Bik säyer küreneş bu. Ğayeple keşelär kebek, borın aslarına gına karap çäy çömergän bu öç can dürtençe ber cannıñ yazmışın häl itärgä tiyeş ide. Ä bälki… kiresençäder? Külgä küçüe belän, Canbalık bu Hoda bändäläreneñ häläl yazmışların häl itäder? Gomerlären ozaytadır? Yäisä kıskartadır?

Balıknı ikäüläp ilttelär. Gaziz kartka iptäşkä Röstäm iyärde. Saz yırıp barası yuk — cir tuñıp ölgergän. Ämma katı, taygak sukmaktan baru rähät tügel. Kartnıñ ayak buınnarı arıgaç, balıklı çiläk Röstäm kulına küçte. Malay anı ütä ber gorurlık belän kütärep bardı. Bik möhim eş eşlägän keşe kebek, olı-olı atlap, aldanrak bardı, külgä kilep citäräk, citdi kıyafät çıgarıp, Yakın babasın tuktalıp kötep aldı.

Bu möhim yolanı Gaziz kart üze başkarırga tiyeş ide. Röstäm monı gına añlıy. Şuña da däşmi, soraşıp, töpçenep, Yakın babasın cäfalamıy. Çittän karap kına tora.

Gaziz kart, balıknı kül çitenä töşerep cibärgänçe, aña bik ozak karap tordı. Eçennän genä doga ukırga kereşte. “Ägüzü-bismilla…”dan başlap kitkän ide, ällä nindi äfsennärgä barıp çıktı, şulay da küñelendäge ihlas teläklären, çın möemin-möselmannarça, Korän dogası belän oçlap kuydı.

Käräkä balıgın boz elpäse belän kaplana başlagan kül çitenä kuygaç ta tınıçlanmadı Gaziz kart. Canın özep kaldırgan keşe kebek kılandı:

— İşetäseñme mine, Canbalık? Açulanma, yäme. Min sine üz kullarım belän salkın suga saldım. Salmas ta idem, şulay kiräk. Sin bit tabiğat balası, sineñ gomer bişegeñ, tugan ileñ — şuşı kül. Sineñ belän bergä min üzemneñ dä ber gaziz öleşemne salam, şuña kürä sin yalgız tügel. Sineñ dä ber öleşeñ mindä kala. Min monı sizäm, toyam, beläm. İsän-sau tor, sin isän bulsañ, min dä isän bulırmın. Yazın tagın oçraşırbız. Söyläşerbez… Yä, huş, Canbalık…

Balık haman şul ber urında tordı. Nişläpter kül töbenä töşep kitäse kilmäde anıñ. Gaziz kart monı närsägä yurarga da belmäde. Läkin ürelep kire almadı. Balıkka karap tagın ber märtäbä başın ide dä, Röstämne citäkläp, kaytu sukmagına çıktı.

Canbalıknı küldä kaldırıp kaytkaç, Gaziz kart tiz genä öygä kermäde äle. Yuk eşne bar itep işegaldında yörde, abzar-kuralarnı, ambar-kelätlärne barlap çıktı, bakçaga kerep utırdı. Barıber tınıçlana almadı. Şul tıngısız hälendä Fatıyması yanına kerergä turı kiläçäk aña. Bälki… bergä gomer itkän karçıgı yanında tınıçlanır anıñ yarsıngan küñele?

Yuk, tınıçlanmadı. Can-ruhınnan mährüm kalgan keşe kebek, tavışsız-önsez genä öygä kerde dä, başın kütärep tä karamıyça, mıştım gına östäl artına barıp utırdı.

— Çäy yasap birimme, atası? — dip, ötälänep miç artınnan kilep çıkkan Fatıyma karçık anı tanımadı. “Atası” dip, ütä dä yagımlı çagında, kartnıñ küñelen küräse kilgändä genä äytä ul. Ämma bu yulı Gaziz kartka şuşı mölayım süz dä täesir itä almadı.

Fatıyma karçık anı borçımaska buldı. Yänäşä namazga baskanda da däşmäde, soñınnan namazlıkların törep, şürlekkä alıp kuygaç ta söyläşmäde. Küzlegen kiyep, “Möselman kalendare” kararga totıngan kartı aña bik tä kızganıç bulıp kürende. Yöze agarıbrak kitkän, küzläre eçkä batkan, bu küzlärdäge nur balkışı da cuyılgan kebek toyıldı. Öşi, ahrı, ul. Änä bit sırma kamzulına qadär kiyep kuygan, anıñ östennän iske şäl börkängän. Yugıysä öy dä cılı bit…

Gaziz kart, çınlap ta, gomerdä bulmagança, öşep-tuñıp utıra ide. Mal karap kergän Fatıyma karçık:

— Suıtıp cibärde bit äle, änä çiläktäge sular tuñgan, sıyır astı da şakırayıp katkan, ay-hay, irtäläde bu kış, — dip, tüşäk çitendä börkänep, yabınıp utırgan kartınıñ hälenä kermäkçe buldı.

Kart däşmäde.

Fatıyma karçıknıñ kaynar çäye dä yärdäm itmäde. Aptıragaç, gradusnik kuyıp karadılar. Yuk, temperatura tärtiptä. Şulay da Gaziz kart niçek kiyengän şul kileş, östenä tagın ike kat yurgan yabınıp yatarga buldı.

Suık kitmäde. Tänenä cılı ütmäde. Canında da ber tamçı cılı yuk ide. Güyä bu can urınında nindider açıklık, buşlık ırcayıp kalgan, şul buşlık aşa salkın cil ıcgırıp tora…

Gaziz kart ta, Fatıyma karçık ta bik yahşı añlıylar — bu avıru tügel, bu — suık, bu — küñeldäge buşlık, bu — yugaltu, bu — bilgesezlek… Monnan soñ kıyın bulaçak, hätta bik kıyın bulaçak. Häm bu kıyınlıknı Gaziz kart üze sorap alganday aldı…

Töne buyı yoklap yokı bulmadı. Gaziz kart tuñıp-kaltıranıp çıktı, Fatıyma karçık ta kerfek kakmadı. İrtänge yakta gına ikese ber-bersenä sıyınıp yokıga kittelär.

Tañ atıp, kön açılgaç, çıltırap kapka keläse kütärelde, şıgırdap öyaldı işege açıldı, bu tavışlardan soñ, ozak köttermiçä, suık bolıtı iyärtep, işektän älege dä bayagı Röstäm kilep kerde. Kulında — çiläk. Çiläk eçendä — bozlı su... Üze yılamıy gına: — Yakın äbi! Yakın babay! Canbalık öşegän!.. Boz bulgan... Nişlibez inde?.. Niçek tereltäbez?.. Bez kiçä kaldırıp kitkän urında torgan da torgan, şuña tuñgan ul... Menä alıp kayttım...

