Krossovka Turında Hıyal

(hikäyä)
Näq çellädä, taç eş çelläsendä eşsez kaldı Zahit.

Bolay da malsız, mileksez kaldırılgan, talangan kolhoz bötenläy bette. Soñgı bozaularnı itkä ozattılar.

Ber atna üz-üzenä tüläüsez yal oyıştırıp aldı da, Mesken Lokman belän kiñäşergä buldı Zahit. Çönki Lokman elekkege yıllarnı Äziaulınıñ cämäğat sıyırların kötkän. Olı ulı

Kamay, avıldan kitep, bik akçalı urında eşli başlagannan soñ gına Lokman bu eşen taşlagan, annarı avılnıñ sıyır kötüe dä, sarıkları da çiratka salıngan ide. Bilgele, Lokman ällä ni akıl iyäse tügel tügelen, läkin üzenä kilgän keşelärgä gadi genä, ämma sizeler-sizelmäs eşlekle kıyafättä “bolay itep karamıysıñmı soñ?” dip, ber-ike täqdim yasamıyça kalmıy torgan ber bändä ul.

Bu yulı da, Zahitnı küptän kötep utırgan kebek, yort urtasında torgan at arbası astınnan päyda buldı da häl-ähvällären soraştırırga totındı:

- Närsä, köymäñ komga teräldemeni,- dide ul, Zahit vizitınıñ maksatın üzençä aldan çamalap.

Yuk, kölep äytüe tügel – harakterı şundıy: ike uylap tormıy, telenä nindi süz elägä – şunı äytep sala. Keşene räncetmime ul süz, kimsetmime – anısı turında uylarlık zur tügel şul anıñ başı. Anıñ karavı, eşläpäse, ul başnı çellä koyaşı kipterep tagı da keçeräytmäsen öçen mahsus elep kuyganday, zur häm citdi. “Mondıy eşläpä belän, - dip uylap kuydı Zahit, kürşeseneñ taba hätle kullarına üzeneñ kulları kerep kısılgaç, - kötüdä yörergä rähätter inde”. Läkin ber-ike cömlä belän häl-ähvällär turında bıtıldap algan arada, Lokmannıñ kiyemendäge ikençe ber atributka küze töşte anıñ.

Krossovkalar! Avıl keşeseneñ ayaklarında – ör-yaña krossovkalar! Malaylarınnan kalgan, iskergännän yäisä tuzgannan, inde yäşlär arasında kiyep yörerlege kalmagannan atalarına tätegän krossovkalar tügel, ä ör-yaña, şähärdä äle dä modada bulgan krossovkalar! Zahitnıñ olı yäştäge keşelärgä krossovka kileşmi digän fikere erede dä yukka çıktı inde menä. Kileşä ikän bit! Menä, yäşe altmıştan küptän uzgan Lokmannıñ kiyenü räveşenä kara da, şunnan soñ “avıl äzilärenä zamança kiyenü kileşmi” dip äyt äle sin! Anıñ kebek, başıña kiñ eşläpä, östeñä futbolka belän sport ştanı kisäñ, krossovka bik kileşä ikän läbasa!

Kızıktı Zahit krossovkalarga. Nindi tile teläkter, ämma kiyep karıysı, şularnı kiyep atlap, yögerep karıysı kilep kitte.

Tik kürşeseneñ başındagı eşläpägä häm ayaklarındagı krossovkalarına ğaşıyq bulgan kıyafättä kızıgıp karap torırga kermäde bit ul monda.

Lapas külägäsenä yılışıp, büränägä utırdılar. Yomışınıñ temasına küçte Zahit:

- Niçek uylıysıñ, Lıkman äzi, halık çirat kötüen miña birmäsme ikän?

Baytak söyläşep utırdılar. Lokman üzeneñ gomer buyı kolhozda eşlämiçä avıl sıyırların kötü täcribäse belän urtaklaştı. Avıl sıyırları fermanıkılar kebek tügel ikän – şunı añladı Zahit. Monda situatsiyä başkaçarak ikän: recim katgıyrak – tañnan kiçke eñger-meñgergä qadär aşatası; malkaylarga (hayvannarga tügel!) mönäsäbät yomşagrak; alarnıñ härberseneñ hucası bar häm ul hucalarnıñ da, alarnıñ sıyırlarınıñ holkı da törlesendä törleçä; bu kötüdä ügezlär dä, täcribäle sıyırlar da, yäş tanalar da, hätta bozaular da bergä yöri – şuña kürä iğtibar da iğtibar taläp itelä. Şunısı yahşı – hezmät hakı ay başında uk avans räveşendä birelep kuyıla, anıñ küläme dä terlek başınnan hisaplap karaganda şaktıy çıga.

Kıskası, Lokmannardan çıgıp barganda Zahitnıñ başı hıyallar belän tulı ide inde: eşlämägän eş tügel – kıyınga turı kilsä kiler, ämma eşläner, anıñ karavı, hezmät hakı totırıklı, “nik tegeläy? nik bolay?” dip teñkäñä tiyüçe brigadirlar da, ferma mödire dä, sıyır savuçı hatınar da yuk – irek. Citmäsä, öy sayın çiratka kuyıp aşatalar da bit äle! Bolay bulsa, gomer buyına kolhozda eşlägängä ükenäse genä kala ikän!

