Köz ulı

«Sentyabr malayı ezenä sentyabr yafraklar koya... yafraklar koya...» — häteremdä ki, Yaña Säyet urmannarı aşa ütep, Üräzmät urta mäktäbendä ukıp yörgän çaklarımda älege şiğri yullarnı min äledän-äle küñelemnän kabatlıy torgan idem. Ällä üzem dä tugan yagımnıñ imän-kayınnarına bagışlap, alarnıñ maturlıgına soklanıp şiğırlär yazgangamı, ällä kön dä yöri torgan sukmaklarıma közen koyılgan yafraklarga karap-uylanıp tormış-yäşäeşneñ asıl mäğnäsen tiränräk añlarga omtılıp yäşägän cilkençäk yeget bulgangamı, alar mine mäktäp yılları buyına ozata kildelär: «sentyabr malayı ezenä sentyabr yafraklar koya...».

Beraz sadä-moñsu da, beraz uyçan-fälsäfi dä yañgıragan bu yullarnıñ avtorı — Büläk avılı yegete Nais Gambärov ide.

Äye, «ozata kildelär» didem. Küräseñ, alda äytkännäremnän tış, alarda min üzemneñ küñel tibräneşläremä täñgäl kilä alırlık, his-kiçereşläremä köç-därman birerlek yañgıraş-ahäñ tapkanmındır, härhäldä, tapmıy kalmaganmındır. Häyer, alay buluı gacäpmeni — kem äytmeşli, yäş idek, yäşel idek, isär-hıyalıy idek; böten serlär dä urtak bulmasalar da, sadä kiçereşlärneñ tönge sukmakları, sentyabr kiçläreneñ siherle «borılışları» yış kına, «yalgış» kına bergä oçraştırgalap kuygalıy ide bezne. Yäşlektän başlangan yullar, şöker, olıgaya töşkäç tä ber tarafkarak — şiğri ofıklarga tabarak alıp baralar ikän läbasa.

Yazmışınıñ salulı çoñgılların isän-imin kiçep çıga algan Nais ädäbiyätka bulgan taläpçänlege, fänni karaşı, ruhi toyımı belän bezne — şiğri dairä väkillären dip äytimme inde — gel kiyerenkelektä tota belde, cavaplı bulırga öyrätte.

«Min — şağıyr tügel, läkin şiğri küñelle keşe», — dip äytergä yarata Nais. Bu süzlärne min (anıñ üzen, icatın yahşı belgängä kürä), hiç tä aklanu da, kılanu dip tä bäyälämim, ä bälki «şiğır belän äytäse kilgän süzlärem dä bar!» dip kabul itäm. Äye, Nais Gambärov moñarçı üz şiğırlären dus-işläre arasında, şiğırgä häväs keşelär yanında yattan gına ukıştırgalıy ide. Yaratıp tıñlıy idek bez ul şiğırlärne häm alarnıñ bütännärgä dä işetelmävenä açuıbız kilep, avtornı tirgi idek. Nihayät, şağıyr üzeneñ yöräk hislären halıkka kürsätergä cörät itte:

Danlı taular küp ul...
Tik alarnı
Niçek kenä can ayamasın,
Gazizeräk barıber
Çana şuıp üskän «Şäyeh tavı» —
Avılımnıñ Fudziyäması;

yäki

Tışta buran ulıy. Ä min tınıç —
Tugarılıp kuygan atlarım;
Utıram utka yagıp küñelemneñ
Tapşırılmıy kalgan hatların.

Möslim keşese bularak, min şuşı yullarnı uku belän ük uyçan da, sagışlı da, duamal da bu keşeneñ kaysı yaktan, kay töbäktän ikänlegen bik tiz çamalap algan bulır idem. Ul — bötenläye belän Möslimneke. Urman-tauları, bolın-yalannarı, saimi, ämma tormışka ğaşıyq keşeläre, tañnarda kırlar türendä keşnägän atları belän bergä...

Häm min mondıy şiğriyätkä ışanam.

8 sentyabr, 1990 yıl.