Küñel Çige

Hikäyä

Kem dä här adımı sayın ez kaldırıp bara. Ämma yaugan yañgırlar, iskän cillär belän bergä yıllar agışı alarnı yudıralar, cuydıralar häm beterälär kebek. Ä keşe küñelendä kalgan ezeñ haman da hatirälärendä saklana, hätta tönge yokılarında sıkrata torgannarı da bar. Adäm balasınıñ tabigate şundıy inde, nişlätäseñ.
Minzälä yılgasınıñ Kucak häm Läşäü ineşläre kultıkları arasına, taular kuyınına suzılıp yatkan buyga üsem Düsem avılında Mirgazıy isemle sukbay tatarnı könlekçe kötüçelek eşenä yallagannar. Äüväle süzgä betkän keşe kebek toyılsa da, anıñ sabırlık iyäse zatlardan ikänlege dä mäğlüm bulıp, halıknıñ küñelendä üzenä karata hörmät hise dä tudırırga ölgergän. Citmäsä Mirgazıynıñ akıllı adämnärdän berse ikänlege hakında da süzlär kuzgalıp, anıñ aldında kölkegä kalmas öçen avıl apaları tellärenä sabırlık yögänen kidergännär.
Bervakıt Mirgazıy belän kötügä Kuyan Kıyam çıkkan. Berençe ike säğatläre süzsez genä ütep kitkän. Berazdan mal-tuarnıñ aşarlık häle kalmagan, arıp tuktalgan kötüne, çıbırkı belän kaga-kaga, tagın da tatlırak häm susıl ülänle bolınga taba kualap kitergännär.
— Yarar,— digän Mirgazıy, salam eşläpäsen salıp,— bügen kön esse bulır, bolıt äsäre dä kürenmi.
Kuyan Kıyam koyaşka karap algan. Kızgan taba kebek kıp-kızıl koyaş çatnap kitärdäy bulıp nurların uynata ikän.
— Utırıp alıyk, häzer bolarnı berär säğatsez kuzgatıp bulmayaçak,— digän Mirgazıy, üzennän şaktıy yäş toyılgan Kuyan Kıyamga kötüçelek serlärennän däres birep.— Kigäven çıkkaç, koyırıkları sırtlarına menä inde...
Bolar caylaşıp algan urın Minzäläbaş avılınnan kilüçe yuldan ike-öç adım gına çittäräk, Minzälä yılgası yarındarak ikän. Ni hakında söyläşergä belmiçä süzsez kalgannarında uñga-sulga küz salıp toralar, aşıgıp-aşıgıp atlauçı ber yulçı nokta bulıp yıraktan uk kürengän. Anı kötep algannar. Häzinädä barınnan diyäräk, aña tamak ta yalgatkannar.
Şunnan tege sorıy ikän:
— Bu Düsem digän avılda nindiräk keşelär yäşi soñ?
Mirgazıy Kuyan Kıyamga karap kuygan. Yänäse: “Belsä, ul äyter!” Ämma sorauga cavap işetelmägän. Ä yulçı: “Äytegez inde?”— dip ütengändäy karap tora ikän. Şunnan Mirgazıy:
— Ä üzegez kayan kiläsez soñ?— dip sorap kuygan.
— Ä min,— dip suzgan tege yulçı,— änä tege kahär sukkan usallar avılı Minzäläbaşınnan kiläm. Halkı yaman avır! Anda eşkä yallanıp kön itmäkçe idem, yuk, didem, gaziz gomeremne andıylar arasında äräm itälärme inde?— digän.— Etle-mäçele uynarga monda!
Şunnan soñ Mirgazıy, yanında Düsem keşese barlıgın häm anıñ belän köne buyına kötü yörtäçägen dä isäpkä almıy gına, Kuyan Kıyam aldında ser yäşerep tormıyça äytep salgan:
— Bu Düsemdä dä näq şundıy keşelär yäşi, bersennän-berse usallar, bersennän-berse yamannar!
Tege yulçı:
— Sez ber dä andıylarga ohşamagan bit!— dip aptırap kalgan.
— Bez ul avıldan tügel şul, çittän kilep kötüçelekkä yallandık,— digän Mirgazıy.
Bu yulı da Kuyan Kıyam ni äytergä belmi aptırap kalgan. Açulana da, üpkäli dä almıy ikän: köne buyı hayvannar arasında adäm zatınnan ikese genä bulaçaklar tügelme?
— Yarar, min anda barıp tormıym,— dip, tege yulçı bötenläy ikençe tarafka karap yul algan.