Uramga çıkkaç, Zahit üz öyenä taba borılmadı – ayakları anı Yugaroçka tartıp alıp kitte. Tuktale, tukta, ni yomışı bar soñ äle anıñ anda? Uramda anda-sanda tilmerep yörgän ber-ike ettän başka can iyäse dä yuk, ä şundıy könne, esse koyaşta kuırılıp, kaya bara ul? Zahitnıñ baş miyeneñ yartısı, avıl kötüen alu plannarı belän tulgan kileş, şundıy soraular çıgarsa, ikençe yartısında cavap äzer ide inde: karap kaytırga kiräk kibettäge ayak kiyemnäre assortimentın! Belmässeñ, üzebezdä ük bardır bälki aña yaraşlı, küñelenä yatışlı krossovkalar. Bulsa, nigä almaska? Burıçka bulsa da...

Kötüdä kiyep yörer öçen menä digän ayak kiyeme iç inde! Üzen caylı dilär, üze çıdam bulırga tiyeş, ciñelder dä äle...

Kibet bikle bulıp çıktı.

Kılt itep iskä töşte: bügen çärşämbe ikän bit – kibetçelärneñ Raypoga kiñäşmägä yöri torgan könnäre. Nişlärgä soñ? Kulın mañgay turısına kütärep, küzlären koyaştan kapladı da, çekeräytelgän küz karaşı belän baştan avılnıñ urman oçın aykadı, annarı üzeneñ Tübänoç uramına küz genä töşerep aldı da, bua yagına tekälde. Ul yaktan çır-çır bala-çaga tavışı işetelep tora. “Bähetle halık häzer suda inde”, - dip uylandı bähetsez Zahit. Uramda keşe äsäre kürenmäde. Kibetçe Nazimnarnıñ kibet yanına hätle kilgän kızıl ätäçe berdänber şomırt töbendäge külägädän çıktı da, älseräp, läkin ğalämät möhim kıyafättä kaytu yulına borıldı. Añardan buşagan çirämlekne şunda uk çıpçıklar biläp kaldı. Zahit tagın bua yagına tekälde. Koyınıp kaytırgamı soñ? Alay disäñ, ille yäşlek başıñ belän bala-çaga arasında çıpırdau kileşep betmäs kebek. Yuk, kileşep betmäs! Kaysı tarafka atlarga belmiçä aptırap torışlıy Zahitnıñ başın tagın şundıy eç poşulı uylar biläp aldı: menä şulay “kileşep beterme ikän” digän şiklär belän ütä dä inde gomerlär. Şulay yäşäp tormışnıñ yäme betä dä inde. Telägän ğamäleñne kılma – kileşmäs, imeş. Üzeñ telägänçä kiyenmä – başkalar añlamas, imeş... “Ä ikençe yaktan karasañ, - dip nindider kararga kilgän kebek bua yulına atladı Zahit, - bardım di, çişendem di, çumdım di suga, kemneñ sindä ni eşe bar. Nu, trusik yäşlärnekeçä bulmasın! Nu, yözä dä belmä di! Nu, kölsennär soñ kemgä kiräk!” Äkren genä atlap, berniçä minuttan kül buyına barıp citte.

Yar buyı törkem-törkem bala-çaga belän tulı. Alarnıñ küpçelege cäygelekkä şähärdän kaytkan kızlar-malaylar bulganga kürä, çiräm östendä taralıp yatkan kiyemnär bazardagı kiyem rätläre kebek çuar. Ä krossovkalarnıñ, sandallarnıñ nindiläre genä yuk anda!

Yakınrak kilergä bik teläsä dä, Zahit kayadır yul totkan şikelle yänäşä uzıp kitte.

Niçek şular arasına kerep, oyalmıyça çişenäseñ dä, ozın trusigıñnı cilferdätep, niçek suga keräseñ inde? Oyat şul! Uñaysız şul! “Çukınmış komplekslar! - dip eçtän üzeneñ täväkkälsezlegenä tökerde. Şul komplekslar kolı bulıp yäşiseñ inde. Ä yäşämiçä kaya kitäseñ, dönyaga kilgän köneñnän totınıp şunı başıña tukıp torsalar? Yaramıy! dilär baştan. Kileşmi! dip oyaltalar annarı. Uñaysız! diyä başlıysıñ annan soñ üzeñ dä. Yahşı tügel, oyat! diyep künegelä. Keşe närsä diyär? digän şiklänü ğadätkä kerä”.

Şulay uylana-uylana, buanıñ vak tallık belän kaplangan yagına çıktı. Monda çişensäñ dä bula. Monda Zahitnıñ eşe dä bar – suga salgan bätelen karıysı.

İlle yäşlek ir-at Äziaulında bätelne karar öçen çişenep suga töşep tormıy inde anısı. Läkin Zahitnıñ bügen ällä nindi kort çakkan köne. Eçe poşa bügen anıñ şul ğadätlärgä. Citmäsä, krossovkalar turındagı uy da baştan çıkmıy bit äle. Su astındagı tamırlar arasınnan ezläp tabıp, bätelen kütärep karadı. Buş. “İrtän tañ aldınnan uk kararga şul anı, häzer nindi balık yörsen” digän uyları belän bätelne suga tomırdı. Ber-ike tapkır çumıp alu niyäte belän genä suga sikergän ide dä, ämma sunıñ may kebek cılı, yomşak buluı, tänneñ rähätlänep kitüe anı sudan çıgarmadı.

Ozak mätäşte ul suda. Bil tiñenten suda utırıp ta tordı, urtaga kermiçä genä yatıp ta tordı. Annarı poşkıra-poşkıra yarga çıgıp bastı. Ällä niçä yıl kiyelep yörgän “çabata”larına karap kattı. Şul da ayak kiyeme bit inde, ä, şaytan algırı!? Şunı kiyep yör dä, üzeñne keşegä sana inde! Oyat!

