Kremldä Igı–zıgı

(hıyalıy hikäyä)

Tatarstan prezidentı Timeryan Ganiyev çırayın sıtıp, kaşların cıyırıp kuydı da, karmakların cıyıp alıp, kuaklar artında gına torgan avtomobilenä taba kitte. Anıñ kanäğatsezlegeneñ säbäbe – ike säğatläp utırıp, ber baş balık ta tota almau ide. Ä bu bit Timeryan Sälimoviçnıñ iñ yaratkan, balıklı urını bula torgan ide.


Prezident avtomobilenä utırdı da monnan biş – altı çakrımda gına bulgan üze genä belgän ikençe urınga elderde. Ul töş şulay uk Ganiyevnıñ malay çaktan uk balık kaptıra torgan urını bulıp, älegä qadär anıñ häterendä saklangan tımızık sulı yılga buyı ide.


Ganiyev keçe yäştän ük su buyında üste, häm balık kaptıru – anıñ yaratkan şögıle buldı. Läkin soñgı 20 – 30 yıl eçendä aña karmak totıp yar buyında utıru bötenläy nasıyp bulmadı diyärlek. Çönki gomer bakıy cavaplı postlarda bulıp, anıñ moña vakıtı da, köçe dä kalmıy ide. Bigräk tä soñgı un – unbiş yıl anıñ böten tän häm can köçlären suırgansıman buldı. Prezidentnıñ talçıkkan köçlären nıgıtu öçen tabiplar da küp köç tüktelär, läkin älläni zur uñışlarga ireşmädelär. Yal yortlarınıñ da faydası timäde. Häyer, Timeryan Sälimoviç mondıy urınnarda ozaklap yatunı üze öçen mömkin tügel närsä dip isäpli ide.


Ämma Ganiyevnıñ küptädän küñel türendä yörtkän ber hıyalı bar ide: ägär şuşı istälekle urınnarda ber – ike täülek yörep, yar buyında balık kaptırıp, tönne uçak tiräsendä ütkärep, tugan tabiğat koçagında sihätlänsä, böten köçe kire kaytır sıman toyıla ide aña.


Menä şuña kürä dä Timeryan Sälimoviç, böten däülät eşlären kaldırıp, berkemgä beldermiçä, berüze avtomobilğä utırdı da tugan yagına kaytıp kitte. Üskän yortı inde küptän buşap kalgan bulganga, avıl uramına kerep tä tormadı: turı yılga buyına uzdı.


Ä bu vakıtta Räsäy prezidentı Konev – urta buylı, çandır gäüdäle, urta yäşlärdäge keşe hafalı kıyafät belän Kremldäge kabinetında arlı – birle yöri ide. İvan Nikolayıviç äle prezident bulıp kalganga qadär ük ildäge tiskäre hällär, demokratik reformalarnıñ tiyeşle näticä birmäve, halık baylıgınıñ çit illärgä kotoçkıç zur külämnärdä kaça toruı öçen borçıla ide. Şulay uk narkomaniyäneñ milli katastrofaga äylänüe, Räsäy halkınıñ yıl sayın millionlap kimüe şomlandıra ide anı. Ä inde iñ canga tigäne – Kavkaz, bigräk tä Tönyak Kavkaz ide.


Distä yıllap alıp barılgan “Terrorçılarga karşı köräş” dip atalgan sugış ta hiç fayda birmäde. Fetnäçelärneñ böten bazaları tuzdırıldı häm üzläre yuk itelde, dip iğlan itelsä dä, asılda alar barmak aralarınnan agıp betkän kom şikelle ğaip buldılar, halık arasında tarala tordılar. Citmäsä Räsäygä karşı sugışkan irlärneñ, yegetlärneñ ulları, eneläre üsä tordı, häm, üç alu hise belän yanıp, kullarına koral aldılar. “Ägär hälaq bulgan tugannarıbız häm atalarıbız öçen üç almasak, bu dönyada bezgä yäşäü yuk, dip belderdelär alar”.


İnde kilep. terrorçılar rätenä kertelgän bu tau halıklarınıñ irek öçen köräşülären tanırga turı kilde, ä niçä yıllar buyı ike yaktan da kiterelgän korbannarnıñ Kremldäge imperiyäçıl ekstremistlarnıñ ambitsioz plannarın dävam itüe ikäne böten dönyaga faş buldı.


Nihayät, Prezident, böten Mäskäü türälärenä has bulgan havalılıgın häm täkäbberlegen ciñep, kem belän bulsa da kiñäşergä, urıs bulmagan halıklarnı niçek bulsa da añlarga tırışırga mäcbür bulgan ide. «Ganiyevka şaltıratıgız häm..., häm Tahirovka! Säğat unga monda kilep citsennär!” – dip boyırdı ul üzeneñ katı tärtipkä öyrätelgän hezmätkärenä.


