Kozgınnar Oyasında

Niçek säğat altı, gudok yänä üzeneñ ğadätençä däccal kebek akıra, – yänä häräkät, yänä mähşär kebek kaynaşu... Şahterlar, ällä niçäşär hokıb* tämugta yanıp çıkkan gönahlılar kebek, kara kisäügä äylänep, arıgan, küñelsez häldä, zavodtan kazarmalarga kaytıp kilälär. Kazarmalardan şundıy uk, yäisä az gına kim kara keşelär, üz çiratlarında äkren, küñelsez genä zavodka cıyılalar ide. Alar bu vakıtta ğadätçä salkın, küñelsez bulalar. Gudok tavışı da alarga yahşı täesir itmi. Cir östendägeläre äle yokıda bulalar, – berençe gudok ike minut qadär açı tavış belän akıra, alar yokılarınnan uyanalar, – «bet, däccal!» – di kayberse.

*Hokıb – 80 meñ yıl.

Şahter cir şarınıñ kortı; aña kön yuk, tön yuk, – kazıy, tişä, cirneñ eçenä kerä... Ni öçen? Bilgele, ğadäti kort kebek ük, aşar öçen.

Tabiğat maturlıkları, irtäneñ saf havası, urman, kırlarnıñ güzäl manzarası*, koyaşnıñ ul altınlı-kömeşle nurları häm başkalarnıñ hiçberse belän dä şahter läzzätlänä almıy. Bervakıt çınlap itep bolarnıñ barlıgına da ışanası kilmi, barı bolar hıyalga kerep çıga torgan buyaular gınadır dip butalçık ber hökem birä başlıy. Çönki anıñ eşlekle tormışı cir östennän, maturlık, mäydanınnan yözlärçä sacin töptä, tufrak astında ütä.

*Manzara – küreneş.

Cänübi* Rossiyä gubernalarınnan, başlıça cir kümere oyası bulgan Yıkaterinoslav gubernasında 1829 yıldan birle ber frantsuz kompaniyäse tarafınnan eşlätelä torgan «Şirbinskiy kümer uçaklarında eçke Rossiyädän bargan tatar eşçeläre dä baytak bar ide. Bolarnıñ küp öleşe Kazan belän Sember, kalganı da Vyatka belän Nicegorod gubernalarınnan bargan keşelär ide. Monda barlıgı cide-sigez yözläp eşçe bulıp, kübese ukrainets, annan kalganı Rossiyädän bargan häm kaytmıy torıp «bozılgan» halık...

*Cänübi – könyak.

Tatarlar üzlärenä ayırım, şahtanıñ töşlek yagındagı kazarmalarında tora idelär. Soñgı yıllarda bolar öçen ber imam (mulla) bilgelände; anıñ turında tübändä berniçä süz yazılaçak.

Bu töşlek kazarmalarnıñ könbatış yagınnan iñ çittägesendä baytak kına keşe urnaşırlık bulsa da, soñgı yıllarda monda toruçılar unbiş-egerme arasında gına bula ide. Cäy vakıtlarında bolar tagın azaya idelär. Başka kazarmalarda urın tabılganda, ni öçender monda kerergä beräü dä telämi, kersä dä başka cirdä urın ezläp, tizräk monnan küçü cayın karıy ide. Bu kazarmanıñ işegen açkaç uk, ni öçender härkem üzendä süz belän añlatuı mömkin bulmagan ber küñelsezlek sizä ide. Kürşe kazarmalarda toruçılar bu kazarmaga «Kozgınnar oyası» dip äytä idelär, härber yaña işetkän keşe dä bu kazarma öçen şul uk yäisä şuñar bik yakın ber isemneñ üzeneñ dä tel oçında uk torganlıgın his itä ide.

Bu kazarmada cäyen, kışın, häm dä küp yıllardan birle tora torgan berniçä keşe bar ide. Kazarmaga ğadätçä bolar iyä idelär.

Nasrıy Gomärev – dürt yıl inde kitmi tora ide. Ul kırık biş yäşlärdä, şaktıy ozın buylı, şunıñ belän bergä turı sınlı, nık gäüdäle ber keşe ide.

Gadättän tış yassı häm kansız yözeneñ urta ber cirendä biyek häm beraz bökre borınınıñ töbe härvakıt beraz yüeşlänep tora; tiräläre kanlı, zur häm akayulı küzlärennän härvakıtta bite buyınça yäş aga. Avızı tik torganda häzer yılarga torgan tösle, iren oçları tübän iyelep toralar. Mıyık häm sakalı, korılıktan üsä almıyça cirgä sırışkan ülän tösle, barı berniçä börtek kara kıldan gıybarät ide. Yörgän vakıtta ber iñbaşın töşerebräk, ozın häm kaba kulların hiç häräkätländermiçä ike yagına askan küsäklär kebek salındırıp, akrın häm ere genä atlap yöri ide. Yakşämbe häm başka eşsez könnärdä, ägär eçmäsä, köne buyı teş arasınnan ıcıldatıp ällä nindi, küñelgä kaygı sala torgan köylär tartıp, haman şul berniçä tök sakalın barmak oçları belän karmaştırıp, kazarma eçendä täräzädän täräzägä tuktap yöri. Kiç bulsa, küp vakıtta kazarmanıñ könbatış yagında kirpeç stenaga arkası belän söyälep tezlären koçaklıy häm kazarmadan yöz sacinnar çittä yalpaklanıp kitkän çokırdagı buada su koyınuçılarnı säğatlär buyınça karap köy tartıp utıra... Bu küreneş anıñ küñelen moñlandıra. Koyaşnıñ kızıl nurları çagılıp kan tösenä kergän bua suına yäş eşçelär yalangaç köyençä yögerep kilüläre belän niçek itep sikerep töşä häm çumıp kitälär... Çokırdan arı ike-öç çakrım yıraklıkta tau arkılı suzılıp torgan berse biyek, berse täbänägräk ike danä zavod morcası yanına koyaş niçek itep kızarıp yäşerenä häm niçek itep karañgı töşä... Nasrıy bu küreneşlärne karap uylanıp utıra ide. Küp vakıtta ul monda bik ozak utıra, ul kazarmaga kergändä, başkalar inde yoklagan bula, ul da çişenmiçä genä yatıp yoklıy ide.

