Kosmodrom Häm Sessiyä, Kosmonavt Äğläm

Nihayät, bezneñ uramga da bäyräm kilde. Rusiyä prezidentı Kazanda Tatarstannıñ ilbaşı belän çirattagı oçraşuında: «Nişläp tatarlar kosmoska oçmıy, dip tinterättegez, menä häzer sezgä irek, küpme telisez, üzegezdä şulkadär kosmodrom tözegez!» —dide. Älege oçraşuga nindider yullar belän kilep eläkkän ber tatar agayına häbär gayät täesir itte. Ul, dulkınlanuın yäşerä almıyça, ciñelçä kaltırangan kulları belän üz başındagı tübätäyen aldı da Rusiyä prezidentınıñ tuzganaktay ak başına batırdı. «Ölkän tutaşnıñ moña bik tä küñele buldı. Ul balkıp yılmaydı häm «Spasibo, rossiyäne!» dide. Annan soñ, uñ kulın yodrıklap, öskä çöyep aldı...

Kazan tramvaylarında akçasız halıknı şakkatırıp yörgän Rusiyä prezidentına mıltık çeholı, maşina utırgıçı yapması, Arça başmagı, kukmara kiyez itege, au öçen mahsus tegelgän meh çalbar häm Kazan sırası, Bua şikäre, Aznakay karabodayı, Minzölä arakısı işe hisapsız büläk-küçtänöçlör birep, kitär aldınnan Çistaynıñ «Gimayıv» arakısı belän sıylap, anı köç-häl belän ozatıp cibärgäç, atna sayın çit illärgä barıp, alarnıñ plyaclarında, super-kibetlärendä ike yak öçen dä bik faydalı bulgan eşlekle söyläşülär uzdırıp kaytkan citäkçe deputatlar häm gadi deputatlar Däülät Sovetınıñ çirattan tış ütkäreläse sessiyäsenä cıyıldılar. Sessiyäneñ kön tärtibenä ber genä möhim häm töp mäsälä kuyılgan ide: kiçekmästän kosmodrom tözü. Mäsälä, artık citdi buluga karamastan, ul ğadättägeçä bik tiz häl kılındı: deputatlar Bolgarnur (matur yañgıraşlı bu isemne deputat Renat Haris täqdim itte) kosmodromın «Tatarfilm» kinostudiyäsenä monnan biş-altı yıl elgäre bülep birelgän cirdä tözergä, digän berdäm fikergä kildelär. Şunnan soñ deputatlar ğalämgä berençe bulıp oçarga tiyeşle tatar kosmonavtı kandidaturası hakında, ayırım alganda, ataklı traktorçı yäki könenä här sıyırdan unaltışar litr söt savıp algan aldıngı savımçı kandidaturası turında kızıklı äñgömä-bähäs kuyırtıp cibärdelär. Şulay ike kön dävamında bähäsläşkännän, dustanä çäkäläşkännän soñ, ber mäşhür tatar şagıyren cibärüdän dä otışlısı bulmas, digän fikergä tuktaldılar. Tik menä kemne cibärergä?

— Ğalämgä urıs telen häm Därdemänd icatın tiränten belgän şağıyr oçarga tiyeş! — dip, barça deputatka da añlayışlı itep, urısça kisterep äytte deputat-şağıyr Renat Haris häm, mömkinlektän faydalanıp, pöhtä käçtümeneñ tüş kesäsennän Dördemändneñ uç töbe hätle kitabın tartıp çıgardı, annarı aldan uk üze bilgeläp kuygan ber biten açtı da mäğlüm şiğırdän özek kiterde:

...Çıktı cillär, Kuptı tulqş — İl korabın cil sörä!..

Älege şiğri yullarnı tatarça ukıgaç, Renat Haris özekne urısçaga tärcemä itep bäyän kıldı.

— Därdemöndneñ bu şiğırdä tatarnıñ berençe kosmik korabı turında süz alıp barganlıgı inde härkemgä dä añlaşılgandır, şät?! — dide deputat-şağıyr. Renat Haristan soñ mönbärgä tagın ber deputat-şağıyr — Robert Miñnullin kütärelde. Ul da süzen urısça şoma gına başlarga cıyıngan ide, ölgermiçä kaldı, zaldan ikençe Miñnullin-nıñ — deputat Tufan Miñnullinnıñ kör vä gayar tavışı işetelde:

— Telebez betä bit, cämäğat! Şul hakta söyläşik! Yugıysä bez haman sarıklar hälendä!

