Kulikovo Sugışı

Hikäyä

Ul yılnı Seberneñ salkınnarı üzäkkä ütte. Moña qadärle min alarnıñ närsä ikänlegen dä belmi idem. Tabul şähärenä fänni-gamäli simpoziumda doklad yasar öçen kildem. Minnän gayre dä Kazannan yegermegä yakın ğalim äfändelär bar. Alarnıñ urınnarı utırış türlärendä bulıp, märtäbälärenä tuzan kunarlık ta tügel ide. Kıskası, zur häm mäğnäle söyläşü bara, ä minem bägıremne Seber salkınnarı aşıy.

I

— Çulumbey!— dip endäştelär miña. Mondıy kavkazlılar aktsentın yaratmıy idem. Artıma borılıp karamadım. Alar tagın avaz saldı:

— Çulumbey!..

Ämma minem kolagıma da elmäyäçägemne añlarga tiyeş idelär.

Şunda alarga ikençe ber keşeneñ kıçkırıp kiñäş birgäne işetelde:

— «Çulumbey» dimägez sez anı, ul andıy gıybaräne belmi. «Çolım bäk» diyegez! «Colım bäk» äytsägez, tagın da döresräk bulır!

— Nindi isem soñ ul? Alay äytäve bik caysız bit!— dip zarlanıp aldı mine däşärgä teläüçelärneñ berse.

— Colım ul — «yulauçı», sezneñçä «päygambär» bula inde,— dide älege dä bayagı mine tögäl belep söyläüçe keşe. Şunda gına endäşüçe añlap aldı häm:

— Kızık, bik kızıklı ikän... Sez Seberlärne añlap beterep bulamıni? Yä yarıy! Äytep karıyk!— dip, tamagın kırgalap aldı da kabat endäşergä kıydı:— Colımbäk!

Min aña borılıp karamakçımın. İsememne tögäl äytep söyläşüläre gacäpländerü ber häl, kemnär şulay belep atıylar ikän üzemne — menä şunsı ähämiyätle ide. Min — Colımbäk? Kızık bu, bik kızık... Häyer, üzemneñ kem ikänlegemne, isememne bik yahşı belä idem.

Cilkäm aşa gına borılıp karadım. Şunda östemdä zäñgärsu töstäge kıska ciñle, çabık itäkle, sarı altınça ceplär belän borgalanıp-kaymaklap çigelgän keş tirele cilän ikänlegen abayladım. Anıñ astınnan kömeştäy yaltıragan, vak tezemle ciñel cöbä-kılçuga bulıp, gayrätemä kuät birergä tiyeşle laçın surätle, uç töbe qadärle zurlıktagı tügäräk timer közgeneñ ber yagı yaltıravık tigez kömeş belän yögertelgän, şulay uk kömeş çılbırı belän muyınıma elengän. Alarnı sıpırıp, tözätkäläp kuydım. Atım ak Yıldırım, keşnäp, urınında biyep aldı. Olı küzlärenä kan yögerde. Kızıl bayraklar belän äyländerelgän, kaysında bars başı, kaysında koyaş surätle şul tuglar urtasında Möhämmäd han, kara aygırında tınıç kına yılmaep, miña sınap karap tora. Endäşüçe ul ikän. Yanındagı ak çıraylı, yeget sıman kıyafätle beräü aña, mögayın minem hakta bulır, nider söyli.

Atımnı çigerep kuydım. Yanımdagı dala nugaylarınnan turı aygırlı biş yaranım uñlı-sullı karanıp aldılar. Sugış kırına tezelgän ğaskärilär dikqat cıya idelär. Äle uyanıp kilüçe koyaş, küzen kürsätep, çıklı, salkınça kır östenä kuyı sarı nurların sülpän kızıllık belän cäyde.

— Mamay?