- Yalanayak yörsäñ dä, monıñ hätle hurlık tügelder, şät?! – dide üzaldına.

“Çabata”lar tallıkka tomırıldı. Annarı, bu kisken adımın bätelneñ dä balıksız buluı hurlıgına sıltap, “çabata”ları artınnan üze dä tallıkka kerep kitte. Ezläp taptı alarnı, ber-bersenä sukkalap komnarın koydı da kiyemnäre yanına çügäläde.

- Yarap torırsız äle... Yañaların algançı, - dide, külmägeneñ yırtık ciñenä kulın tıga-tıga...

Läkin krossovka kiyep yörep karau teläge keçeräymäde...

Öç könnän soñ şähärgä barırga cay çıktı.

Älbättä, plan hatınga oşamayaçak. Şuña kürä şähärgä barır öçen töple ber sıltau kiräk ide. İke kön uyladı Zahit. Uylap taptı: rayonnıñ avıl hucalıgı idaräsendä yomışı bar ikän bit! Kolhozda eşlägän stacı yugalmaganmı ikän, yugalu kurkınıçı yukmı ikän – menä şularnı tikşerep kaytırga kiräk.

- Yuksa, - dide ul hatınına, – soñ bulırga mömkin. Kalırsıñ annarı, trudavayıñnı totıp, pinzısız.

Äñgämä kiçke çäy vakıtında korılgan ide. Anıñ kiläçäk turında bolay kaygırta başlavı hatınınıñ küñelenä bik huş kilde.

- Barırga disäñ, bar inde! – dip hupladı ul Zahitın. – Zariflarga da kerep çıgarsıñ.

Bu atnada kayta almıylarmı ikän, beleşerseñ... Bälki bergä kaytırsız äle.

Äye şul, anısı da kiräk. Zariflar bu atnada kayta alsalar, yahşı bulır ide. Peçän ölgerde. Ä kolhozdan taşıy torgan “rähätzaman” bette-e. Häzer çabarga turı kiläçäk.

Kul belän, çalgı belän. Şunıñ öçen Zarif yärdämennän başka bik-bik avırga turı kiläçäk.

Şul turıda söyläşä-söyläşä kiçke çäyne tämamladılar. Döres, Gölnurı inde kileşengän, inde süz bette, karar kılındı digändä dä plannı cimerä yazgan soravın birep aldı äle:

- Şimbä könne eşlime ikän soñ ul “kontor kortları”?

Monda inde Zahitka böten şiklärne yukka çıgara torgan argumentnı kazıp çıgarırga turı kilde. Yugalıp kalmadı – Gölnurnıñ skeptik ikelänüen örep yukka çıgargan cavabın äytte:

- Eş sezonı bit! Mondıy çakta yal itterep yatkırmas alarnı... Glava, min äytäm... eşlätäder. Eşlätmiçä bulmas...

Şunıñ belän berençe ciñü yaulandı. Zahitnıñ başında krossovka turındagı ömetle uy irtägä balkıp tuaçak yaktı şatlıkka äylänä başladı. Şul krossovkalarnıñ bik kiräklegen, alardan başka ayak kiyemeneñ caysız buluın, halık sıyırların kötärgä çıkkan oçrakta krossovkalarnıñ alıştırgısız atribut ikänlegen genä hatınga añlatası, anı şuña töşenderäse genä kala irtägä. Boları ciñel bulmasa da, yırıp çıkmaslık problema da tügel. Hiç yugında, üzenä dä berär tovar alıp kaytası bulır. Kulına bazardan algan berär çäy servizı kaytarıp tottırasıñ da, şunnan soñ gına, “menä üzemä dä algan idem äle” dip, çıgarıp salasıñ...

Zahit irtük, cıyınıp, kapka töbenä çıgıp utırdı. İh, rähät! İrtänge salkınça havada uramnı küzätep utıruları! Anıñ bit, änä, ayak arasında butalıp yörgän tavıklarınıñ çiräm çukıp yörüläre genä dä canga nindider tınıçlık östi! Anıñ bit, änä, koymadan töşep, uramnıñ urtasına qadär suzılgan, salkınça hava belän tulı külägäse genä dä küzlärne dävalıy! Küñel tınıç. Citmäsä, menä bügen krossovkalar da alınır, hoday yazgan bulsa...

Häzer tege yeget kilep citärgä tiyeş. Räşit. Neftçelärneñ urman buyındagı ilämsez zur tsisternalı obektın saklauçı Räşit. “İrtägä rayonga baram. Yaña maşinama nomerlar alırga” digän Räşit. “Neftçelär bay şul, zarrazı, - dip uylıy Zahit, Däülätovlar kapkasınnan maşina çıkkannı kötep. – Ber yıl eşlime, yukmı äle – ä maşinanı alıp kuydı änä. Eşen äyter ideñ inde – öç täülekkä ber barıp, töne buyı yoklap kayta da, vässälam!” Üzeneñ yegerme yıldan artık kolhozda eşläp matay sälämäse dä ala almaganın uylap kuydı. Äye, tigezlek tä yuk bu dönyada, döreslek tä yuk.