Ul kayçagında atnalap eçep yata ide. Andıy vakıtta ul, bötenläy eşkä kul seltäp, güyäki koyaşka da: «Äydä, berazga minnän başka gına buanı kızartıp-kızartıp batıp kara», – di torgan ide. Çönki eçkän çagında ul kazarmadan da çıkmıy, hätta köy tartunı da taşlıy ide. Arakını daru eçkän tösle citdi häm tınıç kına eçä-eçä dä, avıp yoklıy ide. Tora – tagın şul eşendä...

Kürşe kazarmada toruçılarnıñ kübese Nasrıyga kırın karıy idelär.

Kayçagında anıñ moñlanıp köy tartkanın işetkäç, açu belän:

– Betmi dä zöbani! Kayçan betär ikän şul şıñşuı! – di idelär.

Läkin «Kozgınnar oyasındagı» keşelär alay tügel. Alarga Nasrıy söykemle kürenä. Alar arasında Nasrıy şaktıy iğtibarlı ide; bälki şunıñ öçen dä başka kazarmalarnıñ halıkları arasında bolarnıñ iğtibarı yuk, hämmäse «taşlandıklar» dip hisaplana idelär. Anıñ üzaldına bertörle ir tabiğatle ikänlege iskä alınsa, üze belän ber şeşädän eçä torgan iptäşläreneñ añar hörmät itülärenä gacäplänergä dä urın yuk. Hätta eçke belän artık çualmıy torgan Gosman kart ta Nasrıyga ber atanıñ üz balasına karagan küze belän karıy ide. Kayçagında Nasrıy berniçä könnär eçep izelgäç käyefsezlänep utırganda, ul:

– İh, Nasrıy enem, Nasrıy! Beteräseñ inde başıñnı!.. – dip kaygıra ide.

Gosman kart ta şahtaga Nasrıy belän ber yılda kilep, yartı yıl torgannan soñ hatının çakırtkan ide. Anıñ buyı kıska, arkası tiyeşennän artık bökräyep tora ide. Kazarma halkı anı "kart" dip kenä yörtä idelär: vakıygda da* yäş tügel ide: ille biş, altmışlarda bulgandır. Ul yörgän çagında sul ayagın beraz söyräp ala ide: şunlıktan, barırga da, barmaska da uylap ikelänep bargan tösle kürenä ide. Eş turısnda ul üzen artık köçlämi ide. İkençe däräcädä plast kisärlek köçe bula torıp, zaboy astınnan kümer tartunı da avırsınıp eşli ide; çönki ul inde nık alcıgan ide. Eşläp çıkkaç, hatını su koyıp biten-başın yudırgan çakta:

*Vakıygda da – çınnan da.

– Bötenläy täqattän kaldı keşe... – dip söylänä ide. Anıñ bolay söylänüe başkalarga kızık toyıla. Aradan berse: «Menä kart ludır», – di dä, hämmäse kıçkırıp kölep cibärälär. Kart şul arada:

– Närsä genä äytä idem äle, Märyam... – dip, güyäki äytergä teläp tä häterennän çıkkan berär süz ezlärgä kereşä, läkin süzen taba almıy ide. Ul süzne kızu söyli häm «inde»lärne kübräk ıçkındıra ide. Märyam belän alarnıñ nikahlarına altı gına yıl ide. Bu nikah kartnıñ berençe nikahı, ämma Märyamneñ, elekke ire ayırgaç, berniçä yıllar tol bulıp torgannan soñ bulgan ikençe nikahı ide. Märyamneñ yäşe utız bişlär tiräsendä genä bulsa da, karaşta baytak ölkän kürenä ide. Bitläre yahşuk zur, borın urtası batıgrak, irennäre kalın, küzläre keçkenä ide. Küzennän tübän sul bitendä tözälgän ber cärähät eze dä ber karaşta uk küzgä taşlana ide. Gäüdäse tupasrak, ayak-kulları da ayu täpilärenä ohşıy töşä idelär. Anıñ ğadättän tış oyalçanlıgı añar nindider yagımlılık birä ide. Kazarma keşeläre küp vakıtta mıskıl itä idelär.

Kayçagında Märyam, kartı belän ikäüdän-ikäü kalgaç, bolardan zarlana başlap:

– Menä, alla kargagannar. Mıskıl itälär, – di dä, artık ber süz dä äytä almıyça yarsıp-yarsıp yılıy başlıy ide.

Ul çagında kart, küñelendä uyangan neçkä ber şäfkat hise belän:

– Yılama, sabır it inde... Tizdän kitärbez... Monda inde torırlık häl kalmadı... – di ide. Läkin kön kön dä ütä, alar haman tora idelär.

Alar ber-berlärenä bik nık yakınlık his itä idelär.

Kayçagında kart, Märyamgä:

– Tagın beraz akça eşlik tä, avılga kitik... Tegermän korırbız, – dip kuya ide.

Añar karşı Märyam:

– Min bit igen eşlärgä dä bik yaratam... – di ide. Alarnıñ uyları ber-berlärenä açık bilgele bulganga, tegermän koru turında da, igen çäçü turında da artık süz ozaytmıy idelär. Monıñ şikelle özelep citmägän kararlar: başlanıp kına tuktalgan kiñäşläşülärdän soñ, bu ike, kırşılıp iskergän, izelep arıgan mähluklar eçlärennän närsä uylıy, tormışnıñ nindi matur küreneşläre alarnıñ hıyalları aldında oçıp yöri ide ikän?

Hälil Moratov monda artelışik ide. Yäşe kırıklarda bulgandır. Gosman kart belän Nasrıydan başkalar añar Hälil abzıy di idelär. Eçärgä häm kölärgä bik yarata torgan keşe ide. Üze kölkele süz söyli almasa da, keşe çıgargan kölkegä katnaşırga häzerlänep kenä tora ide. Çislonıñ berendä häm unbişendä kontoradan alıp ike kazarmada eş hakın ul öläşä ide. Menä şuşı akça öläşü zamannarı gına anı «Hälil abzıylıkka layık itep kürsätä ala ide. Ul bu vakıtta kölep mataşmıy. Yözendäge tınlık bik nık citdilek añlata ide. Hisabı härvakıt turı çıga torgan ide. Ul Nasrıydan da monda ber yıl elek kilep ilgä kaytmıy tora ide. Hatınınıñ ülgänlegen häm avılda ber kız balası kalganlıgın söyli ide. Aktıgında:

– Min bik bähetsez keşe... – dip avır sulap kuya ide.