Sessiyä bargan zalnıñ ber kumırıgında — curnalist halkı öçen bilgelängän urınnarnıñ bersendä utırgan Riman Gıylemhanov irtägä «Tatarstan yäşläre» gözitendä çıgası mäqaläseneñ täüge cömläsen yazıp kuydı: «Tufan abıy, ğadättägeçä: «Sarıklarga tel kiräkmi!» — dip, bik obrazlı itep äytte...»

Zalnı üzenä karatıp torudan ciñelçö läzzät kiçerep algannan soñ, deputat-şağıyr Robert Miñnullin süzen tatarça başlarga buldı:

— Ütä citdi, ütä möhim mäsälä hakında söyläşä başlasak, Tufan abıy süzne gel şulay çitkä alıp kitä inde ul,— dide.—Anıñ hälen añlarga bula: ul bit —dramaturg...

Şulay dide dä deputat-şağıyr süzneñ mögezennän eläkterde:

— Hörmätle kollegalar, deputat iptäşlär! Renat Möğsumoviç döres äytte. Çınnan da, balalar şağıyrläre moñarçı gel räncetelep, kıyırsıtılıp kilende. İnde menä niçä yıllar alarga Tukay büläge birelgäne yuk. İseme çit ildä dä bilgele bulgan balalar şagıyren ğalämgä oçırası ide. Andıylar bezdä bar. Alar ikäü. İkese dä halıkara Andersen büläge laureatları. Berse — inde şaktıy olıgaygan buluına karamastan, haman da şäp şiğırlären yazıp, balalarnı kuandıruçı Şäükät abıy Galiyev, ikençese... Anısın äytmäsäm dä beläsez inde!—dide ul häm, süzlären raslap-cöpläp digändäy, deputat-şağıyr balalar öçen äle genä tänäfestä urısça icat itkän «Enekäş kiräkmi miña!» digän şigıren ukıdı.

Deputat Tufan Miñnullin «Nindi ostroumnıy şiğır!» dip başın çaykap kuygan mäldä, prezidiumda köçle kul çabu tavışı işetelde. R.Miñnullin, söyenep, artına borılıp-kütörelep karadı: katı kul çabuçı Yugarı Sovet räise iptäş Lihaçev üze ikän! Ul tatarça şäp belüen änä şulay därtle alkışlap rasladı.

«Şiğırne tatarçaga häzer ük tärcemä itärgä!» digän katgıy fikergä kilep, deputat-şağıyr üz urınına barıp utırdı da kulına şiğri oçlı avtokalämen aldı...

— Bez yıl sayın yılnıñ iñ yahşı kitap avtorın açıklıybız,— dip, mahsus tatarça süz başladı şulay uk yänä deputat-şağıyr, respublikabızdagı kitaphanälärneñ başlıgı Razil Väliyev.—Äle küptän tügel genä, uzgan yıl näticälärennän çıgıp, ciñüçelärne bilgelädek. Minem täqdim: kaysı avtornıñ şiğri kitabı ciñep çıkkan — şunı cibäräse ide ğalämgä!

Ul, itağat saklaptır inde, üz kitabınıñ menä niçä yıl rättän berençe urın aluı hakında äytüne kiräksenmäde.

Razil Väliyev süzen tämamlauga, mönbärgä deputat-şağıyr-kompozi-tor İlsur Hösnetdinov sikerep mende. Tatar telen şäp belgängäderme, ul süzen urısça başladı:

— Ğalämgä oçarga ölgererbez. Telne kaygırtırga, telne kotkarırga kiräk, cämäğat! — dip, yänä zalga replika taşladı deputat-dramaturg Tufan Miñnullin.

«Tatarstan yäşläre» häbärçese R.Gıylemhanov, oşbu süzlärne işetügä, aldındagı käğazenä iyelde: «Galämgä oçu öçen tel belü kiräk!» — dip, Tufan abıy döres äytte...

— Veterannar, pensionerlar arasında tatar telen yahşı belgän şağıyrlär dä bar. Alarnı da onıtıp betermik! — dip, T.Miñnullinnıñ süzen cöpläp kuydı deputat Fändäs Safiullin.