Läkin ber säğat tä ütmäde, älege hezmätkär kerep, Ganiyevnı taba almadım, dip belderde.


- Niçek inde tapmadıgız?! – dip soradı Konev başın iyep torgan hezmätkärdän. – Kazanga şaltırattıgızmı? Bezneñ andagı keşelärdän soradıgızmı?


- Şaltırattım, İvan Nikolayıviç! Böten Kazannı beterep ezlädelär, läkin taba almadılar.


- Nigä soñ ul kaya baruı turında bezgä häbär itmägän?! Säyer, bik säyer! Yarıy, ansın açıklarbız. Ä Tahirov niçek? Aña häbär ittegezme?


- Çakırılaçak, İvan Nikolayıviç! Anıñ belän yärdämçem söyläşergä tiyeş ide. Häzer beleşäm häm sezgä belderäm.


- Barıgız, tikşeregez! Ul bit inde yulda bulırga tiyeş.


- Ütäler, İvan Nikolayıviç!


Ämma ozaklamıy şul uk hezmätkär yañadan kerep, Tahirovnıñ da tabılmaganın äytte.


- Alar närsä? Süz berläştergännärme ällä?! – dip cikerde ölkän türä.


- İvan Nikolayıviç! Tahirov vertoletka utırıp, Başkortostannıñ könyak rayonnarına çıgıp kitkän. Efirda ezläp karadılar, läkin vertolet oçuçıları cavap birmi.


- Niçek? Könyakka?! Ällä Kavkazgamı? Bu ni digän süz tagın! Ä nigä cavap birmilär? Häzer ük Alekseevka şaltıratıgız, härbi hava köçlären kütärsen! Tapsınnar Tahirovnı!


Ä bu vakıtta Başkortostan prezidentı Şäydulla Tahirov, çınnan da, Stärletamak yaklarında ide. Äle Obkomda eşlägän zamannarında uk cäy citü belän Şäydulla Salihoviç rayonnarga aşıga torgan ide. Tumışı belän avıl keşese bulgangamı, ällä inde kızu peçän öste vakıtında şähärdä tüzep yata almagangamı, çäçü eşläre tämamlanıp, halık beraz häl alu belän ük ul avıllarnı aykıy, kolhoz – sovhozlarnıñ terlek azıgı äzerläven tikşerä torgan buldı. Häm menä häzer dä ul şul uk yulnı kua: äle “ülep betmägän” kümäk hucalıklar, yaña oyışıp kilgän fermerlar hucalıkları turında kaygırta, rayon başlıklarına da tıngı birmi.


Menä bügen dä ul, yal köne buluga karamastan, tañnan torıp, ike rayon citäkçesen, yataklarınnan dip äyterlek torgızıp, üze belän iyärtep çıgıp kitte. Kırlarda alar ciñel avatomobillärgä utırıp yördelär, ä Mİ – 6 nıñ oçuçıları, oçkıçnı kır urtasında kaldırıp, yal itärgä, su kerergä buldılar.


Ä bu vakıtta Mäskäüdä eşlär zurga kitä başladı: Konev İdel buyı Federal okrugındagı üzeneñ Tulı väqaläte väkile belän totaştırırga kuştı.


- Sez närsä yoklap yatasız anda?! – dip bäylände ul Didenkoga. – Üz prezidentlarıgıznıñ kayda ikännären beläsezme? Yuk şul. Häzer ük minem yanga kilep citegez!


Şunan soñ Konev Tönyak Kavkaz respublikaları prezidentlarınıñ kayda ikänen belergä boyırdı. Annan soñ üz yanına Federal Kurkınıçsızlıgı hezmäte başlıgın çakırdı.


- Eş menä närsädä, - dide ul FSB başlıgı Kovalevka,- Ganiyev belän Tahirov yukka çıkkannar, dip äytälär.- Tikşeregez, alar ikese dä ber cirdä tügelme ikän soñ? Häm närsä turında söyläşälär ikän alar? Ällä tagın başka yugaluçılar da bar mikän? Bezgä yaña «Belaya Veca” urmanı gına citmi ide äle. Añlıysızmı sez mine?


- Äye, äye! Añlıym, İvan Nikolayıviç!


Şulvakıt Prezidentka Tönyak Kavkaz prezidentlarınıñ yuklıgın dä häbär ittelär.


- Menä kürdegezme? Barıgız, tabıgız! Tikşeregez, bütän regionnar belän dä bäyläneşläre yuk mikän?


- Añladım, İvan Nikolayıviç! Äytegez äle, zinhar, tikşerülärneñ geografiyäsen nindi kiñlektä cäyelderergä?


