Köymädä

Bakçada cäyge çık börtekläre kibep citkän, ber-ber artlı tezelgän kayın agaçları äkren genä canlangan, böten bakçanı huş is kaplagan ide. Cäyneñ iyün başındagı matur, açık könnärennän berse, şähärneñ mähşär kebek kaynagan ber vakıtı, tänendä canı bulgan keşeneñ bülmäsenä kaplanıp yatuı mömkin tügel ide.

Hänif tä, tayagın kul oçında uynata-uynata, bakçanıñ kapkasınnan kerep, yıragrak ber poçmagına taba adımnarın yünältte. Ul, ayaklarınıñ atlaganın da sizmiçä, tirän ber uyga talıp, äkren genä ber eskämiyägä barıp utırdı.

Bakça buş, keşesez ide. Yalgız kayınnarnıñ ak sabakları aşa göl üsterä torgan tütällär, anıñ tiräsendä bakçaçınıñ ike balası uynap yörgäne kürenä ide.

Hänif bakçanıñ dürt yagın da suzılıp kına karap çıktı da küzen tübängä tekäp, küze tekälgän cirne tayagı belän çokıy, anda sızıklar yasıy başladı. Üzeneñ küñele çımırdap, eçe bik tämle genä kıtıklana başladı. Ällä närsäneñ bulganın da, bulmaganın da telise kilmi. Küñelendä tın gına ber köräş kitte.

Anıñ küñelendäge şöbhälär ber säğatkä suzıldı. Ul arada bakçanıñ tınlıgı, buşlıgı kimede. Hänif bap: kütärep küz sirpügä, aldında yırak ta tügel, zontik totkan ber tutaşnıñ bu utırgan eskämiyägä karap kilgänen kürde. Anıñ yözenä kinät kızıllık yögerde. Östenä salkın su koygan kebek urınında tınıçsızlana başladı. Canı kısıldı, tamırları köçländelär. Läkin tutaşnıñ adımnarı yakınlaşkaç, üzendä bulmagan ber köç yärdämendä ayakka torıp ihtiram ilä aña kulın suzdı.

— Äminä tutaş, sez bik ozak tordıgız, min kötä-kötä zarıgıp bettem.

— Änkäy vak-töyäk yomış tabıp, äzräk soñga kaldırdı. Min 9 säğattä ük kilergä uylagan idem!

— Bügen bäyräm kön bit. Kön yahşı. Bar da kataniyägä çıgalar, köymä betmäsen, bez dä tizräk barıyk, Äminä tutaş!

— Kara äle, Hänif! Min bit bügen bäyräm mönäsäbäte belän änkäydän kön buyı yörergä röhsät aldım.

— Şulaymıni? Rähmät Sägıydä abıstayga! Bu könge koyaşnıñ minem bähetemä tuganın min irtük belgän idem. Tizräk köymä alıp kalıyk, alaysa äydägez.

— Äydägez.

Alar äkren genä Ak İdelgä taba töşep kittelär. Bakçada — halık, kom sipkän yükä alleya buyınça kaysı par, kaysı yalgız gına yöri torgan keşelär yışaygan, bakça, törle kübäläklär belän bizälgän bolın tösle çuarlangan ide. Halıknıñ kaysısı bakçanıñ eçendä ük äylänep yöri, kübese İdel buyına töşä torgan yuldan tübän kitä. Küpneñ ber öleşe bulıp, Hänif belän Äminä dä kitte. Alar da kuş keşelärgä tiñ, yalgız keşelärdän artık bulganlıklarına kuanalar, eçlärendä salmak kına yangan ber paq şatlık toygısınnan izelälär ide.

Başına keçkenä flag elgän ber öygä barıp, köymä soradılar. Köymäçe:

— Dürt köymä genä bar. Bütännär bar da çıgıp betkän. Alar da bik zurlar. Monda üzebezneñ keçkenä ber köymä bar, säğatenä [5]0 tiyen birsägez, şunı alırsız,— dide. Hänif riza buldı. Alar agaç baskıçtan totınışıp töşep kittelär.

Kön açık. Küktä im öçen ber kisäk bolıt kürenmi. Cäyneñ cılı, matur koyaşı lätıyf nurların här närsägä bertigez sibä. Közge kebek tigez su östendä koyaşnıñ şäüläse uynıy. İrkälänä, köymädäge keşelärne bäyräm belän kotlıy kebek ide.