Maşina kürenmäde. İrtänge tınlıknı bozıp, urman yagınnan avılga yakınaygan traktor tavışı gına işetelde. Berazdan şul tavışnı çıgaruçı, şul tavışı belän dönya yämen bozuçı zäñgär tehnika üze dä kürende. Menä ul, iñkülektän kütärelep, uramga kilep kerde. Monı tanımıymı soñ Zahit?! Bu – İçtirmän mäktäbeneñ traktorı. “Şabaşka eşli”, - dip farazladı üzençä Zahit. Anıñ tañ tişegennän yörüeneñ säbäben dä belmägän keşe yuk: direktor yokıdan torgalagançı, üz eşlären beterep kalırga aşıga beräü. Hezmät ukıtuçısı Sadıykovtır inde, kem bulsın tagın?!

Näq şulay – traktor buş tügel ikän. Ul, botakları da tunalmagan ozın usak österäp, kilep kerde uramga. Tuzan kütärep, Zahit turısına kilep citte. Kıçkırtıp, signal birep aldı. Şul inde, şul – Sadıykov! İh, torıp basıp, tuktatıp, kabinasınnan österäp töşerep, kolak töbenä ber menep töşäse dä: “Enem, nigä bolay bezne mıskıl itep, avılnı tuzanga batırıp yöriseñ? Arttan gına uzıp bulmıy idemeni, yılga buylap?” – dip sügäse ide şul miñgeräüne! Läkin... Menä şul “läkin” tota şul! Läkin Sadıykovnıñ enese rayonda militsiyä naçalnigı şul! Menä şul şul! “Äy, çukınıp kına kitsen sänä!” – dip sukranıp kaldı anıñ traktorı artınnan Zahit. Anıñ başında zurrak başka sorau bar äle: nişläp Räşit haman kürenmi? Tagın närsä buldı ikän inde?

Traktor kütärgän tuzannıñ basılganın gına kötep aldı da, torıp, Räşitlärgä taba kitte. Bayadan birle bakça buyındagı komlıkta kiyerelep-suzılıp yatkan çem-kara Pamir da sikerep tordı. Koyrıgın bolgıy-bolgıy, hucasına iyärde.

Zahit barıp kergändä, Räşit garacınnan muzıka yañgırıy ide. “Närsä, bu onıtkanmı ällä şähärgä barasın”, dip kıbırsıgan canın “bälki yoklap kalgandır” digän aklau belän basıp, Zahit garacga kerde. Maşinanıñ kapotı astınnan Räşitneñ başı kürende.

İsänläştelär.

- Kabınmıy äle nişläpter, - dide Räşit. – Belmim, närsä bulgandır. Kiçä tärtip ide kebek...

Uftanışıp-aptıraşıp kapot astına ikäü tekäldelär. Zahit tehnikanıñ närsä ikänlegen dä belmi inde anısı. Läkin şulay da tegendä karangan buldı, kabellärne selketkäläp aldı, “benzinıñ bardır bit?” dip tä sorap kuydı – kıskası, maşinanıñ çirenä diagnoz kuyu protsessında aktiv katnaştı. Tik annan gına urıs zubilo belän cıygan maşina barıber kabınırga telämäde. Käyef töşte, bügen ük krossovkalı bulu mömkinlege äkrenläp çigenä başladı.

- Ällä soñ etep kabızıp karıykmı, - dide, nihayät, Zahit, tagın ber ämälen tapkanga kanäğatlänep.

Yaramıy ikän. Bu maşina andıy tügel ikän. Räşit añlatkança, bolarnı etep kabızu “kategarisski” tıyıla ikän, çönki karbyurator tügel, ä incektor! Karbyurator belän incektornıñ ayırmasın sarık belän yarka ayırması däräcäsendä dä küz aldına kitermägän Zahit bütän däşmäde.

Menä berazdan Räşit maşinaga kerep utırdı da “ çek” itterep närsäneder bordı – “Lada” fırıldap eşli başladı.

- Buldı bu, - dide Räşit, çıgıp, kapotnı yapkaç. – Kapkalarnı aç äle, äzi!..

Ber säğattän alar şähärçektä idelär inde.

“Kaytuın üzem karamın inde”, dide Zahit Räşitneñ maşinasınnan töşep kalganda. Üze tup-turı Zariflarga kerep kitte.

Şähärne yaratmıy ul, añlamıy. Anıñ küñele mondagı tormışnı kabul itä almıy. Häyer, torıp karaganı da yuk inde anıñ şähär digän kırmıska oyasında. Uramda halık, kötüdän kaçıp taralışkan sıyırlar kebek, tegendä agıla, monda yögerä, törkem-törkem bulıp basıp tora, transport kötä... Tagın ber närsägä aptırıy Zahit – avılda här oçragan keşe belän kul birep küreşü yäki uzıp barışlıy kul seltäp kenä bulsa da sälam bireşü ğadäte kandagı böten küzänäklärgä dä candagı böten fibırlarga señgänlektän, şähär keşeläreneñ ber-berse belän isänläşü tügel, hätta ber-bersenä ışkılıp uzganda da kürmägän kebek önsez-cansız buluları oşamıy aña. Ber şähärdä yäşäp yatalar bit inde, yugıysä! Yuk, añlamıy Zahit. Şuña kürä Zariflar podezdına kerep citkänçe, oçragan ber keşe belän, baş kagıp bulsa da, isänläşep bardı ul...

Zarif öçen dä, kilen öçen dä, balaları öçen dä şimbä – yal köne. Barısı da öydä bulıp çıktı. Çınlap ta, avılga kaytırga cıyınıp toralar ikän.

- Hay, şäp buldı äle bu, - diyeştelär alar, kunaknı cılı karşı alıp, çäy belän sıylıy-sıylıy. – Bergäläşep kaytırbız.

