Küräçägeñ Bulsa...

Cäyneñ ğadäti ber köne, avılda kızu eş vakıtı ide... Äshät köne buyı kırda traktorı belän peçän cıydırıp yörep, kiç koyaş bayıganda gına öyenä kayttı. Şaktıy arıgan ide. Kaytışlıy uk işegaldında koymaga elengän yuıngıçta biten-kulın yuıp aldı da, öygä kerep, tabınga utırdı. Hatını Näsimä peşerep-töşerep aldına kuygan itle-tokmaçlı aşnı büredäy appetit belän “sıpırtırga” totındı. Tulı ike tälinkäne buşatıp kuygaç kına äzräk, kem äytmeşli, “yöräge yalgangan” sıman toyıla başladı. Anıñ belän genä “eş” betmäde äle - aştan soñ Näsimäse aña zur käsä belän çäy yasap birde. Berençe käsäne Äshät avızına “audarıp” kına kuydı da, ikençene yasattı, anısın inde aşıkmıyçarak, tabında bulgan törle täm-tomnan avız itkäläp eçte. Annarı öçençene, dürtençene... Arıgannar onıtıldı, käyeflär tügäräklände...

Aşap-eçkän arada ğadätçä äzräk tegene-monı söyläşkäläp utırdılar. Malay belän kız tagın “kultura yortı”na çıgıp kitkännär ide inde, şularnı telgä alıp, “bik azıp yörmäsälär yarıy”, “içmasam sin dä süz äytmiseñ” digän bulıştılar bugay... Annarı, ällä niçek kenä başlap, Äshätneñ Çallıda yäşägän Färit abıysın iskä töşerdelär...

...Ällä yuksa, näq kisken vakıtında yüri turı kiterep, hoday yäisä färeştälär şulay iskä töşertälär mikän...

- Ayırılışkan dip kenä alga taba gel yalgızı yäşämäs bit ide ul, mögayın, - dide hatını. - Şähärdä küz totkan berär keşese bardırmı, yuktırmı, ägär dä inde bulmasa, dim, Tübän oç Gölfiräne dimläp karasak niçek bulır ikän? Färittän niçäder yäşkä genä yäşräk tä ul. Kırık öçtä şikelle. Töskä-bitkä dä çibär genä. İre ülgängä mögayın inde yıl yarım buladır... Ulı çittä...

- Belmim şul, - dide Äshät, berara tınıp, uylanganday itep algaçtın. - Öylänü kaygısı mikän äle anda... Yaz köne kaytkanında “eş buyınça problemalar” dip söylänep algan ide şikelle bit. Eşlägän ciren beterergä, üzlären kıskartırga cıyınalar digän ide. Niçek bulıp betkänen telefonnan soraşıp beleşergä dä bulır ide dä soñ, ällä nigä uñaysızrak sıman toyıla... Ä inde eşlägän eşeñ belän tärtip bulmasa...

- Dönya bervakıtta da tügäräklänep betmi ul, - dide Näsimä. - Bügen eş mäsäläse, irtägä tagın ikençese kilä dä çıga tora. Ä öylänü şikelle närsäne aña karap totkarlamıylar, yuknı söyläp utırma... Eş tapmıy da tormas tap-taza keşe... Süz katıp kararga kiräk bulır...

Şulay diyeştelär dä, ul turıda beterdelär...

Tamagın nıgıtıp tuydırıp algaç, Äshät işegaldına çıktı. Karañgı töşep kilä, hava iskitmäle rähät salkınça, tıp-tın ide. Ul koyma buyında küşäp torgan sıyır yanına barıp, uçı belän sıyırnıñ art sanına şapıldatıp aldı.

- Küşä, hayvankay! - dip kuydı. - Aşıybız da küşibez, sineñ belän bezneñ bütän kaygı betkän... Kat-kat öylänep tä, ayırılışıp ta yörmibez... Äye! Eşebez dä - bulganda traktor, bulmaganda sänäk tä yarap torır... Ä keşedän ber genä dä kim cirebez yuk!

...Sigez klassnı betergäç rayon üzägendä traktor kurslarında gına ukıp kayttı da, tagın ike yıl armiyäne sanamaganda, avıldan berkaya kitmi yäşi dä yäşi birä Äshät... Böten yort-cire avılça cip-citeş... Bıyıl äle menä torba belän öyenä gaz da kertterde... Keşedä bulgan avtomobil anda da bar, iske genä bulsa da... Ğailäse böten, balaları ber digän üsep citeşte, küz timäsen... Eş barda kinänep eşli, bigräk tä cäy köne... Kış köne genä ul yaktan anıñ da “problemalar”, äye, anısı bar... Kübräk itep mal-tuar asrıy, anıñ karavı... Tugan nigezne görlätep yäşätä... Siksängä citep kilgän äni dä anıñ karamagında, hoday gomeren ozın kılsın... Ätü yörilär kayberäülär ällä nitkän bähetlär artınnan kuıp ta... Koyrıgın bik tottırmıy...

Şularnıñ kaysın eçtän uylap, kaysın sıyırga söyläp, ber ük vakıtta kiçke tın havaga hozurlanıp, işegaldında baytak basıp tordı äle Äshät...

...İnde yokıga talıp kına barganda, kinät telefon şaltıradı... “Bu vakıtta kaysı şaytanı tagın?” - dip ber sukranıp, ul trubkanı kütärde. Tege başta kemneñder yış-eş itep tın alganı işetelde.

- Allo! Kem anda? Närsä kiräk? Ya, söylä süzeñne!

- I-ı! - dip ıñgıraştı trubkada kemder. - A-a! I-hı!

- Kem sin? Närsä buldı?..

Cavap urınına nibarı tagı da yışrak tın alular işetelde...

- Hı! - dip kuydı Äshät üze dä. Yokılı-uyaulı kileş “kemder şayarta” dip kenä añladı da, elemtäne özde. Urınına yattı. Sını katkanday kiyerenke häldä ber minutlap yatkannıñ soñında, tege säyer tavışnıñ iyäse kinät isenä kilep töşte. Trubkaga ıñgıraşkan ul keşe - älbättä, abıysı Färit ide!

Äshät, yatkan tüşägennän sikerep torıp, tiz genä abıysınıñ nomerın cıydı. Bik ozak, elemtä özelgänçe, trubkanı almadılar. “Ul tügel ahrı, şulay da, öyendä yuk bugay bit” dip uylap, tagın urınına barıp yattı. Tik küñele alay gına yokıga kitärlek tınıç tügel ide inde... Tagın torıp, tagın şul uk nomernı cıydı. Bu yulı, nihayät, trubkanı aldılar...

- Allo!.. Abıy, bu sinme?

- Ih-hı!

- Närsä buldı? Çirläp kitteñme ällä?

- Ih-hı!

- Şulaymı?.. Yarıy, añladım, abıy... Añladım!.. Sin anda bik borçılma, tınıç kına bulıp tor. Glavnıyı - tınıç bul! Bez irtägä irtän ük kilep citärbez. Häzer cıyına başlıybız!

Tege başta trubka şakı-şokı kilep aldı, şunnan soñ elemtä özelde...

Näsimä dä yoklamıy ide inde. Tiz genä yulga äzerlänergä kereştelär. Närsä bulganı älegä bik bilgele tügel, ämma inde Färit belän nindider zur bälä-kaza kilep çıkkanlıgı ayırmaçık ide...

* * *

...Färitneñ kiçä kiçtän ük inde häle şäptän tügel, äzräk başı äylänep, küñele bolganıp, bik säyer räveştä täne oyışıp tora ide. Üze monı ya köndez naçar sıyfatlı sıra eçkännän, yäisä menä tagın ber könneñ faydasızga, mäğnäsezgä ütep kitüennän dip kenä yuradı. Recim da bozılıp betkän bit, annarı: kayçakta töne buyı avır uylar uylap, yoklıy almıy yata da, irtägäsen töşkä çaklı uyanmıy... Ä kayçakta şunıñ kiresenä äylänep kitä - bik irtä yatıp yoklıy da, tañ atkançı uk küzläre şar açıla... Nişlärgä dä belmi aptırıy şunnan soñ... Eş yuk, şögıl yuk, bülmäsendä ber yalgızı... İnde niçänçe ay buyına gel şulay...

...İrtän uyangaç, gäüdäsen kuzgatıp urınnan torırga üzendä köç tuplıy almıyça, ozak kına tüşämgä karap yattı. Ahırda böten ihtıyarın cigep kuzgala gına başlagan ide - başı çatnap avırtıp kitte... Çir ide inde bu, sıra-fälän şaukımı gına tügel, nindider ber şomlırak närsäneñ başlanıp kitärgä toruı ide... Añladı da kebek şunı üze, kiredän yatarga da uylap kuydı... Tik alay tiz genä bireşergä, yomşaklık kürsätergä telämäde... Annan başka da tirän krizislı bu däverendä aña hiç kenä dä çirlärgä yaramıy ide! “Baş çeñlägän sayın nazlanıp yata başlasañ...” - dip üzaldına sukranıp aldı da, äkren-äkren torıp bastı, tuktıy-tuktıy, başı çatnap sızlagannı “tıñlıy-tıñlıy” gına vanna bülmäsenä uzdı. Cılımsa su belän annan-monnan yuınıp aldı. Hälsezlege haman äle uzarga cıyınmıy ide. “Ällä bügengä teşne çistartıp tormaska mikän?” - dip, bik kıyın problema çişkän şikelle uylanıp tordı... Alay da, zur täväkkällekkä bargan tösle itep, şetka belän avız eçen ike-öç tapkır bulsa da ışkıp aldı. “Bireşmäskä, aldan-ala çirgä sabışmaska!” - dip kuätläde üzen.

Kuhnyaga çıgıp, çäynektän ber çınayak salkın çäy agızıp eçte. Şunıñ artınnan uk tagın ber çınayaknı eçärgä cıyıngan ide dä, küñele bolgana başlagannı toyıp tuktaldı. Kosarga turı kilep, üz hälen tagı da naçaraytudan kurıktı... Başı inde tik kenä torganda da böten tamırları belän sulık-sulık kilep sızlıy ide...

“Yuk, bulmıy... Äzräk yatıp alırga kiräk...” Färit, utırgan urındıgınnan sak kına torıp, bülmäsenä taba kuzgaldı. İserek keşe sıman çaykalıp kitte... Berniçä genä adımnı köç-häl yıgılmıyça atlap uzdı da, küz aldında divan şäüläse kürengäç, ayak buınnarı kinät buşap kitep, böten gäüdäse belän şul divanga arkılı avıp töşte. Baş eçendä kaynar häm yap-yaktı ut költäse kabınıp kitkändäy buldı...

Şunnan soñ küpme añsız yatkandır... Bervakıtnı yañadan başı çatnap sızlagannı toya başladı... İsän ikän äle, dimäk... Küzen açıp karadı, tik aklı-karalı nindider şäülälärne açık ber küreneşkä oyıştıra almadı. Nider uylamakçı bulgan ide dä, ul uyı çualıp kitep ikençegä küçte, anısı da çualıp, ternäklänä genä başlagan añı tagın vak kisäklärgä-ertıklarga tarkalıp kitte... Şulay ällä niçä tapkır kabatlandı...

Här närsäneñ ber azagı bulgan kebek, añsızlık çigendä sataşıp yatular da äkrenläp uzdı... Häzer inde Färit üzeneñ kinät häm bik katı çirläp kitkänlegenä açık töşenä ide. Äzräk kuzgalırga, selkenergä itep tä karadı... Häm şunda bik şomlı ber häl - uñ yak kulınıñ häm ayagınıñ üzenä buysınmavı bilgele buldı. Uñ yak gäüdäse bötenläye belän niçekter tuñar-tuñmas şikelle bulıp, çımırdap, ärneşep tora ide... Sul yagı, mägär, alay tügel, sul kulı belän ayagı da elekkeçä sau ide...

Başında “nişlärgä?” - digän anık kına sorau kalkıp kütärelde... Kemgä dä bulsa häbär itärgä kiräkter... Telefon... Hatınga... Ä, tügel, hatını yuk bit anıñ häzer... Avılga... Nomer?.. Ä, äye, äzer knopkaga basarga...

Sul yak kul-ayagı yärdämendä uñaysız gına, integep kenä borıla töşep, ul yakındagı östäl çitendä torgan telefonga ürelde, anı üz östenä tartıp töşerde. Şunı eşlägän arada häle betep, başı äylänep, tagın añı çualıp kitte. Äle genä nişlärgä cıyınganın isenä töşerä almıyça aptıranıp yattı... İsenä töşergäç, kükräk östendä yatkan telefonnıñ bilgele ber “häter” knopkasına bastı...