Ul, nişläpter deputat bulsa da, ni şağıyr, ni dramaturg, hätta soavtor-kompozitor da tügel ide. Deputat-prozaik Rinat Möhämmädiyev, ozın buylı buluına karamastan, süzne kıska tottı:

— Bezneñ Yazuçılar berlegendä öç yözdän artık çaması äğza bar. Şularnıñ yartısı — şağıyrlär. Yartı, digännän... Ğalämgä kaysı gına şağıyrne cibärsäk tä, alarnıñ da, bezneñ dä yözebez kızarmayaçak. Min bu hakta üzem Mäskäuneñ yugarı dairäse belän yış oçraşkalap-gäpläşep yörgän vakıtta Rusiyä prezidentına da äytkän idem. Minem täqdimem: ğalämgä şağıyr Mödärris Äğlämne oçırırga kiräk! İke dä uylamıyça oçırıyk anı! Bez monıñ belän otaçakbız gına. Ul ğalämnän kire kaytıp tormaska da mömkin. Bu ni digän süz? Bu, Mödärris Äğlämgä fatir birü mäsäläse uñay häl itelde, digän süz!

İlbaşı da Yazuçılar berlege räiseneñ täqdimen hupladı. İlbaşı üze huplagaç, başka deputatlar da rizalaştı. Baksañ, ilbaşı Äğläm belän bik nık tanış ikän. Prezident sabantuyı kararga dip Teläçegä bargaç, Mödärris isä Kazan orgsintez berläşmäse tötenen börkängän Akkoş küleñdäge daçasına — alaçık-fatirına kaytkaç tanışkannar ikän. Mödärris bu hakta kemgäder säğatlär buyı söyläp torgan, dilär...

«İrtägä Mödärris Äğlämne sessiyägä citäkläp bulsa da alıp kilergä, üze belän konkret söyläşergä, rizalıgın alırga» digän kararga kilep, deputatlar kaysı-kaya taralıştılar.

Ämma ni kızganıç: Mödärris Äğläm Kazanda yuk ikän. Daçadagı alaçıgına barıp karadılar — anda üze tügel, ezen dä tapmadılar. Çeben gömbäse cıyıp yörmi mikän, dip, urmannı aykap çıktılar — yuk Mödärris. Bakçadaşı, miççe-malyar-şağıyr Safuan Mullagalidä şiğır yazışıp yatmıy mikän, dip, aña sugıldılar — yuk tek yuk. Şulay uk bakça-daşı şağıyr-prozaik-curnalist Rkail Zäydulla häm redaktor-yazuçı Zinnur Hösniyär bakçalarında çüp utap, sugan yolkıp, bäräñge kazıp yatadır, digän ömet belän alarga da kagılıp çıktılar — yuk Mödärris, yuk... Äyterseñ lä Mödärrisne cir upkan. ...İnde M.Äğläm kandidaturası beraz onıtıla töşep, sessiyädä bähäs deputat-şağıyr Renat Harisnıñ «Tatar kosmonavtı şağıyr bulu, Därdemönd icatın belü östenä, räsem dä yasarga tiyeş!» digän täqdime tiräsendä äylängälängän könnärneñ bersendä M.Äğlömneñ kaydalıgı açıklandı.

Bu haktagı mäğlümatı belän satirik-yazuçı Fänzaman Battal matbugat aşa urtaklaştı. Ul, radio tıñlarga bik hirıs keşe bularak, çit il radio tapşırularınnan şundıyrak häbär işetkän: ğalämneñ kaysıdır töpkelennän Cirgä cibärelgän tatarça signallar algan ikän Amerika ğalimnäre. Bu signallarnı radiotıñlauçılarga da ireştergännär. «Mödärrisegezne alıp kitegez!» dip çäreldäp kıçkırgan yılamsak tavış arasınnan Mödärrisneñ dä tavışın tanıp algan F.Battal. «Alıp kitegez Mödärrisegezne! Mondıy Mödärrislär üzebezneñ planetada da mure!» digän yalvarulı çäreldek tavış yänäşäsendä Äğlämneñ «Erakka kitep kara sin, yırakka kitep kara!» digän şagıyranä tavışı kotoçkıç katı işetelä ide...» dip yazgan gäzittä F.Battal. Parlament halkı aptıraşta kaldı: Mödärrisneñ ğalämgä niçeklär oçuı, älege planetaga niçeklär elägüe hakında berkem dä anık kına äytä-anlata almadı.

Häzerge vakıtta parlament ta, halık ta berençe tatar kosmonavtı Mödärris Äğlämneñ kabat cirdä pöyda buluın zur tüzemsezlek belän kötä.

Redaktsiyädän. Soñgı sessiyälärneñ bersendä deputatlar kosmodrom mäsäläsenä yänä kaytıp aldılar: «Tatarfilm» kinostudiyäse tözeläse urınga salınırga tiyeşle Bolgarnur kosmodromı nigezenä yaña suveren Şäräf mäçeten vakıtlıça torgıza başlarga, digän berdäm fikergä kildelär alar. Halıktan tagın akça cıyası gına kaldı.

1997