Röstäm çiläk eçennän yartılaş bozga katkan balık gäüdäsen tartıp çıgardı. Ay-vay kilep, Fatıyma karçık miç artınnan tanış tabaknı alıp çıktı. Balıknı cılımsa suga cibärdelär. Boz kalın tügel ide, tiz erep bette. Canbalık berär säğatläp häräkätsez yattı da, sudagı boz kisäklären aralıy-aralıy, salmak kına yözep kitte. İñ söyengäne Röstäm bulgandır. Gaziz kart däşmäde — aptıragan kıyafättä başın kagıp tik tordı. Ä menä Fatıyma karçık bu vakıygadan olı mäğnä çıgardı.

— Menä ni öçen öşegänseñ sin…

7

Tagın öçäüläp yäşäp kittelär. Röstäm kül töbennän läm kazıp alıp kayttı. Bu lämne tabak töbenä cäyep, anı kamış kıyakları belän bastırıp kuydılar. Su tınçımasın öçen, kömeş kiräk ide. Mäñge iserek Tornadan tege täñkälärne kire kaytarıp ala almadılar. Kürşe Zäytünä kortka yärdämgä kilde, yäşlegendä çäçenä tagıp yörtkän kömeş çulpıların kertte. Yuk, soramadılar da. Üze kertte. “Kömeş-kömeş” dip özgälänülären işetep kalgandır inde.

Canbalık cayın taptı. Alıp kaytkannıñ ikençe könendä ük, kamış kıyakların aralap kerde dä, sırtına yatıp, lämne kıynıy başladı. Tabakta keçkenä davıl-garasat kuptı. Läm su töbenä utırganda, balık, läm astında kalıp, kürenmäslek bulgan ide inde. Ul şulay böten keşe küz aldında kışkı yokısına kitep bardı, ä Gaziz kart belän Fatıyma karçık beraz tınıçlanıp kalganday buldılar. Ämma çolannıñ karañgı poçmagında torgan balık hakında onıtmıylar: könenä yöz märtäbä çıgıp karıylar. Çolanda su tuñmıy, gel genä yörep torılgaç, öydän urgılıp çıkkan cılı hava salkınnı örketebräk tora. Balık yatkan tabak suına yuka gına elpä kaplap kuydı, ul kalınaya başlasa, şunduk vatıp alalar. Suıklar bulmadı tügel, buldı. Mäsälän, Yaña yıl aldınnan katı salkınnar başlangaç, Fatıyma karçık belän Gaziz kart, sak kına kılanıp, tabaknı öygä kertep tordılar.

Tormış dävam itte. Balık mäşäqate belän üzeneñ avıruın da, başka ah-zarların da tiz onıttı Gaziz kart. Fatıyma karçık kına tınıçlanıp betä almadı. Balık öçen ul ayıruça nık ötälände. Çönki kartnıñ gomere şuşı su astı koşı belän bäylängän buluın ul Gaziz kartnıñ üzenä karaganda da nıgrak töşengän ide.

Şulay dip uylavı belän Fatıyma karçık nık yalgıştı. Keşe-kara kürmägändä, Gaziz kart, çolanga çıgıp, üzeneñ Canbalıgı belän söyläşep yöri başladı. Äytüemçä, bu hakta hätta anıñ üz karçıgı da ozak vakıtlar belmi yäşäde. Ä berkönne tübän oç Säviyälärgä kiç utırırga dip çıgıp kitkäç, onıtıp kaldırgan kul eşlären alır öçen öygä kergändä, çolanda ut kürep, kotı botına töşte. Canı çıga dip tora! Ä anda!.. Kartı tege balık belän söyläşep tora!

— Minem yäşisem kilä, Canbalık… Yuk, artıgın soramıym. Keşe öleşe kiräk tügel miña. Üzemä tigäne dä citä. Beläm, mindä bik katı avıru bar… Sin bulmasañ, küptän ülgän dä bulır idem inde… Tagın beraz yäşisem kilä, Canbalık… Ber ay, ike ay, yartı yıl gına gomer bir miña, yalvarıp sorıym… Äy, işetäseñme, Canbalık?

— İşetä-ä-äm… Yäşä, Gazizca-a-an…

Ällä kayan, dönya töpkelennän işetelgän tonık avaz Fatıyma karçıknı kütenä utırta yazdı. Ul, işek yañagına sarılıp, sulış alırga da kurkıp, baskan urınında katıp tora birde. Gaziz kart süzen dävam itte:

— Gönahlarım da bar minem, beläm. Läkin min härvakıt birgän süzemä tugrı kaldım. Keşegä zıyan salmadım, aldamadım, hıyanät itmädem, iman alıştırmadım, dogadan vaz kiçmädem…

Tik… min… utız sigezençe yılda, kolhoz basuınnan ber kapçık boday urlap, tugannarımnı ülemnän saklap kaldım… Kırık ikençe yılda, atakaga barganda, doşman pulyasınnan çitkä taypılıp, isän kaldım; ul pulya yänäşä bargan Häbibrahmannıñ canın kıydı… İlle cidençe yılda elekkege mäçet binasınnan duñgız abzarı yasadım... Altmış biştä, uraza vakıtında, iserek Torna kotkısına iyärep, avızıma hämer kaptım... Citmeş tugızda, sabantuydan kaytkanda, Fatıymaga avır süz äyttem... Arba küçäre sınuda anıñ bernindi gayıbe dä yuk ide bit... Beläm anısın, Hoday Täğalä cäza birmi, ul bändälären kurkıta gına... Şul kurkuımnıñ ber öleşen genä bulsa da üzeñä alsañ ide, Canbalık… Kurku gomerne kıskarta bit…

İşek katında söyälep torgan Fatıyma karçık tüzmäde, sulkıldap yılap cibärde. Yuk, küzennän ber börtek yäş tä çıkmadı anıñ, ul küzläre belän yılamadı, küñele belän yıladı. Anıñ mışkıldavın Gaziz kart ta işette, ahrı, tiz-tiz genä cıyınıp, işekkä taba kilä başladı.

— Karçık, sinme bu?

Fatıyma däşärlek häldä tügel ide. Ul küz töplärenÄnän bulmagan yäşen sıpırıp bulaştı da, eş kırgan keşe şikelle, yan säkedä torgan söt çilägenä barıp yabıştı.

Gaziz kart barıber nider sizenä ide. Şuña kürä tagın soradı:

— Ber-ber häl bulmagandır bit, karçık? Ällä yılıysıñ inde?