Keçkenä ak köymä yar buyınnan ayırıldı. Köymädägelärne su östenä mähsüs[1] yomşak, ciñel ber hava çolgadı. Küñellärdä mähäbbät, lätıyf ber toygı arttı. Äminä bik matur gına irkälänep:

— Min dä işimme, Hänif! Min işkäklärneñ su östendä şayaruların bik yaratam,— dide dä, röhsät kötep torgan tösle, Hänifkä köläç ber çıray belän karadı.

— Sez işmägez, Äminä tutaş, sez menä su östeneñ maturlıgın karap barıgız. Kara äle nindi tigezlek! Bügen su öste dä bäyräm itä ahrı.

Su öste kömeş tösle, tigez, uyınçak. İrtänge çık tamçılarınnan cıyılgan tösle paq häm saf. Su östendä nur uynıy, nur koyına ide. Yar çitendä küzgä ike dönya kürenä: berse cir östendäge tabigıy dönya, ikençese şul östäge dönyanıñ sudagı şäüläse, hıyalıy dönya. Bu ike dönyanıñ kükläre, koyaşları ber-bersenä karşı tora, agaçları, yarları, manaraları tiskäre toralar. Bolarnıñ astagısı tagı da maturrak. Tagı da uyınçanrak. Ansı hıyalıyrak, tiränräk. Su östendäge köymä dä öske dönyadan astagı yomşak, hıyalıy dönyaga kiçüdän çıgıp bara kebek. Ber cirgä dä timägän kebek bara. Köymä yomşak kına yözä, tirbälä. Artınnan canlı ber ez ozaya, kiñäyä. Anıñ kükräge tın su östen kisep bara. Sular anıñ kükräge turısında lıgır-lıgır uynıy.

Hänifneñ Äminäse dä uynıy. Ul da ak kulların suga mana. Cıp-cılı yomşak su anıñ kulların irkäläp übä ide.

Bu minutta Hänif bähetle ide. Ul üzeneñ iñ zur telägenä ireşte. Ul Äminäne söyä, söyä genä tügel, anıñ öçen ul ülä, yana ide. Anıñ dönyanıñ yalganın tatımagan yäş, berençe mähäbbäte Äminägä kungan, anı paq küñel üzenä käğbä itkän, şuña yünälgän. Äminäneñ ber karaşı anı üterä, tergezä. Anıñ ber süze Hänifkä vähi[2]: Hänif ul süzgä küñele uylıy algan mäğnälär birep, soñınnan yä şatlıgınnan yana, yä kaygısınnan köyä. Hänif öçen Äminä matur, bar matur Äminä genä, Äminä söyekle kız, bar söyekle Äminä genä. Hänifneñ yäş küñelen Cazibäle[3] Äminä üzenä bäylägän. Täcribäsez küñel bu güzällek hanına birelgän, tabıngan ide. (...)

— Hänif, İdel östendäge bügenge maturlık qadär maturlık bulırmı?

— Min moñardan da maturrak ber närsä kürmim, Äminä, närsä diik?

— Närsä?

— Menä minem karşımda utırgan, kulları belän suda uynap tora torgan keşe bolarnıñ barısınnan da maturrak. Barınnan da yämle häm söyemleräk.

— Äy, Hänif, sin şulay dip mine kızartasıñ, oyaltasıñ. Dörestän, min ällä nigä şundıy süzlärne sinnän işetsäm kızaram.