- İñ zur kiñlektä,- dip cavap birde Prezident. – Bezneñ urıs başlıklarga da artık ışanıç yuk. Berär ambitsiyäle gubernatornıñ üz, regionın ayırıp alıp, keçkenä prezident bulası kilmävenä nindi garantiyälär bar? Ä Mäskäüdä andıy Vatanıbıznı tarkatırga teläüçelär betkänme? Zur akça öçen alar... Ä şulay da töp iğtibar – regionnarga! Älbättä, Tönyak Kavkaz!.. Läkin iñ elek häm nıklap – İdel buyı häm Ural respublikaların tikşeregez! Sezgä ber säğat vakıt birelä. Älegä sau bulıgız!


Annan soñ Konev oborona häm eçke eşlär ministrların çakırttı.


- Eş menä närsädä, - dide ul Potapov belän Çicovka,- Vatanıbıznıñ kayber regionnar citäkçeläre tarafınnan zagovor oyıştıru kurkınıçı bar. Älbättä, äle tikşeräse, açıklıysı bar, şulay da, kul kuşırıp utıru bezneñ taraftan cinayät bulır ide. Sezgä, Aleksey Petroviç, härbi okruglarnı yugarı sugışçan äzerlek recimına kuyarga kiräk. Süz İdel buyı häm Könyak yünäleşe turında bara. Andagı çastlärneñ isemleklären minem yanga kertegez!


Çicovka ul bolay dip boyırdı:


- Eçke eşlär ministrlıgınıñ böten bulgan hezmätkärlären, korallı köçlären ğadättän tış hällärgä äzer totıgız! Alarnıñ barısın da kazarmalarga urnaştırıgız! Kiräge çıksa, tiz genä kütärerlek bulsın.


Şähärlär uramnarında patrullärne köçäytegez! Töp iğtibarnı milli oppozitsiyägä biregez, şular kotırta halıknı. Sez alarnı beläsez. Törle cıyılış häm mitinglarnı katgıy räveştä tıyarga!


Köç ministrlarına kürsätmälär birep betergäç, Prezident alarga daimi räveştä üze belän elemtädä bulırga kuştı da çıgarıp cibärde.


Ber säğatläp vakıt ütkäç, ul yañadan FSB başlıgın çakırıp, eşlärneñ barışı belän kızıksındı.


- Prezidentlarnıñ berse dä tabılmadı äle,- dide Kovalev.- Kaysı aulak urında yalda, kayberläre kaydadır üz eşläre belän mäşgullär,- dip häbär itälär.


- Bu äkiyätne äbilärenä söyläsennär! – dide Konev kırıs tavış belän. Menä närsä, Andrey Georgiyeviç! Operatsiyägezne suzmagız! Kayber gubernatorlarga da iğtibar itärgä kiräk. Mäsälän, Sahalin häm Primore. Alar bit härvakıt yaponnar häm kıtaylılar belän aralaşalar. Ä Baykal tiräse, Kuzbass, Krasnoyarsk...


Kovalev barın da centekläp tikşerergä süz birde. “Bu eşlärne bez bolay da daimi eşläp kiläbez, alay da yañadan tikşererbez,- dip çıgıp kitte ul.


Berniçä minuttan Konevka Däülät Duması spikerı Utkin şaltırattı:


- İsänmesez, İvan Nikolayıviç! Närsä, kaysıber federatsiyä subektlarınıñ fetnä oyıştırırga cıyınuı döresmeni?- dip soradı ul turıdan – turı. Konev yäşeren başlangan eşneñ şulay tiz açıluına açuı kilep, beraz däşmi tordı.


- Şulayrak sizelä, - dip cavap birde ul, nihayät.- Älegä urının – fälänen belmibez, läkin prezident äfändelär yäşeren räveştä bergä cıynalgannar şikelle.


- Alay bulgaç, İvan Nikolayıviç, Dumanı cıyarga kiräkter bit? – dip soradı Utkin.


- Yuk! – dip kırt kiste Konev. - Älegä kurkınıçsızlık Sovetın cıyu da citep torır. Anda, älbättä, sez dä katnaşırsız.


Yal köne buluga karamastan, kiräkle keşelär ber säğat eçendä cıyılıp bettelär. Häyer, alar yırak ta tügellär ikän, çönki ul Sovetka şul uk inde bügen Prezident belän oçraşkan keşelär kerä bit. Köç ministrlarınnan başka barı tik kaysıber Duma fraktsiyäläre citäkçeläre, prezident administratsiyäse äğzäläre häm tagın öç – dürt ışanıçlı keşelär genä çakırıla.


Kurkınıçsızlık Sovetı utırışına pressanı çakırıp tormadılar.