Tatu ğailä avılga kaytır öçen kiräk-yarak cıya başladı, barısı da böterelde, ıgı-zıgı kilde. Şul arada Zahit üzeneñ töp maksatın da söyläp aldı ulına – ayak kiyemnäre kibetenä kagılıp çıgası bar. Älbättä, şähärgä ul anıñ öçen genä kilmägän, ulı alay dip uylamasın. Anıñ tagın da zurrak yomışı bar – idarägä dä kerergä kiräk.

- Kolhoz taraldı dip, anıñ stacı yugala kürmäsen ide inde, - dip tämamladı ul süzen.

- Alaysa, - dide Zarif, - baştan idarägä, annarı kibetkä kererbez inde. Çönki kibet äle açık tügelder.

- Açıkları da bardır äle, - dip ücätlänep aldı kunak statuslı ata. – Täülek buyı eşlämilärmeni alar? Häzerge zamanda inde...

- Anısı bit anıñ aşamlık, eçemlek kibetläre genä!

- Şulaymıni? Ä, yarar, alaysa, sineñçä itik.

Şulay ittelär dä – avıl hucalıgı idaräsenä kittelär. Rayonnıñ gaz hucalıgında eşläüçe Zarifnıñ monda da tanışları küp bulıp çıktı. Biş-altı kabinetnı yörep, ber säğatlär çaması vakıttan soñ alarnıñ añlaganı şul buldı: berkemneñ dä stacı yugalmıy, borçılıp yörmäskä dä mömkin. Zahit öçen bu yañalık tügel, bilgele. Şulay ikänlegen, şulay bulırga tiyeşlegen bolay da belä ide inde ul. Monda kerep yörüe küz buyau gına bit anıñ. Monı başkalar belmäsen öçen genä, anıñ töp yomışınıñ krossovkalar ikänlegen añlamasınnar öçen genä alıp kerde ul Zarifnı idarägä. Häm konspiratsiyäse uñışlı kilep çıktı bugay, çönki ulı “Nu, äti, iñ zur yomışıñ ütälde bugay, kittek, kibetenä dä kagılıp çıgıyk”, dide...

Mondıy zur kibetneñ mondıy keçkenä şähärdä buluın küz aldına kitermägän ide Zahit.

Närsä genä satmıylar ikän bit monda! Bazardagı kebek tezeleşkännär dä, härber satıp aluçınıñ küzlärenä mölderäp torgan küz karaşları belän töbälep, minem yanga kilsä yarar ide, mineken alsa yahşı bulır ide, digän kebek, äy, kötälär inde, äy, küzätälär, äy, ömetlänälär bulsa kiräk. Läkin Zahit abzagızga bügen sezneñ ıbır-şıbır tovarıgız kiräkmi şul! Aña ul uyınçıklarıgıznı da, batareylarıgıznı da, odekolonnarıgıznı da, zontiklarıgıznı da täqdim itep azaplanmagız da! Aña sport kiyemnäre bülege kiräk!

Anıñ konkret maksatı bar bügen! Krossovkalar kiräk! Ber futbolka belän ciñel ştan da artık bulmas...

Onıgı Garifka iyärep kergängä kürä sport kiyemnären tiz taptılar alar bu kırmıska oyasında. Kereşli bäyälärgä küze töşte Zahitnıñ: allanıñ da kaşka täkäse ikän – ber par tügel, sıñar krossovkaga da tartıp-suzıp kına citä ikän bit anıñ akçası! Käyef tagın sürelde. Krossovkalı bulu mömkinlege tagın tomanga äylänä başladı. Tagın ber hıyal çälpärämä kilü kurkınıçı astında kaldı. Läkin bolay tiz genä ciñeläse kilmäde Zahitnıñ – ul, küñelsezlänüen yäşerergä tırışıp, satuçı kızga endäşte:

- Kiyep kararga yarıymı?

- Kemgä alasız, - dide kız. – Bu yegetkäme? Andıy keçkenäläre bezdä yuk şul!

Tagın gorurlıgına kagıldılar. Närsä, bu abzıylarınıñ krossovka kiyärlege yuk dip uylıylarmı ikän? Uylamıyça gına torıgız äle! Bez alay töşep kalgannardan tügel bit!

- Yuk, üzemä, - dide Zahit.

Baştarak mıskıllı yılmaygan bu kızıynıñ isenä töşte bugay: alsın gına, akçasın gına tüläsen, ä inde kem närsä ala – anısı sineñ eş tügel. Tere şaytan kerep tovar sorasa da, artıgın soraşıp torma, aña potentsial satıp aluçı dip kara, anıñ gayräten çigerä kürmä! Kızıy, aşıkmıyça gına urınınnan kütärelde dä, krossovkaların reklamalarga kereşte:

- Menä monısı Sezgä kileşergä tiyeş... Sezgä köndälekkä kiyärgäme, ällä trenirovkalargamı?

- Miña, señelem, böten cirdä kiyärgä yarasın!

- Alaysa, menä karagız: universal krossovkalar. Bolarnıñ materialı natural kün, çın firma citeştergän – poddelka tügel. Stadionda diseñme, urmanda diseñme, diskotekadamı – böten cirgä bara.

- Küpme tora inde?

Monı bolay gına soradı inde, bilgele. Bäyäse yazılgan bit – kesä töplären kırıp-seberep cıyganda ber sıñarına citkerep bulır, mögayın. Şularnı uylıy-uylıy, kızıy täqdim itkän krossovkanıñ ber sıñarın aldı da utırgıçka barıp utırdı. Yanına Garif kilep bastı, babasına şnurnı niçek itep buşatırga, annarı niçek bäylärgä ikänlegen öyrätep tordı. Başın haman borçulı uy borauladı: krossovkadan baş tartırga turı kilerme ikänni – bigeräklär dä kıymmät ikän bit. İh, bäheteñne kolhoz kötüe taptagaç, nişliseñ inde? Yazmagandır inde, küräseñ, krossovka kiyep yörülär... Ä kiyep yörise kilä, şaytan. Kara, niçek caylı utıra ikän ayakta...