— Yuk-yuk, ätise… Menä söt ayırtası bar ikäne iskä töşte dä kire kayttım äle. Kergändä, gönah şomlıgı, işekkä kulım kısılıp kitte… Şul avırtuga küñelem cebep aldı… Ä bolay barısı da äybät, atası. Äydä inde, kerik… Häzer çäy kuyıp cibäräm…

8

Yaz irtä kilde. Bıyıl yaz belän cäy bergä kildelär. Mart ayında uk cir arçılıp, apreldä, ofıktan ofıkkaça, böten dönyanı yäşellek kapladı. Tabiğat uyandı, koşlarga, cänlek-canvarlarga, böten can iyälärenä can kerde. Çınlap ta, “canvar” digändä, “can bar” digän mäğnä bar bit, “cänlek” süze dä baştarak “canlık”, yağni “can urını” bulıp yörgänder. Ä “can iyäse” süzennän mäğnä ezläp torası da yuk. Üze ük kıçkırıp äytep tora.

Ä küllärdäge, sulıklardagı balıklar? Yazgı koyaş cılısın toyıp, alar uyanmıymıni? “Balık” süze dä şulay uk nur, balkış belän bäylängän. Borıngılar nurnı, balkışnı gadi genä “balık” dip yörtkännär. Şul uk borıngılar öçen “nur” — “can” digän süz. Nur — cannıñ küzänäge, asılı bit. Dimäk, “balk” häm “balık” süzlärendä dä “can” mäğnäse bar. Şuña kürä balıklar uyanu — sulıklardagı cannarnıñ, can iyäläreneñ uyanuı digän süz…

Gaziz kartlarda yäşäüçe käräkä balıgı da, üz vakıtın belep, koyaşlı, nurlı dönya barlıgın isenä töşerde häm, lämle sunı bolgatıp, öskä kalıktı. Ä östä anı bu dönyanıñ ike ölkän keşese zarıgıp kötep tora ide. Yannarında ber malay da bar. Menä şul öçäü, Canbalık su östendä kürenügä, şundıy kuandılar, hätta yılmaep, kölep cibärdelär. Balık ta yılmaygan kebek buldı. Ämma anıñ keşeneke kebek matur küzlärendä nindider moñ-sagış bar ide. Bala bakkan ana şikelle, Fatıyma karçık avızın böreşterep söylänä başladı:

— İ-i, cankisägem minem, tordıñmı, uyandıñmı? Tamagıñ açkandır, yaktı dönyanı sagıngansıñdır… Äydük, tökle ayagıñ belän rähim it bezneñ araga…

Şunda Röstäm äytep kuydı:

— Balıknıñ ayagı bula dimeni, Yakın äbi?

— Bula, nik bulmasın. Anıñ ayagı — kanatları.

— Alaysa, bezneñ kul-ayaklal kanat bulamı?

— Artık küp sorau biräseñ sin, balakay. Küp sorau moğcizanı üterä ul.Üskäç barısın da belerseñ äle, ä häzer balıknı kararga, aşatırga kiräk… Kayale, kitep tor…

— Canbalıknı… — Gaziz kart karçıgın tözätep kuydı.

Fatıyma siskänep kitte, şunduk kartına kütärelep karadı. Gaziz kartnıñ küzlärendä nindider bilgesez moñ, gam bar ide. Bu gamle karaş balık küzlärendäge moñsu karaşka bik tä, bik tä ohşagan ide.

Canbalıknıñ suın alıştırdılar, küp itep rizık birdelär, Röstäm suda üsä torgan ülännär tabıp alıp kayttı. Tabaknı täräzä karşına, koyaş nurı töşä torgan urınga kuydılar. Aña şul gına kiräk bulgan da. Täräzädän balkıp koyaş kürenä başlauga, tabak çitenä yözep kilä dä, avız-borının öskä çıgarıp, nider äytmäkçe bula, şulay koyaşnı, könne sälamli kebek ul.

Yaşäü küñellelände. Gaziz kart belän Fatıyma karçık tormışında nindider yaña mäğnä barlıkka kilde. Bu balıknıñ yazmışı alarnıñ yazmışına nıklap bäylänep ölgergän ide inde. Alarga gına tügel, Zäytünä kortka belän kürşe malayı Röstäm yazmışında da bar bu balık. Döresräge, Canbalık!

Berdänber könne bu Hoda bändäläreneñ yazmış sukmakları bötenläy başka yakka borılıp kerep kitte. Bötenesenä dä Zäytünä karçık säbäpçe buldı. Kötü kugaç, Fatıyma karçık yanına sugılıp çıga torgan ğadäte bar anıñ. Bu yulı kergäç, tabaktagı balıkka ozak kına karap tordı ul. Annarı böten yäşäeşneñ asıl mäğnäsen açıp birä torgan süzne äytte:

— Balıklarnıñ häzer näsel arttıra torgan vakıtları…

Barısı berdäm ber-bersenä karaşıp aldılar. Läkin Gaziz kart ta, Fatıyma karçık ta, hätta Zäytünä kortka da balıklarnıñ niçek parlanuın, niçek kavışuın, kayçan uıldık çäçep, niçek ğailä koruın belmilär ide. Şunı gına belälär — här tabiğat balası kebek ük, balıklar da yazın näsel kaldıralar, yazın tormış koralar, gomerlären ozaytalar.

Şulay itep, Canbalık, çolannan öygä kergäç, berniçä atna gına yäşäp kaldı. Bu yulı da anı külgä Gaziz kart belän Röstäm ilttelär. Suga töşerer aldınnan, Gaziz kart balıkka bagışlap doga ukıdı, anı sudagı tormışına bähilläde.

Canbalık, kart äytkännärne añlagan kebek, koyrıgın bolgap, kanatların uynatıp, kagıp tordı. Tabaktan külgä küçergäç tä, şuşı säyer yolanı başkaruın dävam itte ul. Ämma, közge köndäge kebek, yar buyında ozak yuanmadı, adäm balaları yagına tagın ber märtäbä karap aldı da, uk kebek atılıp, töpkä töşep kitte. Anıñ şul kitüe belän, Gaziz kart küñelendä nindider ber möhim kıl özelgändäy buldı… Ul, yanında basıp torgan Röstämnän dä kıyınsınmıyça, balık kitkän yakka kul bolgadı:

— Sau bul, Canbalık… Ozak gomer yäşä…

Şul vakıt küldän nindider serle, iñräüle, ämma ap-açık tavış işetelde:

— Sau bul, Gazizcan… Ozak gomer yäşä…

Röstäm dä işetkän bu tavışnı.

— Nälsä bu, Yakın babay? Nindi tavış bu?

— Bu — Canbalık şulay bezneñ belän saubullaşa.