...Trubkada enese Äshätneñ tavışın işetkäç, inde şuña cavap birergä uktalgaç kına, ul üzeneñ tagın ber bik yaman çirgä tarıganın - tele belän süz oyıştırıp äytä almıy başlaganın açıkladı... Tomanlı gına añına “paraliç” digän uy kilde... Şul “paraliç” yanında hiç isenä töşä almıy azaplangan tagın ber süz äylänä ide... Anısı - “insult” ide...

* * *

Tönne ul yatkan şul ber urınınnan kuzgalmıyça, yarım uyau, yarım sataşulı häldä ütkärde. İrtängä taba isä baş avırtuı basıla, añı totrıklana töşkändäy buldı. Sul yak kul-ayagı belän törle häräkätlär yasap, bu hälendä üzeneñ nilär kılırga sälätle ikänen çamalap aldı. Kulga tayanıp kına torıp utırıp ta bula ikän... Äytkäne buyınça, ozaklamıy enese Äshät kilep citärgä tiyeş... Aña niçek tä işekne açası bulır bit inde... İşekkä şuışıp barırga buladır... Üze belän urındık ta şudırtıp bara alsa, gäüdäne şuña kütärep, isän kul belän yozaknı açarga da mömkinder...

...Zvonok şaltıraganda inde ul, çınnan da, işek töbenä üze österäp kitergän urındıkka gäüdäsen salgan häldä, sul kulı belän açkıçnı borıp azaplana ide...

Açılıp kitkän işektän enese Äshät häm rayon üzägendä yäşägän Mädinä apası kerde. Äshät Färitneñ hälen beleşkän, üze nişlärgä dä belmi “ötälängän” arada, Mädinä apası telefonnan “aşıgıç yärdäm” çakırttı... Färitneñ üz başına isä şul gadi genä närsä nişläpter kilmägän ide... Moñarçı, teş yamatularnı isäpkä almaganda, meditsina belän alış-bireşe yuk ide şul anıñ. İsän çagında çit-yatlardan yärdäm ezlägäne dä bulmadı... Şuña küräder ahrı...

Färitne ipläp yatkırdılar, çäy äzerläp kiterdelär. Östäldä yatkan kenägädän karap, ayırılgan hatını Fäniräneñ nomerın taptılar, şunıñ buyınça şaltırattılar... Äshät: “Bezneñ Färit belän menä şundıy hällär bulıp kitte bit äle...”, “Sez aña barıber bötenläy ük çit-yat keşe tügel bit inde...”, “Kızıgıznıñ üz atası bit inde...” digän tösle süzlär kıstıra-kıstıra ozak kına söyläşergä kereşte... Monısı inde, üze bolay bik tä añlayışlı, tabigıy häl bulsa da, Färit öçen tagın ber “başka kiterep sukkan” yañalık buldı. - Häzerdän başlap, dimäk, ul inde üzeneñ iñ neçkä şähsi eşlärenä hätle üze huca tügel... Äye... Kiçä genä äle tipsä timer özärdäy taza ir keşe, vakıtlıça beraz kıyın hällärgä tarıgan bulsa da äle “dönyanıñ kendege” ide, ä bügen inde - tulısı belän “keşe östenä kalgan”, bernindi ihtıyarsız avıru... Üze ülä yatkanda da şaltıratmagan elekke hatının, änä şulay itep, uylap ta tormıyça, anıñ hälenä katnaşu turında yumalıylar... Ni dä bulsa mönäsäbät belderergä üzeneñ tele genä dä yuk içmasa...

...Färitneñ yäşägän kvartirınnan närsälärne häzer ük alırga, närsälärne kaldırıp torırga dip tä kiñäşep aldılar. Dokumentlarınıñ kayda yatkanın soradılar... Häzinädä bulgan akçaların inde ul üze, kulı belän işaräläp kürsätep birde...

“Aşıgıç yärdäm” kilep citte. İşektän kergän ak halatlılar Färitne tiz genä karap-tikşerep aldılar da, eşlekle genä kılanıp, nosilka belän öyennän alıp çıgıp kittelär...

Çallı klinikasında ber atna yattı Färit. Tikşerdelär, analizlar aldılar, törle darular belän äzräk dävalagan buldılar. Ber atnadan soñ inde, üz maşinası belän tagın äylänep kilgän Äshätkä birep cibärdelär...

- Bötenläy terelep betüenä ışanıç zur tügel, anısın açıktan-açık äytäm, - dide Äshätkä kırıs kına kıyafätle vraç-nevropatolog. - Ämma dä läkin, inde ömetle genä reabilitatsiyä bara. Üzen-üze karap yörterlek, ciñelçä berär eşkä dä yararlık hälgä kaytuı bik tä ihtimal. Bötenese sezneñ üzegezdän tora. Daruların yazıp birdek... Kisken häräkätlär yasatmagız, köçändermägez, ämma dä läkin tik kenä dä yatmasın, üzen-üze künektersen. Äkrenläp yöri dä başlar. Kultık tayagı, kul tayagı, mahsus äyberlär alırsız. İnvalidlıkka komissiyä ütäse bulır, anısın bezneñ yazular buyınça üz rayonıgızda da mömkin... Annarı bigräk tä şunısı - borçıldırmagız, kıyın hälgä kuymagız, tärbiyäläp kenä totıgız. Nervısı çirle keşe ul çönki. Ämma dä läkin üz tuganıgız... Tugannarça söyläşegez, üzen dä yışrak söyläşteregez. Añlaşılamı? Añlaşılsa, tagın şunı da äytim - avıl cire kakraz iñ kileşkän cir aña häzer. Tınıç cir. Monnan çıkkaç ta ällä kaylarda ällä nitkän imnär-dävalar ezläp österäp yörtsägez, fayda zur bulmas. Ä zıyan bulırga mömkin. Bigräk tä ekstrasenslar, imçelär turında äytämen... Añlaşılamı? Akçagız bik küp bulsa, ägär dä ki, kıybatlırak darular yullap tabarga tırışıgız lutçı...

* * *

Tugan-üskän iske öyne Äshät äle üze yäş, atası isän çakta uk sütep, anıñ urınına irken häm biyek altı poçmaklı yaña öy salgan ide. Beraz yıllar ütkäç şuña tagın yankorma östäp saldı, yankormanı ike bülmägä bülde. Yäşärgä kısan tügel, şulay itep. Urın bar... Keçeräk ber bülmä tulayım äni karçık karamagında ide - Färit öçen şul bülmägä tagın ber karavat kertep kuydılar. İñ baştagı mäldä kot oçmalı toyılgan avır mäsälä şunıñ belän çişelep tä bette dip äytergä mömkin... Avıru tınıç kına yata, aña küz-kolak bulıp, kiräk-yaragın birep torırga äni bar, bu eşlär genä aña hiç tä avır tügel... Öydägelärneñ bersenä dä zurdan alıp äyterlek komaçaulık kilep çıkmadı...

Häyer, bötenläy kuzgalmıyça tüşäk östendä yatkan avıru da tügel bit Färit. Şähärdän kaytarıp şul urınına salgaç, ber täülek çaması tınıçlap kına yattı, olı küçeneş mäşäqatläre belän bäyle stresslarınnan yal itte dä, ikençe täülektä inde bik tırışıp, üzençä bertörle därt belän, häräkät künegüläre yasarga kereşte. Uñ kulı häm ayagı bötenläy ük cansız tügel, äzräk kenä bulsa da ihtıyarga buysına, kuzgala ide bit anıñ... Şul tereklek ğalämäten äkrenläp köçäytergä genä kiräkter, mögayın... Vraçlarnıñ äytüenä karaganda, baş miyendäge ülgän nervılarnıñ eşen äkrenläp başka nervılar eşli başlarga tiyeş di bit... Tıgılgan kan tamırların urap uzıp yaña tamırlar üsärgä tiyeş di... Monıñ öçen isä baş miyeneñ änä şul eşlämi başlagan ölkälären gel genä eşlätergä tırışıp, tıngısızlap torırga kiräk di... Tırışa başladı Färit... Niçek tırışmasın di inde!

Ber ük vakıtta, sälamät sul yagın mömkin bulgança döres itep faydalanırga öyränä başladı. Torıp utırırga, ber ayakka basarga, ber kul belän töymä töymälärgä, kaşık totıp aşarga, yuınırga, tagın bik küp şundıy eşlär eşlärgä, ber künegep alsañ, älläni kıyın tügel ikän... Kultık tayagı belän yörergä itep tä karadı. Öydägelärneñ “egıla kalsa” dip ike yaktan sagalap toruı astında bülmä işegenä qadär bardı, tik berençe tapkırda häle şunnan arıga citmäde. Ämma ikençe tapkırda inde ul işek busagasın da atlap çıga aldı... Ä öçençe tapkırda öy eçen ber äylänep uzdı. Tora-bara äkrenläp işegaldına da çıgıp yöri başladı.

...Şulay itä torgaç, bötenläy terelep kitärgä dä mömkinder bit äle ul! Tereler! Terelergä tiyeş! Menä ber könne elekkeçä tap-taza hälenä kaytır da, Äshät enesenä, änisenä, tugannarına baş iyep rähmätlär äyter dä - çıgıp kitär üz tormışın ör-yañadan korırga! Häm äle niçek kenä itep korır! Hiçber kıyınlık aldında tuktalmas, hiçber närsägä karap töşenkelekkä birelmäs! Gel häräkättä, gel eşçänlektä bulır. Çönki, ni öçen digändä - ul häzer sau-sälamät keşe bulunıñ qaderen, nikadär zur bähet ikänen belä! Barısınnan yahşırak belä! Kırık altı yäşendä genä äle ul - tagın ber, ör-yaña gomer yäşäp alırga da buladır, ägär dä mägär terelep kitsä...

...Färittä yaña köç belän yäşäü därte kabındı. İsän-taza çaktagıdan da köçleräk ide şikelle ul därt! Kön sayın bäläkäy genä, sizeler-sizelmäs kenä bulıp östälä bargan uñışlıkları isä anıñ küreksez genä, tıştan karaganda mesken genä bulgan yäşäeşen ällä nindi matur bizäklär belän bizäp, ällä nindi yaktı ömetlär belän bayıtıp toralar ide.

* * *

”Telsez” keşe bulgaç, Färit belän kem söyläşsen, niçek söyläşsen, ni dip söyläşsen, ber karaganda... Ämma, köndälek tormış alay uk kotsız bulıp çıkmadı. Berençedän, vraçlar anı yışrak söyläşterep torırga kuşa bit, häm bu eşneñ üzenä kürä “metodika”sı da bar ikän. Äshätneñ unberençe klassta ukuçı ulı İlşat şundıy ber kitapçık tabıp aldı da, Färit abıysı belän “däres”lär ütkärä başladı. Üze äytkän süzlärne kabatlap äytterä, kitaptan ukıp äytergä kuşa, yäisä äzräk söyläp ala da, Färit şunı yañadan “söylärgä” tiyeş bula. Baştarak şul bala aldında “etenep-törtenep” utıru bik kıyınsındıra ide anı, läkin tora-bara künegep kitte. Progress ta yuk tügel ide bit, annarı - tirä-yaktagılar anıñ äytkän kayber süzlären inde añlıy da başladılar! Ä İlşat öçen bu “uyın”nıñ ayırım ber mäğnäse dä bar ikän äle - mäktäptän soñ meditsina institutına kerergä teli ikän ul, häm şul säbäple, Färit abıysın söyläşergä öyrätüne menä digän “fänni praktika” dip sanıy ikän. Anıñ şul “praktika”sın niçek itsäñ itep “bişle”gä birdertergä kiräk ide inde, älbättä.

Tele bulmagan keşeneñ kemgä dä bulsa ser çişüennän kurkası yuk bit äle tagın... Andıy keşe dä bik kiräk bulıp kuya ikän ul kayçagında... “Däres”lär vakıtında İlşat “söyläşü künekmäse” birü belän mavıgıp kitä dä, üzeneñ mäktäbe, ukıtuçıları, klasstaşları, kiçke macaraları turında söyli başlıy ide. Färit belän şul üsmer yeget ber-bersenä nıgrak iyäläşkän sayın, mondıy söyläşülär-serläşülär dä yışrak bulgalıy başladı.