- İkençe sıñarın da kiyep karıyk äle, - dide ul kızıyga.

- Alırga kerdegezme soñ? Alası bulsagız gına biräm ikençesen...

Mıskıl itä bit, mañka täre! Zahit abzasınıñ alırlıgı barmı ikän dip ikelänä, imeş.

Nu, kızıy! Bolay bulgaç, niçek bulsa da alırga inde, digän karar belän, ücätlänep, tagın şul satuçıga karadı:

- Almıyça bit inde! – dide. Häm şunda uk onıgınıñ kolagına pışıldadı:

- Bar, ulım, ätiyeñne çakırıp ker äle!

Tegese şunı gına kötkänmeni – uramga teräde.

Ber minut ta ütmägänder – kerep tä cittelär.

- Närsä, äti, - dide Zarif tınıç kına. – Birmilärme ällä? Närsä saylıysıñ?

Yarım pışıldap kına döresen söyläde dä birde Zahit. Monda yäşerep, kaçırıp, ser yasap torıp bulmıy şul – akçanı malaydan sorarga kiräk. Ulı bik töpçenep tora torgannardan tügel – añladı: ätisenä ciñel, uñaylı, caylı, nık häm ışanıçlı kiyemnär kiräk ikän.

İñ berençe çiratta krossovka alası ikän. Alası bik kilä, di, çönki itek häm galuşlardan häzer ayakları avırta, yänäse, läkin akça yagı gına sayırak bulıp çıkkan.

Döreseräge, ul alay uk kıymmät bulır dip uylamagan, belgän bulsa, älbättä, citärlek alıp kiler ide... Şuña kürä “närsägä inde ul siña?” da yuk, “anısın tügel, yünrägen al” da yuk, “äydä inde, aşıgabız” da yuk – tottı da alıp birde ätisenä böten hıyalın: krossovkalar, sport ştanı häm futbolka. Zahitnıñ küzennän yäş kenä akmadı inde şatlıktan. Ulınıñ kassaga çıgarıp salgan akçalarına karap tordı-tordı da, “üzemneñ tärbiyä şul inde!” dip gorurlandı ul. Böten kiyemnärne paketka tutırıp tıgıp aldı.

Çıgıp kittelär.

- Cayı çıkkaç, tülärmen, - diyep karadı ulına Zahit.

Läkin ulı kırt kiste:

- Şulaydır inde?! Tülärseñ menä!.. Şulay bulır... Sin närsä?..

Başı kükkä tiyep kayttı Zahitnıñ. Timäs, krossovkalı buldı bit! Menä rähätlänä ikän, bolay bulgaç! Avıl kötüen dä alıp, eşkä çıgıp bulsa, dönya tügäräklänä ikän!

Avılga kaytıp cittelär. Öygä kerep, divanga cäyelep utırıp, krossovkalarnı çıgarıp saldı Zahit. Şnurların sütep, ayaklarına çamalıy başladı. Saniyäneñ, höcüm başlavın belderep, “busı närsä inde tagın?” diyüe buldı – ulı Zarif ätisenä yärdäm kulı suzdı:

- Menä, ätineñ kolhoz epopeyası tämamlanu uñayınnan büläk ittem äle, - dide.

Dönya alay tiz genä tügäräklänmäde. Yal könnärendä çapkan peçänne ikäü genä kipterep, saklap, annarı öygä taşıp atna uzdı. Şul arada beleşkäli tordı Zahit: çirat kötüenä iyäläşkän halık kötüçe yallarga karşı tügelme, sıyır başına niçä sum sorarga bula...

Tagın Lokman belän kiñäşläşte. Lokmannıñ äytüenä karaganda, avıldaşlarnıñ küpçelege mondıy täqdimgä äzer. Läkin berniçä keşe genä bik karşı çıgarga mömkin. Aların isäpkä alıp tormadı Zahit – ber könne irtän kötü ozatırga çıkkaç, halık küpläp tuplana torgan urında – kibet yanında – cämäğatkä şul täqdime belän möräcäğat itte:

- Niçek karıysız, avıldaşlar, - dide, üzeneñ planın urtaga çıgarıp salgannan soñ.

- Ä närsä, ozak uylaşıp tormıyk,- dide Tübänoçnıkı traktorçı Sälimcan. – Kötsen äydä!

- Kötsen, kötsen, - digän tavışlar işetelde.

- Aşıkmagız äle, cämäğat, - dip kısıldı härvakıt uylap, süzen çamalap söylärgä yarata torgan Märyam. – Niçä sum sorıydır bit äle. Minem bälki akçam citmider...

- Niçä sumnan riza bulırsıñ soñ, - dip soradılar Zahittan.

- Nu, ni inde... Altmış sumnı küpsenmäsägez...

Kibetçe Narimnıñ telçä hatını küpsende:

- Niçu sibä! Minem biş baş malıma öç yöz sum bula tügelme soñ bu?

Bayadan birle bernigä kısılmıyça tıñlap torgan “frontovik” Timercan, kulındagı sıyır kua torgan tayagınıñ sırtı belän muyının ışkıp aldı da äytep saldı:

- Asrama anıñ hätle! Kem kuşkan biş sıyır totarga? – dide - Bişese dä sıyır tügel bit anıñ, - dide açudan yöze kızara başlagan Telçä. – Şuña kürä sıyır başına illene, bozaulardan utıznı birsäk tä citkänder, dim...