Prezident kıskaça gına bügen bulıp ütkän vakıygalar häm ildäge kiyerenkelek turında söyläp birde. Süz äytergä teläüçelär küp buldı. Täqdimnär mondıyrak ide: däülättä ğadättän tış häl iğlan itü, böten korallı köçlärne kütärü, federatsiyä subektları başlıkların häm alarnıñ ğailälären kulga alu, respublikalardagı oppozitsiyä citäkçelären izolyatsiyäläü, massaküläm irformatsiyä çaraların avızlıklau, il çiklären bikläü, çit däülät ilçeläreneñ häräkäten çikläü häm başkalar.


Ahırda Prezident äñgämäne yomgaklap kuydı:


- Bu – faydalı söyläşü,- dide ul. – Sez döres fiker yörtäsez. Mondıy ğadättän tış bulgan oçraklarda ütälergä tiyeşle böten çaralar da iskä alındı, diyärlek.


Kiñäşmädägelärne ozatkaç, Prezident älege problema belän nıgıtıp şögıllänergä buldı. Monıñ öçen ul yañadan FSB başlıgın çakırttı. Kovalevnıñ tössez çırayı Konevnıñ boyırıgı äle ütälmägänlekne, respublikalar başlıkları tabılmaganlıknı kürsätä ide.


Prezident aña utırırga kuştı, ä üze, ozak kına uylanıp, ärle – birle yörde.


- Andrey Georgiyeviç! – dide ul nihayät.- Sez mine döres añlarga tiyeşsez. Sez äle bu postta yaña keşe, dip äytergä bula. Äär dä prezidentlarnıñ, bergä cıyılıp, nindider separatçıl adımnar yasarga, bäysezlekkä omtıluları raslansa, bezgä alarnı bik tiz izolyatsiyälärgä, yangınnı çatkı çagında sünderergä kiräk bulaçak. Min Gorbaçevnıñ kotoçkıç hatasın kabatlarga cıyınmıym.


- Añlıym, İvan Nikolayıviç! – dip, ciñel sulap cibärde Prezidentnıñ berençe süzlärennän soñ tez buınnarı kaltırıy başlagan FSB başlıgı.


- Monıñ öçen bezgä başta yüridik nigezlär, bälki, citep tä betmäs...


- Sez närsäne küzdä totasız, İvan Nikolayıviç? – dip soradı Prezidentnıñ tel töben añlamagan baş çekist.- Konstitutsiyä statyaları turında...


- Yuk! – dip bülderde anıñ süzen Konev. – Anısın min üz östemä alam. İlneñ töp zakonın bezneñ ğamällär belän yaraklaştıru öçen yartı säğat vakıt citäçäk. Min, berençedän, separatçılarnıñ gayıben açık kürsätä torgan basma produktsiyäne äytäm: dokumentlar, hatlar, proklamatsiyälär, listovka häm başkalar yukmı? Annan soñ, Rossiyäneñ iñ zur şähärlärendä ütkärü öçen äzerlängän diversiyä kiräk – yaragı...Häm diversiyälär üzläre, nihayät. Alar barısı da bulırga tiyeş, alardan başka bezneñ eşebez buşka kitäçäk...


Kovalevnı ozatkaç, Konev yañadan oborona ministrın çakırttı. Alekseev aña ike säğat eçendä nilär eşlänep ölgerüe hakında belderde.


- Operatsiyäne cäyelderü başlandı,- dide ul.- Böten närsä sez kuşkan buyınça başkarıla.


Şunnan soñ alar İdel, Ural häm Tönyak Kavkaz yünäleşendäge härbi berläşmälärneñ isemlegen, alarnıñ dispozitsiyäsen bilgeläp çıktılar.


- Töp eşne aviatsiyä häm raketa berläşmäläre başkarırga tiyeş,- dide Konev.- Sez bit bezneñ härbi doktrinanı häterlisez, ul - sugışçılırnıñ gomeren saklau. Ä alar bezneñ häkümätneñ teräge, tayanıçı. Altın fondıbız alar bezneñ. Groznıy başka kabatlanırga tiyeş tügel!


- İvan Nikolayıviç! – dip kıyusız gına karşı töşte Alekseev.- Respublikalarda yartılaş urıs halkı yäşi bit. Anda niçek raketalar kullanırga?


- M-m-m! Monda uylanırlık närsä bar, älbättä,- dide Konev häm, beraz däşmi torgaç, äytep kuydı,- Rossiyäneñ bötenlegen täemin itügä alternativa yuk...


Alekseevtan soñ yañadan eçke eşlär häm yustitsiyä ministrları däşelde. Prezidentnı bu yulı tizdän kulga alınaçak fetnäçelärne yabar öçen räşätkä artındagı urınnarnıñ citärlek bulmavı borçıy ide.