...Ğaşıyq bulgan kızı bar ikän anıñ, mäsälän, ämma ul kız üze İlşat yagına karamıy da, olırak yäştäge ikençe ber yeget belän “yöri” ikän. İlşatnıñ böten bulgan “gıyşkı” da änä şul kıznı uylap yanulardan, aña hätere kalulardan, “ükener läkin soñ bulır” kebek yuraulardan häm tege yegetneñ “imanın ukıtu” hıyallarınnan tora ide şikelle... Bik naçar, yavız keşe di, imeş tä, ul yeget, häm üze genä tügel, böten näsel-näsäbenä hätle bar da şökätsez, naçar keşelär di... Söyli-söyli dä şular turında İlşat, “däres”e isenä töşep, Färit abıysına “künekmä” birä:

- Yäle, Färit abıy: “Ul naçar keşe” dip äyt! “Naçar keşe” digen!

- Yahşı keşe! - di Färit, buldıra algança tırışıp. - Äybät keşe! - dip tä kabatlıy... Baş barmagı belän “şäp” digän işarä kürsätä... Çönki İlşat äytkän tege keşe, “köndäş” yegetneñ atası - anıñ yäşlek dustı...

- Äy, sineñ belän süz söyläşep bulamıni! - di dä İlşat, hätere kalıp, bülmädän çıgıp kitä. Läkin irtägäsen tagın äylänep kergändä inde ul turıda onıtkan bula...

...İkençedän, Färit üzeneñ änisenä bik kulay ber “äñgämädäş” bulıp kitte. Änise “künekmä” birülär belän gel dä kızıksınmıy, savıgu mäsäläsenä “hoday eşe” dip kenä karıy, ämma Färit belän söyläşüneñ cayın yahşırak añlıy, üzenä dä şunnan yuanıç taba ide. Avıl buyınça yörgän törle yañalıklarnı tükmi-çäçmi aña da citkerä, öy eçendäge hällär turında da aña sukranıp eçen buşata. Vak-töyäk eş-häräkätlär betep torgan aralarda isä Färitkä ütkän zamannar turında istäleklären söyli... Färit arıp-yalkıp kitsä, yäisä üz çireneñ tagın ber küñelsez hasiyäte buyınça “almaşınırga” itebräk tora başlasa, ber genä karaş taşlıy da, süzennän tuktıy... Kulına disbesen alıp, avız eçennän genä: “Allahu äkbär... Allahu häkim... Allahu kadıyr...” - dip, üzaldına ukınıp utıra başlıy...

...Änä şul yagı da bar şul äle Färitneñ, gönah şomlıgına karşı... Äybät kenä utırıp ya kırın yatıp torganda, tiktomaldan “almaşınıp” kitä dä, “küzenä kürengän” ällä kemnär belän kızıp-yarsıp üzençä söyläşä başlıy. Küzläre alan-yolan karıy, kul-ayakları tartışıp-tartışıp ala... Şunnan soñ şaktıy vakıtka tınıp kala... Tagı da kabatlap sataşmasa, “aynıp” kitep, inde “bu dönya”ga äylänep kayta... Bolay üze artık zıyanlı häl kebek tügel dä soñ, ämma mondıy “almaşınu”larnı halık arasında ber dä yahşıga yuramıylar... Färit üze dä andıyga tarıgan keşelärneñ ya tora-bara tämam akıldan yazuı, ya şul çir arkılı tege dönyaga kitep baruı turındagı misallarnı şaktıy belä... Yörmi başlagan ayak-kulı tözälgännär nikadär küp bulsa - “almaşınu” işedän tämam terelgännär şulkadär ük siräk...

...Ällä nindi eçke ber tavış aña endäşä, anı kayadır çakıra tösle toyıla başta... Ul üze şuña motlak buysınırga tiyeşle bula. Annan soñ küz aldında nindider şäülälär barlıkka kilä, ul şäülälär äkrenläp çıp-çın tösle ber küreneşkä oyışalar, häm Färit şul küreneş eçenä kerep kitä... Menä bu yulı aña kayandır baş artınnan: “Atıñnı kuala!” - dip boyıralar ikän, imeş tä... Karasa - çokır-çakırlı, sazlı-batkaklı yul buylap avır yöklär töyälgän at-arbalar bara... Ul üze dä şunda ber biyek arba kırıyınnan atlıy, äledän-äle kulındagı ozın dilbegäne kakkalıy, kıyın cirlärdä arbanı arttan etä... Şarlap akkan sular arkılı çıgalar, ür menälär, ür töşälär, tagın çokır-çakırga kilep kerälär... “Äydä-äydä, tizräk-tizräk!” - dip aşıktıra tege usal tavış... “Häzer, häzer!” - di aña karşı Färit... Läkin şulçak tägärmäç çokırga töşä dä, arbanıñ art küçäre cirgä tiyä. Färit iyelä töşep, ber kulı belän arba çiten kütärä, ikençe kulı belän dilbegä kaga, “na-a!” dip atka kıçkıra. Bu çokırdan çıgıp ozak ta ütmilär, tagın ikençesenä töşep batalar... Şunda ber kütärelep karasa - arbada, törle äyberlär arasında anıñ yäş çaktagı berençe hatını Älfirä utıra ikän... Menä Älfirä arbadan töşärgä itä başladı... “Töşmä! Töşmä!” - dip kıçkıra Färit. Älfirä dä nider äytä: “Atka avır bula” dime, “Bütän barmıym” dime - açık kına añlaşılmıy... Bu yaktan töşertmägäç, arbanıñ tege yagına taba kitä... Färit arba çiten tagın köç-häl kütärep, tägärmäçne çokırdan çıgarıp, yañadan ber karasa - arbada inde Älfirä yuk... Ä arttan işetelgän usal tavış berni kılırga irek birmi, haman aşıktıra... Aña buysınıp, Färit atnı kualıy...

...Sataşulı küreneşlär şunda niçekter butalıp kitä dä, ul yañadan çınbarlıkka äylänep kayta... Öy bülmäse ikän, ul üze karavat çitendä utıra, karşıda änise äle haman disbesen tarta-tarta dogaların ukıy... Färitneñ hälen dä karap-küzätep kenä tora, mägär... Anıñ sataşudan aynıp betkänen sabır gına kötep aldı da, menä, sorau birde:

- Kaylarda nindi atlar kualap yörep kayttıñ, balam?

Färit, bulır-bulmas telenä kul işaräläre belän yärdäm itä-itä, “küzenä kürengännärne” söyläp birä.

- Dönya atları ul, balam, - di änise, tıñlap betergäç. - Tormış arbaları... Sin dä küp kualap karadıñ inde alarnı üz gomereñdä, äytereñ barmı... Kualıybız, kualıybız, änä şulay, ä närsälär genä töyäp alıp kiteräbez? Aktık könnärgä citäräk ber karasañ - tormış arbañdagı böten bulgan baylıklarıñ uzgan gomerneñ çokırı-çakırı sayın koyılıp, çäçelep betkän bula... Hodaydan şulay boyırılgandır, diseñ dä torasıñ inde, ni häl itäseñ...

Färitkä häzer beraz tınıçlap yal itep alırga kiräk... Utırgan cirennän avışıp kına, ul karavatına suzılıp yata... Tik küzenä yokı kermi... Sataşu arkılı yarsınıp kalgan uyları anı, ireksezläp digändäy, yırakta kalgan ütkännärgä alıp kitälär... “Tormış arbası” şul, äye, “dönya atları” şul - äniseneñ äytkäne bik tä döres... Takır gına yuldan cildertep kenä alıp kitkän tösle ide bit alar tege çaklarda... Ämma, niçek şulay bik tiz arada küçär sındırgıç sikältälärgä yulıktılar da, mäkerle sazlıklarga kerep battılar soñ äle...

* * *

...Ägär biografiyä itep yazarga disäñ, tormış yulı ber dä katlaulı tügel anıñ. - Tugan avıl mäktäbendä urta belem aldı, annan soñ armiyägä kitkänçe kolhozda, fermada eşläde. Armiyädän kaytkaç tagın yıl yarımlap şul uk fermada... İke tapkır, armiyägä qadär häm annan soñ, institutka ukırga kerergä bardı, tik konkurstan ütä almadı... Şunnan inde, öçençe tapkırında yazmış belän artık şayarıp mataşmadı, tottı da - Çallı Avtomehanika tehnikumına barıp kerde. İnstitut kebek “iskitmäle zur” uku tügel, şuña kürä anda kerüe ciñel, läkin ir-eget öçen menä digän belgeçleklär birep çıgara torgan cir ide ul... Yäşäve tulay torakta buldı, bilgele. Anısı ul çakta äle küñelle macara şikelle genä toyıla ide.

Tehnikumnan soñ KamAZ zavodlarınıñ bersendäge remont tsehına master itep eşkä bilgelände... Änä şunnan alıp, küptän tügel eşsez kalgançıga qadär, böten hezmät dävere KamAZda ütte dä kitte... Döres, anıñ soñgırak çordagı eş urının tögäl genä KamAZ dip atavı kıyın, isem häm hucalar başkaçarak bula başladı, ämma eş urını, şögıl räveşe şul uk ber “remont tsehı” ide barıber... Menä, bette disäñ dä bula biografiyäne... Ä gadi genä şul kısa eçenä nindi katlaulı, dramatik gomer vakıygaları sıygannı isäpli kitsäñ!..

...Älfirä şul uk tsehnıñ ikençe ber uçastogında şlifovşitsa bulıp eşli ide... Mähäbbät härvakıtta da serle bula dilär, ä Färitneñ bu cähättän älegäçä añlap beterä almagan üzuñaça ber sere dä bar. Ni hikmätter - şul Älfirä belän alar yartı yıl çaması tanışlar bulıp, siräk-miräk oçraşkan çaklarda isänlek bireşep yörgänneñ soñında gına könnärdän ber könne nıklap duslaşıp, yaratışıp kittelär. Şul uk çibärlek, şul uk buy-sın bit yugıysä, ä bilgele ber “tılsımlı” säğate sukmıyça küñel türenä ütep kermägän.... Nindider berniçä detalne şul kıznıñ stanogında şomarttırıp alırga kiräk ide Färitkä ul könne, ä kızıy riza bulmadı: “Detallärneñ şlifovka belän aldırası cire artık kalın, başta freza belän yunıp kiteregez”, - dip karıştı. Älbättä, ul haklı ide, läkin bit, freza belän eşkärtü öçen tagın ällä kaya zayavka birep mäşäqatlänergä turı kiläçäk ide... Färit kıznı yumalarga kereşte, süz iyärä süz kitte... Ahırda künderep, eşen eşlätkäç inde, “şunıñ öçen” digän bulıp bufettan ber plitkä şokolad alıp birergä sıltau kilep çıktı... Ä eştän soñ kiç alar bergäläp kinoga bardılar, häm bu vakıtta Färit aña baştanayak ğaşıyq bulıp ölgergän ide inde. Kız yagınnan da “cavap” şundıy uk buldı, gacäpkä karşı...

Alarnıñ mähäbbäte turında film töşerep yäisä kitap yazıp bulmıydır, mögayın... Tıştan gına karaganda bik gadi ide ul... Kinolarga, kontsertlarga yördelär inde, kayçagında berär kafega kerep, pirocnıy-morocnıy alıp utırgalıylar ide. Kiçlären Çallı uramnarı buylap äkren genä atlap “güläyt” itärgä, şunda törle yuk-bar närsälär turında söyläşergä yarattılar. Zamanası yarlı, üzläre zamanadan da yarlı, torgan cirläre isä ikeseneke dä nibarı tulay torak ide bit. Bulgan iñ zur “baylık”ları - änä şul mähäbbät buldı, ämma ul başka barlık tör baylıklardan östen baylık ide... Küptän sulıp sürelgän ul hisne häzer inde häterdä genä bulsa da kabat tereltüe bik kıyın... Ämma, süz belän şunı äytergä mömkinder - Färitneñ böten yäşäeşen Älfirä genä biläp algan tösle ide ul çakta. Kayda nindi maturlık kürsä - şunı Älfirägä dä kürsätergä teläde... Başına ber kızıklı uy kilsä - şunı Älfirägä dä äytergä aşkındı. Älfiräne yartı kön kürmi torsa da “ülep” sagına başlıy, anı tizräk kabat kürer öçen meñ törle sıltaular uylap çıgara ide... Dönya şundıy da güzäl, häm barı üzendä Älfirä yäşägängä kürä genä şulay güzälder tösle ide...

Beraz vakıtlardan soñ inde alar ber-berseneñ tulay torak bülmäsenä “kunakka” yöreşergä dä künegep kittelär. Färit ike keşelek bülmädä tora, bülmädäşe bütän smenada eşli, yal könnärendä isä tugannarı yanına kitep yugala ide... Ul yaktan uñay buldı diyärgä yarıydır... Ber yıl çaması şulay yöreşkäç, kıznı inde tämam “üzeneke” itkäç, ozakka suzmıyça gına tuy yasap, alar ir belän hatın bulıştılar. Tuynı matur gına itep avılda ütkärdelär. Tuydan soñ isä kabat Çallıga kildelär dä... berni bulmaganday ikese ike tulay torakta yäşäülären dävam itterdelär...