Ul bolay itep küñelsezlängän çagında, anıñ yaktaşı Gabdelhäy:

– Doşman bähetsez bulsın! Sin nigä bähetsez bulasıñ? Gosudarstvennıy duma arakı satunı tuktatkanı yuk bit äle! Ber dä kaygırma! – digän şikelle süzlär belän tagı anı açıp cibärä torgan ide.

Gabdelhäy urta yäştä, buyı kıska, başı zur, kolakları kiñ, kul-ayagı tupas, keçkenä genä sarı sakallı, bala kıyafätendäräk ber keşe ide... Kinayaläp, koyrıklap söylärgä häm üzen bik ütker kürsätergä tırışa. Bähäsläşergä bik yarata, süz köräşterep keşegä süz birmäüdän bik nık läzzät taba torgan ide. Gosman kart belän alar yış kına bähäsläşä idelär. Bervakıt «madam» digän süz turında berniçä könnär kızıp-kızıp süz köräşterdelär. Gosman kart äytä:

– Madam dip äytkän süz bezneñçä abıstay digän süz bula.

Gabdelhäy añar avız açarga da birmi.

– Madam – fahişä ul! – di.

Gabdelhäyneñ başka bähäsläre dä şunıñ tösleräk bula ide.

Menä «Kozgınnar oyası»nda toruçılarnıñ ayırımrak urın totkannarı şuşılar inde. Kalgannarın ikegä ayırıp, yartısın Hälilneñ ber yagınnan Nasrıyga, ikençe yagınnan Gabdelhäygä taba teräp kitärgä kala.

Üzenä ayırım ber urın tota torgan beräü bar ikän äle.

Sadrıy – keçkenä kolaklı, yäşkelt küzle, çalış ayaklı, utız bişlär çamasındagı ber keşe. Menä bu keşe turında Gosman kart bervakıt: «Şaytandır bu!» – digän ide. Şunnan soñ härkem aña şuşı kuşamatnı äytä başladı: «Şaytan», vässälam.

Ul oçı yugarı kütärelgän borınınıñ tişeklären kiyerep, härvakıt kölär öçen açılgan ike kabatlı kalın irennären kaplap, böten köçe belän çın-citdi kürenergä tırışkan çagında da käcä küzlärenä ohşaşlı tügäräk yäşkelt küzlärennän keşene mıskıllau, keşelärdän şayarıp kölü çäçkän tösle kürenä ide. Gabdelhäyne – «Mıkalküf», Gosman kartnı – «Mikiş», Nasrıynı – «Cenaza», Märyamne «Hava anabız» dip atıy. Başkalarga da şulay, törlesenä törle kuşamatlar äytä torgan ide. Ul här süzdän ber kölke, här kölkedän berär ädäpsezlek çıgara. Gosman kart belän Märyam anı ber dä yaratmıy idelär. Nasrıy añar iltifatsız salkın.

– Äydä, babay! Aktık gudok...

Bu – Gosman kartnıñ iptäşläre, salazkaçı malaylar, anı çakırıp ütep kittelär. Ul şahtaga töşä torgan kümerle kiyemnären kigän, lampasına may salıp mataşa ide, Märyamgä:

– Aktık gudok, min kittem... Kara, yatkan çagında işekne eçtän biklärgä onıtma... – dip söylänä-söylänä köräge belän lampasın totıp çıgıp kitte. Märyam anı ozatıp, artınnan karap kaldı.

Ul vak atlap tiz barırga tırışa ide. Başındagı yırtık furacka (ukrainetslar mıskıllap yödätkängä kürä, alar käläpüş, bürekne kazarmada gına kiyä idelär), östendäge ällä niçä yamaulı kayışlanıp betkän kıska kiyemnär belän ul Märyam küzenä üksez bala kebek kızganıç kürenä ide. Märyam anıñ bu kileş aşıgıp-aşıgıp barganın beraz karap torgaç, ällä närsä onıtkan tösle uñaysızlanıp kitte... Kartnıñ artınnan kuıp barıp, başınnan sıyparga, yäisä nindi bulsa berär yagımlı süz äytergä teli ide şikelle. Ul arada Gosman kart başka şahterlar arasına katnaşıp kitte.

Karalıp betkän sälämä şahterlar rudnik tiräsendä därya kebek dulkınlana, kaynıy idelär. Könneñ kızulıgı kayta başlagan bulsa da, sulış alırga avır ide. Güyäki taş stenalardan, cir astınnan çıgarılıp öyelgän ällä niçä meñ vagonlık kümer taularınnan häm bolıtlarga taba suzılgan morcalardan köygän is – neft ise belän katış esselek çäçelep tora ide.

Märyam, kartın küzdän yugaltkaç, beraz karanıp tordı da, üzläreneñ alaçıgına kerep kitte.

Uram tösle ike rät tezelep kitkän kazarmalar aldında neçkä taktadan eşlängän häm här kazarma öçen bülem-bülem itep yasalgan alaçıklarnıñ berendä cäy könnärendä Gosman kart belän Märyam tınıç kına urınlaşıp tora idelär. Bu alaçıkta işektän sul yakta tüşäm yagalıy uk çöygä elengän iske ber skripka belän karavat turında kadakka elengän täsbihlärdän başka küzgä taşlanırlık artık äyber yuk ide. Barı iske-moskı, äyle-şäyle...

Märyam kerep utırdı. Närsäder uylıy ide. Küzläre sözelgän kileş, skripkagamı, yäisä täsbihlärgäme karıy, – ayırmaçık bilgele tügel ide. Baytak kına şul köye utırgaç, urınınnan tordı. Närsägä totınırga belmägän tösle yak-yagına karandı da, işek yanındagı kerlär korzinkasına küze töşte häm anı alıp çıgıp kitte.

Ul här ike-öç köndä ber tapkır kerlär alıp, tınıç vakıtta gına yılgaga töşä häm berär säğat çaması vakıtta kerlär çaykap, yuıp, rähätlänep kayta ide. Bu cirlär aña bik üz toyıla ide. Monda ul saf tabiğat arasında berär säğat bulsa da, bik küñelle yäşäü belän yäşi ide. Monda anıñ bala çagında su buylarında uynap rähätlänüläre isenä töşä. Monda bıtbıldık, turgay tavışları anıñ kız vakıtta üzeneñ tiñdäşläre belän urak urıp, peçän cıynap yörgän zamannarın iskärtä idelär.

Kerlär kütärep bara torgan Märyamne kürsätep, Sadrıy:

– Karagız, kara, Hava anabız, ayu anası bara... Ayak astına elägä kürmägez. Alla saklasın, izrätep taşlar, – dide.