Möhämmäd hannı bez şul isem belän atap yörtä idek. Häyer, ul aña üze dä künekkän, beraz gına da mıskıllanu toymıy. Mämläkätebez Altın Urdanıñ iñ yahşı cirläre sanalgan Kavkaz, Kırım, Azak töbäkläreneñ inde niçä yıllar hucası bulıp, Hacitarhanda, Tın buylarında hökemdarlıgın yörtep, İdegäy mirza keşeläre belän «ber tabaktan aşap», dähşätle Saraynıñ hannarın tiyengä dä sanamıy häm monı yäşermi äytüdän dä kurıkmıy ide. Tugan cirem yırak Seberdä buluga karamastan, bezneñ halık ni säbäpleder İdel buyına şunnan kilep urnaşkan, il korgan, soñgı yıllarda Cayık yılgası häm Ural taularına taba yılaşu cayın karagan Akçatır dip ataluçı yortka min üzem dä baş idem. Kavkazlılar isememne «Çulumbey» disälär dä, çerkäslär, üz tellärenä yaraştırıp «Çulubey» ataganlıkların, barı ilemdä genä «Colımbäk» yörüemne yahşı beläm. Häyer, başkalar niçek kenä bozmasınnar, «tärtäsenä kergäç, bezneñ at ta keşnämi kalmıy» diyäräk uylap, anıñ işe vak-töyäkkä moñarçı häyran itmi idem. Ä menä soñgı vakıtlarda, ällä niçek kenä gayrätemme, kirelegemme kilep, üz kemlegemä kagılgan hämmä mäsälädä holık kürsätä başladım.

— Colımbäk, bire yögert!— dip ämer itte Mamay han.

Yögänneñ tezgenen barladım. Uçımda hätta timer dä balavız kebek erer digän toygı tudı. Ak aygırımnıñ kalın ozın yalların kuzgatıp:

— Tu çik, tu çik, töçkerem!— dip sulga tarttım.— Äydä, Yıldırım!

Ul, toyak astında käslärne kuptarıp, Mamay hanga yakınlaşıp kilde. Mine ike söñge yıraklıkta tuktattılar. Bezneñ küzlär oçraştı.

Mamaynıñ küzläre zäñgär idelär, tekäp karıylar. Sakal-mıyıkları agarıp toralar. Yöze — ozınça. Anıñ Üzbäk han näselennän buluı hiçkemgä ser tügel, äbise dä marcadan, Mamay Mäskäü kenäze Dmitriy belän yakın karendäşlär idelär.

Mamaynıñ kalku-kalın bit oçları selkenep kuydı. Bu anıñ usal häm min-minlekle holık iyäse ikänlegen sizderergä teläve bilgese kebek toyıldı.

— Kotırıgıñnı kua tor!— dide ul, yanındagı tege yeget sıman keşesenä borılıp karamıy gına uñ kulı belän: «Tuktap tor äle!»— diyärgä telägändäy törtep, anı äyter süzlärennän bülderep: — Baş alırga sin çıgarsıñ!

Bez tagın karaşıp kuydık. Min güyäki anıñ här çalımın, häräkäten isemdä kaldırırga teli idem. Hätta uñ kulında imän häm urta barmakları yartılaş yuk ikänen dä şäyläp ölgerdem. Anıñ östendäge ciñelçä yahşı kara keş tunı, kızıl tamburlı biyek çitekläre, başındagı kızıl tac käläpüşe, kara aygırı — hämmäse üzenä berdäy kileşep tora idelär. Ul sul kulın bilenä tayandı, här barmagı sayın zatlı encele häm almazlı yözege bardır sıman. Yanındagı beräügä ul tagın da ım kaktı, tege algarak çıktı, Mamay hannıñ ämeren citkerde:

— Bu tuglı bayrak, kuäteñ östengä çıksa, sineñ yortıñnıkı bulır!

Şunda bayraknı tañ cile açkanday itte. Anda — kızıl cirlek urtasında sarı koyaş ide, urtasında — Homay koşı gıybaräte.