Zamanalar üzgärä tora, häm mondıy häl kiläçäk buın keşelärenä bälki inde bik säyer dä toyıla başlar. Kiyäü belän käläş öçen zur şähärdä ikesenä ber poçmak tabılmaunı başlarına da sıydıra almaslar. Ä tege zamanda äle bu ber dä säyer häl tügel, tormışta yış oçrıy torgan, ğadäti diyärlek küreneş ide. Çönki, yalgız yegetkä yäki kızga tulay toraktan başka yäşäü urını birergä, däülät “Ändri kaznası tügel”, annan başka da kvartir mäsäläsendä kotoçkıç krizis hökem sörgän däver... Öyläneşkän parlarga inde birergä yarıy, läkin, monıñ öçen alar äle başta ozın gına çirat aşa ütärgä tiyeşlär... Vakıtlıça änä şul ike arada torıp kalgannarga karata isä “alga kitkän sotsializm” sistemasında bernindi zakon häm kagıydälär karalmagan, andıylar gomumän dä “yuk” sanalalar ide. İr keşe üzeneñ zakonlı hatının kürergä dip tulay torakka ütep kerer öçen, “malay-şalay”dan bernindi ayırmasız räveştä, vahtada dokumentın kaldırırga häm curnalga kul kuyarga tiyeş, kiçke säğat 11gä qadär çıgıp kitärgä tiyeş... Ä hatın, älbättä inde, bülmädä berniçä “iptäş kızı” belän bergä yäşäven dävam itä... Häyer, anısına gına aptırıysı barmı... “Tulay torakta bala tapkan yalgız hatınnarga ayırım bülmä birelergä tiyeş” dip üzäk gäzitlärgä yazıp, şul problemanı gına da yaña-yaña kütärä başlagannar ide bit äle ul çakta...

Keşe - vintik, häm barı tik üzenä bilgelängän küçär tiräsendä äylänergä tiyeş ide. Ägär şul küçärdän berkaya da taypılmasa, däülät aña iñ minimal şartlarnı gına bulsa da täemin itä ide, bötenläy ansız da tügel ide... Färit belän Älfirägä dä tiz arada, dürt ya biş ay eçendä, tözelep betep kilgän ber yorttan malosemeyka bireläçäge bilgele buldı. Alar ikäüläp şul yortnı barıp ta karadılar... Başta bik söyendelär... Älfirä inde balaga uzgan ide - dimäk, şulay itep, tuası bäbine alıp kaytırga alarnıñ üz poçmakları bulaçak!..

...Läkin, ägär nibarı “vintik” bulgan gadi keşe üz küçärennän çak kına çitkäräk taypılırga uylasa - bette inde, mondıy “duamallık”nıñ böten bäläse dä fäqat üz başına... Färit belän Älfirä änä şulay “çitkä taypıldılar” - ul malosemeykanı aludan baş tartıp kaldılar. Çönki, eş şunda ki - Färitneñ inde “çın” kvartir alırga da çiratı artık ozın kalmagan, anısın da yıl yarım, küp bulsa ike yıl eçendä birergä tiyeşlär ide. Tözelä başlagan yortı şulay uk inde bilgele ide... Ä şunnan alda gına malosemeyka alıp ölgersäñ - çiratnıñ iñ azagına taba “tägäräterlär” dä kuyarlar. Yäisä bötenläy töşerep kaldırırlar... Mäsäläneñ şul yagın uylap, aptıraşıp, ikelänep, ahırda baş tartırga buldılar şul... Ber yılga kuyan tirese dä çıdıy, niçek tä cayın tabarbız äle, dip uyladılar... Balaları tusa, anıñ hakına vakıtlıça tüläüle bülmä tabarga da bula ide bit, annarı... Ohşaş hällärgä tarıgan böten keşe şulay itä ide...

Tagın ber ay çaması vakıt ütkäç, mägär, Färit profkomnan bik küñelsez yañalık alıp çıktı... Tözelep yatkan tege yorttagı kvartirlar büleneşen “yugarıda” yañadan karagannar da, KamAZ öleşen tözeleş oyışması faydasına şaktıy kisep algannar ikän. Färitkä bulırga tiyeşle kvartir da şul “kiselgän” öleşkä eläkkän. Çiratnıñ aña citü vakıtı bilgesez srokka kiçekterelgän...

...Alga kilä torgan yazmışnı kötep şul köye genä yäşi birsälär, bälki anda da ber cayı tabılır ide dä soñ... Älfirä başkaça eşläde... Annan sorap, anıñ belän kiñäşep tä tormıyça, üze genä häl itte dä kuydı... Abort yasattı...

Soñınnan gına bilgele buluınça, anı bu eşkä üz apası kündergän ikän. “Ällä nindi bilgesez hafalarga batarga bik ul hätle aşkınıp torma, balanı tormışıgız rätkä salıngaç ta tabarga ölgererseñ, äle yäşseñ, böten gomereñ alda”, - digän... Anıñ ul apası bu cähättän üze bik “utka peşkän” keşe ide şul. Väğdä birep yörgän yegete üzen avırlı kileş taşlap kaçkan da, şunnan soñ tugan balasın tulay torakka alıp kaytkan, häzer inde üsep kilgän bala belän şunda ber ayırım bülmädä yäşäüçe “yalgız ana” ide...

Abort yasatunıñ, tıştan gına karaganda, niye bar inde yugıysä. Çınnan da kıyın, hävefle çorda bala mäşäqatennän kotılıp toru dip kenä dä kabul itärgä yarıydır... Läkin keşe - isäpläü maşinası tügel şul, mondıy eşlärne fayda-zıyan kısalarına gına sıydırıp beterä almıy... Eçendä canı bar anıñ... Şul vakıygadan soñ Älfirä bik boyıgıp, moñayıp kaldı. Elekkeçä yılmaep-kölep söyläşmäs buldı. Törle küñel açularga yörüdän dä tämam bizde... Yuk kına närsälär öçen dä üpkäli, Färitne bitärli, üze yılıy başlıy torgan bulıp kitte... Aña karata mähäbbäte sünde - ike aradagı böten bäyläneşlärdä änä şul küzgä taşlanıp tora ide inde...

...Älfirägä çınnan da küp borçular kiçerergä turı kilgänder - yarıy, şulay da bulsın di... Ä Färitneñ ul çakta nilär kiçergänen kem nindi ülçäülärgä salıp karagan?.. İrmen digän ir bula torıp, kiçlären üz hatınınıñ tulay torak täräzäsenä vak taş ırgıtıp yörülär ällä aña bik küñelle ideme? Zakonlı hatınınıñ annan bala tabarga telämäven, şul mäsälädä anıñ belän añlaşıp ta tormavın ciñel ütkärep cibärdeme? Häm, ahır kilep, ir belän hatın rähät çakta gına çörkeldäşep bergä yäşärgä tiyeş tä, kıyınlık kilep çıgu belän härkaysı üz cayın karıy başlarga tiyeşme?

...Üz cayın tiz taptı Älfirä, äye... Çirattagı otpuskısı citkäç, berüze genä avılına kaytıp kitte dä... Şunda mäktäp çorında uk äle üze artınnan yörep algan ber yalgız yeget belän oçraşkan... Oçraştırgannar bulsa kiräk... “Sine haman yaratam, - digän tege yeget, - ägär üzeñ riza bulsañ, bernigä dä karamıym”, - digän... Yort-cirläre bik böten, üze kolhozda elektrik bulıp eşli ikän...

...Färitne taşlap yañadan “tormışka çıguı” turında başta hat yazıp belgertte Älfirä, şulay añlaşuı ciñelräk bulganga küräder inde. Formal eşlärne genä häl itep beterü öçen ul kire şähärgä äylänep kilgändä, alarnıñ inde, çın döresendä, üzara söyläşer süzläre dä kalmagan ide... Bötenläy çit-yat bulıştılar da kuydılar...

Häyer, kemgä niçekter bit... Färit, äle menä bügen dä anı küñelennän sızıp taşlıy almıyça, canı telgälänep yata... Berçä üzen ğayepli, berçä Älfiräne... Berçä ike yak ta ğayeple sıman, berçä ikese dä ğayepsez - bötenese fäqat yazmış kuşuı buyınça kılıngandır kebek...

Şunısı tagın ber säyer - älege vakıtta ul, nindi imgänüle hälendä dä, üzenä kürä yäşäü därtenä birelep mataşkan bula... Ä bit tege çakta böten dönyasınıñ inde bernindi mäğnäse kalmagan tösle toyıla ide. Yäşäü anıñ öçen avır häm kotılgısız ber mäcbürilek kenä ide... Künegelgän säğatendä torıp eşkä kitä, zavodta köne eş belän yuanıp ütä, ä tulay torakka kaytkaç üzen kaya da kuyarga belmi cäfalana ide... Häsräte andagı “dus-iş” belän urtaklaşa torgan da tügel - alar belän barı tik urtaktan berär şeşäne buşatırga mömkin... Şunnan ni - eçärgä sabışıp kitte... Eştän kaytışlıy uk ber yartını kıstırıp alıp kerä ide dä, tön urtalarına qadär döm iserergä ölgerep, çak-çak tüşägenä kaytıp yıgıla ide... Monıñ eş buyınça da zıyanı timi kalmadı: ike-öç tapkır soñga kalganı, berme-ikeme tapkır eşkä “baş tözätep” kilgäne öçen masterlıktan alıp, şul uk tsehında tokar itep kaldırdılar. Akçası kimräk tügel ide, mägär...

Organizmında eçkeçelekkä karşı immunitet bardır, küräseñ - aknı-karanı belmi cide-sigez ay eçügä dä karamastan, ul alkogolik bulıp kitmäde, ahırda üzen-üze kulga alıp, bu bozıklıkka çik kuydı... Häyer, anısı buyınça bik köçle ihtıyar belän maktana almıy - hätär ber oçrak “yardäm itte”... Bervakıtnı yünläp tanış ta bulmagan “şeşädäş dusları” belän iserek baştan sugışıp kitte dä, üzen bik katı kıynap taşladılar. Yıgılgaç ta äle eçenä, kükrägenä, başına tipkäläp, tämam eştän çıgardılar. Çak isän kaldı, tın alırga da integep, ozak kına bolnitsada yattı... Eçüen şunnan soñ ant itep taşladı da inde. Tögälräge - tıyılgısız eçüdän tuktadı. Siräk-miräk “salgalap” alunı isä soñgı dävergä qadär dävam itte, anısın bik olı zıyanga sanamadı. Avırrak hällärgä tarıgan çaklarında isä siräk-miräk belän genä dä kaldırmıy ide...

...Başına da änä şul kıynalgan çakta berär citdi zıyan salınmadı mikän soñ anıñ?.. Tıştan belenmi ide alay, läkin eçtän berär cirdä kan-mazar ukmaşıp kalgan buluı bik tä ihtimal...

...Färitneñ şunda uyları çualıp kitte... Närsä eşlärgä tiyeş ide soñ ul äle genä?.. Nindider käkre-bökre koridor, yan yaklarda işeklär, kaysı bikle, kaysı açık, açık işeklärdän eçtä ällä nindi bülmälär, ällä nindi keşelär kürenä... Ä-ä, anıñ üzenä dä şuşı yorttan kvartir birdelär bit... Menä kulında açkıçı... Tik kaysı işek anıkı?.. Kvartirnıñ nomerı onıtılgan... Başına närsäder bulgan ide şikelle, şuña kürä mikänni?

...Ul äle ber, äle ikençe işekkä bara, açarga itep karıy - kaysı açılmıy, ä kaysı işek artında çit keşelär bulıp çıga...

...Ällä anıñ kvartirı monda tügel, bütän yortta mikän?.. - Färit bormalı häm tekä baskıçlardan tübängä omtıla, podezd işegen bärep açıp tışka çıga. Yögerä-atlıy Çallı uramnarı buylap kitä... Alarnıkı änä tege biyek yorttır mögayın... Ä yuk, annan argısı... Yuk, tagın ul tügel...

...Şulay kañgırıp yöri torgaç, nindider cir astı yulına töşep kitä. KamAZga kerä torgan yul ikän bit bu... Ä anda anıñ Älfiräse eşli, yaña kvartirnıñ da kayda ikänen ul gına belä... Niçek moñarçı başına kilmägän?.. Ä, äye, başı eşlämi, eşläp betermi...