- Niçä urın kiräk bulır bit,- didelär tegelär.


- Ansın äle açıklıysı bar,- dide Konev.- Döresräge, böten närsä fetnäneñ masştablarına bäylängän, ä monsı inde bezdän tormıy.


Ahırda Prezident Çicovka üz karamagındagı SİZOlarnı buşata töşärgä kuştı:


- Anda sezneñ ikeşär - öçär yıl sud kötep yatkan totkınnarıgız küp. dip äytälär. Kaysılarınıñ äle gayıbe bar ikäne dä bilgele tügel dilär. Şularnı tiz genä karap, ğayeplelärne hökem itep, penitentsiar organnarga cibäregez! Ğayepsezlärne çıgarıgız! Retsidivist bulmagan cinayätçelärne dä irekkä cibäregez. Hökemne öylärendä kötsennär.


- Ä sez,- dip kürsätmälär birde Konev yustitsiyä ministrına,- koloniyälärne, lagerlarnı tıgızlandırıgız, törmälärne buşatıgız!


Şunnan soñ türälär tizdän kulga alınaçak keşelärne niçek itep tiz genä hökem itü, izolyatorlarga, KPZlarga yabu turında söyläştelär.


- Ugolovniklarnı küpläp irekkä çıgarmıy torıp, älläni küp urın buşata almabız,- dide yustitsiyä ministrı.- Döresen äytkändä, bezneñ yabu urınnarıbız bolay da şıplap tutırılgan.


- Alay bulgaç, tiz genä şundıy täqdimnäregezne äzerlägez häm Ukaz proyıktın miña kertegez, häm amnistiyä şunduk iğlan iteläçäk. Sez şunı añlagız,- dip dävam itte Prezident ministrnıñ küzlärendä ikelänü bilgese kürep,- bezgä, däülät organnarına, ugolovniklar kurkınıç tügel, ä bötenläy başka keşelär...


Çicovka kürsätmälär birgändä, ber vak – töyäkne dä onıtmaska, avtomobillärne kararga, alarga benzin äzerläp kuyarga, koral häm beläzek – bogaularnı citärlek itep buldırırga kuştı.


Ministrlar çıkkaç, Konev Däülät Duması spikerına şaltırattı:


- Mihail Borisoviç! – dide ul Utkinga,- bu hällär turında Sez inde kemnärgä häbär itärgä ölgerdegez?


- Älegä fraktsiyä citäkçelärenä genä,- dip cavap birde spiker.


- Şul citär dä. Bütän ber keşegä dä beldermävegezne ütenäm. Bilgele ber vakıtka qadär bezneñ böten adımnar da ser itep saklanırga tiyeş.


- İvan Nikolayıviç! Ä Dumanı cıyu küzdä totılamı?


- Älegä yuk, dip uylıym,- dip cavap birde Konev.- Çönki anda söylärgän süzlär ser bulıp kalmıy. Ä menä fraktsiyälär liderların çakırtırga kiräk bulır.


- İvan Nikolayıviç! - dip, yomşak kına karşı töşärgä batırçılık itte Utkin.- Mondıy ğadättän tış hällär bulganda Dumanı häm Federatsiyä Sovetın cıyu karalgan bit. Deputatlarnıñ, halıknıñ bezne demokratiyäne çikläüdä ğayepläüläre bar. Annan soñ, bez bit böten dönyaga gracdannar cämgıyate tözüebez turında iğlan ittek.


- Sez närsä, Mihail Borisoviç! – dip kıçkırttı anı Prezident.- Vatanıbız tarkalu aldında torganda, haman demokratiyä uyının dävam itikmeni?..Häyer,- dide üzeneñ kirägennän artıgrak kızıp kitkänlegen sizep kalgan Prezident yuaşrak tavış belän häm beraz däşmi tordı,- bälki, sez haklısızdır da. Menä närsä, Mihail Borisoviç! Minem sezgä kiñäş şul: dilbegäne üz kulıgızga alıgız häm Duma äğzaların cıyıgız! Mine dä çakırıgız! Häm köç ministrların. Ä kemnärne çakırmaska ikänen üzegez beläsez inde.


- Sez kemnärne küzdä totasız, İvan Nikolayıviç?


- Bu bit bik çeterekle mäsälä, häm kayber deputatlarnıñ bezneñ çaralarga karşı töşep, tavış kütärüläre mömkin. Sez andıylarnı minnän yahşırak beläsez, dip äytüem. Alarnı çakırırga kiräk, läkin Duma utırışı betügä genä kilep citsennär.


- Bu äybät fiker!- dide Utkin başın iyep.- Andıylar çınnan da bar.


Parlament äğzalarınıñ küpçelege ike säğat eçendä Ohotnıy ryadka cıyıldılar. Pressa “yoklap kalgan” bulıp çıktı.