Alar häzer eştän kaytıp kazarma ışıgında, ülän östenä utırışıp, çäy eçärgä kereşkän idelär. Hälil ayakların bökläp turı gına utırgan, Nasrıy tersäge belän cirgä tayanıp uñaysız räveştä suzılıp yatkan ide. Ul ğadätençä tonık çıraylı kürenä; urını uñaysızlıktan bulsa kiräk, törleçä kuzgalıp mataşa ide.

– Ayu anası digen ä... Anıñ yaratılışı şulay... Nihäl itäseñ... Bik yuaş hatın, biçara... – dide Nasrıy.

Nasrıy bu süzlärne äytkän çakta başka närsä turında uylagan kebek kürenä ide.

Koyaş inde tübän bulıp, töse kızıl, küläme şaktıy zur kürenä ide. Könbatış yak açık tügel. Koyaş şäüläse kızartkan oyışık bolıtlar fikergä kalgan tösle kürenä idelär, hava tın, zavod torbalarınnan kara tötennär, äkren genä tuzılıp, kıyıklanıp kitä idelär.

Zavod tiräsendä häzer küp halık kaynaşmıy, siräk-miräk kenä keşelär kürengäli ide.

Zavodtan bu yakka taba ber keşe kilgänlek kürende. Kıska gına tayak totkan, ozın gına aksıl cilänle, kara bürekle, siräk kenä sarı sakallı bu keşe Hösäyen mulla ide. Bu keşe Nicegorod gubernasınnan bulıp, bervakıtlar Käsim kalasında üz aldına göclägän ber mädräsädän urtakul ber «monazıyr»* «täüfıyklı» gına ber hälfä bulıp çıkkan häm çiksez zur ömetlär belän bähet ezlärgä çıgıp, nindider dulkınnar belän şuşı şahtadan dürt çakrımdagı timer yul stantsiyäsenä kilep taşlangan...

*Monazıyr – bähäsçe, bähäskä osta.

Stantsiyä bufetçısı käsimle kart belän bolar niçekter kileşep kitälär. Yomşak avızlı, täbänäk kenä, açık kına, çalışrak ayaklı Käsim tutaşı belän taza gäüdäle, şadrarak yözle «hälfä abzıy» öylänälär. Hälfä öç bala ukıta. Hälfä bufetta utıra. Hälfä kımız yasıy. Aktıgında unbiş sum calovane belän şahtada mulla bula.

Anıñ mulla bulganına häzer öç yıl inde.

Ul başta eşçelärne korı totmakçı buldı: nik namaz ukımıylar, nik akça uynıylar, nik eçälär? Öslärenä küklär kükrätä ide. Läkin tiz arada ul uñışsızlıkka oçradı.

Ber bäyräm könendä eşçelärne cıynap namaz ukıttı. Namazdan soñ bik şäpläp väğazgä kereşte. İman, gıybadät, «kürkäm holıklar» turında ozak kına söylägännän soñ:

– Cämäğat! Tıñlagız süzemne, hata yuldan barasız... Otış uynıysız, eçemlek belän harap bulasız, küñelläregez ülä, kalepläregezdäge* mökatdäs nur çatkısı sünä! Menä sezgä aktık süzem, – dip başladı... Monnan soñ mulla abzıy:

*Kalep – küñel.

– Tıñlasagız tıñlagız, tıñlamasagız, min sezneñ mondıy bozıklıklarıgızga şahit bulıp tora almıym, kitäm! Ägär menä bu eşlärne eşlämäskä väğdä birsägez, kitmim, väğdä birmisez ikän, ber kön tormıym, kitäm! – dide.

Bu soñgı süzläre belän ul üzeneñ tıñlauçılarına bik zur täesir yasavına häm alar: «Kitä genä kürmä inde, häzrät, ni teläsäñ şunı eşlibez, hämmä närsä sin digänçä bulır», – dip äytäçäklärenä bik nık ışana ide. Läkin eş ul uylagança çıkmadı, «cämäğat» avır ber mäsälä çişü belän mäşgul bulgan räveştä endäşmi utırdı. Ul tagın da:

– Ya, ni cavap biräsez? – dide.

Tagın endäşüçe bulmadı. Cämäğat arasınnan iñ elek täüfıyklırak digän beräü, annan ikençe, öçençe keşelär urınnarınnan tordılar.

– İrtän bez eştä bulırbız, häzrät. Kitsägez, inde huş ittek... – dip mulla belän saubullaşa başladılar.

Alar şulay itep ber-ber artlı torıp saubullaşa başlagaç, mulla abzıy yötkerende, tamagın kırdı... Bugazı kısılıp, buılgan keşe tösle köçlänep, ällä närsälär söylände... Ul äle irtän ük kitmäyäçägen añlatıp mataşa ide.

Mulla kitmäde. Läkin şul, älege uñışsız «kitä başlaunıñ» açı näticäse bularak, anıñ belän eşçelär arasında kap-kara ber buşlık açıldı. Mullanıñ yöräge urınında tormıy, bik kızu tibä, eşçelärneñ «bozıklıkların» kürmämeşkä salışa başladı. Eşçelär dä, añar kiräksez, artık ber mählukka karagan küz belän kırın häm salkın karıy idelär.

Ul häzer kontoradan ere genä kıyafättä kilä ide. Hälillär turısına citkäç, sälamne dä ğadättägegä karaganda kıçkırıbrak häm sälam artınnan uk süz yalgap kitä torgan tavış belän birep kuydı. Läkin ni öçender süz kuşmadı häm, bu buşlıknı tutıru öçen, sul kulı belän iñsäsen sıypap büregen algarak törtte dä, kulındagı tayagın butap-butap ütep kitte.

– Akça alıp kilä, – dide Gabdelhäy, – eştigerlar belän bergä eşçelärdän ber kön elek ala bit, nişlärseñ...

– Köç kuymagan, haram akça! – dide Nasrıy. – Beläseñ añar ni öçen akça birälär?

Gabdelhäy uylap-nitep tormıyça gına:

– Mulla ul, şunıñ öçen, – dide.

– Yuk, belmiseñ, här kön ul ber-ike rät bezgä sälam birä, – barı şunıñ öçen genä.

Hälil kölep cibärde:

– Ha-ha-ha!.. Gayıtlär ukıta iç! Ul gına da tügel äle, ülgän çakta, äytik, canıñ cähännämgä kitkändä mulla kiräk bula iç...