Tagın bähäs kitte. Kemder sıyır belän bozaunı, kötü obektı bularak, tigez isäplärgä digän fiker äytte. Kemder kötüne, aluçı bulganda, birep kalu hakına ul soragança tülärgä digän täqdim kertte. Ahır çiktä, avtoritetlı Lokman fikeren tıñlap kararga buldılar. Ä inde ul Zahit turında “täcribäle häm staclı” digän rezolyutsiyä birgäç, ikelänüçelär kalmadı – “irtägädän ük Zahit kötügä çıksın” digän urtak kararga kilep, taralıştılar.

Avıl kötüendä ike yözläp baş sıyır sanalganga kürä, Zahit cıyılıştan kaytkanda hezmät hakınıñ şäp kenä bulasın isäpläp çıgardı. “Anıñ karavı, kışkı sezon akçasızlık çorı bula inde”, dip, anısın da başına salıp kuydı ul. Häyer, anısı kurkıtmadı da anı, poşındırmadı da. Bulsa soñ, yatılır şunda, öydä munçala işep tä uram seberkese äzerläp. Kaytıp citep, arkanı koymaga teräp, kapka töbendäge eskämiyägä utırganda anıñ hıyalı nigäder änä şul munçala işü häm uram seberkese äzerläü turısında ozagrak terälep kaldı. Çönki bu ike eş, hätta eş tä tügel, şul ike protsess belän bäyle nindider tatlı hatirälär, iskä töşkän sayın, anı bala çagına alıp kaytalar ide. Ä anda, ällä kayda yırakta kalgan häm ällä niçekter sizelmiçä ütkän bala çaklarda, ozın kışkı kiçlärdä munçaladan bau işüçe häm, öşegän kayın botakların öygä kertep tutırıp, uram seberkese bäyläüçe ätise bar anıñ. Yükä büränälären ineştä batırıp totıp, annan munçalasın sıdırıp töşerep cäydän ük äzerlängän çimalnı, buyı-buyı belän miç artına kertep tezär dä, aşıkmıyça gına ikeşärläp tä, öçärläp tä, hätta dürtärläp tä ürä başlar. Bülmägä nindider tuklıklı is tula, öydä tınıçlık, eşlekle halät urnaşa. Ä seberke bäylägän könnärendä – tagın üzenä kürä ber törle atmosfera, kışkı urman ise... Üzeneñ bu hönärlärenä Zahitnı da öyrätte ätise. Bik teläp häm şul öyrätüeneñ buşka kitü-kitmäve turında uylap ta karamıyça, añlata ide ul aña: “Çıbıklarıñ tigez bulsın! Çäçäk bäyläme yasagan kebek caylap tez alarnı. Artık kalını avır bula, artık näzegeneñ urtasına tayaknı tıgıp bulmıy, şuña kürä çamasın belergä kiräk”. Ul işkän baularga häm ul bäylägän seberkelärgä avılda berkemneke tiñläşä almıy, küp keşe bolarnı añardan satıp ala ide.

Nigä bolar isenä töşte soñ äle? Şulay dip uyladı da, Zahit üzeneñ häzerge haläten, kütärenke käyefen ätiseneñ änä şul vakıtlardagı kanäğatlek belän tulı yöze belän çagıştırdı. Näq şulay ikän – kanäğatlänü hise kiçergändä iskä töşä ikän andıy hatirälär. Ä küñelgä kütärenke bulır öçen nigez bar: eş buldı – irtägä ük kötügä çıgarga mömkin, östä – futbolka, sport ştanı, ayaklarda – kürşe Ğalimullanıkı kebek iskerep betkän çüpräk botinka tügel, ä ör-yaña krossovkalar! Krossovklarnı berençe tapkır kiyep karagaç, hatını “stilyaga, imeş!” dip kölgän bulsa da, ber atna eçendä ireneñ tışkı kıyafäte üzgärügä, şul tışkı kıyafättän anıñ käyefe kütärelügä, hätta başı da kütärelä töşkän kebek buluga iyälänep tä ölgerde inde. Çınlap ta, ällä näticäsez, tuydırıp betergän kolhoz eşennän kotılu, ällä keşeçä irken kiyenü, ällä tizdän eşkä çıgu ömete, ällä inde şular barısı da – Zahitnı sizelerlek üzgärtte. Ul häzer kiräksä-kiräkmäsä dä ayak astında oçragan çüp-çar, yomıçka, taş kisäklärenä tipkäläp yörü ğadäten beterde. Menä häzer dä, eskämiyädän torıp, öygä yünälgändä, şul eskämiyä tuzanı iyärep kermäsen digändäy, çalbar balakların kakkalap aldı.

İkençe könne bu vakıtta ul, atka atlangan kileş ozın çıbırkısın österäp, kötü artınnan urmanga kerep bara ide inde. Bu eş anıñ öçen tanış stihiyä bulsa da, ferma kötüe belän avıl kötüe arasındagı ayırmanıñ zur buluın berençe könne ük añladı Zahit. Şunıñ iñ berençese – kötülek urınnarı. Fermanıkın gel kırda-bolında yörtäseñ – röhsät itelä, ä avıl sıyırların yörter öçen mäydan urmanda gına. Anıñ da peçänle, ya bulmasa yäş agaç üsenteläre utırtılgan alannarı tügel, ä zur agaç araları, kuaklıklar, urman buyları, kalkulık bitläre, yar buyları... Şulay da, kürmägän närsä tügel, belmägän urmannar tügel, Zahit allaga tapşırdı – kötüne ineşle bolın buylap Unsigezençe fortal yagına alıp kerep kitte. Läkin çıbırkı şartlatıp, ozak kanatlanıp yörergä turı kilmäde – matur gına açılıp başlangan kön töştän soñ kinät bolıtlanıp kitte dä, suıtıp cibärde. Krossovkalı kötüçe monı hiç kenä dä kötmägän ide, bilgele.