Kuyan Kıyamnıñ açuı kilüen yäşerep bulmıy, Mirgazıyga tämam üpkäläp, tursaygan irenen itägenäçä asılındırıp, bötenläy dä ikençe urınga uk küçenep utırgan. İmeş, mondıy keşegä kabereñ yakın bulmasın, rähmätsez, gönah şomlıgı!
Şulay süzsez genä bu könne uzdırıp cibärgännärendä, kiçke vakıt yakınayganda, havalar üzgärep, şul üzgärgän havalar beraz salkınçalık belän akıl şäriflärenä täesir itep, irtänge yakta bulgan kimsenülär onıtılıp, tagın da caylaşıp ber urınga utırgannarında, alar yanına ikençe ber yulçı kilep çıkkan. Häl-ähväl beleşkännär.
Tege sorıy ikän:
— Sez Düsemneke bit? Ul avılda nindiräk keşelär yäşi. Açık yöz, yaktı çıray kürsätälärme?
— Ä sez, enem, kaydan uk kiläsez soñ?— dip soragan moñardan da Mirgazıy, üzläre östenä ülän aşıy-aşıy yörep mataşkan äşäke mögezle sıyırnı kırın yatkan kileş kenä çıbırkı oçı belän çitkä kagıp.— Hay murkırgırı, adäm dip tormıy, öskä basar ide!..
— Minzäläbaş avılınnan gına,— di ikän bu yulçı da.
— Anda nindi keşelär yäşi soñ?
— Soñ, kürşe avılıgız gına, belmisez dämeni? Bik yahşı keşelär yäşi anda, kör küñelle, şat! Bäyrämnärdä — bäyrämçä, eşlärendä — eştägeçä!— di ikän bu, mul yılmaep.
— Etläre-mäçeläre dä yukmıni?— di ikän Mirgazıy.
— Bar, nişläp bulmasınnar, bik bar! Etläre dä bar, mäçeläre dä!
— Aları niçek soñ?
— Alarımı? Aları da üzlärençäder inde, etläre — etlärçäder, mäçeläre — mäçelärçä!..
— Alay bulgaç äytäm inde,— digän Mirgazıy.— Bu Düsemdä dä näq şundıy keşelär yäşi, bäyrämnärdä — bäyrämçä, hezmätlärendä — udarniklarça! Etläre, mäçeläre dä bar inde, alarsız gına da bulmıy şul...
Yulçı, bolay da tügäräk küñelen huş totıp, ciñel adımnarı belän Düsemgä taba kitep bargan. Ämma dä läkin yaña gına söylänelgän süzlärgä par kolagın kuş itep tıñlap utırgan, inde dä mägär avızı ber-ike säğatsez yabılmaska dip häyranlıkta açılıp kalgan Kuyan Kıyam ni äytergä belmi utırgan-utırgan da, aptıravın yäşerä almıyça:
— Karagız äle, Mirgazıy abıy, sez irtänge yakta oçragan yulçıga Düsemne hurlagaç, beraz üpkäläp tä yördem, inde busına äytkän süzläregezne işetkäç, ni diyärgä dä belmi aptırap kaldım. Niçek alay bula inde? Sez çittän kilgän keşe. Bezneñ Düsemdä nindiräk halık yäşi soñ?— digäç, Mirgazıy aña, ber dä yäşerep tormıyça:
— Küñeleñä karap ul, enekäş,— digän.— Ätkäy märhüm äytä torgan ide: üzeñ nindi bulsañ, bütännär dä siña şulay!.. Kıytınıñ kıtıgı yuk, kıtıgı barnıñ kıytıgı yuk! Küñelneñ çige bulmıy, anı adäm balası üze çikli! Keşene tarlık harap itä, küñel kiñlege bähetle yasıy... Bähet ul keşeneñ üzendä, adäm balasınıñ üze!
Mirgazıynıñ akılına häyran itep, dönyada şulay yäşäüne Kuyan Kıyam ğadät itkän. Ägär dä tuyda käyefe kitsä, şunda uk şul süzlär isenä töşep, sikerep tora da biyergä totına ikän bu. Eştä arıp kitsä dä, kılt hätere yañarıp, beläklärenä gayrät kerergä ölgerä.
Gomerlär ütkän. Kuyan Kıyam da yäşenä kürä abzıy bulıp ölgergän. İnde un yılga yakın kötüçe hezmätendä ikän üze. Çirat belän avıl buyınça bara. Şulay kilä torgaç, Märvärilärgä citkän. Bolar ikäü çıkkannar. Ni hikmät, mal-tuar ike säğatläp cäyläüne aykagaç, yalga tuktarga da ölgergän. Kötüçelär yul kırıyında gına, çelteräp akkan ineşneñ yäşel ülänle tekä yarına utırıp tamak yalgagannarında tovar satıp yörüçe çegännär bolar yanına kilep çıkkannar. Düsem avılına taba baruları ikän alarnıñ. Häl beleşep, süz ara süz çıgıp, tabınnan kabımlık belän rizıklanıp ta ölgergäç, käyeflärenä karap kına:
— Niçek soñ, satılamı? Säüdägez keremleme?— dip sorıy ikän Kuyan Kıyam abzıy, alarnıñ öyeleşep yatkan töyençeklärenä taba ım kagıp.