Deputatlar aldında Konev üze çıgış yasadı. Başta Federatsiyäneñ kayber subektlarınıñ separatçıl adımnar eşlärgä cıyınuı, yağni Rossiyädän ayırılıp çıgıp, anı tarkatırga omtıluı, annan soñ soñgı 3 – 4 säğat eçendä başkarılgan çaralar belän tanıştırdı. Ahırda deputatlar süz aldı. İñ elek, Duma barlıkka kilgännän başlap annan çıkmagan, deputat Merinovskiy süz aldı. “Menä küräsezme!- dip kıçkıra başladı ul şunduk.- Min äytmädemme sezgä, tatarlarnı Mongoliyägä kuıyk, dip?”- Şuña ohşaş süzlär belän ul yartı säğat buyı törle respublikalar halıklarına pıçrak attı. Başkalar, älege adämneñ vlast häm baylık öçen tugan ilen tügel, tugan anasın satarga da äzer ikänen belsälär dä, anı alkışlar belän ozattılar.


“Ägär Rossiyä tarkalsa, anıñ böyeklegennän ni kala?- dip özgälände “çın demokrat”larnıñ berse. Utırışta ber deputat ta respublikalarnı yaklap çıkmadı, barısı da “Berdäm häm bülenmäs Rossiyä” digän sagıznı çäynädelär.


Ä bu vakıtta yılga buyında yal itüçe Ganiyev kütärenke küñel belän uçak yagıp cibärde, askılık ämälläp, uçak östenä çiläk belän su elde häm balık ärçergä totındı. Eş şunda, yaña urın aña uñış kiterde: ike säğat eçendä Prezident şaktıy ere cide baş balık tottı. Döres, koyaş yugarı kütärelü belän çiyertü tuktaldı, ämma sadoktagı optılar anıñ käyefen kire töşä almaslık biyeklekkä kütärgännär ide inde.


“İnde kiçne kötärgä kiräk!- dide ul üz – üzenä, eş aralaş tirä - yaktagı gadi, läkin küñelgä yakın güzällekkä küz töşerep.- Tagın şulkadär totsam, bötenläy äybät bulaçak bit!”


Balık şulpası peşkänçe, Timeryan Sälimoviç külägägä yatıp alırga buldı. Läkin karama töbenä cäyelgän plaşka başın teräü belän ük, anı anı törle uylar basa başladı.


Älbättä, şundıy yugarı urın bilägän, böten ber respublika öçen cavaplı däülät keşeseneñ uyları da vak – töyäk tügel ide. Yuk, “mämläkäteneñ” iqtisadı häm halkınıñ tormış – könküreşe anı borçımıy ide. Bu yaktan, allaga şöker, tfu...tfu...tfu! Ä menä Federatsiyädä totrıksızlıknıñ haman yuklıgı, milli mäsälälärneñ yünläp eş itelmäve, şovinizm, faşizm işe gidralarnıñ baş kütärüe, ä hökümätneñ alarnı bastıru gına tügel, kiresençä, nindider üz ihtıyacları öçen alardan astırtın räveştä fayda kürergä teläve – bolar bar da kurkınıç närsälär ide. Bigräk tä Tatarstan prezidentı öçen. Şunsı da şomlandıra ide anı: soñgı vakıtta vlastlar tormışnı alsu küzleklär aşa kürsätep, çınbarlıknı kommunistlarça yaltıratıp, bizäp, uñışlarnı arttırıp, üzläreneñ reytingların kütärergä öyrändelär.


Säyäsättä üzen tsentrist dip isäpläp, küp köçen häm vakıtın Räsäy Federatsiyäsen nıgıtuga birä ide Timeryan Sälimoviç. “Küktäge tornaga karaganda, kuldagı pesnäk yahşırak”, digändäy, halıknıñ bügenge aru hälen saklarga kiräk buluda ışanıçı kamil ide anıñ. Şul uk vakıtta milli oppozitsiyä tavışına da kolak salgalıy ide ul. Hätta, millätpärvär vatandaşlarınıñ, tatar halkı kotılgısız inkıyrazga taba tägäräü yulında, eşlär bolay barsa, Gayaz İshakıy süzläre döreskä çıgaçak, tatar betäçäk, digän süzlären dä añlıy ide Prezident. Läkin bügenge vazgıyättä, bügenge köngä bilgele bulgan ısullar belän, Tatarstannıñ Räsäy tırnagınnan ıçkına almayaçagın ul yahşı añlıy ide. Şulay bulgaç, närsä kala?..


Balık şulpası kaynap çıkkanda, arıgan, talçıkkan Timeryan Sälimoviç yokıga kitkän ide.