– Ülgändä mulla buldı ni, bulmadı ni, minem öçen ber dä kiräge yuk, – dide Nasrıy.

Hälil iltifatsız gına yırakka karap:

– Gruşovkada zaboy astında kalgannarnıñ unbere möselman dilär. Gali dä şul arada ikän, – dide.

– Nindi Gali? – dide Nasrıy.

– Taras...

Hälilneñ bu häbäre monda utırgan keşelärgä şaktıy nık täesir itte. Alar kurkıngan sıman küz belän ber-bersenä karanıp aldılar.

Alar zaboy astında kalgan iptäşläre Tarasnı kızganıp kına tügel, bälki kinät kenä üzlären anıñ urınına kuyu hise belän täesirlänep kittelär. Yartı yıl gına elek monnan Gruşovka şahtasına kitkän bu keşe arıslan kebek batır, zur gäüdäle, ğadättän tış köçle ide. Añar kuşamat itep «Taras Bulba» di idelär.

– Menä yeget ide, mesken! Öç keşegä karşı eşli ide bit ul, – dide Nasrıy.

– Biş keşegä karşı arakı da eçä ide, hayvan, – dide Sadrıy.

– «Anda» eçä almas! – dide Gabdelhäy.

Alar şulay iptäşlären törlese törleçä iskä töşerä idelär. Läkin Hälil endäşmi utıra ide. Ul onıtılgan ber äyber isenä töşkän tösle başın kütärde häm:

– Kart kayda? Çakır äle, Gabdelhäy, azrak kaz muyının tartsın ide, – dide.

– Ul eşkä kitte. Barma didem, yal it azrak. «Yakşämbene sez karşı alıgız inde», – di.

– Añar bit akça kiräk... Avılga kaytırga cıyına... – dide Nasrıy.

Sadrıy:

– Skripkasın kulına totkaç ta köläsem kilä. Çırayların ällä nişlätep, yılarga häzerlängän şikelle kılındıra... Kızık, tik mine ber genä yaratmıy inde.

– Sin härvakıt anı mıskıl itäseñ bit.

– Sadrıy, berkön äytkänne kayçan eşliseñ? – dide Hälil.

Sadrıy beraz kölemseräp:

– İrtän eşlim, – dide.

– Äydä, ber kızık yasa, kölke bulır!

– Kiräkmäs, – dide Nasrıy. – Kızganıç, meskennär... Şul hätle yaratışıp torganda aralarına ällä nindi salkınlık töşärgä mömkin. Şaytanlık bit ul. Sin anı kem dip beläseñ? Anıñ kuşamatı gına Sadrıy bit, – dide Gabdelhäy.

Gabdelhäy şulay digäç, iptäşläre kölemseräp Sadrıyga karadılar. Sadrıy moña ähämiyät birmäde.

– Äydägez, kazarmada karta uynarbız... Monda häzer çerkilär bärelä başlıy, – dide.

Gabdelhäy çäyneklärne, Sadrıy çınayaklarnı alıp kazarmaga kerdelär. Nasrıy tämäke tartıp utıra ide.

– Kızganıç, meskennär... Tik torıştan tormışları bozılırga mömkin... – dide.

– Äye şul... – dide Hälil beraz uylap torgaç: – Yüri genä şayaru ikänlegen soñınnan äytäseñ añar, – dide dä torıp kazarmaga kitte.

Nasrıy torıp-torıp avızınnan çıgargan tämäke tötenenä karap närsäder uylarga tırışa, läkin havada berniçä sekund salınıp, yuklıkka çıga bargan tämäke tötene kebek anıñ fiker-hıyalları da, tärtipkä kilmiçä çualıp, taralıp kitä idelär. Ul bik äkren genä irennäre arasınnan sızgırtıp «Urman hikäyäse»nä ohşaşlı ber köy tarta başladı.

Märyam kül buyınnan üzläreneñ alaçıkka kaytıp kergändä, cirgä karañgılık çügä ide inde. Çönki ul annan kaytışlıy mulla hatınınıñ yugan kerlären kertep, anda beraz utırıp kalgan ide.

Ul kaytıp kilgändä, Nasrıy haman kazarma yanında utıra, kazarma täräzälärendä sargılt ut yaktısı kürenä ide. Hava salkınça häm bolıtlırak bulıp, bolıtlar arasınnan anda-sanda yoldızlar da kürengäli ide.

Märyam üzendä bertörle avırlık, beraz arıganlık sizä ide. Ut alındırmıyça gına ğadättägedän irtäräk yoklarga yattı. Stenada kadakka elengän budilnik säğat çıkıldavı, kazarmada karta uynauçılarnıñ ara-tirä kıçkırışuları arasında matur gına muzıka tavışları da işetelä: direktor kvartirasında royal uynıy idelär.

Anıñ fiker, uyları ber yaktan tupas ceplär belän baglanıp, ikençe yaktan yomşak karlarga kümelgän kebek buldı, – artık uylarga, fiker itärgä ölgerä almadı, bertörle yomşak, yagımlı dulkınnarga çornalıp ällä kaylarga kitte...

Bervakıt ul uyandı, tön ide äle. Uyanuı belän berniçä sekund eçendä üzeneñ kayda ikänlegen sizgäç, iñ elek anıñ isenä üzeneñ kartı kiläp töşte, häm anıñ: «Kara, işekne eçtän elärgä onıtma», – digän süze häm yırtık furackası belän başın çaykap, aşıgıp-aşıgıp baruı anıñ küñelenä kilde...

Takta aralarınnan aynıñ ak şäüläläre suzılıp, cir idängä sızık-sızık yaktılıklar tüşälgän ide. Märyam torıp işekkä bardı. İşek eçtän biklängän ide. Şulay da tıştan işekne açarga telägän keşegä ul biklänü genä kirtä bulırlık tügel ide. Ul moñar beraz borçıldı. Çönki işek kısılıp yabılmaganga kürä, tışkı yaktan berär neçkä äyber tıgıp, elgeçne kütärep cibärü belän işek açılaçak ide. Läkin kem açaçak? Kemgä kiräk ul? Ul işek arasınnan karadı. Nasrıy inde kazarma yanında yuk ide. Kazarma täräzälärenä ay yaktısı çagılıp tora. Kazarmanıñ eçe karañgılık, tınlık belän yoklıy. Ul tupas kıçkırışlar, yagımlı royal tavışları da betkän ide. Barı säğat çıkıldavı gına moñlı tınlıknı beraz boza ide. Dikqatläbräk kolak salgan ide, tagın ber tavış, güyäki yılagan tavış işetelä başladı. Art yaknıñ takta arasınnan karasa, mulla torgan öyneñ täräzäsennän tonık kına ut yaktısı kürenä. Yahşılabrak kolak salgaç, eş añlaşıldı: mulla hatını moñlı-moñlı köyläp bala tirbätä ikän...