Min cavap birmädem. Han üz ämeren äytte dä, bayraklını yanımda kaldırıp, kul işaräse yasadı häm yarannarı belän arı taba kittelär, iñkülekkä töşä bardılar. Arırak — kalkulık, anda anıñ çatırları ide. Min süzsez genä alarnı ozata karap kaldım, annarı ğaskär safına kayttım. Bayraklı keşese artımnan iyärde. Barı tik aygırınıñ gına kızıl tut garäp tokımınnan buluına iğtibar ittem. Süz alışunı soñgarak kaldıru mäslihät ide.

II

İñküleklärgä beraz gına sıyık toman pärdäse tartıla tordı, annarı ul kuyıra başladı. Havanıñ cılınuı, çıknıñ tönlä salkın kırau belän töşüe häm älegä cirneñ suınmaska mataşuı arkasında ide bu häl. Bezneñ ber taraftan ikençesenä suzılgan ğaskärlär menä-menä sugışka kererlär sıman. Bu orışnıñ bulaçagı älegäçä täğaen genä mäğlüm tügel ide. Mäskäü kenäze Dmitriy belän hanıbız arasında nindider añlaşılmauçılık kilep çıkkan dime, ällä başka ber säbäp bar — bilgesez. Ämma sugış bulası, imeş. Ä kayçan?

Bez moñarga gacäp itmädek. Bigräk tä min, Mamay han ämerençä, kotırıgımnı kuarga, yağni orışka üzemneñ ruhımnı äzerlärgä, baş alırga, dimäk, sugış aldınnan doşman yagınıñ berär pählevanı belän köç sınaşırga kerergä tiyeş idem. Yasau tämam yasalıp betep, sugışçılar kılıçları belän kalkannarın akrın-akrın, kızulata barıp kaga başladılar. Aldagı toman eçennän ällä doşman alaylarnıñ cavabı, ällä beznekelärneñ tavışı kaytavazı işetelergä totındı.

Tınıp kaldık. Toman güyäki kabat sıyıgayıp, ozın agaçlarnıñ äüväle näzek başları, ä annarı yakındagı törtek-törtek kuaklıklar küzgä çalındı. Härhäldä bezneñ karşıdagı hällär şulayrak ide. Ämma sul kanat yasau aldında doşman ayırmaçık kürende bulsa kiräk, ğaskärilär häbär salıp, kuzgalgan atların tıya töştelär, çigerergä ittelär, cäyäüle söñgeçelär,— alar asılda äsirlärne cıyarga tiyeşlelär,— alga çıktı. Monıñ säbäbe doşman yaknıñ at östendä bulmavına da bäyle ide. Bez älegä haman da sugışnıñ bulırga tiyeş yäki tügellegen täğaen genä belmi idek.

Koyaş kütärelä barıp, sırtka cılısı sizemlänä ük başladı. Atım Yıldırım nigäder tıngısız ide. Äle alga tartıldı, äle çigende. Yanımda tuglı bayrak totıp torgan yeget:

— Änä, kürendelär!— dip äytep kuydı.

Min dä kürsätelgän tarafka iyärdän kütärelä töşep karadım. Toman erep bara, anda urıs ğaskärläre basıp tora, sizenmiçä, şaktıy yakın kilgännär, ber yäş yeget, bazık gäüdäle, yäşel külmäkle, olı kalkanlı häm söñgele, algarak çıkkan da, arka çigenäräk barıp, çalkan yıgılıp kitte. Cähät kenä sikerep torıp, ğaskärilär arasına kerep yögermäkçe ide, aña yul birüçe tabılmadı. Ul, kurkudan poçmakka sıyıngan et balası sıman kaltıranıp, menä-menä şıñşınıp kuyardır sıman ide. Miña bu vakıtta şuşı tamaşa kölke sıman toyıldı. Ğaskärilär kabat kılıçların kalkannarına ora başladılar. Ämma ike yaktan da başka törle häräkät sizelmäde. Aralar uk atar yıraklıkta gına bulıp, yözgä-yöz tora birdek. Şunda bırgı tavışları belän baraban alışı yañgıradı. Karşı yaklar, şaulaşıp:

— Peresvet, Peresvet!— dip avazlar saldılar. Uñ kanat yagınnan olı kara atta töp kebek ber pählevan bire taba kütärelep kilä ide. Yanımdagı bayraklı yeget:

— Çulumbey!— dip kıçkırdı. Bu däşüe miña gına atalmagan ide. Bezneñ ğaskärilär anıñ äytkänen kütärep aldılar. Yanımdagılar isä süzsez genä miña borılıp karap tora birdelär.

Uñ kulımnı kütärdem häm atıma timer dagalı ükçämne törttem. Yıldırım aşkınıp urtaga sikerde häm, şunda uk adımnarın tigezläp, taptanganday itep aldı, tuktaldı. Minem başım kırku, ä urtasınnan koyrık kebek ozın sarı çüp bilemä qadär töşep tora ide. Şunı uçıma alıp, oçına qadär sıpırıp uzdım da, böterep, üzenä üzen buıp kuydım, başıma büregemne kidem. Anıñ oçlı tübäse mahsus tişekle ide. Çäç çüben annan çıgarıp, artka töşerep cibärdem. Bürek dimäktän, ul kolakçınsız, yahşı itep ilängän keş tiresennän yäşel cirlekkä takıyalap tegelgän, zatlı kiyem-salımnan ide.

Annarı gına iyär başına elengän, töşep kitmäsenä tezem belän kıstırılgan, katırılu kalın tire kalkanımnı sul kulıma tottım. Anıñ ayal timerläre yaltırap torırga tiyeş idelär, şul hakta uylap ölgerdem, söñgemne ırısınnan çıgarıp, uñ kulıma tottım. Ul belägemnän neçkäräk häm karşıga kilüçe Peresvetnıkınnan kıskarak toyıldı. Kılıçımnı, urınındamı diyäräk, ezlänep karap kuydım. Uk häm cäyäle sadak at sırtındagı tarımga elengän ide. Härhäldä, ğadätem buyınça, alarnı şunda yörtäm. Ämma bu yulı barlap karap alası itmädem, komaçaulau mömkinlegen genä uyladım.

Peresvet üzenä häm kuätenä ışangan irlärdän ide. Atınıñ toyakları olı, kiñ, kilbäte tupas bulıp, bu yaklarda taralış tapkan magul tokımınnan ide. Peresvet kara çäçle, tupas yözle, çiyälängän däü sakal-mıyıklı urıs bahadirı bulıp, karañgı küzlärenä mine elärgä telägändäy karap-karap aldı. Ul güyäki ayudır sıman toygı kaldırdı. Anıñ avırlıgın atı da sizderergä teläp sıgıla-sıgıla bire taba atlap-atlap yörenä birde. Peresvet kalın timer bocralardan ürelgän çılbır sıman kılçugadan ide. Başındagı timeren olı tişekle kalın borınına diyärlek töşerep kigän, ämma küzläre töplärennän genä kürenep toralar. Kuätle yañak oçları, kızıl tupas irennäre anıñ kıyafätenä nıklık östi. Ul çınnan da dähşätle köç iyäse kebek toyıldı häm min anıñ gayräten orışta üz koralım belän kaytarırga tiyeş idem.

İrtänge hava tämam cılınıp citep kilä, küz alları açıla bara, toman sıyıgı yugalıp betep kilä tordı.