...Şaulap-görseldäp torgan KamAZ zavodı eçenä kilep kerüe bula - anı şunda uk ber ğalämät zur stanok avızına ozın timerlär tıgıp torırga kuyalar. Aña bit yugıysä häzer Älfiräne ezläp tabarga kiräk! Läkin stanokka timer tıkmıyça torırga yaramıy! Tıga da tıga timerlärne Färit, tıga da tıga...

...Yuk, monısı inde “almaşınıp kitü” tügel ide... Monısı - Färitne ozak yıllar buyına tön aralaş diyärlek yödätä torgan tıngısız ber töş ide...

* * *

Rayon üzägendä yäşägän Mädinä apası Färitne törle darular, dävalar belän täemin itep torırmın digän ide. Häm äytkän süzen ihlaslanıp ütärgä dä kereşte. Atna azaklarında yış kına avılga kaytıp, kodein, dekadron, tserebrolizin kebek, moñarçı isemen dä işetmägän berär daru kaldırıp kitkäli başladı. Darunı niçek ezläp tapkanın, anıñ ni hak torganın, ni faydalar öçen ikänen dä söyläp ala şunda... Kıybatka häm kıyınga töşä ikän, mägär, Färitneñ menä şuşılay “tugannarı östendä” çirläp yatuları!.. Yañarak kına bilgelängän pensiyäse tulısınça şul darularga kitep betä, äle citmi dä kala ikän... Üze, älbättä, “kiräkmi” dip äytälmi. Kiräk çönki - üzenä dä, tugannarına da anıñ mömkin qadär tizräk terelüe bik tä kiräk!

Häle dä, äkrenläp bulsa da, yahşıra bargan tösle bit, annarı... Eş tınıç avıl şartlarında gına tügelder, şul darularnıñ da uñay yogıntısı bardır, mögayın...

Ä berkönne Mädinä apası anı “dävalau seansı”na dip üze belän alıp kitte... Rayonga ataklı ekstrasens Färis Gallämov kilgän, halık şunıñ seanslarına yabırılıp yöri ikän! Seanska kultık tayagı belän yäki kolyaskada kilep, annan inde sau-sälamät köye üz ayagı belän kaytıp kitüçelär dä yış bulıp tora di, imeş tä: seans aldınnan şularnıñ niçek terelep kitüläre turında üzlärennän söylätälär di!.. Färit ekstrasenslarga tamçı da ışanmıy ide, läkin şuña da karamastan, barmıym dip karışa almadı. Çönki “kirelegeñ arkasında terelmi kaldıñ” dip äytüläre, äytmäsälär dä uylauları bar bit... Ni kuşsalar şuña buysınu da toru inde anıñ häzerge böten burıçı... İltep kuydılar Mädäniyät sarayına, kultık tayagı belän aksaklap üze kerep utırdı... Tik ekstra-seansnıñ hiçber kızıgın da, faydasın da tapmadı, nibarı monıñ mäğnäsez ber aferistik tamaşa ikänlegenä ışanıçın nıgıtıp kayttı.

Ozak ta ütmäde, anı tagın rayon üzägenä, bu yulı inde mäçettä öşkertergä alıp bardılar... Ayırım ber öşkerü kabinetları da bar ikän alarnıñ anda... İzge dogalar ukıp, zämzäm suları börkep äybätläp öşkerdelär, “mahsus” dogalıklar da birep cibärdelär... Häm şunıñ belän şul - küzgä kürengän bernindi faydası da bulmadı. Mägär zıyanı da timäde, Allaga şöker.

Kürşe mari avılında danlıklı ber imçe karçık bar ikän äle tagın, şuña da alıp bardılar... Karçık digännäre 57 yäşlek citez genä hatın bulıp çıktı. Pensiyägä çıkkançı rayon bolnitsasında medsestra bulıp eşlägän ikän... Üz öyendä çıp-çın dävahanä oyıştırıp cibärgän - Färit kilgändä, anda inde aşkazanı yazvalı ber ir, ayakları yörmi torgan üsmer bala, radikulittan cäfalanuçı hatın-kız dävalanıp yatalar ide. Färitne dä ber atnaga şunda kaldırdılar. İmçeneñ dävaları sölek saludan, banka kuyudan, törle ülän tönätmäläre eçertüdän, tänne üze äzerlägän şifalı maylar belän ışkıp massac yasaudan häm şularnıñ bötenesenä kuşıp nindider tılsımlı ırımnar ukudan tora ide... Gacäpkä karşı, Färit şunda yatkan arada yazvalı ir belän radikulitlı hatınnıñ hälläre arulandı, ahırda alar “tereldek” dip, imçegä rähmätlär äytep, tiyeşle tüläü östenä büläklär dä birep, öylärenä kaytıp kittelär... Färitkä dä äzräk faydası tide şikelle - uñ yak täneneñ cilsenep toruı sizelerlek kimede. Ä ayaksız bala annan soñ da dävalanırga kaldı äle...

Köz citep, agaç yafrakları altın töskä kergändä, Färit inde üzen yarıysı gına toya başladı. Başı avırtmıy, täne ärnep sızlamıy, uñ ayagı belän kulı köçsez genä bulsa da äzräk häräkätlänä, enä kadagannı sizä... Sul kulındagı tayakka tayanıp, uñ ayagın uñaysız gına österäp salıp, ul inde işegaldına, bakçaga, uramga çıgıp yöri ala. Yörgän cirendä hätta arkılı yatkan närsälärne torkılı alıp kuya, üzençä äzräk fayda kiterergä tırışa... Könnär cılı torganda uramga çıgıp, koyma buyındagı eskämiyädä ozak kına utırıp kerä... Anda küñelle - keşelär ütep-sütep yöri, tanışlar tuktap küreşep kitä, isänlek-saulık soraşkan bula... Kayçakta anıñ yanına eskämiyägä utırıp, tege-bu turıda söyläşkäläp tä algalıylar...

...Bigräk tä Ğalimcan isemle, utız biş - utız altı yäşlärendäge ber adäm uramnan uzgan sayın şunda tuktalıp, äzräk “läçtit satıp” kitärgä yarata. Küp oçrakta “salmış” bula, süzen dä şuña bäyläp başlıy:

- Eçtem äle min, abzıy, - di berkönne, mäsälän, eskämiyägä kilep utıru belän ük. - Çönki miña “pocalıstı, eç inde” dip kıstap salıp birälär. Ä çönki kulımnan eş kilä! Tübän oçta öy salabız. Ä ul eşneñ räten minem hätle belüçe yuk! Şuña kürä, “pocalıstı” dimäsälär eçmim dä! Ä eçmäsäm eşlämim dä!

- Eçtem äle min, abzıy, - di tagın ikençe yulı. - Çönki yöräk yana, ponimayışmı? Avıl östendä yomış çıkkanda gına eşläp yörüdän nadoyıl, añlıysıñmı? Minem menä kiçä eşem bar ide, ä bügen - yuk! Ä eşem bulmagaç, min nişlärgä tiyeş? Eçärgä tiyeş, çönki eç poşa, yöräk yana!.. Ponimayışmı?

...Çınnan da, kayçandır zur häm kuätle bulgan avıl bügenge köndä tarkalıp betep bara, monda inde elekkeneñ yartısı qadär dä kalmagan ber sıyır ferması häm yartılaş kına cirlärne eşkärtüçe kırçılık hucalıgı kalgan ide. Avıldan “kaçıp” betärgä ölgermägän halıknıñ da şaktıy öleşe barı tik üz ihatasında terlek asrap, bäräñge üsterep häm öy salu, bura burau işe oçraklı käseplär belän kön kürä ide. Ğalimcan şundıylarnıñ berse ide...

Färitneñ çirenä karata isä mäzäk aralaş çınbarlık kuşıp ävälägän üz bäyäse bar ikän anıñ...

- Terelep ayakka basarga bik aşıkma sin, abzıy, - di berkönne, ğadättäge “eçtem äle”sen äytep uzgannıñ soñında. - Çık ta utır menä şuşılay, utır da koyaşta kızın... Havada oçkan koşlarnı küzät... Ä Äshätneñ sine genä kararga baylıgı bik citä anıñ, ul yagına ber dä kaygırma... Üzeñ dä pensiyä alasıñdır bit inde... Ä ayak ul tamaknı tuydırır öçen genä kiräk, çın döresendä... Ägär aldıma aşarga-eçärgä kiterep birep kenä torsalar, min üzem, mäsälän, ayaklarnıñ ikesen bergä kuşa bäylär idem dä kuyar idem!.. Äyttem isä kayttım... Öçençe yıldan aldagı yılnı minem dä menä şuşı sul ayak baltırdan sıngan ide bit... Başta avırttı, koneşno, no zato annan soñ illä rähät bulgan ide! Eş eşlise yuk bit inde... Hatın: “Häleñ niçek, canıy” dip kenä, kön sayın ber tämle äyber peşerep sıylap kına tora, min siñaytim!.. Ä ayak cirgä teräp basarga yarıy gına başlagan ide - “Eş eşlä!”, “Akça tap!” - dip canga tiyärgä dä totındı!

...Bötenläy yuk-bar süzneñ dä töbendä berär törle tirän asıl yatmıy kalmıydır, küräseñ... Dörestän dä, Färit inde üzeneñ şuşı hälenä şaktıy iyäläşä başlagan ide... Ul çirle keşe, häm annan tınıç kına, ipläp kenä çirläp yatu taläp itelä... Öy eçe, işegaldı, uramda koyma buyı, şularda bula torgan vak-töyäk hällär-vakıygalar anıñ öçen inde böten dönyanı alıştırgan ayırım ber dönyaga äverelde... İsän-sau keşelär irtän torıp eşkä, ukuga - äyterseñ lä bötenläy çit planeta orbitasına çıgıp kitä. Färitneñ isä ul çitke orbitalarda bötenläy bernindi katnaşı yuk... Kaydadır yırakta kalgan Çallı kalası da inde çın tügelder, nibarı berär kitaptan ukılgan uydırma hikäyä genäder tösle toyıla başladı... Gomer ütkän bit şunda, yugıysä... Niçä yıllar şul kalaga hezmät itelgän, şunda hatınnar, balalar, dus-işlär, kvartirlar, ällä nikadär mölkätlär tabılgan... Tabılgan da cuyılgan... Bügen kilep inde Färit öçengä alarnıñ berse dä yuk... Bälägä taru belän ük anı onıttılar da taşladılar, inde menä üze dä onıtıp betep bara şikelle...

...Uramnan öygä kergändä, kütärmä töbenä citkäç, ul şunda çak kına häl cıyarga utırdı... Häl digäne, niçek kenä yahşıruga barmasın, şul unbiş-egerme metr aranı uzarga da bik citep betmi şul äle... Savıkkan oçrakta da kinättän sau-taza keşegä äylänmäs, sikerep torıp kına tışkı dönya belän yaña köräşlärgä taşlana almastır inde ul, mögayın - hälsezräk, aksagrak, imgäkleräk ber keşe bulıp kalır... Baştagı mäldä bulgan därtle hıyal çınga aşıp betmäde, inde şunı tanırga, başnı iyep yazmışka buysınırga vakıttır... Şulay itep, alaysa, imgäkleräk köyençä tagın Çallıga çıgıp kitäse bulırmı? Anı äzmäverdäy çagında izep-taptap taşlagan, böten närsäsen tartıp alıp talagan ul Çallı kalasında inde häzer nilär genä kıyrata alır ikän soñ?

Teläsä närsä disennär - üzeneñ elekke dönyasına kiredän kaytası kilmi anıñ! Kaytunıñ mömkin tügellege yahşı hätta! Azmı-küpme savıkkan oçrakta menä şuşında, şuşı tugan avılda tıynak kına, tereklek itärlek kenä ber üz tormışın korıp cibärä alır bälki... Küp tä kiräkmi şikelle bit - terlekkä aşarga salırga, asların çistartırga, bakça utarga, şunıñ işegä yarıy başlasañ ägär - avılda änä şunıñ belän genä dä inde faydaga yaraklı keşe bulasıñ... Tehnika, mehanika tiräsendä “kazınıp”, “kıştırdap” yöri torgan berär eş tä tabılıp kuysa - bötenläy dä yahşı, tagın närsäder telise dä kalmıy... Häyer, betep bargan avılda anıñ öçen genä şundıy şäp eşneñ “vakansiyä”dä yatuı bik ikele... Läkin, hiç yugı karavıl toru bulsa da yarap kuyar ide bit! Ä annan da arısı inde - änise äytmeşli, Hoday eşe... “Can birgängä cün birgän” digän mäqal dä çınga aşıp kuymasmı...