— Äminäkäy, kara äle, min häzerge minutta yörägemdä saklangan çın süzläremneñ barın hiç buyamıy turıdan-turı gına äytäsem kilä. Min şuşı minuttagı ireklelektän faydalanıp, irkençä siña äytäçäk serläremne yäşermiçä barın çişäsem kilä. Röhsät it, canım. Kara äle, Äminä, sin yaña gına bar närsägä dä uyın küze belän genä karıy torgan ber bala ideñ. İke-öç kenä yıllar elek sin, mondıy cılı könne İdel östenä çıgıp uynıy torgan çabak şikelle, uyınçak, küñelçäk ber kız ideñ. Häzer bötenläy başkalanıp, bötenläy almaşınıp kitteñ: salmaklandıñ, çınlaştıñ. Älege uyınçak tabigateñ uyçanga äylängän. Häzer keşeneñ härber süzenä ber iğtibar, ber däräcä birä başladıñ. Min sineñ yäşlegeñne niçek belsäm, sin dä, bälki, şulay uk mine beläseñder, onıtmıysıñdır. Äminä tutaş, häterliseñme? Bez bit balalı-gıbızdan uk bergäräk, ber cirdäräk buldık. Minem dönyaga çıgıp, keşegä aralaşkan könemnän birle, här köndä küñelemnän ber tamçı duslık siña tama kilgän. Sineñ şul balalık könnäreñdäge paq küñeleñnän äytelgän duslık süzläre minem küñelemä yazılıp kilgännär. Sin anda yäş ideñ, bala ideñ, paq ideñ. Äytkän süzeñ, eşlägän eşeñ bälki ber balalar färeştäseneñ kuşuı buyınça, şunıñ küñelgä sızgan işaräse buyınça bulgandır. Sin şul vakıtta uk mine nurlı çırayıñ, ütker süzeñ, söykemle karaşıñ belän aptırata torgan ideñ. Şul könnärdän birle yörägemneñ uñ yak bitenä yazılıp kilgän mäğnälärne min häzer ukıym, häzer kabatlıym, yatlıymın. Min şunda ukhyomşak, köçsez idem. Sin bala çagıñda uk minem ihtıyarımnı üz kulıñda uynata ideñ. Şunda uk kölü katış ütker ber karaşıñ belän minem başımnı aska ideräder ideñ. Min bik yäştän ük süzgä saran, uyga bay, kölärgä yalkau, yılarga uñgan idem. Häm häzerdä dä şul tabigatem, şul küñelem. Sin, Äminä, minem Hänif ikänemne beläseñ, ämma eçemdä yäşerengän nöktälärne[4], yazılgan mäğnälärne belmiseñ. Minem eçem üze ber dönya — uy dönyası. Andagı uylar, andagı serlär üzem belän Täñremnän başkanıñ hiçberenä belderelmägän, menä bügen şuşı yämle Ak İdelneñ kiñ bitendä, tınlıkta, aldımda balalık dustımnı kürgäç, üzemdä ber batırlık sizep, bar serläremne küñel häzinämnän buşatasım, koyasım kilä. Äminä canım, tumıştan dustım, söyeklem! Minem bar süzem ike-öç kenä süz belän betä torgan kıska süz, läkin kıymmät süz, avır süz...

— Min sine söyäm, canım.

Menä ikebezne dä tärbiyälägän, sugargan, yaltırap yatkan paq su moña şahit. İkebezneñ dä küñelebezne belgän, tınıçlıktagı serdäş — böyek Täñre monı belä, bäğrem.

— Min sine söyäm...

Hänif bu süzlären äytkäç, üzendäge avır ber yökne buşatkan kebek, ciñellek sizde. Tagı ällä niçek, kinäträk bulgan kebek, sizenep oyaldı. Äminäneñ yöze, koyaş bayıganda küktä torgan bolıt tösle, yanıp allangan, küzläre suga tekälgän, kerfekläre kurgaşınlagan kebek avıraygan ide. Ul üzeneñ yäş tamırlarına bar köçen cıyıp, iptäşenä ber küz sirpe-mäkçe bulgan ide, Hänifneñ karaşı da monıkına oçradı. İke küz ber-bersendä ällä nindi serlär añlaştılar da, kinät tartınıp, tagı elekke urınnarına kayttılar. Äminä inde üz küñelennän ber süz äytergä üzen burıçlı sanadı. Kıyınsındı, kızardı, borçıldı, ni eşläsä dä, aña balalıgınnan büläk itelgän kıyulıgı alarnıñ barın ciñde. Ozın, söykemle kerfeklären kütärä töşep:

— Sineñ bu süzläreñ minem yörägemä sızılıp baralar, Hänif. Bu süzläreñ sineñ bik avır da, bik tämle dä. Sin inde ällä niçek kenä bik kileşterep äytä beläseñ şul. Min bol ay üz küñelemdägen hiç äytä belmäs idem häm belmim. Ah, min dä küñelemdägen şulay äytä alsam ide!