Ä bu vakıtta Ohotnıy ryadta fiker alışular kızgannan – kıza bardı. Läkin monı parlamenttagı ğadäti bähäs dip äytep bulmas ide, çönki bügen Duma deputatları, hökümät äğzaları häm Prezident üze gacäyep berdämlelek kürättelär. Här çıgış yasauçı, nindi fraktsiyädän buluına karamastan, respublikalarga yala yaktı, “Bülenmäs Räsäy” täğlimatın yakladı. İke säğat eçendä Prezident ta, köç ministrları da alda kötelgän fetnäne bastıru öçen böten mömkin bulgan häm bulmagan hokuklarnı aldılar. Milli mäsälä - Räsäyne törle yakka tartkalagan, yırtkalagan, talagan köçlärne berläştererlek, tuplarlık berdänber problema bulıp çıktı.


Bügennän başlap, kommunistlar häm demokratlar, tsentristlar häm ekstremistlar, ateistlar häm törle konfessiyälär ruhaniları – barısı da Räsäyneñ “Böyeklegen” saklau öçen berläştelär. Ul gına da tügel, respublikalarga çın bäysezlek birmäs öçen, deputatlar äle yaralıp kına kilgän demokratiyädän dä baş tartırga äzer ikänleklären kürsättelär.


Kaysıber parlament äğzalarınıñ, mondıy kararlar çıgaru – Konstitutsiyäne bozu ul, diyulärenä karşı alarnı terrorçılarga bulışlık kürsätüdä ğayeplädelär.


Duma utırışı betkäç, Prezident üze yanına tagın köç ministrların çakırdı. Başta barısı da Dumadagı äñgämäneñ barışı häm anıñ näticäse belän kanäğat buluların belderdelär. Annan soñ ministrlar prezidentnı häm ber - bersen fetnäne bastıruga yünälderelgän eşlärneñ barışı belän tanıştırdılar. Oborona ministrı Alekseev öç tank diviziyäseneñ Mäskäü tiräsennän kuzgalıp çıgıp, könçıgış tarafına häräkät itüen belderde. Alarnı eşelonnarga töyär öçen meñ yarım açık vagon häm ille lokomotiv eşkä cigelgän. Annan başka dürt hava desantı diviziyäse samoletlarga töyälep yata ikän. İñ möhime – urta yıraklıkka ata torgan raketalar belän korallangan öç häm dürt taktik raketalar brigadası İdel buyına taba häräkät itä başlagan. Bu korallı köçlär, östämä räveştä bularak, Tatarstan çiklärenä hm Ural regionına kuyılırga tiyeş ikän.


FSB başlıgı süzläre buyınça, Räsäygä kergän kayber respublikalar şähärlärenä Däülät Kurkınıçsızlıgı hezmätkärläre östäp cibärelgän. Andagı böten milli yugarı katlau häm alarnıñ ğailäläre isäpkä alınıp, öslärennän daimi küzätü, telefonnan söyläşülären tıñlau, kergän – çıkkan hatların uku oyıştırılgan. Östän boyırık alınu belän ük, ber säğat eçendä barısın da izolyatsiyäläü küzdä totıla ikän. Kovalev barısın da başkarılıp yatuçı bütän çaralar belän dä tanıştırdı.


Çicov ta yoklap yatmagan bulıp çıktı: Eçke eşlär ministrlıgı ğaskärläre tulı häzerlek hälenä küçerelgännär. Şähärlärdäge tärtip saklau organnarı köçäytelgän. Kulga alıngan keşelärne yabu öçen KPZ häm SİZOlarda citärlek urınnar äzerlängän. Andagı ugolovniklarnıñ kübese azat itelgän, ğayepläre artık zur bulgannarı gına hökem itelep, lagerlarga, koloniyälärgä cibärelä başlagan.


Yustitsiyä ministrı da üzeneñ “uñışları” turında söyläp aldı.


Ministrlarnı tıñlagaç, prezident Konev ifrat kanäğat kaldı. “Bu fetnä bulmagan bulsa, anı uylap çıgarırga kiräk bulgan bulır ide!”- dide ul üzenä üze. Çönki soñgı yıllarda bölgenlektän çıga almagan Räsäy itisadı, rişvätçelekneñ geometrik progressiyädä üsä baruı, halıknıñ, härhäldä, anıñ küpçelegeneñ äytep kileşterä almaslık yarlılıkta yäşäve - bolar bar da Konevnıñ abruyın nık töşergännär ide. Häzer inde “separatçılar” häm “terrorçılar” dip atalgan şul uk Rossiyä halkı belän sugışıp, yañadan üz reytingın kütärergä mömkin ikänen añladı Prezident. “İnde tormış küñelleräk bulır!”- dip yılmaydı ul.