Anısı da monısı - avılda yäşäp kalsa, tugannarı belän, tugannarı küz uñında bulır bit... Dus-işlär onıttı, hatınnar taşladı, balalarga hätle çit buldı - tugannarga kaytıp yıgıldı bit äle menä... “Yat yarlıkamıy, üz ütermi” dip bik belep äytkän ikän şul borıngılar... Tugannar östendä avır yök buludan tuktar ul ozaklamıy, Alla boyırsa, ämma läkin, alardan yırak kitep tä olakmaska tırışır...

...Färit äkren genä kütärmädän torıp öygä kerde, karavatına barıp yattı... Kiçkä qadär yırak, yoklarga hiç tä mömkin tügel ide äle... “Bulır-bulmas” başına tagın katlı-katlı uylar agılıp tula başladı...

...Tugannar digännän... Çallıda hiç tä “mesken-yatim” bulıp yäşämäde bit ul, yugıysä... Hatını, balaları, kvartirı, menä digän eşe - normal keşelärdä bula torgan böten närsäse dä bar ide bervakıtnı... Niçek şularnıñ barısı da cil seberep alganday yukka çıgıp bette soñ?.. İnsult - änä şul yaman hällärneñ näticäse buldı bit, mögayın...

* * *

...Tege çakta kıynalıp, bolnitsada yatıp çıkkannan soñ ozak ta tormıyça, ul ber yıl çaması vakıtka KamAZdagı eşennän kitep aldı bit äle... Biografiyäneñ şul ber “çi töyene” inde bötenläy dä onıtıla yazgan, ä bit üz çorında nindi katlaulı drama ide anıñ öçen...

...Kön artı kön gel genä ber stanok artında basıp toru bik yalkıtkan, tirän töşenkelek kiçergän çakta kılıngan vak ğayepläre öçen masterlıktan alularına karata küñeldä üpkä dä bar ide... Häm menä şular fonında - aña Çallı avtohucalıklarınıñ bersenä incener-mehanik bulıp küçärgä täqdim yasadılar. Zavod eşennän “üz teläge belän” kitep, änä şul yaña eşkä urnaştı da kuydı Färit. Anıñ akçası kübräk, ukıgan belgeçlegenä dä nıgrak turı kilä, üseş perspektivası da zurrak şikelle ide...

Läkin yukka bulgan ikän. Avtohucalıknıñ iskergän, kırık yamaulı tehnikası çirattagı tapkır vatılgan sayın, böten ğayepne anıñ östenä tagalar ide anda... Yulda kinät vatılu säbäple berär maşina avariyägä yulıksa, monıñ öçen “başıñ belän cavap birü” kurkınıçı da şaktıy real yanap tordı... Kollektivta bereñ östenä bereñ eş yäki bälä audaru, äläkläşü dä kiñ tamır cäygän ide... Çak ber närsä bulsa, premiyäne kisälär, eştän kuıp çıgaru turında kisätälär... Äledän-äle kugalap ta toralar... Balık başınnan çeri, digändäy, ul ATHnıñ citäkçese yünsez keşe ide, böten bolgavırlıklarnıñ baş säbäbe şunnan kilä ide... Bu şartlarga çıdıy almıy kitkän ber keşe urınına kilgän bulgan ikän Färit - üze dä çıdıy almadı, ber yıl digändä, elek eşlägän zavodına kire äylänep kayttı. Tik inde tokar bulıp ta, master bulıp ta tügel, ä incener-tehnolog bulıp eşli başladı.

...Läkin, kitte dä kayttı gına tügel ide şul... “Üz teläge belän” kitkändä, bilgele ki, anıñ kvartir alu çiratı “zäñgär töten belän yanıp” kaldı, ä kire kaytkaç şul uk çiratka “arttan iñ berençe” bulıp yañadan basarga turı kilde. Bakça çiratı, maşina alu çiratı da bar ide äle tagın, aları da yandı... Ä bit, mondıy çiratlarda toru - üzenä kürä “kapital tuplau” digän süz ide ul çaklarda: keşeneñ eşläp tapkan baylıgınıñ yartılaş öleşen änä şul çiratlarnı azakka citkerep “buşlay” alıngan kvartir, bakça, maşina, härtörle stac östämäläre häm lğotalar täşkil itä ide. Häzerge isäp belän karasañ, million sumga taladılar anı... Ä şunıñ öçen ğayep tagarlık ber keşe dä yuk, turıdan-turı gına berkem dä aña zur yamanlık kılmadı... Ul üzen dä tormışta yahşırak urın tabarga uktalıp karaganı öçen genä ğayeple sanıy almıy... Zamananıñ böten sisteması şundıy ide, ni häl itäseñ...

“Sovet keşese” digän kısalardan berkaya çıkmıyça, bilgelängän üz küçärennän kupmıyça gına yäşägän bulsa, çama belän şul vakıtlarda anıñ inde kvartirı, hatını, ber ya ike balası häm bälki öç sutıy bakçası, “Oka” maşinası bulır ide - ul mömkin bulgan “standart” bähetlärneñ barsına diyärlek inde ireşep tä betär ide... Şular urınına isä - tulay torakta yäşäüçe buydak, “hatın ayırgan” ir, çiratları noldä, böten mölkäte diyärlek ber tumboçka eçenä sıya... Gel eşläp kenä tora ide üze yugıysä, aru gına belgeçlege dä bar ide...

...Änä şul hälendä utız ike yäşen tutırgançı yörergä turı kilde aña...

İkençe hatını Fänirä belän anı şul çaktagı ber dustınıñ tugan kön kiçäsendä tanıştırdılar. Matur gına kiçä ide, karşında utırgan şul Fänirä isemle yäş kenä, söykemle genä hatın-kız baştan uk “anıkı” itep bilgelängän ide inde... Çäkäşep şärab eçtelär, parlaşıp biyep, berniçä cömlä genä süz söyläşep aldılar. Fänirä alar eşlägän şul uk zavodta buhgalter bulıp eşli ikän, älege momentta yalgız ikän... Kiçädän soñ ul anı öyenä ozata bardı... Öy dip, Fänirä nibarı malosemeyka bülmäsendä yäşi ide äle... Öç yäşlek ulı da bar ikän üzeneñ, Radik isemle ikän...

Şul kiçädän başlap alar bergä yäşäp kittelär. Döres, Färit moña başta oçraklı ber “mähäbbät macarası” dip kenä karagan ide, läkin bik tiz bütän akılga kilde. - Şunnan da arı saylanırga, ul bit inde yäş yeget tügel... Fänirä aña çıgarga bik riza... Ulı bäläkäy äle, anıñ çınlıkta ügi bala buluın üzenä bötenläy belgertmäskä dä mömkin... Tagın ni citmägän?.. Kıskası, şartın kiterep Fänirägä täqdim yasadı da, ir belän hatın bulıp kittelär...

...Bu inde çın ğailä tormışı ide. Färitneñ, moñarçı öylänep algan keşe bula torıp ta, anısın tatıp karaganı yuk ide äle. Tormış iptäşe belän härçak ber tübä astında, böten närsäläre üzläreneke, irtä-kiçen aşarına äzer, ös başı yuılgan, çistartılgan... Bala da gel üzennän tugan şikelle yakın, tansık bulıp kitte... İke yıl şulay bergä yäşägännän soñ, nihayät, alarga öç bülmäle kvartir da birdelär. Ä tagın ber yıldan kızları Elvira tudı... Tormışnıñ böten yakları da, şulay itep, tiyeşle cayına salınıp bette... Bähet öçen keşegä nikadär az närsälär kiräk, häm şularnıñ çın bäyäse nikadär kıymmät tora bu dönyada!..

Ämma, bähetsezleklär tagı da azrak närsälärdän kilä, ükeneçkä karşı... Färitneñ ğailä bähete cimerelü isä ul üze işetergä-belergä dä telämägän “vak” närsädän - Radik digän malaynıñ çınlıkta aña ügi bala buluınnan, dönyada anıñ üz tugan atası da bulu faktınnan üseş alıp kitte...

Fäniräneñ iñ başta uk söyläp añlatuına karaganda, Radik dönyaga kilerdän az gına aldarak anıñ çın atasın, Albert isemle yegetne karaklıkta ğayepläp öç yılga törmägä utırtkannar... Şuña da karamastan bala tugan... Ata keşe baştagı ike yılda atna-un kön sayın bik kupşı süzle, “mäñge tugrılık” turında antlar belän tulı hatlar yazıp torgan. Läkin, törmädän çıgarına küp tä kalmastan, bötenläy başka törle ber hat cibärgän. “Kiçerä alsañ kiçerergä tırış, fälän dä tögän, ämma min hiç kötmägändä-uylamaganda üzemneñ çın mähäbbätemne taptım, inde berni dä kıla almıym, tege dä bu”, - digän... Törmägä qadär ük beryulı ike “canıy” belän yörgän bulgan ikän, duñgız, änä şul ikençesenä dä törmädän “çäçäkle” hatlar yazıp yatkan... Kotılıp çıkkaç isä, Fäniräne irsez bala tapkan “yalgız ana” yazmışına kaldırıp, şul ikençegä öylängän...

...Radikka, älbättä, ul turıda belgertmädelär. Malay Färitne üz ätise dip belä, aña “äti” dip endäşä ide. Färit anı kakmadı-sukmadı gına tügel, hätta kiresençä - berär yaramagan eşe öçen tirgärgä yäisä “çäbäkläp” alırga telägändä dä, başına “üz balam tügel bit” digän uy töşep, tıyılıp kala torgan ide. Fänirä dä ul yaktan şaktıy “könçel” buldı, uñayı çıkkanda: “Üzeñneke bulmagaç ta”, - dip isenä töşergäläp tordı... “Medalneñ ikençe yagı” digändäy, bälki Färit Radiknı çın üz balası şikelle yaratıp ta citkermägänder... Tagı da söykemleräk bäläkäy kız Elvira üsep kilä ide inde, östävenä - küñel nişläpter gel şuña gına tartılıp tora ide... Radikka karata äzräk salkınlık ta bulmıy kalmagandır ahırsı... Berkem dä äüliyä tügel... Tabiğat üzeneken itä...

Radik mäktäpkä yörü yäşenä citkäç isä bu cähättän eşlär bik hafalı räveştä katlaulanıp kitte... Tege Albert digän keşe Radiknı uramda, mäktäptän çıkkanda oçratıp, aña ya berär täm-tom, ya uyınçık birep kitkäli başladı. “Min sineñ üz ätiyeñ” dip tä äytä ikän, citmäsä... Mondıy hällär berniçä tapkır kabatlangaç, Färit ul Albert belän üze oçraşıp söyläşergä buldı. Adresın beleşep, öylärenä bardı. Öyenä ük kerep tormadı, bilgele, podezdga çakırıp çıgarıp kına söyläşte. Ämma, keşeçä äñgämä barıp çıkmadı... “Añlamadım!”, “Närsä dideñ?”, “Şunnan ni?” - dip, “gonor” belän söyläşä torgan adäm bulıp çıktı Albert, şunısı uk inde küñel kaytargıç ide. Radik mäsäläsendä: “Min şulay telim”, “Minem hakım bar, bala çınlıkta mineke” - dip kenä fiker yörtä... Ä Färitneñ ğailä iminlege, Radikka karata anıñ hokukları kebek närsälär turında kılı da selkenmi... Nindider “törmä tärbiyäse” añkıp torgan bu bändä yanınnan tagı da nıgrak küñel kırılu gına alıp kaytıp kitte Färit...

...Tora-bara Radiknıñ Färitkä “äti” dip äytüdän tayçanıp kalırga tırışuı sizelä başladı...

Bervakıtnı, inde üsmer yeget bulıp kilgändä, Radik öygä şul çakta bik modalı bulgan, aru gına hak torgan magnitofon-pleer totıp kaytıp kerde... Färitneñ: “Kayan aldıñ?” - digän soravına karşı, küzen tozday itep turı karap: “Äti birde!” - dip cavap kaytardı... Böten kileş-kilbätennän, şundıy da real bulıp, Albert sıyfatları çagılıp kitte...

- Min siña ul keşedän bernindi dä büläklär almaska dip äyttemme? - dide Färit, “kabınıp” kitüdän üzen çak tıyıp torgan häldä. - Äyttem... Kiter äle monda!..

Häm pleernı Radiknıñ kulınnan tartıp aldı da, idängä taşlap, östenä kiterep bastı... Tagın häm tagın basıp, vatkalap taşladı. Şakkatıp kalgan Radikka başka ber süz dä äytmiçä, borılıp ikençe bülmägä kerep kitte...