— Menä,— di ikän olı sakallı kara çegän ire,— ber dä yulıbız uñmadı. Säüdäbez naçar bara.
— Kaysı avılda buldıgız soñ?
— Änä tegesendä!— dip törtep kürsätkän çegän, Kucak yagına taba.
— Kaysı avılga barasız?
— Menä monısına,— digän çegän, bu yulı Düsem yagına törtep.— Niçek bulır ikän? Halık satıp aluda kuätleme?
— Bolarında säüdägez uñar!— digän Kuyan Kıyam abzıy.— Uñışlar yuldaş bulsın!
Çegännär şunda uk küñellärendä därt tabıp, tiz genä töyençeklären cıynaştırışkannar da kitep bargannar.
Ul könne dä tabiğatneñ hozur çagı bulıp, küklär çalt ayaz, bäräkät koyaşı astında dönyalık bähet çikkän, esselek bolın-kırlarga äle cäyelä genä başlagan vakıtlar ikän. Ä kiçkä taba, kön inde sürelä başlaganda, mal-tuar, yabışkak kigävennär kotıruınnan kotıla barıp, tınıçlanıp aşıy başlagaç, kötüçelär häl alırga çirämgä utırgannar, şunda bolar yanına säüdä eşe belän yörüçe Hiva üzbäkläre kilep tuktagannar.
Gadätçä inde, äüväle häl-ähväl beleşkännär. Ahırda, kuzgalıp kitärläre aldınnan:
— Bu avılda säüdäbez uñarmı ikän, halık baymı?— dip soragannar üzbäklär.
— Sez kaysı avıldan uk kiläsez soñ?— digän Kuyan Kıyam abzıy, yılmaya töşep.
— Minzäläbaştan,— digännär boları,— änä bu avıldan!
— A-a-lay ikä-än,— dip, avazlarga suzım salıp kına äytkän Kuyan Kıyam abzıy,— a-alay ikä-än... Sez inde bu avılga, Düsemgä kerep tormagız. Anıñ aşa uzıp, Saraylıga barıgız. Alarda säüdägez uñar. Düsemdä halık yarlı yäşi, tegelär — bay,— dip akıl birep kalgan.
Töyençekle üzbäklär küzdän yugalgaç, Märväri sorıy ikän:
— Kıyam abzıy, nigä alay äyttegez?
— Niçek dip?
— Çegännärgä, säüdägez uñışlı bulır, dip... Ä üzbäklärgä, Düsem halkın yarlı, dip?
— Ä anı äytäseñme, enekäş,— digän Kuyan Kıyam abzıy,— hikmäte şunda: çegännär Kucaktan kildelär... Ä Kucaklar Düsemnän yarlırak halık, saranrak ta... Säüdägärgä ike-öç tovarın artıgrak sata alsa da säüdäse uñışlırak toyıla. Minzäläbaşlar — bay, Düsem işe genä tügel. Üzbäklärneñ tovarın Düsemdä minzäläbaşlardan azrak alırlar dip uyladım, şuña alarnı Saraylıga ozattım!
Märväri aña aptırap karap torgan-torgan da:
— Aş — aşka, urını — başka!— dip äytep kuygan.
Çegännärneñ çüpräge yanına üzbäklärneñ cimeşe sıya da sıya inde ul! Şuşını añlap algan Kuyan Kıyam abzıy häsrätkä töşkän häm: “Gomerem ütte akılsız başnıñ cilendä tel tegermänen äyländerep!”— dip, uylanıp yörenä birgän, ahırda:
— Akıl ul — yäştä tügel, başta ikän,— diyäräk söylänüne ğadät itkän.
Keşedäge küñel çige käyefen häm holkın hasil itä, akılı ğamälen döresli şul. Ahmaklık härkemgä has sıyfat, ä akıl siräklärgä genä birelä. Küñeleñ kiñ bulsa, ahmaklıkka urın kalmıy ul. Şuña da äytälär: adämneñ kıytı akılın da saf küñele tözätä ala, yahşı akılnı da avıru küñel boza, imeşter. Häyer, bütännärneñ akılı belän kem bäräkätkä ireşkän di äle bu dönyada, ägär üzeñdä bulmasa!

Dekabr, 2002.