— Balıklal söyläşmi bit, Yakın babay!

— Balıklar söyläşmi, ä cannar söyläşä.

— Ä sineñ cannalnı külgäneñ balmı, Yakın babay?

— Bu hakta sorarga yaramıy, olan. Sin dä sorama. Hätta söyläşergä yaramıy. Cannı Hoday Täğalä birä, Hoday Täğalä ala… Şuña kürä cannar — anıñ karamagında gına…

— Minem bit şunı gına beläsem kilä: keşeläl can balık bulıp yäşi ala mikän? Yäisä koş bulıp? Yäisä beläl cänlek, hayvan bulıp?

— Belmim, olan. Şunı gına äytä alam: dönyadagı tereklek belän keşe arasında can baglanışı bar. Şul can keşeneñ asılın, tärtiben bilgeli. Ul zägıyflänsä, keşe dä gariplänä, hätta keşelegen yugalta… Min şunı gına äytä alam… Siña bu hakta belergä irtäräk äle, olan. Äydä kaytıyk inde. Fatıyma äbiyeñ yugaltkandır…

— Yakın äbi…

— Närsä-närsä?

— Yakın äbi ul miña, Fatıyma äbi tügel…

— He, yakın diseñ inde alaysa?

— Yakın şul. Sez miña oşıysız…

— Sin dä miña bik oşıysıñ, Röstäm balam. İgelekle, imanlı bala bulıp üs. Sin bezdän soñ da kalası keşe. Yakın babañ belän Yakın äbiyeñne onıtma, yäme. Bezneñ belän söyläşep tor…

— Ülgän keşe belän söyläşep bulamıni?

— Bula, balam, bula. Alarnıñ cannarı kala bit…

— Can ülmimeni, Yakın babay?

— Yuk, can — mäñgelek ul. Çönki ul — Hoday Täğalä ihtıyarında…

— Ä sineñ can kayda bulıl soñ, Yakın babay?

Gaziz kart, külgä karap, beraz uylanıp tordı. Annarı, Röstämgä borılıp karamıyça, moñsu gına äytep kuydı:

— Şuşı urında bulır…

— Şuşındamı? Ällä?.. Ällä… Canbalık — sineñ canmı, ä, Yakın babay?

Gaziz kart bu yulı cavap birmäde, avır sulap kuydı da kaytu yagına kuzgaldı. Kulındagı çilägen şaltırata-şaltırata, Röstäm anıñ artınnan iyärde.

9

Sabantuylar citte. Avıl küzgä kürenep işäyä başladı. Gaziz kartnıñ da ulı kaytıp töşte. Marat däü ätisen bik sagıngan. Läkin üpkäse dä bar: “Nigä dip inde tege balıknı kire cibärgännär? Öydä bernindi kızık kalmagan…” Röstämne kürgäç kenä tınıçlandı. Röstäm aña Canbalık belän bäyle böten tarihnı söyläp birde… Söyläp betergäç, Maratnıñ kolagına borının törtep: “Ul balık Yakın babaynıñ canı, beldeñme?” — dip pışıldadı.

Tegese añlap betermäde bugay, şähärdän alıp kaytkan maşinası belän uynarga kereşte. Röstäm Canbalıkka karaganda uyınçık maşinasın östenräk kürgän bu şähär balasına beraz säyersenep karap tordı da, yarar, sineñçä bulsın alaysa, digän kebek, öylärenä üz uyınçıkların alırga yögerde.

Balıknıñ yuklıgın belgäç, Fähim dä, Güzäl dä, närsägäder riza bulmagan kebek, kaşların çöyep, borınnarın cıyırıp kuydılar. Alarnıñ da bik küräse kilgän ikän Canbalıknı. Soñınnan Fähim basınkı gına tavış belän:

— Här can iyäseneñ üz dönyası, üz ile, üz tormışı bulırga tiyeş. Döres eşlägänseñ, ätkäy, — dip äytep kuydı.

Yaulık oçların böterep, küzlären sörtep toruçı Fatıyma karçıknı kilennäre Güzäl koçaklap uk aldı:

— Änkäy, ällä yılıysıñ inde? Şul balık öçenme?

— Balık kına tügel ide ul, kızım… Keşe karaşları, keşe akılları bar ide añarda. Şuña da bik cäl. Nık künegeşkän idek… Bala karagan kebek karadım min anı… Nigä yılamaska?! Yılıym, balam. Ul da can bit. Canbalık…

Gaziz kart süzgä kuşılmadı. Ul eçennän yılıy ide. Küñelendäge betmäs sızlavık, tamak töbendäge ütmäs töyer aña buşanıp, açılıp kitärgä hiç irek birmi toralar ide…

Kartnıñ hälen sizgän kebek, tämle telle Güzäl sorap kuydı:

— Bezneñ ätkäydän dä matur keşe yuk, äyeme, änkäy? Änä ul niçek tügäräklänep, şomarıp kitkän bezneñ! Allaga şöker, avıruı da ütkän… Bütän avırmıysıñmı inde, ätkäy?

Gaziz kart yılmaep cibärde. Tamagındagı tege töyer erep yukka çıktı. Küñelendäge sızlavık ta basılganday buldı.

— İ-i, kızım, ber dä avırmas idem, hälemnän kilsä… Bu arada bik äybät toram äle, söbhanalla-inşalla…

— Balıgı şulay tereltep kitte anı. Bu sihergä ışanmas cireñnän ışanırsıñ, billähi!

Barısı beryulı işek katına, döresräge, şul yaktan kilüçe tavışka borılıp karadılar. Anda, kullarına ber öyem koymak kütärep, Zäytünä kortka basıp tora ide.

— Menä kunaklar kaytuın işettem dä bäyräm rizıgı alıp kerdem äle. Avıl koymagınnan avız itegez, balalar… Bıyıl minem Hälim berniçek tä kayta almıy. Şuña kürä anıñ öleşe sezgä tiyä…

Barısı bergä cıyılıp çäy eçtelär. Küçtänäç koymaktan avız ittelär. Menä häzer iñ möhim süz başlanırga tiyeş. Härkem şul süzne kötä. Ul süz bıyıl ayıruça avır bulaçak…

Bu töbäklärdä sabantuylar bik canlı, küñelle ütä. Anıñ başka avıllarda bulmagan kızık yakları bar. Bäyräm bulası könne böten ir-at, açı tañ belän torıp, Küäş külenä, anıñ tiräsendäge ineşlärgä balık totarga töşä. Sabantuydan soñ, ofıkka kiçke eñger-meñger elenä başlagaç, berniçä urında olı kazan asıla, anda balık şulpası peşä… Avıl halkı, näselläp tä, uramlap ta, änä şul kazannar tiräsenä cıyılalar, tabın cäyälär, “ber utırudan ber gomer” yasıylar…

Balık Gaziz dä gomere buyı üz uramnarın balıkka kinänderep yäşäde. Sabantuy könnärendä bigräk tä. SoñÄgı berniçä yılda gına, avırıp balıkka yöri almıy başlagaç, uram halkı anıñ sıyınnan avız itä almadı. Anıñ urınına Fähim töşte. Keçkenädän ätise yanında yörep, balık totunıñ böten seren belä ul.