Märyam tagın yattı. Läkin yokısı açılgan ide. Bervakıt üzeneñ ana bulganlıgı isenä töşte. Dürt yäşen tutırıp ülgän tulı yañaklı, kük küzle Färidäse anıñ küz aldına kilde. Bervakıt ul üze dä şulay tön urtalarında köyläp-köyläp Färidäne tirbätä ide. Färidä bik tere ide. Tiz ük yöri başlap, söylärgä dä bik ostargan ide. Ul änkäsen bik söyä ide. Änkäse eş belän ärle-birle yörgän vakıtta anıñ itägenä yabışa: «Änkäy, min yahşımı, mine söyämseñ?» – dip üzen bigräk tä söyderä torgan ide. «Kaşki* ul gomerle bulgan bulsa häm anı söyä torgan täüfıyklı gına ber kiyäügä bargan bulsa, alarnı kürü nihätle can rähäte bulır ide...» – dip uylarga kereşkän arada anıñ küz aldına dürt yäşlek Färidäneñ kızıl mendär östendä avırıp yatkan küreneşe kilä... Anıñ töse sulgan, küzläre nursız, yöze kıyşaygan, ul ülem belän tartışa... Bu küreneş anıñ hıyalların ällä kayda tuzdıra, anıñ kükräge kısıla başlıy. Ul torıp utıra. Başka närsä uylarga tırışa, buldıra almıy. Beraz vakıt azaplangaç, bu kiç bik tomanlı surättä ber töş kürgänlege isenä töşä. Läkin närsä kürgänlegen açık häterli almıy. Kiçä mulla hatını belän çäy eçkänlege küñelenä kilä. Anı üzeneñ yäş vakıttagı ber tiñdäş dusına ohşata... Mulla hatınınıñ şahterlarnıñ bozıklıklarınnan zarlanuları isenä teşä. Monnan soñ bervakıt Hälil belän Gabdelhäyneñ iserep kıynaşuları, Gabdelhäyneñ Hälil östenä kaynagan çäynek bärüe, Nasrıy aña açulanıp sugıp küz töben şeşendergänlege küz aldına kilä. Aktıgında anıñ küz aldında haman şuşı küreneşlär äylänä başlıy. Güyäki alar tuktausız kıynaşalar, kıçkırışalar, yılaşalar.

*Kaşki – ägär

Bervakıt anıñ kolagına ällä kaydan, nindider tavışlar kilä başladı. Güyäki anı kaydadır bik aşıktıralar, kıçkıralar... Ul uyanıp küzlären açtı, – takta aralarınnan irtänge koyaş yaktısı çäçräp kerä ide:

– Aç işekne. Niçä tapkır kıçkırdım... Tonçıktıñmı ällä? – dide Gosman kart.

Märyam sikerep ük tordı. Äpen-töpen aşıgıp, işek açarga dip urınınnan töşä ide, siskänep kitte. Böten tännäre çımırdap, ayak-kulı kakşadı. Kuzgalırga täqate kalmadı... Anıñ karavat başı oçında uk Sadrıy terälep tora ide. Häm anıñ bik yämsez räveştä kölep torganlıgı Märyamneñ küzenä çagıldı. Tışkı yakta keşelär şaulaşa idelär. Kart tagın kıçkırdı. Märyam nişlärgä belmiçä aptırap tora ide. Kemder işekne açıp cibärde. İşek katına unbişläp keşe cıynalgan, işek açılır-açılmas Hälil:

– Tuylar möbaräk bulsın! – dide. Anıñ artınnan beryulı berniçä keşe: «Urra!» dip kıçkırıp cibärdelär.

Şakkatıp huşı kitä yazgan Märyam, yärdäm ömet itep kartına sıgınırga torganda, ni küze kürsen, kart köräk kütärep añar sugarga kilä... Märyam, iskitkeç biyek cirdän tübän taşlangandagı şikelle çırayın sıtıp, başına köräk töşkänne kötep torganda, beräü kinät kenä kilep kartnıñ arkasınnan koçaklap aldı. Kartnıñ küzlärenä kan yögergän ide. Kümer karasınnan başka çırayında kurkınıçlı açu karası bar ide. Anıñ sakal-mıyıkları tetri ide, täqatsez kalgan yırtkıç şikelle ıñgıraştı da:

– Läğnät siña! Çık! Küzemä kürenmä! – dide.

Kartnı artınnan kilep koçaklagan keşegä Märyamneñ küñelendä açu kuzgaldı. Kartnıñ telägenä beräü dä karşı kilmäüne, anıñ çırayı karalanmau, küzlärenä kan yögermäü häm irennäre teträmäüne Märyam telider ide. Gosman kartnıñ: «Çık! Küzemä kürenmä!» digän süzen äytkändä, yugarıgı ütken azau teşlären kürenderüe Märyamgä artık satulaşırga urın kalmaganlıknı añlattı. Ul başın yugaltkan ber aptırau belän işekkä taba ike adım atlagan ide. Hälil Sadrıyga:

– Äydä, bikäç belän kul totışıp çıgıgız! – dip kıçkırdı.

Sadrıy kilep Märyamne kultıgınnan totıp aldı da, avızı belän:

– Tra-ta-ri-ra-ri-ray-ri-ra-ri-ray, – dip matçiş tantsasın köyläp cibärde häm ayakların da biyegän räveştä kiterep ala ide.

Cıyılgan keşelär tagın da şarkıldap göclädelär.

Sadrıy şuşılay Märyamne tartıp-suzıp işektän çıgara. Märyam bar köçe belän annan ıçkınırga tırışa häm kartka taba kulın suzıp, närsäder äytä ide. Läkin keşelärneñ köleşü, şaulaşuları arasında anıñ närsä äytkänlege işetelmi ide. Bu arada Gosman kart karavat aslarınnan närsäder ezlänep mataşa başladı.

İşektän çıkkaç, Märyam ber çitkä kitärgä tırışa. Sadrıy cibärmi. Hälilneñ kölä-kölä küzläre yäş belän tulgan, kıska ber agaç belän iske timer çiläk töbe kıynıy, Gabdelhäy avızına samavır torbası kuygan:

– Tra-trra-trrat-tatata, – dip muzıka uynıy. Başkalar kaysı kıçkıra, kaysı sızgıra, urtalık göc kilä.