— Sineñ şul tabigateñ minem küñelemne artık siña bäyläde, Äminä. Sin keşene üzeñneñ matur süzläreñ belän telsez yasıysıñ. Minem küñelemdä tagı dönyalar qadär siña äytäçäk süzlärem bar. Läkin min alarnı sineñ aldıñda şoma, tigez çıgara almıym. Ul süzlär, minem telemnän bigräk, küñelemdä küp söylänälär. Alarnı min ni hätle çibärläp äytergä tırışsam da, sineñ küz karaşıñ minem telemne kormıy, butaldıra. Äy, Äminäkäyem bäğrem, minem küñelemne sin belä almıysıñ. Min dä belderep beterä almıym. Bu çirle küñel ber därya — mähäbbät däryası. Däryada nilär bulmıy diseñ. Bu küñeldä sineñ niçä törle suräteñ bar. Sineñ uylarıña bagışlı niçä törle bülem bar. Minem küñelem kügendä sineñ nindi matur yoldızlarıñ yuk? Alarnı min niçek barın söyläp beterä alıym? Bulmıy, bulmas. Min bügen nindi bähetle, nindi irekle. Yardan yarga, taudan tauga suzılgan Ak İdel mine östendä uynata, tirbätä. Menä aldımda tezelgän agaçlar, kamışlar, huş isle göllär, çäçäklär miña baş iyälär, karşı alalar, änä çalt kükneñ näq bägırendäge nur bäyläme miña nur birä. Ul minem canım hanı, qaderle Äminämneñ yözen miña kürgäzä, anı söyä, anı nurga koyındıra, bügen moñlı küñelem üzeneñ balalıgınnan yatlap kilgän dogalar, teläklären çın irek belän üzeneñ söyeklesenä söyli, moñardan da artık izge, bähetle kön bu dönyada miña tuarmı? Alla belä, min bähetle, Äminäm, min şat. Minem şatlıgım sin, bähetem sin, çönki min sine kük mähäbbäte belän söyäm...

Bu arada su öste çuarlangan, bäyräm mönäsäbäte belän su östendä yörüçelär, tugayga çıguçılar kaysı İdelneñ aryagında, kaysı urtasında, kaysıları çıgıp, köymälären bäyläp yatalar ide.

Häniflärneñ ak köymäläre dä, äkren genä ozın yäşel kamışlarnı aralap, yagaga5 yılışa başladı. Äminä kamışlarnı totarga dip kulın suzsa, kamışlar bögelep, Äminädän kaçalar, ul tagın suzılınkırap ber kamışnı tota da, oçına hätle kulın şudırtıp, iñ oçın gına özep ala, Hänif işkäklären köç belänräk teräp, köymäne çitkä çıgarırga tırışa ide. Köymäneñ ber başı kütärelep kırıyga mende. Äminä dä itäklären cıyıp kına totıp, kırıyga sikerep töşte dä yomşak kına kulları belän köymäneñ bavınnan totıp tarta başladı. Anıñ artınnan Hänif tä çıgıp, şundagı küp yıllardan birle köymälär bäylänep kilä torgan kart öyänkegä köymäsen bäyläp kuydı.

Yahşı uk cılı ide. Koyaş töşlektän avışıp könbatışka karadı. Kük bite zäp-zäñgär bulıp tora. Agaç başları kayçakta gına äzräk tibränep kuyalar. Tugaylar böten yañalıkka öretengän. Kabarıp torgan yäm-yaşel ülän, kaysı çäçkä atkan, kaysı töymälängän yäş çäçkälär tugayga sıyışa almıy toralar. Huş isle saf hava, çak-çak kına kuzgalıp, yözgä sirpelä. Kärber sulış kükräkne yomşarta. Böten tän kübek kebek köpşäklänep, cilberdäp tora. Hänif belän Äminä dä, tınıçrak ber alannı ezläp, eçkä taba kittelär. Küp tä ütmi zur agaçlar belän äyländerelgän tügäräk alanga kerdelär dä küperelep torgan isle ülännär eçenä utırdılar.