Annan soñ, barısına da möräcäğat itep, berniçä Ukaz proyıktın äzerlärgä boyırık birgänen belderde. Bu dokumentlar buyınça, yugarıda äytelgän çaralarga östäp, basma produktsiyägä tsenzura kertelergä, räsmi bulmagan basmalar bötenläy tıyılırga tiyeşle bulıp çıktı. Ul gına da tügel, bulaçak Ukaz, gomumän, Räsäydäge demokratiyäne nık çikli ide.


- Televideniye häm radiostantsiyälärne avızlıklarga kiräk! – dide ahırda Konev. – Häterlisezder, berençe Çeçnya kampaniyäse vakıtında bez alarga irek kuydık, häm ni kilep çıktı: böten tele - radiotapşırularda bezneñ öskä, federal korallı köçlärneñ östenä pıçrak yaudı. Şunlıktan cämäğatçelek bezgä karşı buldı, ä banditlar milli kaharmannar itep kürsätelde.


Şulvakıt östäl östendäge telefonnarnıñ berse şıltıradı. Bu – Prezident hakimiyäte başlıgı Sokolovskiy bulıp çıktı. Başta Prezidentnıñ “ikençe başı” gafu ütende, annan soñ saklanıp kına bik möhim däülät sereneñ açıluı turında belderde.


- Añlatıbrak söylägez! – dip boyırdı Konev.


- İvan Nikolayıviç! – dip başladı tegese.- Böten gäzitlär bügenge sannarın aşıktırıp çıgarırga cıyıngannar. Anda fetnä turında da, bezneñ anı bastırırga cıyınuıbız turında da – barısı da yazılgan.


- Tfu, şaytan algırı! – dide Prezident, köç ministrlarına açulı karaş taşlap.- Ä televideniye, radio?


- Alar da aşıgıç häbär äzerlilär ikän.


- Tıyarga! – dip kıçkırdı Prezident trubkaga. – Kulga alırga!..


- Barısın da ölgerä almabız, - dide töşenke tavış belän Sokolovskiy.- Ministrlarga sezneñ isemnän kürsätmälär äzerlände...


- Ni bar, İvan Nikolayıviç? – dip soradı kemder Prezidenttan.


- Ni bulsın! Şäp eşlisez! İnde böten dönya bu hällär turında beläçäk.- Şunnan soñ ul tınıçrak, läkin yanaulı tavış belän belänräk dävam itte,- Yarıy, prezident äfändelär! İnde häzer açıktan – açık eş itärbez.


Östäl östendäge telefonnarnıñ berse tagın çıltırap kuydı häm Sokolovskiy kemneñder FSB direktorı belän bik möhim eş buyınça söyläşergä teläven äytte.


- Yahşı, totaştırıgız! – dide Konev häm Kovalevskiyga borıldı.- Sezne, Andrey Georgiyeviç!


Kovalev, trubkanı algaç, çıbıknıñ tege başındagı keşene turıdan – turı monda şaltıratkanı öçen şeltäläp alırga uylagan ide, läkin hezmätkäreneñ süzlären işetkäç, beravık bötenläy telen yotkanday däşmi tordı.


- Närsä bar? – dip soradı Prezident, anıñ tössez çırayın kürep.


- İvan Nikolayıviç!- dide Kovalev, ğadättän tış ğayeple kıyafätkä kerep.- Ganiyev tabılgan.


- Närsä?!


- Tatarstan prezidentı tabılgan.


- Kayda bulgan soñ ul? – dip soradı Konev FSB direktorın küzläre belän boraulap.


- Tugan avılında yılga buyında balık totıp yatkan, - dip cavap birde Kovalev.


- Bu çınnan da şulaymı, ällä sezneñ hezmätkärläregezneñ faraz itüe genäme?


- Bu fakt, İvan Nikolayıviç! Anı bezneñ keşelär yılga buyınnan barıp tapkannar.


- Ä Tahirov? – dip soradı Konev ükeneçle tavış belän.


- Ansınıñ da kayda ikäne bilgele. Ul häzer Başkortostannıñ könyak rayonnarınıñ hakimiyät başlıkların cıyıp, hucalık eşläre barışın tikşerä.


- Ä Kavkaz? – dip soradı ahırda Prezident Kovalevtan töşenke tavış belän.


- Barısı da üz urınnarındalar, - dide FSB başlıgı, - häm küzätü astına alındılar.


- Sezgä monıñ öçen cavap totarga turı kiläçäk! – dide Prezident baş çekistka beräz däşmi torgannan soñ.


Kabinetta tirän häm şomlı tınlık urnaştı. Türälärneñ eçen yandırgan ükenü, açulanu hisläre alarnıñ yözenä çıkkan ide.


“İdel” curnal, 2003 yıl, mart