— Ätkäy, irtägä dürtlärdä kuzgalabızmı?

Balık totu hakında ber süz äytelmäsä dä, närsä turında süz barganın härkem töşenep algan ide. Barısı da därräü Gaziz kartka kütärelep karadılar.

— Däü äti, mine dä al äle!..

Maratnı berkem dä işetmäde. Gaziz kart, karaşların çınayagınnan almıyça gına, çäy eçüendä buldı.

Fähim tüzemsez ide. “Balık” mäsäläsenä ul başka yaklap kilergä buldı:

— Min yaña karmaklar alıp kayttım…

— Yuk!

Gaziz kart gomerdä bulmagança kıçkırıp cibärde. Barısı da şım buldı. Ni uylarga da belmädelär. Çönki äle berni dä äytelmägän ide. “Yuk…” Närsä yuk? Yaña karmaklarmı?

— Yuk, berkaya da barmıybız. Sez dä berkaya barmıysız! Balık totu bette. Küäşkä yul yabıldı…

Barısı da añlaşıldı… Bötenesenä dä Küäştä yözep yörgän Canbalık “gayıple” ide. Gaziz kart şul balıknıñ harap buluınnan kurka. Ul harap bulsa, üzenä dä kıyınlık kiläçäk bit… Menä kayda ul hikmät! Menä kayda ul gönah şomlıgı!

— Yarar, balalar, min çıgıym äle, — dip, tiz-tiz genä amin tottı da Zäytünä kortka, çıgıp şıldı. Aña rähät, çıga da kotıla. Ä menä öydägelärgä nişlärgä? Niçek çıgarga bu kıyın häldän?

Bu kıyın häldän kotkarsa da, ana keşe genä kotkarırga mömkin ide. Fähim dä, Güzäl dä änkälärennän akıllı süz köttelär.

— Atası, bütännär totmas diseñme?

— Bütännär totsın, alarga süzem yuk. Ä bez totmıybız. Bezneñ… Hakıbız yuk…

— Atası, Sabantuy balıksız bulmıy bit inde. Gomer bulmagannı…

— Başkalar yanına sıyınırsız… Läkin külgä üzegez töşmisez. Bu minem soñgı süzem.

— Yarar, ätkäy, töşmäbez. Min şulay uylıym. Gomer buyı keşegä balık aşattık, bıyıl gına bezne kararlar äle…

Ana keşe soñgı noktanı kuydı:

— Yarar, balalar, huş ittek. İrtägä yal tügel, irtägä — bäyräm. Äzerlänä başlarga kiräk.

Şunıñ belän süz bette. Härkem tınıçlanıp, küñelennän inanıp kaldı: bäla urap uzar äle, inşalla…

10

Bäla urap uzmadı.

Gaziz kart añardan niçek kenä taypılıp kalırga tırışsa da, bulmadı. Bulmadı!..

Bäla äybät keşe belän naçar keşene ayırmıy şul. Bu möhtäräm kart ta avıllarındagı sabantuy könne, böten keşe bäyräm itkändä, avır sınaularga duçar ide.

Hoday Täğalä belän aralaşkan vakıtında, namazga baskaç başlanıp kitte ul. Gaziz kart anıñ tögäl vakıtın da çamalap kaldı. Berençe räkäğatneñ ikençe säcdäsennän soñ kükräk çänçep-çemetep algan kebek buldı. Läkin bik tiz ütep kitte bu avırtu. İkençe räkäğat tınıç kına uzdı. İkençe säcdäne kılgaç, Gaziz kart utırıp ättähiyätne ukıdı, annan soñ salavat ukıdı, annan soñ, yak-yakka karap: “Äs-sälamu galäyküm üä rähmätullah, — dide. — Allahı Täğaläneñ sälame vä rähmäte bulsın”, — dip, üzebezçä dä äytep kuydı.

Läkin namaz da, dogalar da Gaziz kartnı tınıçlandıra almadı, tege bäla digännäre baştarak şom bulıp, annarı hälsezlek, aru bulıp bägırenä töşte…

Ul, karçıgın çakırıp, tayanıp toru öçen urın-cir äzerlärgä kuştı. Sabantuyga çıgu öçen külmäk saylap yörüçe Fatıyma karçık tuktap sagayıp kaldı. Şunduk, karavattagı cäymäne açıp, mendär yomşartırga kereşte.

Närsä buldı soñ? Nigä şulay kinät buınnarı yomşap kitte soñ äle? Häle bette, sulışı kısıldı… Kayan kilep kerde bu afät? Nigä bügen kilde? Näq menä bügen…

Belä… Belmime soñ?! Gaziz kart barısın da añlap algan ide inde. Canbalıkka nider buldı… Canbalık nindider bälagä oçradı… Şunı toya ul… Canbalıknıñ zar yılaganın toya…

Ap-ak tüşäktä çumıp, kümelep yatkan Gaziz kart karçıgın, balaların yanına cıydı. Yagımlı gına yılmaep süz başladı:

— Barıgız, mäydanda yörep keregez. Minem öçen ber dä borçılmagız, kiçkä ütä ul. Dulkınlanıbrak kittem beraz, yöräk cilkenep aldı… Barıgız. Miña da balık aşı alıp kaytıgız. Yäme, Marat?

— Kart, ällä kalıymmı? — dip, Fatıyma kat-kat äytep karasa da, Gaziz kart anı kuıp çıgargan kebek çıgarıp cibärde.

Barısı da çıgıp kitkäç, yalgızına ozak yatarga turı kilmäde, kürşedäge Röstäm kerde. Kulında — kamçı.

— Yakın babay, avılıysıñmı ällä?

— Yuk, olan. Hälem genä avırayıp tora.

— Avılmagaç, äydä. Minem niçek atta çapkannı kalalsıñ…

— Bügen atta çabasıñmıni, Röstäm balam?

— Äye, Şakil babay üz atına utılta.

— Balıkta çabasıñmı?

— Äye. İseme matul, äyeme? Çapkanda balıkka ohşıy ul. Şuña şulay kuşkannal…

— Kızık ikän… Kanatları bar inde alaysa?

— Bal. Üzemneñ külgänem yuk. Keşeläl bal diläl…

— Berençe bulıp kil, yäme.