Şul arada kazarma işegen bärep Nasrıy çıktı. Ul iserek ide. Halıknıñ bolay kılanuların kürep, berär närsä añlarga tırışkan tösle, küzläre akaytıp beraz karap torgaç, açu belän kıçkırıp:

– Bolay yaramıy bu! İre kayda, gorbun täre! Närsä bu? Nigä kiräk!.. – dip sügenä başladı.

Keşelär Nasrıynıñ sügenüenä iltifat itmägän tösle kılansalar da, kölü, kıçkırularnıñ kızulıgı sürelde.

Nasrıynıñ bu çıgışı Märyamgä bik nık täesir itte. Ul, anası nazlatkan bala tösle ükerep-ükerep yılıy başladı. Güyäki anıñ da ber yaklıy torgan keşese buldı. Nasrıy işektän ber-ike baskıç töşkäç, cirgä sörtenep, tägäräp kitte. Keşelär Nasrıy tiräsenä cıynaldılar. Märyam yılgaga taba kitte. Ul, ber ciñen teşlägän köye, iserek keşe şikelleräk çaykala-çaykala bara ide. Anıñ artınnan berniçä keşe tagın da kıçkırıp, sızgırıp mataştılar. Läkin ul inde artka äylänep karamadı, tau astına töşep küzdän yugaldı.

Hälil şunnan uk kontoraga kitte. Çönki bügen poluçka köne ide. Başkalar da kaysı kayda taraldılar. Nasrıy ber basıp, biş abınıp Gosman kart alaçıgına bardı häm kartnı kirle-mırlı tirgärgä kereşte. Kart, añar iltifat itmiçä, haman närsäder ezlänep mataşa ide.

– Bet sin monda, kart täre! Min bit äyttem siña... Äyttem bit? Durak sin... Hatınıñnı mıskıllap canın alalar. Ä sin närsä? Bakalar kuıştırasıñ... Hatın bit ul keşesenä hatın... Ä sin üzeñ närsä? Hatınıñnıñ çabatası da sinnän artık!..

Gosman kart başta endäşmi torsa da, soñınnan çıdamadı:

– Sin bit, Nasrıy, iserek, – dide.

– Min?!

– İserek baş sin, enekäyem! Kargalar äle üläksä aşamagan, ä sin lakarga ölgergänseñ... Sügenäseñ... Hatınım yanında keşe yoklatsın, ä min anı yaklap torıymmıni inde? Min bit üzem dä inde...

Kartnıñ tavışı üzgärgän, küz-kaşları oçlanıp ber-bersenä yakınlaşkan, borını beraz kısılıp ike yagı yäşkelt ak töskä kergän, sakalı oçı belän alga suzılıp beraz häräkätlänä ide. Ul, artık däräcädä katı dulkınlanganlıktan, süzen äytä almıy, baskan cirendä kaltıranıp torgan çagında Nasrıyga bik kızganıç kıyafättä kürende. Ul küzlären tondırıp kartnıñ östenä beraz karap torgaç:

– İh, Bohar patşası! Yoklatmagan dim! Yüri mıskıl itälär, – dide dä kartnıñ karavatına suzılıp yattı. Ut yatkan cirendä baytak kına kirle-kärle sügenep mataştı. Kartnı avılda tormagan öçen orışa ide. Märyamne izge hatın dip maktıy, hatınnarnı hämmäsen yahşılar, meskennär...» di ide.

Nasrıy şulay sügenep yatkanda, kazarmadan kilep çakırdılar. Hälil akça alıp kaytkan ide.

Bügen dä şahterlar ğadättägeçä «bäyräm» itä başladılar. Mondagı «bäyräm» isergänçe arakı eçü, cır, köy tartu häm şul arada kıçkırışu, kıynaşudan gıybarät ide. Bügen Gosman kart ta, elek kıstatıp-kıstatıp kına, berärne eçte. Ämma soñrak «s gorya» dip kıstatmıyça gına da eçä başladı...

Märyam köne buyınça keşelärgä kürenmiçä yılga buyında tal çıbıkları arasında tordı. Kön esse häm Märyam öçen üzenä bertörle küñelsez, kurkınıçlı töş kebek kızıllı, sarılı, çiksez ozın...

Ul köne buyı yödäp çıktı. Başın kaya kuyarga belmi, ber yata, ber utıra, häm haman sukkalana ide. Anıñ baş miye şul hätle çualgan, ul bernärsä dä rätläp uylıy almıy ide. Oyat, hurlık häm bik nık cäberlänü hise ut yalkını kebek anıñ yörägenä höcüm itä, yandıra ide. Ul, cirgä, yöz östenä kaplanıp, bik ozak yıladı. Yılagan sayın anıñ yarsulanuı köçäyep, kükrägen cirgä nıgrak basarga tırışa, güyäki yörägenä totaşkan yalkınnar cirgä ışkılıp beraz basılgan şikelle bula ide. Ul üzeneñ başkalar tarafınnan hurlanu, mıskıllanuga, bigräk tä kartınıñ açulanuına yöräge ärnep yılıy ide. Kartnıñ azau teşlären kürenderep: «Çık! Küzemä kürenmä!» digän süzen isenä töşerä dä tagın da cirgä kaplanıp, yarsulanırga kereşä ide. Ul, ber zaman yılap isergäç, başın kütärep yugarı karap kaldı. Kömeş tösle ak bolıtlar havada ber-berse artınnan agıp baralar, häm güyäki Märyamgä äkren genä: «Sabır it, canım, nihäl itäseñ, dönya üze şundıy ul. Ber keşe dä üzgäreşsez tormıy; menä bez dä tınıç kına oyışıp mäydanga çıkkan idek... Kara inde häzer niçek itep cil ihtıyarsızlap ällä kaylarga sörep iltä. Sineñ dä kartıñ kızurak keşe ikän. Şulay da sabır it! Baksañ, ul üze dä bu eşenä ükener. Yalgışuın añlar da sinnän dä bähillek sorar... Menä ozaklamıy kiç bula... Anıñ da sinnän başka eçe poşa başlar: «Märyam, canım! Mine gafu it, kiçer, äydä elekkeçä ikäü bergä yäşik!» – dip, sine yuatır, irkälär», – di idelär.