Läkin, ul kahär sukkan pleer üz hakınnan küpkä kıybatkarak töşte Färit öçen - Radiknıñ änise Fänirägä berniçä kön buyı sukranıp, tirgänep, hätta küz yäşläre koyıp Färitne “talau” öçen bik şäp ber sıltauga äverelde. İmeş: “Balanıñ üz atası bulu tirän ser bulsa yarar ide, ämma ni dip bügen şul uñaydan tavış çıgarırga?! Ni dip ber-bersen yakın kürgän öçen genä ata belän baladan şulay yämsez itep üç alırga?! Annan kilep, böten dus-işlärendä bulgan närsä nişläp Radikta gına bulmaska tiyeş? Bik alay äybät bulgaç, nigä Färit aña ul pleernı üze alıp birmägän? Çönki ügi kürä ul anı! Häm çönki üzeneñ kulınnan kilmi! Bik kiler ide dä - eşlägän eşeneñ räte yuk! Çönki üze buldıksız! Açıgavız! Ä äyber vatarga osta!” Häm başkalar, häm başkalar...

...Hatın-kız kay cirne çagarga belä inde ul, äytäse tügel... Eş häm karera uñışları yagınnan Färit tübän tägäri bara, ä tege Albert “çäçäk ata” ide ul däverdä...

İldä “üzgärtep koru” başlanu belän, KamAZ zavodlarınıñ şoma gına eşläp toruı bozılıp kitte, ä Dvigatellär zavodında çıkkan yangın böten bu avtogigantnı ayaktan yıgıp saldı... Aylar buyına eşsez utırular, bolay da yuk çigenä kalgan eş hakların totkarlaular, akça urınına üzläre kuygan bäyä belän tovar birülär, eşçelärne küpläp kıskartular ğadäti küreneşkä äylände... Färit eşlägän remont tsehı da bu hällärdän çittä kalmadı. Läkin, KamAZ maşinası çıgaruga turıdan-turı bäylänep katmagan tarmak bulganlıktan, monda üzallı räveştä zakazlar tabıp eşläügä caylaşa başladılar... Velosiped detalläre, traktor tagılmaları öçen törle uzellar, könküreş kiräk-yarakları yasarga kereştelär... Färit tä, bilgele ki, şul yañarışlarnıñ üzägendä kaynadı... Küpmeder “bolganıp” algannan soñ, alar tulayım krizisnı çitlätep urap, köyle genä eşläp kitkännär ide inde.

Läkin, ozak ta ütmäde, remont tsehı “katnaş milekle”, “Olrayt” digän çit-yat isemle ber firmaga äverelep, asılda KamAZdan ayırılıp çıktı... “Privatizatsiyä” yasau yulı belän anıñ mölkäten üzläşterü “fokusı” ide bu, älbättä... Yaña hucalar isä töp profilläre buyınça säüdä-kommertsiyä belgeçläre ide... Timerdän neçkä sıyfatlı äyberlär citeşterüne dä üzläreneñ alış-bireş, äveş-täveş, oçsızga alıp kıybatka satu, eş hakların kısu işe ısulları belän alga cibärep bula dip beldelär ahırsı... Tsehnıñ iskerep betkän stanokların zamança tehnika belän alıştıru turında uylap ta karamadılar, eşläp tabılgan böten keremne üzläreneñ “çista tabışı” dip sanap, kesälärenä genä şudıra bardılar... Näticälär ozak köttermäde... Äle ber, äle ikençe zakazçı, üzlärenä kulayrak partnerlar tabıp, “Olrayt” belän hezmättäşlektän baş tarta tordı... Ternäklänä genä başlagan tseh yañadan torgınlıkka battı...

Ä bälki hucalarga şul gına kiräk tä bulgandır?.. Bälki alarnıñ iñ baştagı töp maksatı da tsehnı küz buyau öçen genä azrak eşlätkän bulıp, soñınnan böten mölkätne araf-taraf satıp beterüdän torgandır? Bik tä şuña ohşagan ide... Başta berär “defitsit” uzelı vatılıp yatkan stanoklar bik säyer räveştä kayadır ozatıldı... Annarı eşläp torgannarınıñ da “artık”ları “kıskartıla” başladı... Häm, nihayät, törle säbäplär barısı bergä cıyıla kilep, tseh bötenläy diyärlek eştän tuktaldı... Haman da şul küz buyau öçen genä, monda nibarı boz tişkeçlär, boraular häm ötergelär, kuhnya pıçakları kebek berniçä törle çüp-çar yasap mataşu isän kalgan ide inde... Eş hakları da iñ tübän däräcägä töşte. Eşçelär “üzläre teläp” taralıp betsen öçen yüri dä tübänäytep toralar ide şikelle anısın...

...Färit bu hällärne bik avır kiçerde... Läkin, şuşı tsehka yartı gomeren bagışlagan, mondagı här stanoknıñ här detalen diyärlek üz kulınnan ütkärgän, eşçe-hezmätkärlär belän bertuganday yakınayıp betkän keşe ide bit inde ul häzer... Şuña küräder, yahşırak başka urın ezlärgä, yağni “kaçarga” aşıkmadı: “üz tsehın” “kotkarırga” tırışıp yörüen dävam itterde...

...Ä Albert digän keşe bu vakıtta çittän tovar kaytartuga mahsuslaşkan, zur tabışlar belän eşläüçe “Trans-Treyd” digän ber täeminat firmasınıñ direktor urınbasarı bulıp algan ide inde. Andıylar, niçek kenä gacäp bulmasın, ber-bersenä tayanışıp, ber-bersen “tartıp kütäreşep” yäşilär, häm zamanasına kürä iñ otışlı tarmaklarnı “eläkterep ala” belälär bit...

...Fänirä Färitne bervakıtta da ir bularak sanga sugıp betermäde, gorurlıkka niçek kenä timäsen, döresen tanımıyça bulmıy... Aña karaganda täväkkälräk, çayarak holıklı ide çönki... Färitneñ eş hakı da anıkınnan kimräk buldı... Anıñ öyenä “yortka kergän genä” keşe buluı da şul uk isäpkä salına bit inde tagın... Kıskası, ğailädä baş keşe çınlıkta Fänirä ide, ul äytkän süz aktık süz bula ide. Üze genä şundıy bulsa ni äyter ideñ - ämma balalar da şundıy mönäsäbätkä künegep üstelär... Äniläre ni disä şunı eşlädelär, äniläre yul kuygan cirdä “äti ni äyter” dip borçılmadılar...

...Radik yış kına “üz ätise” yanına kitep yugala, berniçä könnär şunda bulıp kayta başladı... Soñga tabarak inde kiresençä - Fänirä belän Färit yanına siräk-miräk “kunakka” gına kilep kürenä torgan bulıp kitte. Malaynıñ ğailädän kitüenä änise nişläpter bik riza ide. Ul riza bulgaç, bilgele ki, Färit tä artık şaulap mataşmadı. “Ügi üz bulmas” digän fikergä künde dä, şunıñ belän tınıçlandı.

Läkin, monısı äle “yarık tagarak yanında kalunıñ” iñ başı gına bulgan ikän... Könnärdän ber könne Fänirä zavodtagı eşennän “üz teläge belän” kitte dä (kısrıklap çıgara başlagannar, imeş), atna-un kön çaması eş ezlägän atlı bulıp yörgänneñ soñında... “Trans-Treyd” firmasına buhgalter bulıp urnaştı da kuydı. Yağni, Albert kanatı astına barıp sıyındı... Ä näq şul vakıtta, Radiknıñ ber kaytkanda söylägäne buyınça, ul Albert üz hatını belän ayırılışıp yöri ide... İke oçraknıñ şulkadär “tılsımlı” räveştä bergä turı kilüe hiç yukka tügel, monıñ töbendä ni yatkannı iñ aktık yülär dä añlarlık ide inde...

Şunnan soñ ozak ta ütmäde, Färit belän Fänirä arasında da ayırılışu turında bik citdi söyläşü bulıp uzdı... Süz artınnan uk “eş” tä kuzgatıldı...

...Keşe küñele - töpsez koyı, älbättä... Fänirä üzen kız çagında aldap, yäş bala belän yalgızın taşlap kaldırgan ul Albertnı niçek şul däräcädä gafu itä aldı ikän soñ? Älegäçä aptırıy Färit... Urtak balaları bulgan Radiknı üzenä cälep itüe belän Fäniräneñ böten bulgan elekke näfrätlären eretteme tegese? Yuktır, anısın gına gel kapma-karşı mäğnädä - ğailäne tarkatu, üsep citkän “äzer” balanı tartıp alu dip tä kabul itärgä bula... Bay häm däräcäle irgä çıgu perspektivası disäñ - menä anısı Fäniräneñ holkına-figılenä yakınrak turı kiläder... Şul cirlekkä yäş çaktan sünep betmi kalgan mähäbbät kuzı da östälsä inde ägär... Hatın-kıznıñ mähäbbät digäne näq menä Albert şikelle bändälärneñ “sulış örgänen” genä kötep yata bit ul... Ä Färitkä karata Fänirä gomerdä dä andıy hislär belän yanmadı...

...Bay irgä çıksa da, Fänirä sud arkılı mölkät büleşergä onıtmadı, mägär... Öç bülmäle kvartirnı ike häm ber bülmälegä büldelär. Färit öleşenä, älbättä, ber bülmäle tide...

Böten bu eşlär azakka citep betkäç, Albert belän ber oçraşıp, iple genä söyläşep aldılar alar... Albertka inde şaktıy olpat, “solidnıy” kıyafät kergän ide. “Törtenep” söyläşmäde, “ciñüen” tışka bärep çıgarmadı...

- Radiknı karap-tärbiyäläp üstergäneñ öçen min siña, älbättä, bik rähmätle... İnde menä üz kızıñ minem tärbiyägä küçä ikän, anısı buyınça ber dä borçılma. Sin niçek, min dä şulay, tak çto kvitı bulırbız”, - dide... İstä kalganı şul...

Tormışta bulgan böten närsälär ber çılbırga bäylängän, ber çeltärgä ürelgän... Färitneñ eşlägän eşe akçalı häm ömetle bulsa, ğailäse dä cimerelmi kalır ide bälki... Ğailä cimerelgäç isä eştäge häl häm vakıygalarnıñ da hiçber kızıgı kalmadı. Töp stimul yukka çıktı... İnde betü çigenä citkän “Olrayt” firmasınıñ ozaklamıy bulaçak “likvidatsiyä”sen dä kötep citkermäde Färit - tsehnıñ mölkäten satıp taratu uñayınnan bulgan, inde mäğnäse kalmagan ber skandalnı kuyırtıp cibärde dä - näticädä “üz teläge belän” eştän kitärgä mäcbür buldı... Tiz genä yaña eş ezläp tabu öçen dä “kıçkırıp torgan” stimul yuk ide, mägär... “Bulgaç-bulgaç yahşı eş bulsın, berençe turı kilgängä kermim äle” dip, eş turındagı iğlannarnı beräm-beräm karap ütkärä genä tordı...

...Ä aydan-ayga suzılgan beryalgızlık, rähimsez yazmış tarafınnan izep-taptalganlık, avır küñel gazapları, könozın şögılsezlek, çit keşegä kalgan kızın sagınıp özgälänülär, şularnıñ bötenesen arakı häm sıra belän “yuarga” azaplanular ahırda anıñ üzen ber mizgeldä vatıp-cimerep taşlar dip uylamagan... Häyer, küñelneñ ber poçmagında andıy şom da karañgı külägä şikelle sagalap utıra ide inde... “Yazmış üze kaya da bulsa alıp çıgar äle” dip kenä gamsezlekkä birelep yörde Färit... Alıp çıktı, menä...

* * *

Tormışında bütän vakıyga häm yuanıçlar kalmasa, keşeneñ böten häl-ähväle hava torışına karap üzgärä başlıy ikän ul... Altın közneñ koyaşlı häm korı könnärendä Färitneñ küñele dä kör, saulıgı da gel yahşıruga taba bargan tösle ide, läkin annan soñ atnalar buyı salkın vak yañgır sibälärgä kereşte - häm anıñ da canın-tänen nindider avırlık bastı, öşänü biläp aldı... Häzer inde ul könnär buyına gel diyärlek öy eçendä bula... Avırsınıp kına kuzgalıp işegaldın ber äylänep kerä dä, nişlärgä dä belmiçä tagın karavat çitendä utıra, ya bulmasa yatıp tora... Köndälek däva künegülären yasap ala, tik inde alardan soñ da täne elekkeçä ciñeläyep kitmi, arıp-alcıp kına kala... Atap kına äyterlek avırtkan cire yuk, ä temperaturası utız cidedän töşmi...