— Belençe kiläse kilä anısı… Belençe kilsäm, nälsä biläseñ, Yakın babay?

— İñ äybät karmagımnı birermen.

— Yuk, kalmak kiläkmi miña. Min monnan soñ balık totmayaçakmın. Alal… Alal keşeläl kebek… Cäl…

— Alaysa, närsä birim soñ?

— Miña belnälsä dä kiläk tügel. Ülmä genä, Yakın babay. Ülmässeñ bit? Ülmäsäñ genä belençe ulınnı alam…

— Yarar alaysa ülmäm…

Malay çıgıp kitkäç, Gaziz kart üzaldına yılmaep kuydı. Bu sabıy akıllı bala belän şayartıp söyläşep alu häl kertep cibärgändäy buldı. Täne izräp, canın yokı basa başladı. Küz kabakların töşerep, çerem itep alırga gına uylagan ide, işek katınnan Zäytünä kortkanıñ karlıkkan tavışı işetelde:

— Häleñ niçek, Gazizcan balam?

— Äybät tügel şul, kürşe. Nişläpter buınnar yomşap kitte äle.

— Mäydanga çıkmıysıñ inde alaysa?

— Çıkmıym.

— Balık şulpasınnan da avız itmiseñme?

— Beznekelär alıp kaytır äle. Bu häldä üzem barıp yöri almam, kürşe… Menä sin dä barmagansıñ bit äle…

— Balalar kaytmadı… Alar bulmagaç, ber bäyrämneñ dä kızıgı yuk… Yarar, çıgıym äle, ällä kaytıp ta kilerlär… Terel, yäme. Canbalık turında uylama. Yazmışıña yazılganı bulır…

— Tuktale, Zäytünä kürşe, kayan sin Canbalıknı iskä aldıñ äle?

— Almıyça ni. Torna Häyri böten Küäş külen arkılıga-buyga sözep betergän, di. Bik küp balık eläkkän, di. Şulpa peşerep, balık ite belän böten avılnı sıylamakçı bula, di… Arakısınnan gına öleş çıgar…

— Şulay ikän…

— Sau bul, Gazizcan…

— Sau bul, kürşe…

Gaziz kartnıñ Zäytünä kortka belän mäñgelekkä saubullaşuı ide bu. Bu minutta anıñ küñelendä ber genä tügel, meñ kıl özgälänep yata ide.

Yalgız kalgaç, küñel avırtuı köçäyde, ozaklamıy bu avırtu tän gazabına küçep, anıñ böten cire kızışa başladı… Bu hasta häldän kotılu öçen, nindi dä bulsa ruhi tayanıç, ruhi köç ezläp cäfalandı kart. Häterendä ber hädis yañardı: “…Allahnı iskä aluçı häm Allahnı iskä almauçı — tere häm üle keşelärgä tiñ…”

Gaziz kart ta bu avır minutlarda Hoday Täğalä hakında uyladı. Anıñ märhämäte hakında… Miherbanlılıgı, şäfkatlelege hakında… Ul belgän böten dogaların ukıp çıktı. Yalvardı. Nider taläp itte. Teläklär teläde. Bähillek soradı…

Häle yahşırmadı. Nihayät, Gaziz kart töşenep citte: ul üläçäk. Läkin ülgänçe äle küp uylanaçak… Ülär aldınnan bik küp uylarga kiräk ikänen belä ul. Uy ülemne ciñeläytä, ülemgä alıp baruçı yulnı ozayta…

“İh Canbalık! Canbalık… Sin dä kotkarıp kala almadıñ bu ülemnän… Anıñ karşında keşe genä tügel, can da, ruh ta köçsez şul. Läkin siña ber üpkäm dä yuk. Sin minem gomeremne ozaytırga tırıştıñ. Bu yılımnı sin büläk itkän gomer belän yäşädem. Rähmät…

Äy Canbalık! Minem hällär şulayrak. Sineñ hällär niçekter inde… Kaysı gına sözgeçtä yatasıñ ikän? Kaysı gına karmakka barıp kaptıñ ikän? Häleñne añlıym… Üzem dä şul çamadarak…

Äy Canbalık! İşetäseñme mine? Sin miña açulanasıñdır inde… Açulanma, Canbalık. Küleñä kabattan izge niyät belän cibärdem bit min sine. Üz suında yäşäÄsen, näselen ozaytsın, didem…

Näsel hise, näsel köçe — keşedäge iñ zur his, iñ zur köç bit ul. Minem dä onıgım üsä. Ul minem näselemne dävam itäçäk… Sine külgä cibärgändä, min şul hakta uyladım… Ä menä niçek kilep çıktı. Räncemä miña, Canbalık.

Äy Canbalık! Küñelem sizä, sin barıber isän kalırsıñ. Can ülmi bit ul. Can ber räveşennän ikençe räveşenä küçä genä. Min ülärmen, cäsädemne salkın cir kuyınına urnaştırırlar, ä sin mäñgelektä kalırsıñ. Ayırma bar şul: min mäñgelekkä kalam, ä sin — mäñgelektä… Kayda, kem bulıp kalırsıñ? Anısın sin üzeñ dä belmiseñder… Anı ber Hoday gına beläder…

Äy Canbalık! Mine onıtma, yäme, can üzeneñ iyäsen onıtırga tiyeş tügel. Sin dä iyäñne onıtma. Bez sineñ belän soñ oçraştık, läkin bik irtä ayırılışabız… Min sineñ belän yäşägän ber mizgelem öçen dä ükenmim, kılgan ber ğamälem öçen dä oyalmıym…

Äy Canbalık! Minem ber öleşem, qaderle öleşem yaktı dönyada yäşäp kala. Sin aña iğtibarlı bul, märhämätle bul, igelekle bul. Ul minem berençe häm soñgı mähäbbätem ide. Balamnıñ gaziz anası, onıgımnıñ däü änise — ul minem Fatıymam. İseñdä tot...