Baştan “ozakka suzılmas, yañadan açılır” dip ömetlänsä dä, tiskäre hava torışı anıñ ömetlären aklamadı, tabiğat anıñ uy-fikerlären ukıy almadı – cıyıldı bolıt, tomalandı kön, häm berzaman işep yavarga da totındı. Yañgır şul qadär tıgız häm nık kiterep bärde ki, hätta terleklär dä kuyı yafraklı agaçlar astına kaçışıp bettelär.

Ämma ni qadärle genä kuyı yabaldaklı bulmasın, kart imän Zahitnı yañgırdan saklap kala almadı – ul manma suga battı. Citmäsä, kigäven, çeben, çerki kebek kan suıruçıları da teñkägä tide. Şularga seltänä-seltänä, Zahit säğattän artık üzeneñ hatası öçen üzen sügep utırdı: nu, añgıra dimä inde şunı, olıgayıp bargan yäşendä kem kötügä malay-şalay kebek krossovka kiyep çıga inde! Kem inde sin monnan soñ? Älbättä, nadan!

Älbättä, tormış kürmägän ber profan! Şulay kiräk siña! Başka vakıtta belerseñ niçek kiyenergä ikänen! Belerseñ... Kersen muyınıña tamçılar, kersen! Aksın borınıñnan su, aksın! Aşasın çerkilär kolaklarıñnı, suırsınnar kanıñnı! Dereldäsen tezläreñ, kaltıransın! İ-i, täcribäsez! İ, tile-mile!..

Yañgır kötmägän-uylamagan cirdän niçek kilep çıkkan bulsa, şulay uk kinät uzıp ta kitte. Şunı gına kötkännär diyärseñ, ike sıyır biyek bulıp üskän kıçıtkan arasınnan atılıp ta çıktılar, koyrıkların teräp, avıl yagına elderttelär. “Kigävennär!” dip uylap kuydı Zahit häm üze dä atılıp çıktı. Kötüne urmanda yörtüneñ ber naçar yagı bar – atka bik ömetlänep bulmıy. Şuña kürä ul, cäyäüläp yögerä-yögerä, kaçkın sıyırlarga akırdı:

- Hayt! Kaya bara-au?

Sıyırlar anı tıñlamadı, üzlärenä kıçkırgan süzlärne kolaklarına da elmiçä, sıpırttılar gına. Ozak yögerergä turı kilde alar artınnan kötüçegä. Häldän taysa taydı, ämma kuıp citep, borıp kiterde. Annarı, bukçaların kaldırgan töpçek yanına kilde dä, çıbırkısın muyınına tagıp kuyıp, krossovkaların salırga iyelde. Şnurların çişte. Ihıldıy-pıhıldıy ayakların beräm-beräm krossovkalar eçennän tartıp çıgardı.

Bersen töpçek başına bastırdı... İkençesen... Şunnan soñ yüeş oyıkların da tartıp-suzıp ayaklardan saldırdı da, tamçıların sanap ölgerergä tırışkan kıyafättä alarnı sıgarga totındı. Krossovkalarnı yüeşlätkän yañgırnıñ böten üçen şul oyıklardan aldı. Oyıkların sütep karasa – berse urtalay özelgän bulıp çıktı. Tottı da, yanında gına mışnagan sıyırnıñ mögezenä seltäde. Oyık yırtıgı şul mögezdä elenep tä kaldı.

Töpçek başındagı yüeş krossovkalarga karap tordı Zahit: nu, nişlätergä sezne, kiyärgäme, kipterergäme? Niçek kipterergä? Sarık kötüe genä bulsa, uçak yagıp utırır ideñ, kipterep tä ölgerer ideñ. Läkin sıyır kötüe ber urında ozak terälep tormıy şul!

Ayak kiyemnären tayak başına elep kaldırıp kara da di... Yalanayak çabasıñmı annarı sıyırlar artınnan? Çıbıklı-botaklı sukmaklar buylap! Kamışlı-kıçıtkanlı alannar, bolınnar arkılı! Taşlı-elanlı çıtırmannar arasınnan? Şul şul menä! Yuk şul, çabasıñ kilmäs!

Şul turıda tirän körsenüle uylar belän başı tulgan Zahit sıñar oyıknı, bökläp, çalbar kesäsenä tıktı. Krossovkalarnıñ äle bersen, äle ikençesen kulına alıp, alarnıñ çılanu däräcäsen çamaladı. Annarı, kötüdäge hayvannarnıñ tınıçlanırga uylap ta karamaganın añlagaç, yüeş dip tormadı, töpçekkä utırdı da krossovkalarnı yañadan kiyep kuydı. Yuk, irtägä nindi genä esse kön bulmasın, ul itek kiyep çıgaçak inde kötügä.

Böten närsäneñ üz urını bar ikän. Bäyrämgä çabata yaramagan kebek, eşkä dä patşa çitekläre kileşmi ikän şul!

"Beznekelär bit ul!" kitabınnan

Click or select a word or words to search the definition