Menä kabat bırgı ördelär, baraban kaktılar. Urıs yagında iyäsenä iyärep kilgän kara et örep kuydı, selägäye akkan ilämsez avızında teşlären ırcayttı. Peresvet, atın kualap, minem öskä taba çaptırtıp kilä başladı. Min, kalkanımnıñ bavın tarttırıp, kulga totarga caylamagan buluımnı çamalap, anıñ ayılına ıçkınmasmı dip karap aldım, Yıldırımga «cähät» diyäräk ükçäm belän törttem. Ul, cir tırmagan cirennän tartılıp, kuätendä alga tomırıldı. Peresvetnıñ söñgese minem kalkanga tiyep sındı, atı art ayaklarına bastı, aña karşı Yıldırım, keşnäp, şulay uk sikerde. Minem söñgemne şunda Peresvet kalkanı belän çitkä etärde häm kulındagı oçlı sınık söñge sabı belän botıma kiterep kadadı, ul da tügel, çukmarın alırga ölgerep, söñgemä kiterep ordı. Söñgem, urtalay sınıp, kulımnan töşte. Atlar inde dürt ayaklarında idelär. Botıma kadalıp kalgan Peresvetnıñ söñge sabı buylap kanım yırmakları agıp çıgıp, ere tamçıları cirgä tama başladılar. Ämma gayrätem kükräk çitlegemdä ide. Peresvet üzeneñ ciñüen belderep «ura» kıçkırdı häm miña çukmarı belän ordı, kalkan artında kaldım. Urıslar da «ura» kıçkıra başladılar. Kılıçımnı kınınnan çıgardım. Kizänep diyärlek kütärdem. Peresvet ütep kitep bara ide. Cilkäse östennän kılıçım belän ütep, bilennän kisep çıktım. Timer kılçıgası da, karañgı kızıl töstäge yapması da — berse dä minem gayrät aldında karşılık bulmadılar. Peresvetnıñ «ıh» itep, kisken sulış tını belän canı çıktı. Ämma ul atı östendä utırıp kala, şul kileş bara birde. Urıslar «ura» kıçkırıp haman şaulaşa tordılar.

Botıma kadalgan söñge sabına kuätle kulım belän suzıldım. Anı tartıp aldım häm cirgä bärdem. İtek eçenä cılı kan yögerde, ayak barmaklarıma qadär cılındılar. Min isän häm ciñüçe idem. Ämma beznekelär nigäder şım häm süzsez karap toruda idelär. Häterläp ölgerim dip başımnı artka taba bordım. Şaulaşkan urıslar yanına citäräk, Peresvetnıñ yartı gäüdäse, kalgan öleşennän ayırılıp, cirgä şuıp töşte. Başsız hälendäge yarım gäüdäse kıyıklap çabılgan agaç täpändäy at östendä utırıp kaldı. Aña da karamastan, urıslar haman «ura» kıçkıra idelär.

Yanıma yögerep kilep, mine iyär östennän üzemnekelär kütärep almakçı idelär, sargaya başlagan kıyaklı ülän östenä yanım belän ciñel genä kilep töştem. Beräülär yaramnı bäyli tordılar, ikençeläre kütärep alu cayın karadılar. Tege, bayraklı yeget, östemä bayragın kiterep cäyde:

— Afärin, Colım bäk!— dide, yanımda başkalarga ämerlär birep tora başladı.

Ul da tügel, närsä bulgandır, beznekelär kinät yögereşä häm sugış kırın kaldırıp kaça başladılar. Bu häl bik gacäp toyıldı. Urıslar haman da «ura» kıçkırdılar, ämma saflarınnan kuzgalmıy kala birdelär. Alar güyäki berkemgä kiräk tügel idelär.

Ä mine üzemnekelär alıp, yatmaga salıp, atlılar kulına tapşırdılar. Şunda gına küz aldımda şundıy tamaşa açıldı: argı sırt yagınnan olı ğaskär, aşkınıp kaudarlanıp kilgän cirlärennän, kızıl bayraklar tarkavında Mamay öyere kaçkan kıybla yakka taba borıla barıp, alarnıñ artınnan kua kittelär.