Äy Canbalık! Yäşise ide dä bit… Açlık ta yuk, sugış ta yuk… Dönyalar tınıçlangaç, bötenäygäç kenä kitärgä turı kilä. “Däü äti” bulıp, “Yakın babay” bulıp yäşise dä yäşise ide äle… Şul balalarnı iyärtep, balıkka yörise dä yörise ide…

Äy Canbalık! Beläseñme küpme balık tottım min üz gomeremdä?! Ällä… Ällä şunıñ belän üzemä gönah aldım mikän? Balık bit ul gadi can iyäse genä tügel. Balık ul — can üze! Küpme can kıyganmın bit min, küpme gomer özgänmen… Hoday Täğalä öleşenä kergänmen…

Äy Canbalık! Äyt äle, barmı ul tege dönya? Mäñgelek dönyası. Beläm, bu hakta äytergä yaramıy. Sin dä äytmä. Min barıber sizäm, hätta beläm: bar ul, bar… Mäñgelek ilenä kitep barsam, sin minekelärne onıtma. Miña alar hakında häbär itep tor. Ä alarga — minem hakta…

Äy Canbalık! Hoday karşında, Yazmış karşında da, sineñ karşıñda da küñelem, namusım çista minem. Şulay da sineñ alda gayıbem bar: saklap kala almadım… Räncemä miña, Canbalık…”

Sabantuydan kaytıp kergän Fatıyma karçık, tüşägendä sataşıp, nindider balık belän söyläşep yatuçı kartına tap buldı. Şunduk, ah-vah kilep, anıñ tiräsendä böterelä dä başladı.

— İ-i, kartlaç, “bar-bar” digän bula bit äle. Tagın närsä genä buldı ikän üzenä? Nindi äşäke cil kagılıp ütte ikän? Suık cil genä bulsa yarar ide, anısınnan terelep bula, zähmät cile bulmasın berük...

Öy beterep, yalgızı üzaldına söylänep yörüçe karçıknı Gaziz kartnıñ iñräüle avazı siskänderde.

— Canbalık… Räncemä miña… Saklap kala almadım…

Ähä! Menä närsädä ikän hikmät! Canbalıkta! Alarnıñ öyenä şomlı ser yäisä serle şom bulıp kergän kül balıgında!

Fatıyma karçık, kötelmägän açışınnan buınsız kalıp, işek tupsasına utırdı. Anıñ yörägendä nindider tonık sızlavık barlıkka kilde. Yuk, bireşergä tiyeş tügel ul. Ul da bireşsä, kartın kem karar, kunaklarnı kem tärbiyälär?

Ay Canbalık, Canbalık… Totılgan, haraplar gına bulgan ikän… Ay-yay-yay, nindi olı bäla kilde alarga, nindi kaygı kilde…

İçmasam, bu balaları da kayadır kitep yugaldı. Çakırtıp alırga ide dä… Kiräk çakta cibärergä keşese dä yuk bit anıñ!.. Başka vakıtta gel şuşında butala ide — Röstäme ällä kaya olaktı! Kayda bulsın — saban tuyındadır… Änä bit böten avılga tanış is taraldı — uçak ise, peşkän balık ise, sabantuy ise… Halık yalanda tabın kora başlagan ikän inde…

Şul vakıt Gaziz kartka häl kergändäy, yuk-yuk, can kergändäy buldı. Ul, bermäl küz kabakların tetränderep, berençe märtäbä kürgändäy, öy eçen centekläp, börtekläp karap çıktı. Karaşları idän urtasında basıp torgan Fatıymasınıñ gacäplänü katış kurkulı karaşı belän oçraşkaç kına, siskänep, tuktap kaldı. Annarı, böten bulgan hälen cıyıp:

— Fatıyma… Canbalıknı külgä cibäregez, — dide dä, kerfeklären tibränderep, küzlären yomdı.

Fatıyma karçık berni dä añlamadı. Ämma kartınıñ äytkännären ipläp, pöhtäläp häter töbenä salıp kuydı.

Şulay avırlık belän kön ütte. Ulı belän kilene köleşep kaytıp kergändä, Gaziz kart haman uyaulı-yokılı yata ide. Fähimneñ bilendä — zatlı sölge, kulında — zamança tuzan suırtkıç, Güzäl isä kulına koştabak totkan. Kuanıçları eçlärenä sıymıy — Fähim köräşep batır astı kalgan, Güzälgä sabantuy küçtänäÄçe — böten kileş şulpada peşerelgän käräkä balıgı tätegän…

— Änkäy, alıp kuy äle şuşı balıknı. Tege särhuş Häyri bar bit. “Torna” dip tä yörtälär. Şul birde. “Atagızga alıp kaytıp aşatıgız, tege vakıttagı hällär öçen açu saklamasın”, — dide. Arakı da soramadı hätta. Ul bändägä dä akıl kersä kerer ikän…

— İ-i, kiräkmäs ide, balalar. Şul Häyri kulınnan ber täğam rizık almam digän süzem bar ide. Äle yarıy ätkägez belmi yata. Belsä, balıgıgız-niyegez belän kuıp çıgarır ide, billähi. Atagıznıñ canına küp toz saldı ul yünsez…

— Keşe birgäç, yözenä bärep bulmıy bit, änkäy. — Güzäl, kiyerenkelekne yomşartırga teläp, caylı süzlär ezläde. — Uyangaç ätkäy rähmät äytä-äytä aşar äle, menä kürerseñ. Kem birgänen bez aña äytep tä tormabız, şulaymı, änkäy?..

— Şulay disäñ genä inde…

Säyer tınlık urnaştı. Berazdan Fatıyma karçık äytergäme-yukmı digän kebek uylanıbrak tordı da täväkÄkälläp süzen dävam itte:

— Ätkägez bik nık avırıp kitte bit äle, balalar.

— Närsä buldı, änkäy? — Fähimneñ tavışında şomlı ahäñnär yañgırap kitte.

— Belmim… Belmim…

— Berär süz äytkänder bit?

— Äytte-äytte…

— Närsä dide?

— “Canbalıknı külgä cibäregez”, — dide.

Fatıyma karçık koştabaknı tutırıp yatuçı balıknı tür östäl başına iltep kuydı da, alyapkıç itäge belän küzlären sörtä-sörtä, miç arasına kerep kitte.

“Berni dä añlamıybız” digän kebek, ber-bersenä karaşıp torgan Fähim belän Güzälne uramnan kerep kilüçe balalar tavışı aynıtıp cibärde.

İşektä iñ berençe Röstäm päyda buldı. Menä ul kilep tä kerde, uk kebek atılıp, tür karavatka barıp ta kaplandı:

— Yakın babay, Yakın babay, min belençe kildem! Uyan inde, min ciñdem bit. Nik kalalga kilmädeñ?

Bu şau-şuga yögerep kilep citkän Fatıyma karçık malaynıñ avızın tiz yaptı:

— Tavışlanma, çukınçık malay! Avırıp kitte äle Yakın babañ. Çäpçep yörmä. Sineñ kaygıñ yuk añarda…

Käyefe kitsä dä, Röstäm ser birmäde, berniçä adım artka çigep, östäl başında tuktap şım buldı. Şunda ul peşkän balık salıngan koştabaknı kürep aldı. Bala bala inde. Bu yulı da tüzep kala almadı:

— Ä bu balık kayan? Yakın babaygamı?