Mondıy eç poşırgıç vakıtların kitaplar ukıp ütkärermen dip uylagan ide dä... Tik, haman da şul “baş bozılganlık” bäläseme - ber abzatsnı ukıgançı annan aldagısı onıtıla bara kebek, kitapnıñ eçtälege hätergä berböten bulıp señmi... Añlaşılgan qadärese dä nişläpter gel genä töçe, yasalma sıman toyıla... Televizordan da köne-töne ber ük törle “şaltıravık” kürsätälär... Häyer, anısınnan Färit sau-taza çagında uk yalkıp bizgän ide inde...

Öydägelär aña tämam künegep, üzlärençä caylaşıp bette... Kaygı-şatlıkları, borçu-mäşäqatläre nindi genä bulmasın - barısın da niçekter şoma gına itep Färitne çitlätep ütkärälär... Salkın karaş kürsätmilär, yugıysä - tabınga çakırıp utırtalar, kiräk närsälären äzerläp birälär, hälen dä beleşep kenä toralar, ä İlşat kiçlären berär säğat künekmälär ütkärü turında da onıtmıy... Läkin, äytik, alar üzara söyläşkändä, Färit äyterseñ lä yuk keşe: aña hiçber süz dä katmıylar, turıdan-turı üzenä kagılmagan närsälärdä annan kıyınsınıp, tartınıp ta tormıylar... Yarım telsez, şul uk vakıtta şögılsez, şul uk vakıtta öydän berkaya kitmi torgan keşe belän başkaça mömkin dä bulmas, anısı añlaşıla. Läkin, añlaşıluga karap kına Färitkä ciñelräk tügel...

Soñgı vakıtlarda anıñ çire buyınça da säyer genä üzgäreş barlıkka kilde - “almaşınu”ları bütän törleräkkä äylände. Häzer inde ul küzenä ällä närsälär kürenep, kinät kaltıranıp sataşa başlamıy, ä vakıtı-vakıtı belän üzaldına söylänep kitä... Bu dönyadan ayırılıp ta betmi: öydä keşelär bulganda avız eçennän pışıldap kına, ä işegaldında tavış belän söylänä... Endäşsälär tuktıy, tiz arada “aynık” hälenä kayta... Yahşıruga, terelügä taba dip yurıylar inde monı barısı da... Anıñ üzenä, mägär, mondıy üzgäreştän ber dä küñelle tügel... Çönki änä şundıy çaklarında yäisä töşendä kürgännärne çınlıkta bulgannardan ayırıp beterä almıy başladı...

...Kiçä anıñ belän kızı Elvira söyläşkän ideme, ällä ul anı töşendä yäisä “almaşınganda” gına işetteme? - dip “baş vata”, mäsälän, berkönne...

“Äti, häleñ niçek, tereläseñme?.. Ä min häzer üzemä ayırı ber bülmädä yäşim... Miña video töşerä torgan telefon alıp birdelär... Albert abıy äytä, nigä ätiyeñä şaltıratmıysıñ, di, onıttıñ damıni, di... Nigä onıtıym, onıtmadım... Ä bezneñ Radik abıy biznes institutına ukırga kerde... Äni äytä, KamPİga kersä töpleräk belem alıp çıgar ide, di... Ä Albert abıy “diplomı bulsa niçek tä yarıy” dip äytä...” - dip häm tagın ällä nilär dip “çäteldägäne” istä kalgan... Çın ideme-tügelme dip öydägelärdän sorarga üze kıyınsına, “şunı da ayırmıy ikän” dip şomga kalırlar sıman... Yarıy äle, kiçen änise belän Näsimä keçe yakta ikäüdän-ikäü genä elekke kilen Fäniräne beraz “çäynäp” aldılar, şunda Elviranıñ telefonnan şaltıratuın da telgä alıp üttelär... Çın bulgan inde alaysa...

...Ä menä nindider çitke tavışnıñ: “Sin kem?”, “Gomereñdä nilär kürdeñ?”, “Tagın nilär teliseñ?”, “Äybät keşe ideñme soñ üzeñ?” - şikelle soraular birep, annan cavap söylätüeneñ “almaşınu” buluın ul soñınnan fiker yörtep töşenä... Çın tormışta berkem dä, bervakıtta da keşedän andıy närsälär turında soramıy bit...

“Sin minnän kemlegemne sorıysıñ... Keşe min! Nişläsäm dä keşeçä eşlädem! - dip, usallanıp cavap birä başlıy ul, ğadättä. - Gomerem buyı gel yahşı keşe bulırga tırıştım... Ä şulay bulgaç, keşeçä yäşärgä dä hakım bar ideme minem, yuk ideme?! Soragan bulasıñ, äyterseñ lä anıñ öçen min genä nindider ayırata zur yahşılıklar eşlärgä tiyeş idem! Ä bit minnän küpkä naçar keşelär dä bu dönyada ällä nindi bähetlär eçendä yözälär! Yuk, miña küp kiräkmi... Bähet ük bulmasa da yarıy... Läkin, nigä mine menä şuşındıy uk hälgä töşerergä ide?!. Kem dip sorıysıñ - belmim, kemder min häzer... Niçeklär bulıp betärmender...”

...Ä kayçakta ul tın gına tavış belän uzgan tormışınnan berär vakıyganı iskä töşerep söyli... Kayçakta isä nilärder ütenä, yalvara, küñele neçkärep yılıy da başlıy... Ä tege çitke tavış bötenesenä bitaraf... Sorau birä dä, tınıp yukka çıga...

Kışnı Färit bik avırlık belän ütkärde... Közge yañgırlarda başlangan “katlaulanu” çirläre berençe kar töşkän çorda gına beraz çigenep aldılar da, yaña köç belän cäfalarga kereştelär. Barınnan yışrak üpkäsenä salkın tiyä ide anıñ. Tışka çıgıp yörgän çaklarında kayvakıt yüeş salkın cildän öşep-kaltıranıp kitä dä, şul citä kala... Tın yulları avırtırga totına, üpkäse tıgıla, bugaznı yırtırday integeçle yütäl kilep yabışa... Yütäl öyänäge menä ütte genä digändä, ni säbäptänder täne cilsenep kitä - barmak baskan urınnar çokırayıp kala başlıy. Ciñelçä genä avırtınu arkılı böyerlärneñ, bavırnıñ kay töştä ikäne sizelep tora... Ahır kilep ul çir dä uza, läkin... atna-un kön arasında ällä niçek kenä itep tagın üpkäsenä salkın tiyä...

Avıl feldşerı da, ber tapkır rayon üzägennän kilep karagan vraç ta älläni yärdäm itä almadılar... “Häräkät çiklängänlek häm köçle darular kabul itü säbäple organizmında immunitet kakşagan” digän näticä çıgardılar da, änä şul immunitetnı köçäytä torgan yaña darularga retsept yazıp birdelär. Läkin, Färitneñ çirläre şul uk ber ezleklelek belän dävam itä tordı...

...Üpkäse ayıruça nık tıgılgan berçaknı Färit üzeneñ menä şuşılay tın alalmıyça ülep kitärgä dä mömkin ikänlegen ayırmaçık toydı... Moñarçı ülem kayçandır kiläçäktä bulası närsä genä ide - ämma ul inde menä häzer, bälki şuşı mizgeldä ük anı mäñgelekkä alıp kitärgä dip ayak oçında sagalap tora ikän läbasa... Başı tagı da köçleräk tomalanıp kitär dä, tın citmäü gazabı nıgıtıp ber buıp alır da - şunıñ belän barısı da betär, dönya yukka çıgar... Ä anıñ artında närsä? Ul bit äle menä häzer ük ülärgä äzer tügel!.. Ul bit äle aña qadär nindider bik möhim ber noktaga barıp citärgä tiyeş! Şuña citep, artka ber karap: “Gomer yäşädem, şunıñ belän inde tämam!” - dip äytergä tiyeş!.. Şuña qadär isä, bigräk tä menä mondıy, ahmak däräcädä uñaysız hällärgä tarıgan mälendä, aña ülärgä hiç tä yaramıy bit äle!..

...Şul kisken çirennän isän kalıp äzräk ternäklänä başlagaç ta, ul ülem turında uylanudan tuktamadı...

“Äye, aña ülem häzer ük kilergä dä bik mömkin... “Gomer yäşädem” dip äyter çagı da näq menä şuşı vakıtı tügel mikän soñ? Paraliç sugıp yıgılgan mizgelendä ük inde anıñ tulı ber gomere tögällände tügelme? Şunda ülärgä dä bik ihtimal ide inde ul... Ülmiçä kalgan ikän ägär - bu aña böten şul gomerne tagın ber kat häterdän kiçerep ütkärü, näticä yasap, ahırda “tämam” dip äyter öçen Hoday tarafınnan birelgän forsat kına tügelme? Terelep ayakka basa alsa da hätta - anısı barıber elekke gomerneñ dävamı bulmas, yañabaştan yäşäp kitü bulır bit... Tagın ber, läkin mögayın tagı da avırrak gomer bulır... Kartayıp bargan, yalgız, hälsez invalid gomere... Çınlıkta bik şulhätle telime soñ äle ul anı?.. Yuk, telämi... Menä şuşında tämam bulganı yahşı... İnde citär... Tämam itsen Hoday...”

...Töşenä dä, çıp-çın şikelle ayırmaçık bulıp, ülem kerde... Zirat eçendä yöri ikän, imeş tä... Kaber çardugannarı tezelep kitkän... Ul, can özgeç tirän häsrätkä birelgän häldä, şular arasınnan üzeneken ezli... Tabılmasa ide, gel dä bulmasa ide dip teli, läkin kaydadır şuşında bar ikänen dä belä... Şulvakıt, ällä kayan gına, östenä ak külmäk kigän, ozın kara çäçläre külmäge östenä sibelep töşkän, ap-ak häm moñsu-çibär yözle ber kız kilep çıktı... Kız tügel, färeştä ikän lä... “Kildeñme? Min sine şundıy ozak köttem... Kurıkma, anda berni dä yuk! Çir dä yuk, kaygı da yuk, berni dä yuk!” - dide färeştä... Alar kulga-kul totınışıp, yäm-yaşel çirämlek östennän ozın-ozın adımnar belän yögerep kittelär... Berniçä adımnan soñ ayakları cirgä timi başladı...

Ämma, yaz citkäç, karlar erep görläveklär akkan ber arada, Färitne kış buyına cäfalagan çirlär dä barısı yukka çıkkan tösle buldı. Temperaturası normaga kayttı. Ul tagın elekke sıman, tayagına tayanıp işegaldına, uramga çıgıp yöri başladı. Ayıruça cılı, koyaşlı könnärne yırakkarak barıp ta kaytkalıy ide... Kaytkaç ta turı gına öygä kermi, bakça yagına çıga, agaçlarda börelär bürtengänne, eregän kar astınnan yäşel ülän kıyakları kalkıp çıkkannı kızıksınıp küzätä... Yaz ğalämätläre arkılı küñelenä tagı da yäşäü ömetläre iñä... Kış könnärendä aña bälki koyaş yaktısı, çın koyaş cılısı gına citmi torgandır? Organizmı tizdän üsep çıgaçak yäşel ülännärdä genä bula torgan çıp-çın vitaminnarga susagandır?..

Karlar erep betä yazgan, cirgä inde tämam cäyge, yäm-yaşel tös kergän berkönne ul tışta bigräk tä ozak yörde. Uram buyınça berniçä yortnı uzıp, tıkrıkka borıldı, su buyına töşep kitte... Kuyı tallıknı yarıp uzgan tar gına sukmak aşa kiçep, äle haman yazgıça tup-tulı bulıp, şaulap agıp yatkan yılga yarına çıktı... Ozak kına soklanıp suga karap tordı... Küzenä yäşlär kilep tıgıldı... Bik nık sagıngan ide şul ul bala çagınnan uk tanış häm gaziz bulgan şuşı su buykayların... Menä tagı da ber kürergä yazgan ikän bit...

...Şul könne kiçkä taba çak kına, ciñelçä genä tomau töşä başlagan sıman ide aña... Läkin çınlıkta üpkäsenä bik katı salkın tidergän bulgan ikän... İrtägäsen urınınnan tora almadı... Tını kısılıp, yütälenä buılıp, tön urtalarına qadär gazaplandı da... dönyadan kitep bardı...

...Anı cirläp, zirattagı yola eşlären betergäç, cıyılgan uñaydan faydalanıp, “ülgän artınnan ülep bulmıy” diyeşep, ir-atlar irtägädän kırga kötü çıgara başlau turında da söyläşep-kiñäşep aldılar... Böten cirdä yäm-yaşel ülän küperep üsep kilä ide inde çönki. İsännär öçen tagın ber, iskitmäle matur cäy başlanırga tora ide...

* * *

01.2007