— İlahım, nindi rähät, yämle bügen tugay! — digän süz Äminäneñ irennärendä tibrände. Hänif aña karşı ber süz äytä alaçak tügel ide. Anıñ tele häzer süz söyli aludan gaciz, ul küñelendägen küzläre belän genä añlata ide.

Hänif, böten barlıgın küzlärenä cıyıp, Äminäneñ tınıç, şayanga mail yözenä, yäşel ülän arasında äz genä bögelep torgan zifa buyına karadı.

Äminäneñ kul belän sızıp kuygan kebek kara kaşı, ozın kerfeklär arasınnan kükkä karap torgan uyınçak, uyçan küzläre, peşkän alma kebek tulı häm alsu yöze, al göl çäçäge kebek selkener-selkenmäs torgan irennäre, iñ oçı gına ber nokta belän betkän keçkenä iyäge Hänifneñ karaşların tutırdılar. (...)

İkende vakıtı citte. Koyaş äkren genä yözep, agaç başlarına ışıklana başladı, hava tımıldı[6]. Agaç başları, argan kebek, ber tınıçlık kötä başladılar. Tugayda huş is börkelde. Ülännär, çäçäklär salmak kına bap:ların könbatışka idelär. Äminä belän Hänif tä su buyına kilgännär ide. Äminä üzeneñ cıygan çäçäklären Hänifneñ yöräk turısına kadadı. Hänifneñ aña karşı birgän buketın üzeneñ yöräge turısına kadadı. Küp tä ütmi, keçkenä ak köymä, Ak İdel östendä ciñel ber dulkın yasap, yardan ayırıldı. Koyaşnıñ yafraklar arasınnan çeltärlänep töşkän soñgı nurları su östendä altın kebek cemeldilär. Ofıktagı koyaş batkanda kalka torgan bolıtlar, yartı kızıl, yartı kara bulıp, tın gına toralar. Zäñgär kük karasulanıp kitte. Tugayda törle koşlarnıñ cırları başlandı. Ak köymä dä, östendäge bähetle keşelärneñ küñele bulsın öçen kebek, tirbälä-tir-bälä yözep kitte.

Köymä çitkä citkäç, Hänif sikerep töşte dä Äminäne kulınnan totıp çıgardı. İrkä Äminä üzeneñ tizräk kaytaçagın belderep, isänläşergä kulın suzdı.

— Huş, minem bähetem Äminäm! — dide dä Hänif Äminäneñ kulın kıstı. (...)

Äminä bakçaga menep kitte. Hänif anıñ külägäse yugalgançı artınnan suzılıp karap kaldı. Külägä küzdän yugalgaç, yar çitennän suga taba borıldı.

Koyaş batkan ide. Yalgız könbatıştagı kuätle kızıllık böten äyberne al töskä buyap tora, ul da äkren-äkren genä tarala. Su öste minut sayın karañgılıkka yäşerenä. Agaçlar yırakta tösle karakuçkıllanıp kına kürenälär. Ak İdel buyında toman kütärelä başladı.

— Äy, matur koyaş, sin bügen minem bähetemä tugan ideñ. İrtägä dä şulay açık tuarsıñ mikän? Äy, matur, kiñ tugay, sin bügen kuyınıñda minem berençe mähäbbätemä cılı urın birdeñ. İrtägä dä şulay kabul itärseñ mikän? Paq su, Ak İdel, sin bügen mine häm söygänemne östeñdä tirbätteñ. Monnan soñ da şulay irkälärseñ mikän? — dip, Hänif uylana-uylana başın tottı da könbatışka karap, cansız kebek katıp kaldı.

Koyaşnıñ soñgı kızıllıkları da taralıp bettelär. Kiñ tugay häm agaçlar «isän bul inde» digän kebek baş idelär dä karañgılıkka çumdılar. Sular da kara töskä buyalıp, tın da almıyça agıp kittelär.

Hänifneñ berençe mähäbbäte dä şul koyaş, şul agaçlar, şul sular belän bergä karañgılıkka kerep yugaldı, tındı, agıp kitte.

İkençe andıy bähetle kön aña kaytmadı.

1918

[1] Mähsüs — üzenä has bulgan.

[2] Vähi — izge.

[3] Cazibäle — söykemle.

[4] Nöktä — serle mäğnä.

[5] Yaga — yar.

[6] Tımılu — tımızıklanu.