Urıs yagına karadım. Alarnıñ anda ezläre dä yuk ide inde. Äle genä «ura» kıçkıruçılardan cillär iskän, sugış bulası urında Peresvetnıñ yartı gäüdäse genä kanı eçendä aunap yata. Arırak — yılga, anı kiçep mataşuçı berniçä urıstan gayre hiçkemnäre kürenmi.

— Tuktamış han!— didelär, kemnärder kıçkırıp.

Min şul tavış işetelgän yakka borılıp karadım. Ul da tügel, kalın häm olı, yäşel, kızıl, ak häm kara töstäge bayraklar totkan bayrakçılar belän uratılgan Tuktamış han,— hämmäse at östendä,— bezneñ yanga kilep cittelär. Küzlärebez oçraştı. Anıñ yöze — ak, sakalı — käcäneke, ä karaşı hökemdari usal ide. Östenä yıfäk tukıma kiyemnär kigän. Başındagı çalmalı tacınıñ oçında ak mamık Homay kaurıyları ikän. Ul miña karap tordı da, yanındagılarga kuzgalu ämeren birep kul izäde. Alar könyakka taba, Mamaynı kua kitkän ğaskärläre artınnan atların çaptırttılar. Hiç kaysıbızga timäülärennän añlaşıla ide: ul bezne rähmäte ilä yarlıkadı!

Küñelemä uy kilep, fikerlärgä ölgerdem: Mamay — Yagaylo — Dmitriy, bergä berläşep, Altın Urda hanı Tuktamışka karşı sugış belän barırga şuşı Kulikovo kırında oçraşırga tiyeş idelär. Menä öçese öç yakka kaçışıp ta bettelär. Tuktamış hannı kem ciñä alsın? Kurkaklar!

III

Yokımnan uyanıp kittem. Kürgän şuşı töşem zihenemne şundıy kuzgatkan ide ki, kaydalıgımnı häm üz-üzemne añışmıy yattım. Äle genä Colım bäk bulıp, inde yañadan Färitkä äylänüem, küñelsezlegem, citmäsä çit-yat Tabul şähärendä, kunakhanäneñ şıksız häm salkın bülmäsendä yalgızlıgım canımnı telde. Yaña gına kürgän töşemä ışanırga da, ışanmaska da belmädem. Anıñ tamaşası mizgel eçendä küz aldımnan uzdı, ä kürep kalıngan här detalen bäynä-bäynä söyli başlasañ, şaktıy ozınga suzılaçak. Töslärenä qadär häteremdä uyılıp kalgan bit. Hiçkayçan Kulikovo sugışı hakında uylap baş katırgan ğalim tügelmen. Kaydan kilep kerde soñ äle ul? Mizgel eçendä buldı bolar, yugıysä. Ämma ülännärneñ, havanıñ, keşeläreneñ islärenä qadär borın oçımda tora. Nindi häbär ide bu?

Üzem belän üzem bähästä idem. Konferentsiyädä niçä könnär dokladlar tıñlasam da, tarihçılarnıñ säyäsät korbannarı buluların kürüdän artıgına ireşmädem. Alarda hakıykat hezmätendä torunıñ äsären dä tapmadım. Bu häl mine häyran itte. Kulikovo sugışı vakıygaları küñeldän kitmi, häterdän çıkmıy aptırattılar. Başımda ber genä uyım da kalmadı. Dokladçılarga hätta tänkıydi fikerem dä uyanmadı. Süzläre buş bulıp toyıla tordılar. Bu his isä üzemne ällä kemgä kuyu belän alışınırga mömkin ide. Äle dä yarıy şul hakta uylap ölgerep, tekälegem aygırınıñ tezgenenä bastım, üz uylarımda biklänep kaldım.

Äye, min barı tik töş kenä kürdem häm ul närsäder bulaçagın häbär itär öçen kergän ide. Menä şunı añlau küñelemä şom saldı da inde.

Mart, 2005.

Click or select a word or words to search the definition