Kiç. Koyaş bayıganga baytak vakıt ütkän ide. Tirä-yakta kap-kara bolıtlar salınıp tora. Urtalık haman karañgılana. Kıybla yaktan cil isep, salkınlık häm yañgır ise kiterä ide. Tirä-yakta ällä nindi ber ölkän tınlık hökem sörä ide.

Märyam haman närsäder kötä ide... Koyaş bayıgaç, anıñ kolagına ällä kaydan: «Märyam» dip kıçkırgan tavış işetelgän kebek buldı. Läkin nikadär dikqatläp tıñlasa da, tagın da ul tavış kabatlanmadı. Tönyakta tonık kına berniçä yoldız, anıñ häsräten urtaklaşkan kebek, kaygılı kıyafättä karap tordılar-tordılar da kara bolıt astına kerdelär. Yılganıñ aryagında tau artınnan suzılgan zavod morcaları karañgılık eçendä ällä nindi küñelsez häm kurkınıçlı kıyafättä kürenä idelär.

Bu vakıt Märyam, karañgıda küzlärenä çıbıklar timäsen öçen, kulları belän ike yakka totıp, çıbıklar arasınnan çıktı da, akrın gına kazarmalarga taba kitte. Ayagında oyıktan başka närsä bulmaganlıktan, ayak astına eläkkän taş kisäkläre, ülän töpläre, ayakların çänçep avırttıra idelär. Kazarmaga citärgä ille adımnar kalgaç, cil aralaş bülenep-bülenep skripka tavışı kilä başladı. Ul bargan cirennän tuktadı.

Kartnıñ skripka uynavın ul başka vakıtta da yaratıp tıñlıy, tıñlagan sayın yörägendä ällä nindi küñelle ber cılılık sizä ide. Ämma bu kisäk-kisäk teträüle moñnar güyäki anıñ uz kükrägennän, yörägennän ut bulıp yalkınlanıp çıgalar... Güyä bolarnı ul üze çıgara... Güyä ul şulay zarlana... Ul şulay baskan cirendä kuzgalmıy tuktap tora. Östendäge külmägen kiçneñ salkın cile ber yaktan tänenä sılap, ikençe yaktan ällä nindi kaygı flagı tösle cilferdätep tora ide.

Ul, baytak vakıt tıñlap torgaç, tagın alga kitte. Kurka-kurka gına barıp, kazarma täräzälärenä yakınlaştı.

Kazarmanıñ eçe kotoçkıç faciga hälendä ide: vatılgan savıt, taşlangan azık, augan urındık, cimerelgän östäl, pıçrangan äyberlär arasında keşelär kaysı kosık eçendä, kaysı ukşıy, kaysı säke astına başı belän tıgılgan, kaysı yöze belän çüplekkä kaplangan... Barı Gosman kart säkegä utırıp arkası belän stenaga söyälgän kileş, skripka uynıy ide. Güyäki ul ber köy çıgarırga, gomere buyı taba almagan ber köyne tabarga tırışa ide. Läkin ul köy çıkmıy, ul köy yuk ide...

Ber zaman ul uynaudan tuktadı. Smıçogın ırgıtıp cibärep, skripkasın säke çitenä şul hätle katı bärde: skripka bik nık çıkıldagan tavış çıgarıp, kisäkläre kaysı kayda tuzılıp kitte... Gosman kart üze yöz östenä kaplanıp üksi başladı... Märyamneñ küz aldı karañgılandı, östenä kazarma ava başlagan kebek buldı... Tönyakta akrın, läkin bik tirän görläü belän kük kükrägän tavış işetelä başladı. Kük kükrägändä kazarma eçendägelärneñ hämmäse dä güyäki üksi idelär. Märyamgä şulay toyıla ide. Ul yañadan täräzägä kararga kurıktı, karamadı... Ul şaktıy ozak vakıt hiç kuzgalmıyça kazarmaga söyälep tordı. Aktıgında ike kulın kükrägenä bastı da aşıgıp-aşıgıp yılgaga taba töşep kitte. Cil anı arttan sörep iltä ide. Yılganıñ aryagındagı morcalar karañgılıktan kürenmi idelär inde. Märyam çıbıklıkka yakınlaşkaç, ike kulın alga suzdı da, turı buaga taba yögerä başladı... Yäşen yäşnäp cir yöze yaktırıp kitkän ide, – tekä yar çitennän taşlanıp suga töşep citmägän Märyamneñ gäüdäse, küz açıp yomgançı, yomarlangan häldä kürende dä... cir yöze tagın karañgılandı...

Tañ aldınnan bik köçle yañgır yavıp, irtänçäk hava salkın häm bolıtlı ide.

«Kozgınnar oyası»ndagılar «bäyrämnän» soñ ğadätçä tonık, küñelsez kıyafättä urınnarınnan torgan çagında, su taşuçı ukrainets Märyamneñ buaga batıp ülgänlegen häbär birde.

– Su koyınırga dip töşep batkan, küräseñ, mesken!– diyeştelär. Mulla hatınınnan başka beräü dä yäş çıgarmadı.

Töş vakıtlarında yılganıñ könbatış yagında ülänsez-nisez ber dıñgıraga Märyamneñ gäüdäsen iltep tavışsız-tınsız gına kümdelär. Märyamne kümep kaytkaç, Gosman kart üzeneñ alaçıgında Märyamneñ çöygä elgän ber külmägenä karap tordı da, östälgä kaplanıp bik ozak yıladı.

Kiç belän Sadrıy kazarma eçendä hökem sörgän küñelsezlekne tarkatu uyı belän, şayaru räveşendäräk:

– Skripkanı da vatıp äräm itkän bit, tintäk! – dide.

Nasrıy anı avızına sugıp yıktı da, ayagı belän berniçä tapkır başına tipte.

– Tik kenä tormıy, holera. Canıñnı alırmın, kabahät! – dide.

Sadrıynıñ avız-borınınnan kan kitte. Läkin anıñ yagınnan töşep Nasrıyga hiçkem hiçber süz äytergä tiyeş tapmadı...

İke könnän soñ Gosman kart, hiçkem belän isänläşmiçä, koyaş kalıkmastan elek äyberlären arkasına kütärep, yılga arkılı küperne kiçep kitte. Timer yul stantsiyäsenä bara ide.

Mondagı tormış şulay uk üz yulında dävam itä ide: niçek säğat altı, gudok yänä ğadätençä akıra, yänä kaynaşu, yänä citdilek: niçek çislonıñ başı yäki unbişe, yänä poluçka, yänä «kızık»...

1910.