— Äye, Yakın babaña cibärgännär. Aşıysıñ kilsä, kabıp kara.

— Yalıymı?

— Yarıy-yarıy, Yakın babaña kaldırırga onıtma.

— Abau! Tele balık bit bu! Änä tep-tele küzläle belän kalap tola!..

— Ni söyliseñ sin, Röstäm balam. — Bu yulı da ötälänep Fatıyma karçık kilep citte.

Röstämneñ säyer süze başkalarnıñ zihenenä dä barıp ireşte, ahrı. Fähim belän Güzäl, alar artınnan Marat ta, süz kuyışkan kebek, peşkän balık torgan östälgä barıp yabırıldılar…

Ä bit çınlap ta şulay! Torna Häyri birep cibärgän bu balık, can balkıtıp torgan tere küzlären tomrandırıp, yaktı dönyaga bagıp yata!

Berençe bulıp Fähim isenä kilde:

— Karale! Canbalık bit bu! Ätkäyneñ balıgı!

— Şul balıkmı? — Süzgä därtlänep Güzäl kuşılıp kitte: — Änkäy canım, şähärgä kaytkaç ta tıngılık birmäde sineñ malayıñ… Tönlä uyatıp ta şul balık hakında söyli ide…

Fähim hatınına cäyelep kitärgä irek birmäde. Häl bik citdi ide şul.

— Änkäy, ätkäy närsä dide äle?

— “Canbalıknı külgä cibäregez” — dide.

— Änkäy! Änkäyem! Şuşı balık hakında äytkän bit ul! Änkäy! Anı tizräk külgä iltergä kiräk. Änä bit küzlärendä canı bar äle anıñ… Bu küzlär isän bulganda, ätkäy dä ülmäyäçäk… Änkäy! Güzäl! Añlıysızmı? Törergä berär närsä biregez äle… Tiz bulıgız!

Fähim östäldäge balıknı kulına eläkkän berençe çüpräkkä törde dä sak kına kükrägenä kısıp çıgıp yögerde. Aña Röstäm belän Marat iyärdelär. İñ ahırdan Güzäl çıgıp çaptı…

Fatıyma karçık öy urtasında yalgızı bastı da kaldı. Anıñ zihene bu vakıygalarnı hiç kenä dä kabul itärgä telämi ide. Güyä bu öydä nindider moñsu äkiyät bara… Yäisä töş… Ber dä çınlıkka ohşamagan bu tormış. Nindider balık… Canbalık… Anıñ serle küzläre… Tik torgannan gına, kaydadır nindider balıknı totkanga gına avırıp kitkän kartı…

Ä avıruı çın… Änä bit yözlärenä börçek-börçek tir bärep çıkkan. Küz töplärenä karañgı bocralar yatkan… Bitendäge cıyırçıkları tiränäygän, yöz-çırayı tagın da yabıgıp kalgan…

Fatıyma karçık:

— Kart, hälläreñ niçek? — dip, ürelep sorap kuydı.

Gaziz kart däşmäde.

— Atası, berär närsä kiräk tügelme?

Gaziz kart däşmäde.

— Gazizcan, nik däşmiseñ inde?.. — Fatıyma karçık, kartı östenä kaplanıp, üksep yılap cibärde. Buşanıp, tuarılıp yıladı. Yuk, kıçkırıp yılamadı ul, basılıp kına, kısılıp kına yäş tükte… Päygambärebez: “Elau — kiñ küñellelektän, ä kıçkırıp yılau — şaytannan”, — digän bit. Fatıyma karçık bu hädisne belmi. Aña monı belü kiräk tä tügel. Ul bolay da izge, kiñ küñelle keşe. Anıñ bu küñelenä dönyanıñ şatlıgı da, kaygısı da sıygan, menä kartınıñ avıruı da bötenläye belän kerep betkän aña. — Atası, dim, taşlama mine… Taşlasañ, sinsez niçek yäşärmen min?!

Şul vakıt Gaziz kartnıñ yöz cıyırçıkları kaltıranıp kuyganday buldı. Karçıknıñ borçulı küzläÄrennän tamgan kaynar yäşlär uyatıp cibärde bugay alarnı. Cıyırçıklar artınnan uk küz kabaklarına, annarı kartnıñ irennärenä can kerde:

— Bähil bul, karçık… Ozak yäşä… Tınıç küñel belän kitäm… Çönki… sinnän aldarak kitäm… Bähetle yäşägez…

Gaziz kartnıñ yöze, kaşları tagın ber märtäbä kaltıranıp kuyganday buldı. Ul tagın ber märtäbä avır sulap aldı da ahıldap can täslim kıldı…

Fatıyma karçık, kartınıñ tänennän oçıp çıgıp baruçı can koşın totıp kalırga telägändäy, koçagın cäyep, tüşäk östenä kaplandı…

Bu vakıtta Fähim külgä yakınlaşıp kilä ide inde. Malaylar da, Güzäl dä şaktıy artta kaldılar. Sabantuy yalanınnan balık şulpası aşap kaytıp kilüçe keşelär alarga säyersenep karap kalalar, ämma tuktatıp sorarga kıymıylar.

Fähim böten köçenä yögerä. Buınnarı katıp, ayagı tıñlamıy başladı, tını-sulışı kısıldı, ämma ul yögerüennän tuktamadı. Böten uyı kuyınındagı balıkta ide. “Niçek tä ölgerergä, ölgerergä, ölgerergä, ölgerergä… Canı bar çagında külgä iltep citkerergä, üz dönyasına çumdırıp cibärergä, cibärergä, cibärergä, cibärergä…”

Fähim belmi, Canbalık ülgän inde. Ülep, gap-gadi balıkka äverelgän. Küzlärendäge ilahi nur süngän. Canı da kayadır küçep kitkän yäisä bötenläy kük katına aşkan…

Ul yögerä dä yögerä… Kaygıdan kaçkan keşe kebek yögerä. Kaygıdan yögerep kenä kaçıp bulsa ikän! Läkin yögergän çakta, ömet kala äle. Fähim şulay yögergän kileş kalsın, ä min üz yulım belän kitäm. Kartı gäüdäse östendä zar yılauçı Fatıyma karçık yanına da kerep tormıym. Yalanda arakı çömerep, uha aşap, akırıp-bakırıp utıruçı Torna Häyrilärne dä urap uzam. Bu avıldan tizräk çıgıp kitäse kilä! Kemgäder, närsägäder açu çıga… Tik min berkemne dä bernärsä öçen dä açulana almıym. Hakım da yuk. Päygambärebez äytkän bit: “Açu kilerlek urında da tıyılıp kalgan keşeneñ küñelenä tınıçlık häm ışanıç tulır…” — digän.

Noyabr, 2002